੧੭. ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਰਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ਼ੋਧਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੋਗਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਚ ਦੇਹੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਮਾਰ੍ਦਵੀਕਰਣਾਯ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

੦੦੦੦੦

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਥਾਤ ਇਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਨਂ-ਸ੍ਵੇਦਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ-ਵਿਧਾਨਂ, ਯਤ੍ਰ ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ,- ਤਾਪਾਦਿਭੇਦਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਭੇਦਾਨਾਹ-ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਾਪਃ-ਤਾਪਸ੍ਵੇਦਃ, ਅਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੇਨ ਵਸਨੇਨ, ਤਥਾ ਫਾਲੇਨ-ਅਯੋਮਯੇਨਾਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੇਨ, ਤਥਾ [ ਅਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੇਨ ] ਹਸ੍ਤਤਲੇਨਾਪਿ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਦਾਰੁਵਾਲੁਕਾਘਟਿਕਾਕਾਂਸ੍ਯਭਾਜਨਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਾਪਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਤਾਪ ਇਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੈਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ ਤਾਪਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਕਾਂਸ੍ਯਵਾਲੁਕਾਘਟਿਕਾਸਾਕ੍ਸਾਦਗ੍ਨਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਪਨਾਹੋ-ਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਕਿਣ੍ਵਂ-ਸੁਰਾਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾ-ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾ| ਧਾਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਤਿਲਾਤਸੀਮਾਸਾਦੀਨਿਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਵਾ ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨੀਤਿ| ਸਮਸ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਗਨ੍ਧੈਰੇਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਵਦਤ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੬) - "ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧ" ਇਤਿ| ਗਨ੍ਧੈਃ-ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕੁਸ੍ਠਾਗੁਰੁਤਗਰਸੁਰਸਾਦਿਭਿਃ| ਤਥਾ, ਰਾਸ੍ਨਾਦਿਭਿਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ ? ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਲਵਣੈਃ-ਲਵਣਾਢ੍ਯੈਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਚੁਕ੍ਰਂ ਚ ਤਕ੍ਰਂ ਚ ਪਯਸ਼੍ਚ, ਤੈਃ ਪ੍ਲੁਤੈਃ-ਆਲੋਡਿਤੈਃ| ਚੁਕ੍ਰਂ-ਅਮ੍ਲਮ੍| ਤਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚੁਕ੍ਰਤ੍ਵਾਦੇਵ ਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਕ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਾਲ੍ਵਣਾਖ੍ਯੇ ਸ੍ਵੇਦੇ ਤਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਕੇਵਲੇ ਪਵਨੇ ਵਚਾਦਿਭਿਰੁਪਾਨਾਹਸ੍ਵੇਦਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟੇ ਪਵਨੇ ਸੁਰਸਾਦਿਭਿਃ-ਸੁਰਸਯੁਗਾਦਿਨਾ ਗਣੇਨ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੫|੩੦)| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਪਵਨੇ ਪਦ੍ਮਕਾਦ੍ਯੈਃ-"ਪਦ੍ਮਕਪੁਣ੍ਡ੍ਰੌ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੫|੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਪਵਨ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਪਵਨੇ ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਭਿਰੁਪਨਾਹਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਵਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਨਾਧਿਕੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤੇ ਪਵਨੇ, ਨਾਪਿ ਤੁਲ੍ਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤੇ ਪਵਨ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩|੧੪)- "ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ" ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਗ੍ਰੈਸ੍ਮਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਰ੍ਵਃ ਸ਼ੀਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦੂਰੋਤ੍ਸਾਰਿਤ ਏਵ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਪਵਨੇ ਪਦ੍ਮਕਾਦ੍ਯੈਰੁਪਨਾਹਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਤ੍ਰਯ ਉਪਨਾਹਾਃ ਕੇਵਲੇ ਵਾਯੌ ਤਥਾ ਕਫਯੁਕ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯੋਜ੍ਯਾਃ| ਏਤੇ ਚ ਸਾਲ੍ਵਣਾਭਿਧਾਨਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਾਲ੍ਵਣਾਖ੍ਯੈਰਿਤਿ| ਪੁਨਃਪੁਨਰਿਤਿ ਅਸਕਤ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵੇਦਯੋਜਨਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰਪਾਯੋ ਹਿ ਯਥਾਯਂ ਸਾਲ੍ਵਣਾਪਰਸਂਜ੍ਞ ਉਪਨਾਹਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਨ ਤਥਾਪਰੇ ਸ੍ਵੇਦਾ ਇਤਿ| ਉਪਨਹ੍ਯਤੇ-ਬਧ੍ਯਤੇ ਚਰ੍ਮਪਟਾਦਿਨਾ, ਇਤ੍ਯਨ੍ਵਰ੍ਥਂ ਨਾਮਾਸ੍ਯੋਪਨਾਹ ਇਤਿ| ਸਾਲ੍ਵਣ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਨਾਮ| ਤਥਾ ਚ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੪|੧੪) - "ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੁਤਃ| ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ|| ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਵਣਃ ਸਾਲ੍ਵਣਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|" ਇਤਿ| 'ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਲਵਣੈਃ ਸ੍ਨੇਹਚੁਕ੍ਰਤਕ੍ਰਪਯਃਪ੍ਲੁਤੈਃ|' ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਵੇਦੇਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਪਨਾਹਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਉਪਨਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਚਾਦਿਭਿਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਉਪਨਾਹਃ| ਕਿਣ੍ਵਂ-ਸੁਰਾਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦ੍ਯਧਃਸ੍ਥਿਤਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਗਨ੍ਧੈਃ-ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ| ਏਰਣ੍ਡਜਟਾ-ਏਰਣ੍ਡਮੂਲਮ੍| ਆਮਿਸਂ-ਮਾਂਸਮ੍| ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਲਵਣੈਃ-ਸੈਨ੍ਧਵਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕਟੈਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਲੁਤੈਃ-ਆਲੋਡਿਤੈਃ| ਚੁਕ੍ਰਂ-ਸੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਯਃ-ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਏਸਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕੇਵਲੇ ਪਵਨੇ| ਏਸ ਏਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟਪਵਨੇ ਸੁਰਸਾਦਿਵਰ੍ਗੇਣ ਸਹ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਪਵਨੇ ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਵਰ੍ਗੇਣ ਸਹ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਸਾਲ੍ਵਣਾਖ੍ਯੈਃ-ਸਾਲ੍ਵਣ ਇਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਉਪਨਾਹਸ੍ਯ ਯੇਭ੍ਯਃ ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤੈਃ| ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਪਨਾਹਃ-ਸਾਲ੍ਵਣਾਖ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਚਿ.ਅ. ੪/੧੪)-"ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੁਤਃ| ਸਾਨੂਪਮਾਂਸਃ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ|| ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਵਣਃ ਸਾਲ੍ਵਣਃ ਪਰਿਕਿਰ੍ਤਿਤਃ| ਤੇਨੋਪਨਾਹਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਾਤਰੋਗਿਣਾਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਵ੍ਦ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਚ,- "ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਰ੍ਗਣੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਨਾਸ੍ਟਵਰ੍ਗਕਸਂਜ੍ਞਿਤਃ| ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਵਰ੍ਗੋਮ੍ਲੋ ਦਾਡਿਮਾਦਿਕਃ|| ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹੋ ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਕਮ੍| ਅਮ੍ਲਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਕਾਰ੍ਯਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਰਯਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ||" ਇਤਿ| ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਰੇਵ ਤਨ੍ਮਤੇ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ| ਸ ਚੋਪਨਾਹਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਉਪਨਾਹੋ-ਬਨ੍ਧਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਚਰ੍ਮਪਟ੍ਟੈਰ੍ਬਦ੍ਧਂ-ਉਪਨਦ੍ਧਮਙ੍ਗਂ, ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾ ਮੁਞ੍ਚੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯੈਃ, ਤਥਾਪੂਤਿਭਿਃ-ਅਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੈਃ ਸੁਪਰਿਕਰ੍ਮਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਲਾਭੇ-ਚਰ੍ਮਪਟ੍ਟਾਨਾਮਭਾਵੇ, ਵਾਤਜਿਤ੍ਪਤ੍ਰੈਃ-ਏਰਣ੍ਡਜਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾ ਕੌਸ਼ੇਯਾਦਿਭਿਃ| ਕੌਸ਼ੇਯਂ-ਰਾਙ੍ਕਵਾਦਿਵਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਮ੍| ਆਵਿਕਂ-ਕਮ੍ਬਲਮ੍| [ ਸ਼ਾਟਕਂ-ਵਸ੍ਤ੍ਰਖਣ੍ਡਮ੍| ] ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾ ਮੁਞ੍ਚੇਤ੍| ਦਿਵਾ ਤੁ ਬਦ੍ਧਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਨ੍ਧਨਵਿਧਿਮਾਹ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਵਿਰ੍ਯੈਰਿਤਿ| ਅਲਾਭੇ-ਚਰ੍ਮਾਲਾਭੇ| ਵਾਤਜਿਤ੍ਪਤ੍ਰਾਣਿ-ਏਰਣ੍ਡਾਦਿਪਤ੍ਰਾਣਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਊਸ੍ਮਾ-ਬਾਸ੍ਪਃ, ਤਦਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਵੇਦ ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਵਮਾਸੈਰਣ੍ਡਬੀਜਾਤਸੀਕੁਸੁਮ੍ਭਬੀਜਾਦਿਭਿਃ ਪਿਸ੍ਟਸ੍ਵਿਨ੍ਨੈਰ੍ਲਪ੍ਯਸਿਕਾਕਤਿਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵੇਦਨੋਪਾਯਃ ਸਾ ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ| ਲੋਸ੍ਟਂ-ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡਃ| ਕਪਾਲਂ-ਕਰ੍ਪਰਮ੍| ਉਪਲਃ-ਪਾਸਾਣਃ| ਪਾਂਸੁਃ-ਧੂਲਿਃ| ਤਥਾ, ਪਤ੍ਰਭਙ੍ਗੇਨ-ਛਦਸਮੂਹੇਨ| ਤਥਾ, ਧਾਨ੍ਯੇਨ| ਕਰੀਸੋ-ਗਵਾਦਿਸ਼ਕਚ੍ਚੂਰ੍ਣਃ| ਸਿਕਤਾ-ਵਾਲੁਕਾ| ਤੁਸੋ-ਧਾਨ੍ਯਤ੍ਵਕ੍| ਏਤੈਰੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਭਿਸ੍ਤੁਸਾਨ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਅਨੇਕੋਪਾਯਸਨ੍ਤਪ੍ਤੈਃ,-ਅਨੇਕੇ ਚ ਤ ਉਪਾਯਾਸ਼੍ਚ, ਤੈਃ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਃ-ਉਸ੍ਣੀਕਤਾ ਯ ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਯਃ, ਤੈਃ| ਕਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦੇਸ਼ਕਾਲਤਃ| ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ ਚੇਯਮ੍| ਤੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸ੍ਯ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਤੇਨ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਪ੍ਯਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੋਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਲੋਸ੍ਟਕਪਾਲਪਾਸਾਣਾਨਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤਾਨ੍ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ੇਨ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦ੍ਯਦੋਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾਮ੍ਭਸ੍ਯਮ੍ਲੇ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦੌ ਵਾ ਨਿਮਜ੍ਜਯੇਤ੍| ਤਦੁਦ੍ਭੂਤਬਾਸ੍ਪੈਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ਯਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਅਥਵਾ ਗਵਾਦਿਸ਼ਕਤਾਰ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪਿਣ੍ਡੀਕਤੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ ਚ ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਵੇਦਸਂਜ੍ਞਃ| ਸ ਏਵ ਸਙ੍ਕਰਸ੍ਵੇਦ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਥਵੈਰਣ੍ਡਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਵਾਦੀਨਿ ਧਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਾਮ੍ਲਕਾਦੀਨਿ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਪਿਹਿਤਮੁਖਾਯਾਮੁਖਾਯਾਂ ਸਮ੍ਯਗੁਪਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਨਿਵਾਤੇ ਗਹੇ ਸ਼ਯਨਸ੍ਥੇ ਕਿਲਿਞ੍ਜੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤੀਰ੍ਯਾਵਿਕਕੌਸ਼ੇਯਵਾਤਹਰਪਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤਮੋਤ੍ਤਰਪ੍ਰਚ੍ਛਦੇ ਰੌਰਵਾਜਿਨਪ੍ਰਾਵਾਰਾਦਿਸ੍ਵਵਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍| ਅਥਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ੍ਵੇਦ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕੁਮ੍ਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਤਨ੍ਨਿਕਟੋਪਵਿਸ੍ਟੋ ਘਨਵਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਵਤ ਊਸ੍ਮਾਣਂ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍| ਏਸ ਸਂਸ੍ਤਰਸ੍ਵੇਦਃ| ਏਵਮਨੇਕੋਪਾਯਸਨ੍ਤਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੋ ਯੋਜ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਊਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਊਸ੍ਮੇਤਿ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਭਿਃ ਸੋਸ੍ਮਾਭਿਃ ਕਮ੍ਬਲਾਦਿਵੇਸ੍ਟਿਤੈਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਸ ਊਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦਃ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ-ਰੋਟਿਕਾ| ਪਤ੍ਰਭਙ੍ਗੇਨ-ਖਣ੍ਡਸ਼ਃ ਕਤੈਃ ਪਤ੍ਰੈਃ| ਧਾਨ੍ਯੇਨ-ਗੋਧੂਮਾਦਿਨਾ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੬) -"ਊਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦਃ ਪੁਨਰਸ੍ਟਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ,- ਪਿਣ੍ਡਃ ਸਂਸ੍ਤਰੋ ਨਾਡੀ ਘਨਾਸ਼੍ਮਾ ਕੁਮ੍ਭੀ ਕੂਪਃ ਕੁਟੀ ਜੇਨ੍ਤਾਕਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕਪਾਲਪਾਸਾਣਲੋਸ੍ਠਲੋਹਿਪਿਣ੍ਡਾਨਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਾਨ੍ ਸਨ੍ਦਂਸ਼ੇਨ ਗਹੀਤ੍ਵਾਮ੍ਭਸ੍ਯਮ੍ਲੇ ਵਾ ਨਿਮਜ੍ਜਯੇਤ੍| ਤੈਰਾਰ੍ਦ੍ਰਾਵਿਕਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵੇਸ੍ਟਿਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਭੂਯਿਸ੍ਠ ਸਰੁਜਮਙ੍ਗਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਦ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍| ਪਾਂਸ਼ੁਸਿਕਤਾਗਵਾਦਿਕਰੀਸਤੁਸਧਾਨ੍ਯਬੁਸਪੁਲਾਕਪਲਲੈਰ੍ਵਾਮ੍ਲੋਤ੍ਕ੍ਵਥਿਤੈਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿਤੈਰ੍ਗਵਾਦਿਸ਼ਕਤਾਰ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪਿਣ੍ਡੀਕਤੇਨੋਪਨਾਹਦ੍ਰਵ੍ਯੋਤ੍ਕਾਰਿਕਾਕਸ਼ਰਾਪਯਸਪਿਣ੍ਡਾਇਰ੍ਵਾ ਵਾਤਰੋਗਿਸ੍ਵਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਵੇਦਃ| ਸ ਏਵ ਚ ਸਙ੍ਕਰਾਖ੍ਯਃ| ਯਥਾਰ੍ਹਸ੍ਵੇਦਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪਿਹਿਤਮੁਖਾਯਾਮੁਖਾਯਾਂ ਸਮ੍ਯਗੁਪਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਨਿਵਾਤਸ਼ਰਣਸ਼ਯਨਸ੍ਥੇ ਕਿਲਿਞ੍ਜੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ੍ਯਾਵਿਕਕੌਸ਼ੇਯਵਾਤਹਰਪਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤਮੋਤ੍ਤਰਪ੍ਰਚ੍ਛਦੇ ਰੌਰਵਾਜਿਨਪ੍ਰਾਵਾਰਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਵਵਚ੍ਛਨ੍ਨਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ ਸਂਸ੍ਤਰਸ੍ਵੇਦਃ| ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵੋਪਸ੍ਵੇਦ੍ਯੋਖਾਮੁਖੇਨ੍ਯਾਮੁਖਾਂ ਨਾਡੀਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਮਭਿਸਨ੍ਧਾਯੋਪਲਿਪ੍ਯ ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ੍ਥਯਾ ਨਾਡ੍ਯ ਸ਼ਰੇਸਿਕਾਵਂਸ਼ਦਲਕਿਲਿਞ੍ਜਕਰਞ੍ਜਪਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤਮਕਤਯਾ ਗਜਾਗ੍ਰਹਸ੍ਤਸਂਸ੍ਥਾਨਯਾ ਵ੍ਯਾਮਦੀਰ੍ਘਯਾਧ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਵ੍ਯਾਮਦੀਰ੍ਘਯਾ ਵਾ ਸ੍ਵਾਯਾਮਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਸ੍ਟਭਾਗਪਰਿਣਾਹਮੂਲਾਗ੍ਰਸ੍ਰੋਤਸਾ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਾਤਹਰਪਤ੍ਰਸਂਵਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਯਾ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰ੍ਵਾ ਵਿਨਮਿਤਯਾ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਪ੍ਰਾਵਤੇਙ੍ਗੇ ਬਾਸ੍ਪਮੁਪਹਰੇਤ੍| ਬਾਸ੍ਪੋ ਹ੍ਯਨਜੁਗਾਮੀ ਵਿਹਤ੍ਚਣ੍ਡਵੇਗਸ੍ਤ੍ਵਚਮਵਿਦਹਨ੍ ਸੁਖਂ ਸ੍ਵੇਦਯਤੀਤਿ ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦਃ| ਪੁਰੁਸਾਯਾਮਮਾਤ੍ਰਮਧਿਕਂ ਵਾ ਘਨਂ ਸਮਂ ਸੁਖਂ ਚ ਸ਼ਿਲਾਤਲਂ ਭੂਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਵਾ ਵਾਤਹਰਦਾਰੁਦੀਪ੍ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਤਾਪਯਿਤ੍ਵਾਗ੍ਨਿਮਪੋਹ੍ਯੋਸ੍ਣੋਦਕਾਮ੍ਲਾਦਿਭਿਰਭ੍ਯੁਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਚ੍ਛਦੇ ਸਂਸ੍ਤਰਵਤ੍ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ ਘਨਾਸ਼੍ਮਸ੍ਵੇਦਃ| ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸ੍ਵੇਦਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕੁਮ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਸ਼੍ਲਿਸ੍ਯੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਤਦੂਸ੍ਮਾਣਂ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍| ਭੂਮੌ ਵਾ ਤਾਂ ਨਿਖਾਯ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸਨਂ ਸ਼ਯਨਂ ਵਾ ਨਾਤਿਘਨਪ੍ਰਚ੍ਛਦਂ ਪਰਿਤਃਪ੍ਰਲਮ੍ਬਮਾਨਕੁਥਾਕਮ੍ਬਲਗੋਣਿਕਂ ਨਿਧਾਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਸ੍ਯੋਸ੍ਮਾਣਂ ਗਹ੍ਣਤਃ ਕੁਮ੍ਭ੍ਯਾਮਗ੍ਨਿਵਰ੍ਣਾਨਯੋਗੁਡਾਨੁਪਲਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਿਮਜ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਕੁਮ੍ਭੀਸ੍ਵੇਦਃ| ਸ਼ਯਨਸ੍ਯਾਧੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਦ੍ਵਿਗੁਣਖਾਤੇ ਕੂਪੇ ਵਾਤਹਰਦਾਰੁਕਰੀਸਾਨ੍ਯਤਰਪੂਰ੍ਣਦਗ੍ਧੇ ਵਿਗਤਧੂਮੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਸ਼ਯਨਸ੍ਥਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ ਕੂਪਸ੍ਵੇਦਃ| ਕੁਟੀਂ ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਵਿਸ੍ਤਾਰਾਂ ਵਤ੍ਤਾਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਮੁਪਨਾਹਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਕਘਨਪ੍ਰਦਿਗ੍ਧਕੁਡ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਧੂਮਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਖਦਿਰਾਙ੍ਗਾਰਪੂਰ੍ਣਹਸਨ੍ਤਿਕਾਸਮੂਹਪਰਿਵਤਾਂ ਵਿਧਾਯ ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ ਕੁਟੀਸ੍ਵੇਦਃ|" ਇਤਿ| ਜੇਨ੍ਤਾਕਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖ੍ਯਤੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਿਗ੍ਰ੍ਵਾਦਿਜੈਃ ਪਤ੍ਰਸਮੂਹੈਃ, ਤਥਾ ਵਚਾਦ੍ਯੈਃ-ਵਚਾਦਿਗਣੋਕ੍ਤੈਃ, ਤਥਾ ਮਾਂਸੈਰਾਨੂਪਜੈਰ੍ਜਲਜੈਸ਼੍ਚ, ਦਸ਼ਮੂਲੇਨ ਚ ਪਥਕ੍-ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ, ਸਹਿਤੈਰ੍ਵਾ-ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ, ਯਥਾਮਲਂ ਸ੍ਨੇਹਵਦ੍ਭਿਃ-ਦੋਸਹਰਘਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਵਾਰਿਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਾਧਿਤੈਃ, ਕੁਮ੍ਭੀਃ-ਸ੍ਥਾਲੀਃ, ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ, ਅਥਵਾ ਗਲਨ੍ਤੀਰ੍ਨਾਡੀਰ੍ਵਾ-ਅਨਵਰਤਂ ਧਾਰਯਾ ਜਲਾਦਿਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਰ੍ਵਾਰਿਧਾਨਿਕਾਸਂਜ੍ਞਾਃ ਵਂਸ਼ਾਦਿਮਯੀਃ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ, ਰੁਜਾਰ੍ਦਿਤਂ-ਪੀਡਾਰ੍ਤਂ, ਗਾਤ੍ਰਂ-ਅਙ੍ਗਂ, ਵਾਸਸਾਚ੍ਛਾਦਿਤਂ ਤਥਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਤ੍ ਯਥਾਸੁਖਂ-ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਦਾਚਿਦਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਕਦਾਚਿਦੀਸਦੁਸ੍ਣਂ ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦਮਾਹ-ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਵਾਰਣਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਰਣਕਃ-ਕਣ੍ਟਕਿਕਰਞ੍ਜਃ| ਦੀਰ੍ਘਵਨ੍ਤਃ-ਟਿਣ੍ਟੁਕਃ| ਸ਼ਿਗ੍ਰ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਪਤ੍ਰਭਙ੍ਗੈਃ, ਵਚਾਦ੍ਯੈਃ-ਉਪਨਾਹੋਕ੍ਤੈਃ, ਆਨੂਪਵਾਰਿਜੈਮਾਂਸੇਃ, ਦਸ਼ਮੂਲੇਨ ਚ, ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਰ੍ਗੈਃ ਪਥਕ੍ ਸਹਿਤੈਰ੍ਵਾ ਦੋਸਾਨੁਸਾਰੇਣ ਘਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸੁਰਾਦਿਸਾਧਿਤੈਃ, ਗਲਨ੍ਤੀਃ ਕੁਮ੍ਭੀਃ-ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਘਟਿਕਾਃ, ਨਾਡੀਃ-ਵਂਸ਼ਾਦਿਨਲਿਕਾਃ, ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਰੁਜਾਦਿਤਂ ਗਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਚ੍ਛਾਦਿਤਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਤਾਭਿਃ ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍| ਏਸਃ ਪਰਿਸੇਕਾਖ੍ਯੋ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੈਰੇਵ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ, ਸ੍ਵੇਦਦ੍ਰਵੈਃ ਪੂਰ੍ਣਂ ਕੁਣ੍ਡਂ ਭਸ਼ਮਵਗਾਹ੍ਯ-ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ, ਆਤੁਰੋ-ਰੋਗੀ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍| ਕੀਦਸ਼ੇ ਦੋਸੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗੇਨਿਲੇ,-ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨਿ ਵਾਯੌ| ਤਥਾ, ਅਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਿਰੋਗਕਸ੍ਟਪੀਡਾਸੁ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਹਸ੍ਤਪਾਦਪੀਡਾਸੁ ਚ| ਕੁਣ੍ਡਗ੍ਰਹਣਮੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਕੂਪਕੁਟੀਸ੍ਵੇਦੌ ਚ ਵੇਦ੍ਯੌ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੬)- "ਸ਼ਯਨਸ੍ਯਾਧੋਵਿਸ੍ਤਾਰਦ੍ਵਿਗੁਣਖਾਤੇ ਕੂਪੇ ਵਾਤਹਰਦਾਰੁਕਰੀਸਾਨ੍ਯਤਰਪੂਰ੍ਣਦਗ੍ਧੇ ਵਿਗਤਧੂਮੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਸ਼ਯਨਸ੍ਥਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ ਕੂਪਸ੍ਵੇਦਃ| ਕੁਟੀਂ ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਵਿਸ੍ਤਾਰਾਂ ਵਤ੍ਤਾਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਮੁਪਨਾਹਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਕਘਨਪ੍ਰਦਿਗ੍ਧਕੁਡ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਧੂਮਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਖਦਿਰਾਙ੍ਗਾਰਪੂਰ੍ਣਹਸਨ੍ਤਿਕਾਸਮੂਹਪਰਿਵਤਾਂ ਵਿਧਾਯ ਤਨ੍ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਥਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ ਕੁਟੀਸ੍ਵੇਦਃ| ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਾਦਿਭਿਃ ਸਕ੍ਤੁਪਿਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਸੀ| ਸ਼ੀਤੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਪਦ੍ਮਮੁਕੁਲੋਤ੍ਪਲਭਾਜਨੈਃ|| ਮੁਹੁਃ ਕਰੈਸ਼੍ਚ ਸਜਲੈਃ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੋ ਹਦਯਂ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਪਰਿਸੇਕੋਵਗਾਹਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਸੇਕਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਵਗਾਹਮਾਹ-ਤੈਰੇਵੇਤਿ| [ਤੈਰੇਵ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵੇਦਦ੍ਰਵੈਃ ਪੂਰ੍ਣਂ ਕੁਣ੍ਡਂ ਭਸ਼ਮਵਗਾਹ੍ਯ-ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ, ਰੋਗੀ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍| ਕਦੇਤ੍ਯਾਹ-ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨਿ ਵਾਯੌ, ਤਥਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਿਰੋਗਪੀਡਾਸੁ|] ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ-ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਨਾਹਹਸ੍ਤਪਾਦਪੀਡਾਸੁ ਚ| ਕੁਣ੍ਡਗ੍ਰਹਣਮੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਕੂਪਕੁਟੀਸ੍ਵੇਦੌ ਚ ਵੇਦ੍ਯੌ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਪਗਤਵਾਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਵੇਦਮਾਚਰੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਅਨ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੇਨ ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਨਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਤਥਾ, ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਸ਼੍ਚ,-ਯੇਨ (ਯਸ੍ਯ) ਹ੍ਯਸ੍ਤਨਮਨ੍ਨਂ ਜੀਰ੍ਣਮ੍, ਆਮਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨਰਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਤੇਨ ਸ੍ਵੇਦਾਰ੍ਹੇਣ ਨਰੇਣ ਸ੍ਵੇਦ ਆਚਰਣੀਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਮਾਹ-ਨਿਵਾਤੇ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦੇਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤ੍ਵਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਯਥਾਵਿਧਮੇਵ ਮਧ੍ਯਮਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਹੀਨਂ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਮਾਚਰੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਮਧ੍ਯਮਮਾਤ੍ਰਮੁਤ੍ਤਮਮਾਤ੍ਰਮਧਮਮਾਤ੍ਰਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਫਾਰ੍ਤਃ-ਕਫਗ੍ਰਸ੍ਤੋ, ਰੂਕ੍ਸਃ ਸਨ੍-ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ, ਰੂਕ੍ਸਣਂ-ਨ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਸ੍ਵੇਦਮਾਚਰੇਤ੍| ਅਪਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤੇ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਕੇਨਚਿਦਂਸ਼ੇਨ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕੇਨਚਿਦਂਸ਼ੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਵਾ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਏਵਂਵਿਧਂ ਸ੍ਵੇਦਮਾਚਰੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਫੇ ਸ੍ਵੇਦਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਕਫੇ ਤਮਿਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਣੈਃ-ਰੂਕ੍ਸਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ, ਸ੍ਨੇਹਰਹਿਤੈਃ| ਤਂ-ਸ੍ਵੇਦਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਃ-ਪੁਰੁਸੋ ਨਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਕਫਾਨਿਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਃ-ਪੁਰੁਸਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਸ੍ਵੇਦਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਗਤਃ-ਆਮਾਸ਼ਯਗਤਃ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ਼੍ਰਿਤੇਤਿ ਸਮਾਸਃ| ਵਾਯਾਵਾਮਾਸ਼ਯਗਤੇ ਕਫੇ ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਰੂਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵੇਦਮਾਚਰੇਤ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਗਤੇ ਵਾਤ ਆਦੌ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਤਥਾ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਕਫ ਆਦੌ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਵੇਦਃ, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤ ਏਵਂ ਨਿਯਮਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੋਧਤਃ,-ਸ੍ਥਾਨਵਸ਼ਾਤ੍| ਵਾਯੁਰ੍ਯਤਃ ਆਮਾਸ਼ਯ ਆਗਨ੍ਤੁਃ, ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ, ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਰੂਕ੍ਸ ਏਵ ਸ੍ਵੇਦੋ ਯੋਜ੍ਯਃ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤਿ| ਕਫਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਆਗਨ੍ਤੁਃ, ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਤਦ੍ਵਾਯੋਃ, ਅਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਯੋਜ੍ਯਃ, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤ ਏਵ ਨ੍ਯਾਯੋ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩|੨੦) - "ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥੇਸੁ ਤਦੀਯਾਮ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩|੨੯) - "ਆਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ ਵਾ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਸ੍ਥਾਨਿਨਂ ਕਫਂ ਪ੍ਰਤਿਕਤ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਗਨ੍ਤੁਕਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ਮਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵੇਦਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਵਾਯੋਰਾਮਾਸ਼ਯੇ ਕੋਪੋਨੁਪਪਨ੍ਨਃ| ਯਤੋ ਮਰੁਤ੍ ਲਘ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ| ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਤੁ ਗੁਰੁਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਤਃ ਸ਼ਮ ਏਵੋਪਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਏਤਚ੍ਚਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਬਲਿਨੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਕੋਪੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਰਾਮਾਸ਼ਯੇਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭਵ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੬|੫੭) - "ਪ੍ਰਾਯੋਨਿਲੋ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੇ ਗਤਃ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩|੧੯) - "ਤੇ ਕਾਲਾਦਿਬਲਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੇਸ੍ਵਪਿ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਥਾਨਭੇਦੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਆਮੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਰੂਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਥਮਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਤਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤਤੋ ਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੋਧਤਃ-ਸ੍ਥਾਨਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮਾਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਙ੍ਕ੍ਸ੍ਣਯੋਰਲ੍ਪਮੇਵੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਦਸ਼ੋਰ੍ਮੁਸ੍ਕਯੋਰ੍ਹਦਿ ਚਾਤ੍ਯਲ੍ਪਮੇਵੇਤਿ| ਅਥਵਾ ਦਗਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵੇਦਂ ਨਾਚਰੇਦੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਵਯਵਭੇਦੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਅਲ੍ਪਮਿਤਿ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਰਲ੍ਪਂ ਸ੍ਵੇਦਮਾਚਰੇਤ੍| ਦਗਾਦਿਸ੍ਵਤ੍ਯਲ੍ਪਮੇਵ, ਨੈਵ ਵਾ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੬) -"ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਾਦਿਭਿਃ ਸਕ੍ਤੁਪਿਣ੍ਡ੍ਯਾ ਵਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਸੀ| ਸ਼ੀਤੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀਪਦ੍ਮਕੁਮੁਦੋਤ੍ਪਲਭਾਜਨੈਃ|| ਮੁਹੁਃ ਕਰੈਸ਼੍ਚ ਸਜਲੈਃ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੋ ਹਦਯਂ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੀਤਸ਼ੂਲਯੋਃ ਕ੍ਸਯੇ ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਸਤਿ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ-ਪਾਣਿਪਾਦਾਦੀਨਾਂ ਚ, ਮਾਰ੍ਦਵੇ-ਮਦੁਤ੍ਵੇ ਜਾਤੇ ਸਤਿ, ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋ ਨਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਚ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮਦਿਤੋ-ਮਨ੍ਦਂ ਮਰ੍ਦਿਤਾਙ੍ਗਃ, ਸ੍ਨਾਤਃ-ਉਸ੍ਣੋਦਕੇਨ, [ ਤਤਃ- ] ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਤ (ਸ੍ਨੇਹ) ਵਿਧਿਂ-'ਉਸ੍ਣੋਦਕੋਪਚਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍' ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਭਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ ਰਂ-ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ਼ੀਤਸ਼ੂਲਕ੍ਸਯ ਇਤਿ| ਸ਼ੀਤਸ਼ੂਲਯੋਰ੍ਨਿਵਤ੍ਤਾਵਙ੍ਗਮਾਰ੍ਦਵੇ ਚ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਤ੍ਯਮਾਹ-ਸ਼ਨੈਰਿਤਿ| ਸ਼ਨੈਰ੍ਮਦਿਤੋ-ਯਥਾਸੁਖਂ ਕਤਮਰ੍ਦਨਃ| ਸ੍ਨੇਹਵਿਧਿਂ-ਸ੍ਨੇਹਨੋਕ੍ਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਨਿਯਮਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ-ਮੋਹਃ| ਸ੍ਵਰਾਙ੍ਗਯੋਃ ਸਦਨੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭ੍ਰਮਃ-ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਵਾਨਿ ਚ ਰਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯੇਵਂਭੂਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੇਸਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਉਪਲਮ੍ਭਃ| ਤਤ੍ਰ-ਸ੍ਵੇਦਾਤਿਯੋਗੇ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮੌਸਧਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਵਿਸਾਦ੍ਯਾਤੁਰੇਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮੇਵੌਸਧਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਵਿਸਾਦ੍ਯਾਤੁਰੇਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮੇਵੌਸਧਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਕੋਪੇਤਿ| ਅਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯੌਸਧਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਵਿਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮੌਸਧਮਾਹ-ਵਿਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨ੍ਯਾਤੁਰਃ-ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਃ| ਮੋਹਾਤੁਰੋ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਾਨ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਗੁਰੁ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਚ, ਤਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਭਯਸ਼ੋਕਾਦਿਕਮਗੁਰ੍ਵਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ-ਅਤੋ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਰਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸਮਾਸਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਭਵਤਿ| ਅਧੁਨਾ ਰਸਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ-ਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਸਾਯਂ ਮਧੁਰਂ ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਹ-ਸ੍ਵੇਦਨਮਿਤਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਹ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯਥਾ-ਲਘੁਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤਮ੍, ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਰਸਂ ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਲੇ ਲਬ੍ਧੇ-ਜਾਤੇ ਸਤਿ, ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਚ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤੋ ਨਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤ ਇਤਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ-ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਕੋਪਾਦਯੋ ਵਿਸਾਦਯਸ਼੍ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਸ੍ਨਾਯੁਸ਼੍ਚ, ਤਯੋਃ ਸਙ੍ਕੋਚਃ| ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਯਾਵੈਃ ਪਾਦਾਦਿਭਿਰਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਂ ਕਥਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਵਚੋਹਨੂਨਾਂ ਗ੍ਰਹਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਦੀਨ੍ਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੇਨ ਮੇਦੋਵਿਲਯਨਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸੋਭਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਭਵੇਤ੍| 'ਮਦ੍ਯਵਿਕਾਰਿਣਃ' ਇਤ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯੇਸਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਪਿਤ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਕਾਰਿਣਸ੍ਤੁ 'ਪਿਤ੍ਤਪੀਡਿਤਾਨ੍' ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਃ| ਆਢ੍ਯਰੋਗੇ-ਵਾਤਰਕ੍ਤਮ੍| ਭ੍ਰਸ੍ਟਦਗ੍ਧਗੁਦਾਃ-ਅਤੀਸਾਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦੀਨਾਮਰ੍ਦਿਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕ੍ਸੁਧਾਦੀਨਾਂ ਮੇਹਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਤਤੋ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯ ਇਨਿਃ| ਕ੍ਸੁਧ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵੇਦਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਦੇਹਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਕਾਮਲਾਪਾਣ੍ਡੁਮਤੋਃ ਸ੍ਵੇਦੇਨ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਰੋਗਵਦ੍ਧਿਃ| ਯਸ੍ਮਾਦਧ੍ਯੇਸ੍ਯਤੇ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧੩|੧੫) - "ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧੩|੧੫) - "ਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਸੇਵੇਤ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਤਸ੍ਯ ਕਾਮਲਾਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਹਿਨਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਰੋਗਵਦ੍ਧਿਃ| ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦੇਨ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਤ੍| ਪੁਸ੍ਪਿਤਾਯਾ ਰਕ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਸੂਤਾਯਾਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮ੍| ਮਦੁ ਚੇਤਿ| ਯਦੈਸਾਮਤਿਸ੍ਥੂਲਾਦੀਨਾਮਾਤ੍ਯਯਿਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦੈਤੇ ਮਦੁ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤਵ੍ਯਾ ਏਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦ ਸ੍ਥੂਲਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੀਯਾਃ-ਵਿਸਾਦਯਃ| ਕ੍ਸਤਃ-ਉਰਃਕ੍ਸਤੀ| ਕ੍ਸੀਣਃ-ਕ੍ਸਯਰੋਗੀ| ਕ੍ਸਾਮਃ-ਕਸ਼ਃ| ਸ਼ੋਸੋ-ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ| ਆਢ੍ਯਰੋਗੋਵਾਤਰਕ੍ਤਮ੍| ਭ੍ਰਸ੍ਟਗੁਦੋ ਦਗ੍ਧਗੁਦਸ਼੍ਚ| ਪੁਸ੍ਪਿਤਾ-ਤੁਮਤੀ| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਗਦੇ ਅਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਨਪਿ ਮਦੁ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਤਥਾਪ੍ਯਨੁਪਸ਼ਮੇ ਤੀਵ੍ਰਂ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਮਦੁ ਚੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਮਤ੍ਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍,- ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਾਪਂ ਕ੍ਵਚਿਦੁਪਨਾਹਂ ਕ੍ਵਚਿਦੂਸ੍ਮਾਣਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵਮਿਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਤੇਸ੍ਵੌਸਧਾਨਿ ਤਦੌਸਧਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਭਾਗੋ-ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਪਯੋਗਃ, ਤੇਨ,- ਤਦੌਸਧਵਿਭਾਗੇਨ ਸ੍ਵੇਦਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| "ਖਲ੍ਲੀ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ|" ਇਤਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧੫|੫੫) ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਆਯਾਮਵਾਤਕਣ੍ਟਕੌ ਚ| ਆਢ੍ਯਮਾਰੁਤਃ-ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਸ੍ਕਯੋਰ੍ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ-ਵਦ੍ਧਿਰੋਗੇ| ਖਲ੍ਯਾਂ-ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਵਮੋਟਨੇ| ਆਯਾਮੇ-ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਾਦੌ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੬) - "ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਪਕ੍ਸਾਘਾਤਾਪਤਾਨਕੇ| ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਵਯਥੁਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤਮ੍ਭਜਮ੍ਭਾਮਗੌਰਵੇ|| ਕਰ੍ਣਮਨ੍ਯਾਸ਼ਿਰਃਕੋਸ੍ਠਜਙ੍ਘਾਪਾਦੋਰੁਰੁਕ੍ਸੁ ਚ|" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੬) -"ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋਨ੍ਨਂ ਪਥ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਦੋਸਰੋਗਾਨੁਰੋਧਤਃ| ਤਦਹਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਸੁਤਰਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਪਵਨ ਆਵਤੇ ਸਤ੍ਯਨਾਗ੍ਨੇਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਹਿਤਃ| ਅਮਾਗ੍ਨੇਯ ਇਤ੍ਯਗ੍ਨੇਰ੍ਢਕ੍, ਤਤੋ ਨਞ੍ਸਮਾਸਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨਾਗ੍ਨੇਯਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਵਾਤਗਹਾਦਯੋਨਾਗ੍ਨੇਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਃ| ਆਯਾਸੋ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਗੁਰੁਪ੍ਰਾਵਰਣਂ-ਰਲ੍ਲਕਾਦਿ| ਭਯਂ-ਖਡ੍ਗਹਸ੍ਤਰਾਜਪੁਰੁਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ| ਉਪਨਾਹੋਪ੍ਯਨਾਗ੍ਨੇਯਃ ਸ੍ਵੇਦਃ, ਉਪਨਾਹਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ "ਉਪਨਾਹੋ ਵਚਾਕਿਣ੍ਵ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਰਾਗ੍ਨੇਯਃ, ਤਤ੍ਰ "ਤਾਪੋਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤਵਸਨ" ਇਤ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤੇਃ| ਅਨਾਗ੍ਨੇਯਸ੍ਤੁ-"ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯੈਰ੍ਮਦੁਭਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮਪਟ੍ਟੈਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਆਹਵਃ-ਸਮਰਃ| ਭੂਰਿਪਾਨਂ-ਬਹੁਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨਾਗ੍ਨੇਯਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਭੇਦਾਨਾਹ-ਨਿਵਾਤਮਿਤਿ| ਨਿਵਾਤਗਹਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਭੇਦਾਃ| ਉਪਨਾਹੋ-ਵਚਾਦਿਭਿਰਨਗ੍ਨਿਤਪ੍ਤੈਃ ਕਤਃ| ਆਹਵੋ-ਯੁਦ੍ਧਮ੍| ਭੂਰਿਪਾਨਂ-ਬਹੁਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਫਲਮੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੬) -"ਅਗ੍ਨੇਰ੍ਦੀਪ੍ਤਿਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਭਕ੍ਤਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵੇਦੋ ਜਾਡ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਪਹਾਰਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਰੇਸ੍ਟਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਚਾਸ੍ਯ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇ ਦੋਸਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍-ਸੁਸ੍ਠੁ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਭਿਃ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਲਕ੍ਸਣਾਭਿਃ, ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ-ਨਿਸ੍ਕਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇ ਦੋਸਾਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਯੇ, ਤਥਾ ਕੋਸ੍ਠਗਾ ਧਾਤੁਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ, ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋਲੀਨਾਃ, ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਵਸ੍ਥਿਸੁ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਸ੍ਵੇਦੈਰ੍ਦ੍ਰਵੀਕਤ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਂ ਨੀਤਾਃ-ਉਦਰਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤਾਃ| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਵੇਦਵਿਧ੍ਯਧ੍ਯਾਯਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੭||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਇਤਿ| ਅਸ੍ਥਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਧ੍ਯਮਮਾਰ੍ਗੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਧਾਤੁਗਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤੋਲੀਨਾਨਾਂ [ਚ] ਪੁਨਰੁਪਾਦਾਨਂ ਸ੍ਵੇਦੈਕਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮਾਰ੍ਗਤ੍ਰਯਕਥਨੇਨ ਹਿ ਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੧੭||