Skip to content

24. tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

asmādanantaraṁ caturviṁśādhyāyārambhaḥ| āścōtanāñjanābhyāṁ hi prāyō nayanasya daurbalyam| atastarpaṇādērupayōgō yukta ityāha

Adhikarana tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2

athātastarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasutrē|2|

View original

अथातस्तर्पणपुटपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसुत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tarpaṇaṁ ca puṭapākaśca tarpaṇapuṭapākau, tayōrvidhiḥ, tam| śēṣaṁ pūrvavat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti|

Adhikarana tarpaṇasya viṣayō dēśaḥ kālaśca (1-4) · Śloka 4

nayanē tāmyati stabdhē śuṣkē rūkṣē'bhighātitē| vātapittāturē jihmē śīrṇapakṣmāvilēkṣaṇē||1|| kr̥cchrōnmīlaśirāharṣaśirōtpātatamōrjunaiḥ| syandamanthānyatōvātavātaparyāyaśukrakaiḥ||2|| āturē śāntarāgāśruśūlasaṁrambhadūṣikē| nivātē tarpaṇaṁ yōjyaṁ śuddhayōrmūrddhakāyayōḥ||3|| kālē sādhāraṇē prātaḥ sāyaṁ vōttānaśāyinaḥ| |4|

View original

नयने ताम्यति स्तब्धे शुष्के रूक्षेऽभिघातिते| वातपित्तातुरे जिह्मे शीर्णपक्ष्माविलेक्षणे||१|| कृच्छ्रोन्मीलशिराहर्षशिरोत्पाततमोर्जुनैः| स्यन्दमन्थान्यतोवातवातपर्यायशुक्रकैः||२|| आतुरे शान्तरागाश्रुशूलसंरम्भदूषिके| निवाते तर्पणं योज्यं शुद्धयोर्मूर्द्धकाययोः||३|| काले साधारणे प्रातः सायं वोत्तानशायिनः| |४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-cakṣuṣi mlāyati sati, tathā stabdhādiguṇē tarpaṇaṁ kāryam| tathā, śīrṇē pakṣmaṇī yasya tadēvam| āvilaṁ-aspaṣṭaṁ, īkṣaṇaṁ-darśanaṁ, yasya tadēvam| śīrṇapakṣma ca tadāvilēkṣaṇaṁ ca, tattasmin| tathā kr̥cchrōnmīlādayaḥ-akṣirōgēṣu vakṣyantē| kr̥cchrōnmīlaśca śirāharṣaśca śirōtpātaśca tamaścārjunaśca, tairāturē| tathā syandaśca manthaścānyatōvātaśca vātaparyāyaśca śukrakaṁ ca, tairāturē| { tathā, nasyānarhē| yatō vakṣyati (ślō-21)-"tarpaṇaṁ puṭapākaṁ ca nasyānarhē na yōjayēt|" iti| tathā, śāntāḥ śamaṁ gatāḥ, rāgāśruśūlasaṁrambhadūṣikā yasminnayanē tasmin| kīdr̥śi sthānē ? nivātē,-vigatānilē| upalakṣaṇaṁ cēdam| vigatātaparajōdhūmādika ityapi draṣṭavyam| kīdr̥śayōrmastakadēhayōḥ ? śuddhayōḥ,-yathāyōgaṁ vamanavirēcananasyaiḥ kr̥taśuddhyōrityarthaḥ| kīdr̥śi kālē ? sādhāraṇē,-vasantādikē| kadā ? sāyaṁ prātarvā, dōṣadūśyādyapēkṣayā| kīdr̥śasyāturasya ? uttānaśāyina iti śayanasthasyōttānasyētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tarpaṇasya viṣayaṁ dēśaṁ kālaṁ cāha-nayana iti| tāmyati-avalōkanāsamarthē| jihyē-vakrē| āvilēkṣaṇē-aspr̥ṣṭadarśanē| kr̥cchrōnmīlādibhirdaśabhirvyādhibhirāturē nivr̥ttarāgādipañcakē nētrē tarpaṇaṁ yōjyam| tacca nivātē dēśē nasyādau kr̥tē prātaḥ sāyaṁ vā yōjyam|

Adhikarana tarpaṇavidhiḥ (4-6) · Śloka 6

| yavamāṣamayīṁ pālīṁ nētrakōśādbahiḥ samām||4|| dvyaṅgulōccāṁ dr̥ḍhāṁ kr̥tvā yathāsvaṁ siddhamāvapēt| sarpirnimīlitē nētrē taptāmbupravilāyitam||5|| naktāndhyavātatimirakr̥cchhrabōdhādikē vasām| āpakṣmāgrāt|6|

View original

| यवमाषमयीं पालीं नेत्रकोशाद्बहिः समाम्||४|| द्व्यङ्गुलोच्चां दृढां कृत्वा यथास्वं सिद्धमावपेत्| सर्पिर्निमीलिते नेत्रे तप्ताम्बुप्रविलायितम्||५|| नक्तान्ध्यवाततिमिरकृच्छ्रबोधादिके वसाम्| आपक्ष्माग्रात्|६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yavairmiśrā māṣā yavamāṣāḥ, taiḥ kr̥tā yā sā yavamāṣamayī, tām| tādr̥śīṁ pālīṁ nētrakōśādbāhyata ubhayapārśvayōḥ samāṁ-animnōnnatāṁ kr̥tvā, yathāyōgaṁ dōṣadūṣyādyanurōdhāt pakvaṁ ghr̥taṁ nimīlitē-anunmiṣitē lōcanē kṣipēt| atha pālyā ucchhrāyamāha-dvyaṅgulōccāṁ,-dvyaṅgulōcchhrāyavatīm| tathā dr̥ḍhāṁ nibiḍhāṁ, yathā snēhō na sravēt| kīdr̥śaṁ sarpiḥ ? taptēna jalēna prakarṣēṇa vilāyitaṁ-dravīkr̥tam| naktāndhyētyādi| rātryandhyādiṣu vasāṁ yathāsvauṣadhasiddhāṁ tathaiva vilāyitāmāvapēt| katham ? āpakṣmāgrāt,-pakṣmāgrāṇi yāvannimagnāni tāvatsarṣirādimāvapēditi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tapraṇavidhimāha-uttānaśāyina iti| taptāmbupravilāyitaṁ-uṣṇāmbukumbhīvāṣpēṇa dravīkr̥tam| naktāndhyādiṣu tu sarpiḥsthānē vasāmāvapēt| āpakṣmāgrāt-pakṣmāgramajjanaṁ yāvat| saṅgrahē tu (sū.a. 33)-"atha divasasyāṣṭamē bhāgē gatē śēṣē vā nirvātātaparajōdhūmē kr̥tanīlapītānyatarajavanikēk vēśmani jīrṇabhuktasya sukhaśayanagatasyōttānasya sumr̥ditamāśapiṣṭakalkēna nētrakōśādbahirvdyaṅgulōcchrāyāvādhārau parimaṇḍalāvasambādhau samāvaparisrāviṇau kr̥tvā, tatrōṣṇōdakapravilīnaṁ nimīlitē nētrē yathārhauṣadhavipakvaṁ kṣīraṁ sarpirmaṇḍaṁ vā sēcayēt| yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūrōmāṇi ca|" iti|

Adhikarana tarpaṇadhāraṇāvadhiḥ (6-8) · Śloka 8

| athōnmēṣaṁ śanakaistasya kurvataḥ||6|| mātrā vigaṇayēttatra vartmasandhisitāsatē| dr̥ṣṭau ca kramaśō vyādhau śataṁ trīṇi ca pañca ca||7|| śatāni sapta cāṣṭau ca, daśa manthē, daśānilē| pittē ṣaṭ, svasthavr̥ttē ca balāsē pañca dhārayēt||8||

View original

| अथोन्मेषं शनकैस्तस्य कुर्वतः||६|| मात्रा विगणयेत्तत्र वर्त्मसन्धिसितासते| दृष्टौ च क्रमशो व्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च||७|| शतानि सप्त चाष्टौ च, दश मन्थे, दशानिले| पित्ते षट्, स्वस्थवृत्ते च बलासे पञ्च धारयेत्||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atha-ghr̥tādyāvapanādanantaraṁ, śanaiḥśanairunmīlanaṁ vidadhatastasya-āturasya, mātrāḥ-pūrvōktāḥ, vigaṇayēt| tatra-tasmin vartmādikē vyādhau sarpiṣi kṣiptē, śatasaṅkhyādīrmātrā vigaṇayēt kramēṇa| tatra vartmarōgē mātrāśatam, sandhirōgē trīṇi śatani, sitarōgē pañca śatāni, asitarōgē sapta śatāni, dr̥ṣṭirōgē'ṣṭau śatāni, dhārayēditi kramārthaḥ| yathāsaṅkhyēna manthākhyē rōgē daśa śatāni, vātarōgē daśaiva śatāni, pittarōgē ṣaṭ śatāni, svasthavr̥ttē ca ṣaṭ śatāni, kaphē pañca śatāni,dhārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tarpaṇadhāraṇāvadhimāha-athēti| vartmarōgē ēkaśatam, sandhirōgē trīṇi śatāni, sitarōgē pañca, astirōgē sapta, dr̥ṣṭirōgē'ṣṭau, tathā manthē daśa, vātē daśa, pittē svasthavr̥ttē ca ṣaṭ, balāsē pañca, dhārayēt|

