੨੫. ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਰਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਅਥੇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਾਨਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਃ| ਯਤੋ ਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਾਞ੍ਹ੍ਜਨਕ੍ਸਾਰਾਦੀਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਣ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਾਹ-

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਃ ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਅਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਾਦਿਸੁ ਨਿਰੁਜੇਙ੍ਹ੍ਗੇ ਯਮ੍ਯਤੇ-ਨਿਯਮ੍ਯਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮੇਤਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸ਼ਲ੍ਯਾਨਿ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵੇਣੁਪਾਸਾਣਾਦਿਰੂਪਾਣਿ, ਵਿਵਿਧੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਮਾਹਰਣੇ ਆਕਸ੍ਟੁਂ, ਯੋਭ੍ਯੁਪਾਯਸ੍ਤਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| 'ਉਚ੍ਯਤੇ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਯੋਜਨੇ ਸਤਿ ਸ਼ੇਸਸ੍ਯ-ਨਿਰੁਜਸ੍ਯਾਙ੍ਗਸ੍ਯ, ਪਰਿਰਕ੍ਸਾਯਾਂ-ਰਕ੍ਸਾਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍, ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਬਾਧਾਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣਿ ਯ ਉਪਾਯਸ੍ਤਚ੍ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਘਟਿਕਾਦਿ ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪਵਨਾਕਰ੍ਸਣਾਯ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਕਰ੍ਸਣਾਯ ਚ| ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਸਨ੍ਦਂਸ਼ਾਦੀਨਿ ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਾਮਿਤਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣੇ ਯ ਉਪਾਯਃ, ਯਸ਼੍ਚਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇ, ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦ੍ਯਸਮੀਪਾਙ੍ਗਰਕ੍ਸਣੇ, ਯਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਣਯਨੇ, ਯਸ਼੍ਚ ਘਾਟਿਕਾਦਿਰਾਚੂਸਣਾਦੌ, ਤਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਏਵਂਵਿਧ ਉਪਾਯਵਿਸ਼ੇਸ਼ੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰੂਪਾਣਿ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਚ ਰੂਪਕਾਰ੍ਯਾਣਿ| ਅਨੇਕਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ, ਰੂਪਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਤਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ| ਤਤ੍ਰ ਰੂਪਂ-ਕਙ੍ਕਮੁਖਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਦ੍ਯਾਕਾਰਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਰ੍ਯਂ-ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਲਗ੍ਨਸ਼ਲ੍ਯਹਰਣਾਦਿਕਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਨਾਵਿਧਤ੍ਵਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਰੋਧਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਨਨੁ, ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰੇਪ੍ਯਨਭਿਜ੍ਞਃ ਕਥਮਿਵ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪਾਰਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਂ-ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮ੍| "ਯਥਾ ਸਾਦਸ਼੍ਯੇ" ਇਤ੍ਯਵ੍ਯਯੀਭਾਵਃ| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਯਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣੇਨ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਤਿਃ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮੁਤ੍ਪਾਦਨੇ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵੇਦਿਤਿ ਭਾਵਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਨਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਅਨੇਕਰੂਪਕਾਰ੍ਯਾਣੀਤਿ| ਆ ਰਂ-ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ-ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਿਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਸਨ੍ਦਂਸ਼ਤਾਲਨਾਡੀਸ਼ਲਾਕਾਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਾਤ੍ ਸੋਢਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਦ੍ਧ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਮੁਖਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਕਙ੍ਕਾਦੀਨਾਂ ਪਕ੍ਸਿਮਗਾਣਾਂ ਮੁਖੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਮੁਖਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਧ੍ਰਹਂਸਹਰਿਣਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਤਾਨਿ ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਕਾਨਿ| ਚ ਏਵਾਰ੍ਥੇ, ਤਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਨ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਵ| ਯਥਾ,-ਕਙ੍ਕੁਮੁਖਂ ਸਿਂਹਮੁਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਖ੍ਯਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਾਨਿ ? ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਦੈਰ੍ਘ੍ਯਾਣਿ, ਭੂਰਿਸ਼ੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਆਯਸਾਨਿ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਯਾਨਿ| ਦਨ੍ਤਾਦਿਮਯਾਨਾਮਪਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਭੂਰਿਸ਼ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕੀਲਕੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਨਿ| ਕੀਦਸ਼ੈਃ ਕੀਲਕੈਃ ? ਮਸੂਰਾਕਾਰਾਃ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਯੇਸਾਂ ਤੈਃ| ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਹਸ੍ਤਗ੍ਰਹਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਮੂਲਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਸ਼ਵਨ੍ਨਤਾਨਿ-ਪਰਿਣਤਾਨਿ| ਤੈਃ-ਕਙ੍ਕਮੁਖਾਦਿਭਿਃ, ਅਸ੍ਥਿਸਂਲਗ੍ਨਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯ-ਕਾਣ੍ਡਫਲਾਦੇਃ, ਆਹਰਣਂ-ਆਕਰ੍ਸਣਮਿਸ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਨ੍ਯਾਹ-ਤੁਲ੍ਯਾਨੀਤਿ| ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਕਾਨਿ-ਕਙ੍ਕਮੁਖਸਿਂਹਮੁਖਾਦਿਨਾਮਾਨਿ| ਆਯਾਮੋ-ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮ੍| ਭੂਰਿਸ਼ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਦਾਰ੍ਵਾਦਿਕਤਾਨ੍ਯਪਿ| ਕਣ੍ਠੇ-ਮੁਖਾਕਾਰਸਮ੍ਪਾਦਕਸ਼ਕਲਦ੍ਵਯਸਨ੍ਧਾਨਸ੍ਥਾਨੇ| ਮੂਲੇ-ਧਾਰਣਸ੍ਥਾਨੇ| ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ-ਤੈਰ੍ਦ੍ਦਢੈਰਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕੀਲੇਨ-ਮਸੂਰਾਕਾਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ, ਬਦ੍ਧਂ ਤਥਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰਂ- ਮੁਖਂ, ਯਯੋਸ੍ਤੌ ਕੀਲਬਦ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਾਗ੍ਰੌ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ੌ ਭਵਤਃ| ਕੀਦਸ਼ੌ ? ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੌ| ਕ੍ਵੋਪਯੋਗ ਏਤਯੋਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਤ੍ਰਾਯੁਪਿਸ਼ਿਤਲਗ੍ਨਂ ਚ ਤਚ੍ਛਲ੍ਯਂ ਚ, ਤਸ੍ਯਾਪਕਰ੍ਸ੍ਣੇ-ਆਹਰਣੇ, ਤਾਵੁਪਯੁਜ੍ਯੇਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰੀਲਬਦ੍ਧਾਗ੍ਰਕੀਲਮੁਕ੍ਤਾਗ੍ਰੌ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਾਵਾਹ-ਕੀਲਬਦ੍ਧਵਿਮੁਕ੍ਤਾਗ੍ਰਾਵਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਸਨ੍ਦਂਸ਼ਦ੍ਵਯਾਦਨ੍ਯਃ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਃ (ਸਡਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਃ) ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਲ੍ਯਾਨਾਂ-ਨਾਸਾਰੋਮਾਦੀਨਾਂ, ਹਰਣੇ-ਆਕਰ੍ਸਣੇ, ਤਥਾ, ਉਪਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਦਿਭਵਾਨਾਂ ਹਰਣੇ ਯੁਜ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਡਙ੍ਗੁਲਂ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਮਾਹ-ਸਡਙ੍ਗੁਲ ਇਤਿ| ਉਪਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ-ਨੇਤ੍ਰੇਸ੍ਵਵਾਨ੍ਤਰਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਾ ਚ ਮੁਚੁਣ੍ਡੀਸਂਜ੍ਞਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਮੁਚੁਣ੍ਡੀ? ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਦਨ੍ਤਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦਨ੍ਤਾ, ਤਥਾ, ਜੁਃ-ਅਵਕ੍ਰਾ, ਨ ਚ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਵਦ੍ਵਕ੍ਰਾ ਦ੍ਵਿਬਾਹੁਰਿਤ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਮੂਲੇ-ਹਸ੍ਤਗ੍ਰਹਣਸ੍ਥਾਨੇ, ਰੁਚਕਂ-ਅਙ੍ਗੁਲੀਯਕਰੂਪਂ, ਭੂਸਣਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਰੁਚਕਭੂਸਣਾ| ਰੁਚਕਪੀਡਨੇਨ ਸਾ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਮ੍ਭੀਰਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵ੍ਰਣਸ਼੍ਚ ਗਮ੍ਭੀਰਵ੍ਰਣਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਾਂਸਾਨਿ-ਤਸ੍ਯਾਧਿਮਾਂਸਂ, ਏਤਦ੍ਵਿਸਯ ਆਹਰਣੇ| ਅਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇਸਿਤਸ੍ਯ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਹਰਣੇ ਮੁਚੁਣ੍ਡੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮੁਚੁਣ੍ਡ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਮਾਹ-ਮੁਚੁਣ੍ਡੀਤਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦਨ੍ਤਾ-ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾ| ਜੁਃ-ਅਵਕ੍ਰਾ| ਰੁਚਕਭੂਸਣਾ-ਮੂਲੇ ਮੁਦ੍ਰਿਕਾਬਦ੍ਧਾ| ਗਮ੍ਭੀਰੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਯਾਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ, ਯਾਨਿ ਚ ਨੇਤ੍ਰੇਸੁ ਛਿਨ੍ਨਸ਼ੇਸਾਣ੍ਯਰ੍ਮਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਹਰਣੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਵੇ ਤਾਲਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਭਵਤਃ| ਕਿਂਪ੍ਰਮਾਣੇ ? ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਹ-ਮਤ੍ਸ੍ਯਤਾਲਵਤ੍ ਮੀਨਗਲਤਾਲਵਤ੍, ਦ੍ਵਿਤਾਲਕਂ-ਏਕਂ ਦ੍ਵਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਮੁਖਸਦਸ਼ਮ੍, ਅਪਰਮੇਕਤਾਲਕਂ-ਏਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮੁਖਾਕਾਰਮੇਵ| ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਤਾਲਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਭਵਤਃ| ਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਣਨਾਡੀ ਸ਼ਲ੍ਯਮਪਹਰਤਃ-ਕਰ੍ਣਨਾਡੀਸ਼ਲ੍ਯਾਪਹਾਰਿਣੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਾਲਯਨ੍ਤ੍ਰਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲ ਇਤਿ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਤਾਲੋ-ਮਤ੍ਸ੍ਯਗਲਤਾਲਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਡੀਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਾਦਿਵਤ੍ ਸੁਸਿਰਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਏਕਂ ਚਾਨੇਕਂ ਚੈਕਾਨੇਕਂ ਮੁਖਂ ਯੇਸਾਮ੍| ਤਨਿ ਚ ਕਾਨਿਚਿਦੇਕਮੁਖਾਨਿ ਏਕਦ੍ਵਾਰਾਣਿ, ਕਾਨਿਚਿਦਨੇਕਮੁਖਾਨਿ-ਅਨੇਕਦ੍ਵਾਰਾਣਿ| ਏਤਤ੍ਕਰ੍ਮਾਚਸ੍ਟੇ-ਸ੍ਰੋਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਕਰ੍ਣਾਦਿਸ੍ਰੋਤੋਗਤਾਨਾਂ ਸ਼ਲ੍ਯਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਧੀਤ| ਤਥਾ, ਕਣ੍ਠਾਦਿਸ੍ਰੋਤੋਗਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ-ਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਵਿਦਧੀਤ| ਤਥਾ, ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੌਸਧਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਦੀਨਾਂ, ਸੁਕਰਤ੍ਵਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ, ਵਿਸਿਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਾਦੀਨਾਮਾਚੂਸਣਾਯ ਵਿਦਧੀਤ| ਤਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ-ਨਾਡੀਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਵਿਸ੍ਤਾਰਸ਼੍ਚ ਪਰੀਣਾਹਸ਼੍ਚ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਚ, ਤਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤੋਵਸ਼ਾਤ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਅਨੁਵਾਸਨੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਨਾਡਿਕਾਦਿਸੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਡੀਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਹ-ਨਾਡੀਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣੀਤਿ| ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ-ਵਿਵਰਸ੍ਯ| ਪਰੀਣਾਹਃ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਣ੍ਠੇ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠਸ਼ਲ੍ਯਮ੍| ਕਣ੍ਠਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼ਲ੍ਯਾਵਲੋਕਨਾਰ੍ਥਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾ ਨਾਡੀ| ਅਰ੍ਧਨਾਹਾ-ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਣ੍ਠਾਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਯਾਵਲੋਕਿਨੀਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇਤਿ| ਅਰ੍ਧਨਾਹਾ-ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਞ੍ਚਮੁਖਾਨਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ| ਚਤੁਸ੍ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਾਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ-ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਦਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਰ੍ਣਾ ਯਸ੍ਯ ਵਾਰਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਸਮਾਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰਾਦਿਦਣ੍ਡਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਸ਼ਿਖਾਕਾਰਃ ਕੀਲਕੋ ਵਾਰਙ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਾਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਨਾਡੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤ੍ਰੀਣਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤ੍ਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ| ਛਿਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਮੁਖੇਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਵਾਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਰਙ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਤਃ-ਤਦਨੁਸਾਰੇਣ ਨਾਡੀਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਚਤੁਸ੍ਕਰ੍ਣਵਾਰਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਨਾਡੀਤਿ| ਪਞ੍ਚਮੁਖਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ-ਮੁਖੇ ਛਿਦ੍ਰਪਞ੍ਚਕਯੁਤਾ| ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਣਸ੍ਯੇਤਿ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ-ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣੇਨ| ਏਤਚ੍ਚ ਨਾਡੀਦ੍ਵਯੇ ਛਿਦ੍ਰਮਾਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਥਾ, ਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਚਾਨਾਹਸ਼੍ਚ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਚ ਤਾਨ੍ਯੇਵਮ੍| ਵਾਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਾਨਾਹਦੈਰ੍ਘ੍ਯਾਣਿ, ਤੇਸਾਮਨੁਰੋਧਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਾ ਅਨ੍ਯਾ ਅਪਿ ਨਾਡੀਃ ਸ਼ਲ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਕਾਰਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਨਾਡੀਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਹ-ਵਾਰਙ੍ਗਕਰ੍ਣੇਤਿ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ-ਆਕਤਿਃ| ਆਨਾਹਃ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ-ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਭਾਗੇ, ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਯਾ-ਜਲਜਕਰ੍ਣਿਕਯਾ, ਸਦਸ਼ੀ| ਕਿਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ ? ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾ| ਤਥਾ, ਚਤੁਰ੍ਥਃ-ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਃ, ਸੁਸਿਰੋ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ, ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਹ੍ਗੁਲਸੁਸਿਰੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸਾ ਨਾਡੀ ਸ਼ਲ੍ਯਨਿਰ੍ਘਾਤਿਨੀ ਮਤਾ| ਮੁਨੀਨਾਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਰ੍ਸ਼ੋਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ-

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਲ੍ਯਨਿਰ੍ਘਾਤਿਨੀਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਯੇਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਥਸੁਸਿਰਾ-ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਦੀਰ੍ਘਵਿਵਰਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਤਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਮਾਨਤੋ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਮਿਤ੍ਯਾਕਰ੍ਸਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਹੇ-ਪਰਿਣਾਹੇ, ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਯਤ੍ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਦੀਰ੍ਘੇਣ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਵੇਸ੍ਟ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਤ੍ ਪੁਂਸਾਮੇਵ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਂ ਨਾਹੇ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਪਰਿਣਾਹੇ ਸਡਙ੍ਗੁਲਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ ਤਾਸਾਂ ਗੁਦਸ੍ਯ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ-ਉਭਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਕਰ੍ਮਣਿ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਦ੍ਯਵਚਾਰਣੇ, ਏਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਅਙ੍ਹ੍ਗੁਸ੍ਠਮਧ੍ਯਤੁਲ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਂ, ਤਥਾ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਤੋਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਉਦ੍ਦਤ੍ਤਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਰ੍ਸ਼ੋਯਨ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਮਿਤਿ| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇ| ਪਰਿਣਾਹੇ ਤੁ ਪੁਂਸਾਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸਡਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍, ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਯੋਜਨੇ ਤੁ ਸ਼ੇਸਾਙ੍ਗਪਰਿਰਕ੍ਸਾਯਾਮੇਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍, ਏਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ੍ਯੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਛਿਦ੍ਰਾਦੁਰ੍ਧ੍ਵਭਗੇ ਮੂਲੇਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾ ਬਹਿਃਕੁਞ੍ਚਿਤਾਗ੍ਰਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਕਾਰ੍ਯਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਮ੍ਯਾਖ੍ਯਂ-ਸ਼ਮੀਸਂਜ੍ਞਂ, ਤਤੀਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਤਾਦਗ੍-ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਯਨ੍ਤ੍ਰਸਦਸ਼ਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ-ਛਿਦ੍ਰਰਹਿਤਮ੍, ਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਛਿਦ੍ਰਂ ਨ ਵਿਧੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਂ ਚ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਪੀਡਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤੀਯਮਰ੍ਸ਼ਃਪੀਡਨਂ ਸ਼ਮ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹ-ਸ਼ਮ੍ਯਾਖ੍ਯਮਿਤਿ| ਤਾਦਕ੍-ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਾਰਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ-ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਰਹਿਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਥਾ ਭਗਨ੍ਦਰੇ-ਭਗਨ੍ਦਰਯਨ੍ਤ੍ਰੇ, ਓਸ੍ਠਮਪਨਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ? ਛਿਦ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍,-ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਦਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਪਕਰ੍ਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਤੁ ਕਾਰ੍ਯੈਵ (?)|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਭਗਨ੍ਦਰਯਨ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਸਰ੍ਵਥੇਤਿ| ਅਰ੍ਸ਼ੋਯਨ੍ਤ੍ਰਮੇਵਾਪਨੀਤੌਸ੍ਠਂ ਭਗਨ੍ਦਰਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਮੁਖਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਾਗ ਓਸ੍ਠਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਬੁਦੇ ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਸ਼ਸਿ ਚੈਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਨਾਡੀ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣਾਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣਾ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਤੁਲ੍ਯਃ ਪਰੀਣਾਹੋ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| ਸਾ ਚ ਭਗਨ੍ਦਰਯਨ੍ਤ੍ਰਤੁਲ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਪਨੀਤੌਸ੍ਠੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਯਨ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਬੁਦੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਾਣਕਾਖ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਦਨ੍ਤਮਯਂ ਕਾਸ੍ਠਮਯਂ ਵਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸਦਸ਼ਂ ਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਵਤੌ-ਪ੍ਰਸਾਰਣੇ, ਸੁਖਮ੍| ਯਤੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਸਾਰਣੇ ਅਙ੍ਗੁਲੇਰ੍ਦਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸਣਾਦਨ੍ਵਰ੍ਥਮਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਾਣਕਮਿਤਿ ਨਾਮ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਂ ਨਾਡੀਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹ-ਅਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਾਣਕਮਿਤਿ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਵਿਵਤੌ-ਵਕ੍ਤ੍ਰਵਿਕਾਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤਾਮਙ੍ਗੁਲੀਂ ਰਕ੍ਸਤੀਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਤ੍ਰਾਣਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੋਨਿਵ੍ਰਣਮੀਕ੍ਸਤੇਨੇਨੇਤਿ ਤਤ੍ ਯੋਨਿਵ੍ਰਣੇਕ੍ਸਣਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਮ੍| ਮਧ੍ਯੇ-ਮਧ੍ਯਭਾਗੇ, ਸੁਸਿਰਮ੍| ਤਥਾ, ਦੈਰ੍ਧ੍ਯੇਣ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਤਥਾ ਮੁਦ੍ਰਿਕਯਾ-ਊਰ੍ਮਿਕਯਾਸਞ੍ਚਾਰਿਣ੍ਯਾ, ਬਦ੍ਧਂ-ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਚਤ੍ਵਾਰੋ (ਰਿ) ਭਿਤ੍ਤਾਃ(ਤ੍ਤਾਨਿ)-ਪਤ੍ਰਾਣਿ, ਯਸ੍ਯ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਤ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਜਲਜਮੁਕੁਲਸਦਸ਼ਮੁਖਮ੍| ਤਥਾ, ਚਤਸ੍ਰਃ ਸ਼ਲਾਕਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਚਤੁਃਸ਼ਲਾਕਮ੍| ਤਥਾ, ਤਤ੍-ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਮੂਲ ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ-ਮੂਲਸ਼ਲਾਕਾਕ੍ਰਮਣਾਤ੍ ਮੁਖੇ ਵਿਕਸੇਤ੍-ਪ੍ਰਸਰੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯੋਨਿਵ੍ਰਣੇਕ੍ਸਣਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਯੋਨਿਵ੍ਰਣੇਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਭਿਤ੍ਤਂ-ਚਤੁਃਸ਼ਕਲਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਸਡਙ੍ਗੁਲੇ ਭਵਤਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਮ੍ ? ਨਾਡੀਵ੍ਰਾਣਾਭ੍ਯਙ੍ਗਕ੍ਸਾਲਨਾਯ,-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਾਲਨਂ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਕ੍ਸਾਲਨੇ ਤਦਰ੍ਥਂ, ਉਪਯੁਜ੍ਯੇਤੇ| ਆਕਰਣਂ-ਆਕਤ੍, ਸਮ੍ਪਦਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਵਿਪ੍| ਪੂਰ੍ਵਵਿਹਿਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਵ ਆਕਤ੍-ਆਕਾਰੋ, ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਬਸ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਾਕਤੀ,-ਵਤ੍ਤੇ ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਾਰੇ| ਤਥਾ, ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਮੂਲੇ ਮੁਖੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਲਾਯਖੇ-ਮੂਲੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਤੁਲ੍ਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ, ਮੁਖੇ ਕਲਾਯਤੁਲ੍ਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ| ਅਗ੍ਰਤੋਕਰ੍ਣਿਕੇ- ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਹਿਤੇ, ਇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮੂਲੇ ਤੁ ਕਰ੍ਣਿਕੇ ਦ੍ਵੇਪਿ ਪੁਟਕਯੋਜਨਾਰ੍ਥਂ ਕਾਰ੍ਯ ਏਵੇਤ੍ਯਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮੂਲੇ-ਮੂਲਦੇਸ਼ੇ, ਨਿਬਦ੍ਧਂ- ਯੋਜਿਤਂ, ਮਦੁ ਚਰ੍ਮ-ਬਸ੍ਤਿਪੁਟਕਾਕਾਰਂ, ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਨਿਬਦ੍ਧਮਦੁਚਰ੍ਮਣੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਨਾਡੀਵ੍ਰਣਕ੍ਸਾਲਨਾਖ੍ਯਂ ਨਾਡੀਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਯਨ੍ਤ੍ਰ ਇਤਿ| ਮੂਲੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਵੇਸ਼ਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ, ਅਗ੍ਰੇ ਕਲਾਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ| ਅਗ੍ਰਤੋਕਰ੍ਣਿਕੇ-ਅਗ੍ਰੇ ਕਰ੍ਣਿਕਾਰਹਿਤੇ| ਬਸ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਾਕਤੀਨਿ ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵੇ ਤੁ ਨੁਮ੍ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਦਕੋਦਰੇ ਜਲਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥਂ ਨਲਿਕਾ ਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਰਾ-ਉਭਯਮੁਖੀ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਥਵਾ, ਪਿਚ੍ਛਨਲਿਕਾ-ਮਯੂਰਪਿਚ੍ਛਜੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਜਲੋਦਰਯਨ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਰੇਤਿ| ਨਲਿਕਾ-ਵੇਣ੍ਵਾਦਿਨਾਡੀ| ਪਿਚ੍ਛਨਲਿਕਾ-ਪਕ੍ਸਿਪਿਚ੍ਛਨਾਡੀ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਧੂਮਾਦਿਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਧੂਮਪਾਨਾਦ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇਸੂਕ੍ਤਾਨਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਨਾਡ੍ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਧੂਮਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮੁਖਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਵਿਸਰਕ੍ਤਾਮ੍ਬੁਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਾਦੇਸ਼੍ਚੂਸਣੇ-ਚੂਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ੇਤਿ ""ਹ੍ਯਸ੍ਟਨ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਕਾਰਾਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਰੇ-ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਸਪਪ੍ਰਮਾਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਯਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚੂਸਣਾਯ ਸ਼ਰੀਰੇ ਯੋਜ੍ਯਤੇ ਤਦਗ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸੁਸ੍ਠੁ ਨਦ੍ਧਂ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਬਦ੍ਧਮ੍| ਚੂਚੁਕਸ੍ਯ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਕੁਚਾਗ੍ਰਸ੍ਯੇਵ, ਆਕਤਿਃ-ਆਕਾਰੋ, ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮੁਖਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਵਾਤਵਿਸਰਕ੍ਤਾਮ੍ਬੁਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਯਾਦੇਸ਼੍ਚੂਸਣੇ-ਚੂਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ-ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵਾ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੩੪)- "ਸ਼ਙ੍ਗਂ ਤੁ ਹ੍ੜਸ੍ਵਮਧ੍ਯਦੀਰ੍ਘਮਸ਼੍ਟਾਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਯਤਮ੍" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਲਾਬੁਃ-ਤੁਮ੍ਬਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੋ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਰਿਣਾਹੇਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ| ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਾਙ੍ਹ੍ਗੁਲਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਤਚ੍ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍, ਤਤ੍ਤਾਦਸ਼ਂ ਵਤਂ-ਵਰ੍ਤੁਲਂ, ਆਸ੍ਯਂ-ਮੁਖਂ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਤਃ-ਮਧ੍ਯੇ, ਦੀਪ੍ਤੋ-ਜ੍ਵਲਿਤਃ, ਪਿਚੁਰ੍ਭੂਰ੍ਜਾਦਿ ਗਰ੍ਭ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਈਦਸ਼ੋ ਦੁਸ੍ਟਕਫਰਕ੍ਤਹਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤੁਮ੍ਬਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਤਿ| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਸ੍ਯੋ ਵਾ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦੀਪ੍ਤਃ-ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਤਣਸਸ੍ਟਪਿਚੁਨਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਦ੍ਵਤ੍-ਤੇਨਾਲਾਬੁਨਾ ਤੁਲ੍ਯਦੈਰ੍ਘ੍ਯਾਨਾਹਾਦਿਃ, ਤੁਲ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰਾ ਚ, ਘਟੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾ ਚ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਲਯ ਉਨ੍ਨਮਨੇ ਚ ਹਿਤਾ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਫਰਕ੍ਤਹਦਿਤਿ ਚਾਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਘਤਿਕਾਖ੍ਯਾਂ ਨਾਡੀਮਾਹ-ਤਦ੍ਵ-ਟੀਤਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਅਲਾਬੁਸਦਸ਼ੀ| ਗੁਲ੍ਮਵਿਲਯਨੇ ਗੁਲ੍ਮੋਨ੍ਨਮਨੇ ਚ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਾਵਚੂਸਣੇ ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਲਾਕਾਸਂਜ੍ਞਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਧਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰਾਣਿ ਯਥਾਯੋਗਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਲਾਕਾਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਲਾਕਾਖ੍ਯਾਨੀਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯ ਉਭੇ ਗਣ੍ਡੂਪਦਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਯ ਏਸਣਕਰ੍ਮਣੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਏਸਿਣ੍ਯੌ ਸ਼ਲਾਕੇ ਆਹ-ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਏਸਣਂ ਅਵਲੋਕਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਃ ਸ਼ਲ੍ਯਹਾਰਿਣੀ ਸ਼ਲਾਕਾਯਨ੍ਤ੍ਰੇ ਭਵਤਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ ? ਮਸੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਸੂਰਦਲਮਿਵ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਯਯੋਸ੍ਤੇ, ਮਸੂਰਦਲਮੁਖੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਲਾਕੇਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲੇ ਨਵਾਙ੍ਗੁਲੇ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਲ੍ਯਹਾਰਿਣ੍ਯੌ ਸ਼ਲਾਕੇ ਆਹ-ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਙ੍ਕਵਃ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਵਾਖ੍ਯਾਃ ਸ਼ਲਾਕਾ ਗਣਯਤਿ-ਸ਼ਙ੍ਕਵ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵੌ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੌ ਭਵਤਃ| ਵ੍ਯੂਹਨੇ-ਨ੍ਯੂਹਨਕਰ੍ਮਣਿ, ਸਰ੍ਪਫਣਾਮੁਖੌ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯੂਹਨੌ ਸ਼ਙ੍ਕੂ ਆਹ-ਉਭਾਵਿਤਿ| ਵ੍ਯੂਹਨਂ-ਪ੍ਰਸਤਮਾਂਸਾਦੀਨਾਮ੍ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਨ੍ਯਾਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਙ੍ਕੂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੌ ਭਵਤਃ| ਚਾਲਨੇ ਕਾਣ੍ਡਵਾਜ ਇਵ ਮੁਖਂ ਯਯੋਸ੍ਤੌ ਸ਼ਰਪੁਙ੍ਖਾਸ੍ਯੌ ਭਵਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਚਾਲਨੌ ਸ਼ਙ੍ਕੂ ਆਹ-ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ| ਸ਼ਰਪੁਙ੍ਕਂ-ਸ਼ਰਕਰ੍ਤਰੀ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਹਾਰ੍ਯੇ-ਆਕਰ੍ਸਣੇ, ਬਡਿਸ਼ਾਕਾਰੌ| ਸਟ੍ਸ਼ਙ੍ਹ੍ਕੂਨਾਖ੍ਯਾਯ ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕੁਮਾਹ-

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਹਰਣੌ ਸ਼ਙ੍ਕੂ ਆਹ-ਆਹਾਰ੍ਯੇ ਬਡਿਸ਼ਾਕਤੀਤਿ| ਬਡਿਸ਼ਂ-ਮਤ੍ਸ੍ਯਵੇਧਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਤੋਗ੍ਰੇ-ਅਗ੍ਰਭਾਗੇ, ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਕੁਨਾ ਸਮਃ-ਕੀਲਕਾਕਾਰਃ, ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਦੀਰ੍ਘਃ ਸ ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕੁਰਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ, 'ਮੁਨਿਭਿਃ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇਨ-ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕੁਨਾ, ਮੂਢਗਰ੍ਭ-ਅਨਿਃਸਰਨ੍ਤਂ, ਹਰੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਪ੍ਤਮਂ ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕੁਮਾਹ-ਨਤੋਗ੍ਰ ਇਤਿ| ਨਤੋ-ਵਕ੍ਰਃ| ਸ਼ਙ੍ਕੁਨਾ ਤੁਲ੍ਯਃ-ਕੀਲਕਾਕਾਰਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਕਰ੍ਸਣੇ ਸਰ੍ਪਫਣਾਵਦਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਰ੍ਪਫਣਾਖ੍ਯਮੇਵ ਚੈਤਦ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਹਰਣਂ ਸ਼ਲਾਕਾਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹ-ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਹਰਣਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਰਪੁਙ੍ਖਮੁਖਾਖ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਦਨ੍ਤਪਾਤਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨੇਨ ਹਿ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਃ ਪਾਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਮ੍ਯਾਦਿਭਕ੍ਸਿਤਾ ਵਾ| ਸਂ-ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੇ-ਕ੍ਸਾਲਨੇ ਕ੍ਸਾਰਕ੍ਲੇਦਾਦੇਃ, ਸਟ੍ ਸ਼ਲਾਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਕਾਰ੍ਪਾਸੇਨ ਵਿਹਿਤਮੁਸ੍ਣੀਸਂ-ਸ਼ਿਰੋਵੇਸ੍ਟਨਮਿਵ, ਯਾਸਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦਨ੍ਤਪਾਤਨਂ ਸ਼ਲਾਕਾਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹ-ਸ਼ਰਪੁਙ੍ਖਮੁਖਮਿਤਿ| ਆ ਰਂ-ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੀਃ ਸ਼ਲਾਕਾ ਗਣਯਤਿ-ਕਾਰ੍ਪਾਸਵਿਹਿਤੋਸ੍ਣੀਸਾ ਇਤਿ| ਉਸ੍ਣੀਸਂ-ਸ਼ਿਰੋਵੇਸ੍ਟਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਾਯਾਵਾਸਨ੍ਨਦੂਰਾਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤਃ| ਆਸਨ੍ਨਾਰ੍ਥੇ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾ, ਦੂਰਾਰ੍ਥੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਾਯੁਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨ੍ਯੌ ਸ਼ਲਾਕੇ ਆਹ-ਪਾਯਾਵਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਘ੍ਰਾਣੇ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗੁਲੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤਃ| 'ਆਸਨ੍ਨਦੂਰਾਰ੍ਥੇ' ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਥੈਵ ਕਰ੍ਣੇਸ੍ਟਨਵਾਙ੍ਗੁਲੇ ਭਵਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਘ੍ਰਾਣਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨ੍ਯੌ ਸ਼ਲਾਕੇ ਆਹ-ਦ੍ਵੇ ਸਡਿਤਿ| ਕਰ੍ਣਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨ੍ਯੌ ਸ਼ਲਾਕੇ ਆਹ-ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਣ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਧਨਾਖ੍ਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪਤ੍ਰਸ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਤਥਾ, ਸ੍ਰੁਵਸ੍ਯੇਵਾਨਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਲਾਕਾਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹ-ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ| ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਮਲਸ੍ਯਾਪਨਯਨਂ-ਮਾਰ੍ਜਨਮ੍, ਕਠਿਨਸ੍ਯ-ਸ਼ੋਧਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਲਾਕਾਸ਼੍ਚ ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਨਿ ਚ ਤੇਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਂ ਕ੍ਸਾਰੇ ਕ੍ਸਾਰਪਾਤਨੇ, [ ਆਗ੍ਨੌ-] ਆਗ੍ਨਿਦਾਹਕਰਣੇ ਚ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਲਾਕਾਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਨਾਮ੍ ? ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਦੀਰ੍ਘਾਣਾਂ,-ਸ੍ਥੂਲਾਸ਼੍ਚਾਣਵਸ਼੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਲਾਕਾਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰੋ ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਨਿ ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਕ੍ਸਾਰੇ ਤਥਾ ਦਾਹਨੇ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਸ਼ਲਾਕਾਖ੍ਯਾਨਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣੀਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ਲਾਕਾਸ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚ ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਨ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਲਾਕਾਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਨਾਮਿਤਿ| ਸ੍ਥੂਲਂ ਚ ਸ੍ਥੂਲਾਂ ਚ ਅਣੁਸ਼੍ਚ ਅਣੁ ਚ ਦੀਰ੍ਘਾ ਚ ਦੀਰ੍ਘਂ ਚ ਤਾਨਿ ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਦੀਰ੍ਘਾਣੀਤ੍ਯੇਕਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਅਣੁ-ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਚ| ਤੇਨ ਸ੍ਥੂਲਦੀਰ੍ਘਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਹਸ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਂ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸ਼ਲਾਕਾਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਂ ਚ| ਜਮ੍ਬੂਫਲਵਦੋਸ੍ਠੋ ਯਸ੍ਯ ਤਜ੍ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਮ੍, ਸ਼ਲਾਕਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ. ੩੪)-"ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਦਸ਼ਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਵ੍ਦ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਙ੍ਗੁਲਾਰ੍ਦ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਫਲਾਨਿ| ਸ਼ਲਾਕਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦੀਰ੍ਘਹ੍ਰਸ੍ਵਮਧ੍ਯਾਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਰ੍ਧ੍ਮਨਿ-ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧੌ, ਸ਼ਲਾਕਾਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ੀਮ੍ ? ਮਧ੍ਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਤ੍ਤੋ ਦਣ੍ਡੋ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਾਮ੍| ਤਥਾ, ਮੂਲੇ-ਮੂਲਭਾਗੇ, ਅਰ੍ਧੇਨ੍ਦੁਸਨ੍ਨਿਭਾਂ-ਅਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਰਾਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਦਾਹਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਲਾਕਾਮਾਹ-ਸ਼ਲਾਕਾਮਿਤਿ| ਮੂਲੇ-ਗ੍ਰਹਣਸ੍ਥਾਨੇ| ਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਵਤ੍ਤਦਣ੍ਡਾਂ-ਅਰ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਾਕਤਿਂ ਸ਼ਲਾਕਾਂ ਵਿਧਾਯ ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵੋ ਵਤ੍ਤੋ ਦਣ੍ਡਃ ਕਾਰ੍ਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਦਰਾਸ੍ਥਿਖਣ੍ਡਸਮਂ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਦਲਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਯਾ| ਸਾ ਨਾਸਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਨਾਸਾਰ੍ਬੁਦੇਸੁ ਚ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਸਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਦਾਹਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਲਾਕਾਮਾਹ-ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਦਲੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਸਾਰੌਸਧਕ੍ਰਮੇ ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ਲਾਕਾ ਨਿਮ੍ਨਮੁਖਾ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਕੀਦਸ਼੍ਯਃ ? ਕਨੀਨੀ ਚ ਮਧ੍ਯਮਾ ਚਾਨਾਮੀ ਚ, ਤਾਸਾਂ ਨਖਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਮਾਨਂ-ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਤੇਨ ਸਮੈਃ-ਤੁਲ੍ਯੈਃ, ਮੁਖੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ਲਾਕਾ ਆਹ-ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸੁ ਵਿਸਯੇਸੁ-ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸੁ, ਸ੍ਵਂਸ੍ਵਂ-ਯਥਾਸ੍ਵਂ, ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਗਦਿਤਾਨਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਵਨਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮੇਢ੍ਰਸ਼ੋਧਨਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਲਾਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਹਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਨੀਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਾਦੀਨ੍ਯਣੁਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਯਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਃ-ਨਿਰ੍ਘਾਤਨਾਦਿਕਾਃ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨਿਪੁਣਮਾਲੋਚ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਭਜੇਤ੍,-ਨਿਰ੍ਘਾਤਨਾਦਿਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਹ-ਅਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣੀਤਿ| ਅਯਸ੍ਕਾਨ੍ਤਾਦੀਨ੍ਯੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਰਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੩੪)-"ਏਤਾਨਿ ਦੇਹੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹਸ੍ਯਾਵਯਵੇਪਿ ਵਾ| ਸਨ੍ਧੌ ਕੋਸ੍ਠੇ ਧਮਨ੍ਯਾਂ ਚ ਯਥਾਯੋਗਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਨੁਯਨ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਤ ਆਹ ਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਰ੍ਘਾਤਨਾਦਿ ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ| ਨਿਰ੍ਘਾਤਨਂ-ਤਾਡਨਂ ਪਰਿਪਾਤਨਮ੍, ਉਨ੍ਮਥਨਂ-ਆਲੋਡਨਂ ਉਨ੍ਮੂਲਨਮ੍, ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਦੀਨਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਨਿਰ੍ਘਾਤਨੇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੩੪)-"ਵਿਵਰਣਵਿਕਰ੍ਸਣਵ੍ਯਥਨੈਸਣਦਾਰਣਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਪ੍ਰਧਮਨਾਞ੍ਜਨਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨਾਨਿ" ਇਤਿ ਨਵਾਧਿਕਾਨੀਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਵਰ੍ਤਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਕਾਰਣੈਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕਙ੍ਕਮੁਖਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਧਿਕਾਰਿ-ਅਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਇਤਿ| ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕੋਪਜਾਤੀ ਵਤ੍ਤੇ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨੫||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਕਙ੍ਕਮੁਖਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ-ਵਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੩੪)-"ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਸ੍ਥੂਲਤਨੁਵਕ੍ਰਵਿਸਮਗ੍ਰਾਹ੍ਯਗ੍ਰਾਹਿਸ਼ਿਥਿਲਤੇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਯਨ੍ਤ੍ਰਦੋਸਾਃ|" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਯਨ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੨੫||