Adhikarana tarpaṇānantaraṁ kr̥tyam (9) · Śloka 9

kr̥tvā'pāṅgē tatō dvāraṁ snēhaṁ pātrē nigālayēt| pibēcca dhūmaṁ, nēkṣēta vyōma rūpaṁ ca bhāsvaram||9||

View original

कृत्वाऽपाङ्गे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे निगालयेत्| पिबेच्च धूमं, नेक्षेत व्योम रूपं च भास्वरम्||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-{ tataḥ-} yathōktamātrādhāraṇādanantaraṁ, apāṅgadēśē pālyā dvāraṁ kr̥tvā snēhaṁ bhājanē nikṣipēt| tataḥ saktupiṇḍyā'kṣikōśaṁ pramr̥jya snēhēritakaphōpaśāntayē dhūmaṁ ca pibēt, na kēvalaṁ tarpaṇaṁ kuryāt| prakṣālitanētraṁ cainaṁ mātrayā''mayādivaśēna bhōjayēt| tathā, nabhō na paśyēdbhāsvaraṁ rūpaṁ ca| upalakṣaṇaṁ cēdam| ātapādyapi bhāsvaraṁ na paśyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tarpaṇānantaraṁ kr̥tyamāha-kr̥tvā'pāṅga iti|

Adhikarana vātādibhēdēna tarpaṇāvr̥ttiḥ āvr̥tyavadhiḥ (10) · Śloka 10

itthaṁ pratidinaṁ vāyau, pittē tvēkāntaraṁ, kaphē| svasthē ca hyantaraṁ dadyādātr̥ptēriti yōjayēt||10||

View original

इत्थं प्रतिदिनं वायौ, पित्ते त्वेकान्तरं, कफे| स्वस्थे च ह्यन्तरं दद्यादातृप्तेरिति योजयेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-itthaṁ-anēna kramēṇa, pavanē pratyahaṁ tarpaṇaṁ dadyāt| pittē punarēkāntaraṁ tarpaṇaṁ dadyāt| kaphē svasthē ca dvidināntaraṁ yōjayēt| iti-ēvaṁ, yāvannayanasya tr̥ptiḥ syāttāvattarpaṇaṁ yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātādibhēdēna tarpaṇāvr̥ttimāha-itthamiti| āvr̥ttyavadhimāha-ātr̥ptēriti|

Adhikarana tr̥tpātr̥tpātitr̥tpalakṣaṇam (11) · Śloka 11

tr̥ptasya kiṁ lakṣaṇaṁ ? ityāha prakāśakṣamatā svāsthyaṁ viśadaṁ laghu lōcanam| tr̥ptē, viparyayō'tr̥ptē'titr̥ptē ślēṣmajā rūjaḥ||11||

View original

तृप्तस्य किं लक्षणं ? इत्याह प्रकाशक्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम्| तृप्ते, विपर्ययोऽतृप्तेऽतितृप्ते श्लेष्मजा रूजः||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prakāśakṣamatvādikaṁ samyaktr̥ptasya lakṣaṇam| prakāśakṣamatā-prabhābhāsvarādirūpasahatvam| atr̥ptē-ajātāyāṁ tr̥ptau, piparyayaḥ-prakāśākṣamatādikaḥ| atitr̥ptē sati kaphōdbhavāḥ kaṇḍūpaicchhilyādikā rujaḥ syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tr̥ptalakṣaṇamāha-prakāśakṣamatēti| atr̥ptalakṣaṇamāha-viparyaya iti| atitr̥palakṣaṇamāha-tr̥ptē'tīti|

Adhikarana puṭapākasya viṣayaḥ (12-13) · Śloka 13

snēhapītā tanuriva klāntā dr̥ṣṭirhi sīdati| tarpaṇānantaraṁ tasmādr̥gbalādhānakāriṇam||12|| puṭapākaṁ prayuñjīta pūrvōktēṣvēva yakṣmasu| |13|

View original

स्नेहपीता तनुरिव क्लान्ता दृष्टिर्हि सीदति| तर्पणानन्तरं तस्मादृग्बलाधानकारिणम्||१२|| पुटपाकं प्रयुञ्जीत पूर्वोक्तेष्वेव यक्ष्मसु| |१३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snēhapītā dr̥ṣṭiḥ klāntā tanuriva yatō'vasīdati, tasmātkāraṇāt tarpaṇādanantaraṁ puṭapākaṁ prayuñjīta| kīdr̥śam ? dr̥śōrbalaṁ dr̥gbalaṁ, tasyādhānaṁ-prabandhēna vr̥ttiḥ, tatkarōtīti dr̥gbalādhānakāriṇam| hētau dvitīyā, dr̥gbalādhānakāritvāt prayuñjītētyarthaḥ| pūrvōktēṣvēva-tarpaṇōktēṣvāmayēṣu|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-puṭapākasya viṣayamāha-snēhapītēti| snēhapītā-pītasnēhā| pūrvōktēṣu yakṣamasu-rōgēṣu|

Adhikarana puṭapākasya traividhyaṁ saviṣayam (13-14) · Śloka 14

| sa vātē snēhanaḥ ślēṣmasahitē lēkhanō hitaḥ||13|| dr̥gdaurbalyē'nilē pittē raktē svasthē prasādanaḥ| |14|

View original

| स वाते स्नेहनः श्लेष्मसहिते लेखनो हितः||१३|| दृग्दौर्बल्येऽनिले पित्ते रक्ते स्वस्थे प्रसादनः| |१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sa ca-puṭapākō, vātē snēhanō hitaḥ| kaphasahitē mārutē lēkhanō hitaḥ| dr̥ṣṭidaurbalyādiṣu prasādanō hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-puṭapākasya traividhyaṁ saviṣayamāha-sa vāta iti|

Adhikarana snēhanasya dravyāṇi (14-15) · Śloka 15

idānīmēṣāṁ puṭapākānāṁ kalpanāmāha | bhūśayaprasahānūpamēdōmajjavasāmiṣaiḥ||14|| snēhanaṁ payasā piṣṭairjīvanīyaiśca kalpayēt| |15|

View original

इदानीमेषां पुटपाकानां कल्पनामाह | भूशयप्रसहानूपमेदोमज्जवसामिषैः||१४|| स्नेहनं पयसा पिष्टैर्जीवनीयैश्च कल्पयेत्| |१५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bhūśayāḥ- bilēśayā bhēkagōdhādyāḥ, prasahāḥ-gōkharādayaḥ, ānūpāḥ-mahāmr̥gavāricaravāriśayāḥ, tēṣāṁ mēdōmajjavasāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, jīvanīyaiḥ-jīvantīkākōlyādibhiśca, kṣīrapiṣṭaiḥ snēhanaṁ puṭapākaṁ kalpayēdvaidyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snēhanasya dravyāṇyāha-bhūśayēti| bhūśayāḥ bilēśayāḥ|

Adhikarana lēkhanasya dravyāṇi (15-16) · Śloka 16

| mr̥gapakṣiyakr̥nmāṁsamuktāyastāmrasaindhavaiḥ||15|| srōtōjaśaṅkhaphēnālairlēkhanaṁ mastukalkitaiḥ| |16|

View original

| मृगपक्षियकृन्मांसमुक्तायस्ताम्रसैन्धवैः||१५|| स्रोतोजशङ्खफेनालैर्लेखनं मस्तुकल्कितैः| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mr̥gāḥ-hariṇādyāḥ, pakṣiṇō-lāvādyāḥ, tēṣāṁ yakr̥nmāṁsāni, taiḥ| tathā, muktādibhirmastukalkitairlēkhanaṁ puṭapākaṁ kalpayēdvaidyaḥ| prasahānāṁ mr̥gapakṣiṇāṁ snēhanē puṭapāka upayuktatvāt jāṅgalā ēva mr̥gapakṣiṇō'tra grāhyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lēkhanasya dravyāṇyāha-mr̥gapakṣīti| pakṣiṇōviṣkirapratudāḥ|

Adhikarana prasādanasya dravyāṇi (16-17) · Śloka 17

| mr̥gapakṣiyakr̥nmajjavasāntrahr̥dayāmiṣaiḥ||16|| madhuraiḥ saghr̥taiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam| |17|

View original

| मृगपक्षियकृन्मज्जवसान्त्रहृदयामिषैः||१६|| मधुरैः सघृतैः स्तन्यक्षीरपिष्टैः प्रसादनम्| |१७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mr̥gapakṣyādīnāṁ yakr̥nmajjavasāhr̥dayāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, madhuraiḥ-madhuravargōktaiḥ, ghr̥tānvitaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanaṁ puṭapākaṁ kalpayēdvaidyaḥ| atra stanyaṁ striyā ēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prasādanasya dravyāṇyāha-mr̥gapakṣiyakr̥diti| madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ|

Adhikarana puṭapākasya sādhanam puṭapākavidhiḥ (17-19) · Śloka 19

adhunā puṭapākasya kalpanāmāha bilvamātraṁ pr̥thak piṇḍaṁ māṁsabhēṣajakalkayōḥ||17|| urubūkavaṭāmbhōjapatraiḥ snēhādiṣu kramāt| vēṣṭayitvā mr̥dā liptaṁ dhavadhanvanagōmayaiḥ||18|| pacētpradīptairagnyābhaṁ pakvaṁ niṣpīḍya tadrasam| nētrē tarpaṇavadyuñjyāt|19|

View original

अधुना पुटपाकस्य कल्पनामाह बिल्वमात्रं पृथक् पिण्डं मांसभेषजकल्कयोः||१७|| उरुबूकवटाम्भोजपत्रैः स्नेहादिषु क्रमात्| वेष्टयित्वा मृदा लिप्तं धवधन्वनगोमयैः||१८|| पचेत्प्रदीप्तैरग्न्याभं पक्वं निष्पीड्य तद्रसम्| नेत्रे तर्पणवद्युञ्ज्यात्|१९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-māṁsaṁ ca bhēṣajakalkaśca tayōḥ pr̥thak palamātraṁ piṇḍamēraṇḍādipatrairvēṣṭayitvā kr̥ṣṇamr̥ttikayā liptaṁ vr̥ddhavaidyavyavahārāt dvyaṅhgulōtsēdhaṁ mr̥ttikālēpaṁ kr̥tvā kramēṇa dhavādīndhanaiḥ pradīptaiḥ pacēt| tatra snēhanē puṭapāka ēraṇḍapatrairvēṣṭanaṁ dhavakāṣṭhaiḥ pradīpanam, lēkhanē vaṭapatrairvēṣṭanaṁ dhanvanēndhanēna pradīpanam, prasādanē jalajapatrairvēṣṭanaṁ gōmayēndhanēna pradīpanam, iti kramārthaḥ| agnyābhaṁ-agnivarṇaṁ sat, pakvaṁ jñātvā, apanītapatraṁ vidhāya, vāsasā niṣpīḍya, tadrasaṁ nayanē tarpaṇamiva yuñjyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-puṭapākasya sādhanamāha-bilvamātramiti| māṁsapīṇḍamauṣadhapiṇḍaṁ ca pr̥thak bilvamātramēkīkr̥taṁ snēhanādiṣvēraṇḍādipatraiḥ kramādvēṣṭitaṁ kuśamuñjasūtrānyatamēna baddhaṁ tatō vdyaṅgulōtsēdhēna mr̥lliptaṁ dhavādīndhanaiḥ pacēt| saṅgrahē tu (sū.a.33)-"dhavadhanvanamadhūkanyagrōdhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnāmanyatamaiḥ kāṣṭhaiḥ śakr̥tā vā gōmahiṣayōḥ pacēt|" iti| puṭapākavidhimāha-agnyābhamiti| taṁ piṇḍamagnivarṇatvēna pakvaṁ jñātvā niṣpīḍya rasaṁ tarpaṇavadyuñjyāt|

Adhikarana puṭapākadhāraṇavidhiḥ (19-20) · Śloka 20

| śataṁ dvē trīṇi dhārayēt||19|| lēkhanasnēhanāntyēṣu| |20|

View original

| शतं द्वे त्रीणि धारयेत्||१९|| लेखनस्नेहनान्त्येषु| |२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lēkhanādiṣu śatādīni dhārayēt| tatra lēkhanē śataṁ mātrāṇāṁ dhārayēt| snēhanē dvē śatē| antyē-prasādanē, trīṇi śatāni dhārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-puṭapākadhāraṇāvadhimāha-śatamiti| antyaḥ-prasādanaḥ|

Adhikarana puṭapākānāmuṣṇaśītabhēdaḥ (20) · Śloka 20

kōṣṇau pūrvau, himō'paraḥ| |20|

View original

कोष्णौ पूर्वौ, हिमोऽपरः| |२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pūrvō-snēhanalēkhanau, kōṣṇau yōjyau| himō'paraḥ-prasādanākhyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-puṭapākānāmuṣṇaśītabhēdamāha-kōṣṇāviti|

Adhikarana lēkhanasnēhānayōrantē kr̥tyam (20) · Śloka 20

| dhūmapō'ntē tayōrēva|20|

View original

| धूमपोऽन्ते तयोरेव|२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tayōḥ-ādyayōḥ puṭapākayōḥ, antē dhūmapaḥ syāt| snēhēritakaphōpaśāntyai, na tu prasādanāntē, ityēvaśabdārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lēkhanasnēhanayōranantarakr̥tyamāha-dhūmapa iti|

Adhikarana puṭapākasya samyagyōgādi lakṣaṇam (20) · Śloka 20

| yōgāstatra ca tr̥ptivat||20||

View original

| योगास्तत्र च तृप्तिवत्||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra ca-tēṣu puṭapākēṣu, yōgāstarpaṇa iva syuḥ| tr̥ptivaditi saptamyantādvatiḥ| yōgā iti bahuvacananirdēśāt samyagyōgāyōgātiyōgā gr̥hyantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-puṭapākasya samyagyōgādilakṣaṇamāha-yōgā iti|

Adhikarana tarpaṇapuṭapākaniṣēdhaḥ (21) · Śloka 21

tarpaṇaṁ puṭapākaṁ ca nasyānarhē na yōjayēt| |21|

View original

तर्पणं पुटपाकं च नस्यानर्हे न योजयेत्| |२१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tarpaṇapuṭapākau nasyāyōgyē na yōjayēt| nasyānarhāḥ-"yōjyēnna tu nāvanam|" ityādyuktāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-niṣiddhanasyānāṁ tarpaṇapuṭapākau niṣēdhatitarpaṇamiti|

Adhikarana tarpaṇapuṭapākayōrācāraḥ (21-21.5) · Śloka 21

yāvantyahāni yuñjīta dvistatō hitabhāgbhavēt||21|| mālatīmallikāpuṣpairbaddhākṣō nivasēnniśām||21.5||

View original

यावन्त्यहानि युञ्जीत द्विस्ततो हितभाग्भवेत्||२१|| मालतीमल्लिकापुष्पैर्बद्धाक्षो निवसेन्निशाम्||२१.५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yāvantyahāni-yāvanmātrāṇi dināni, tarpaṇapuṭapākau kurvīta tatō dviguṇāni dināni hitasēvī syāt| kr̥tatarpaṇa puṭapākō mālatyādipuṣpairbaddhākṣaḥ san vibhāvarīṁ vasēt| mālatī-sumanāḥ| mallikā-gandhavārṣikā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tarpaṇapuṭapākayōrācāramāha-yāvantīti| saṅgrahē tu (sū.a. 33)-"tathā pakvātisārē'pi puṭapākasyāyamēva vidhiriti| bhavati cātra| sēkē'ñjanē tarpaṇē ca puṭapākē ca yē gadāḥ| jāyantē vidhividbhraṁśādyathāsvaṁ tān prasādhayēt||" iti|

Adhikarana nētrarakṣaṇē yatnaḥ kāryaḥ (24) · Śloka 24

sarvātmanā nētrabalāya yatnaṁ kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ| dr̥ṣṭiśca naṣṭā vividhaṁ jagacca tamōmayaṁ jāyata ēkarūpam||22.5|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṁśō'dhyāyaḥ||24||

View original

सर्वात्मना नेत्रबलाय यत्नं कुर्वीत नस्याञ्जनतर्पणाद्यैः| दृष्टिश्च नष्टा विविधं जगच्च तमोमयं जायत एकरूपम्||२२.५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने तर्पणपुटपाकविधिर्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvēṇa prakārēṇa nētrabalāya-cakṣuḥsāmarthyāya, nasyādibhiryatnaṁ kuryāt| dr̥ṣṭiścēti ca hētau| yatō dr̥ṣṭiryadi na syāttatō jagadvividhamapi tamōmayaṁ-andhakārarūpaṁ, ēkarūpaṁ-ēkalakṣaṇaṁ, sampadyata iti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nētrarakṣaṇē yatnaḥ kārya ityāha-sarvātmanēti| dr̥ṣṭiścēti caśabdaścēdarthē| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| dr̥ktarpaṇaprakaraṇam sāmastyēna nirūpitam|| 24||