૧૭. સ્વેદવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

શોધનપ્રસઙ્ગેન સ્નેહોપયોગઃ| સ્નિગ્ધે ચ દેહે દોષાણાં માર્દવીકરણાય સ્વેદસ્ય પ્રસઙ્ગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦૦૦૦૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથાત ઇતિ| સ્વેદનં-સ્વેદઃ, તસ્ય વિધિઃ-વિધાનં, યત્ર તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્રમપ્રાપ્તં સ્વેદવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વેદશ્ચતુર્વિધઃ,- તાપાદિભેદાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદભેદાનાહ-સ્વેદ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તાપઃ-તાપસ્વેદઃ, અગ્નિતપ્તેન વસનેન, તથા ફાલેન-અયોમયેનાગ્નિતપ્તેન, તથા [ અગ્નિતપ્તેન ] હસ્તતલેનાપિ| આદિગ્રહણાદ્દારુવાલુકાઘટિકાકાંસ્યભાજનાદયો ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તાપસ્ય લક્ષણમાહ-તાપ ઇતિ| અગ્નિતપ્તૈર્વસ્ત્રાદિભિઃ ક્રિયતે યઃ સ્વેદઃ સ તાપઃ| આદિશબ્દાત્કાંસ્યવાલુકાઘટિકાસાક્ષાદગ્નયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉપનાહો-બન્ધનમ્| કિણ્વં-સુરાપ્રકૃતિઃ| શતાહ્વા-શતપુષ્પા| ધાન્યૈરિતિ સામાન્યોક્તાવપિ તિલાતસીમાષાદીનિયોગ્યત્વાદ્યાન્યુષ્ણવીર્યાણિ સ્નિગ્ધાનિ વા તાનિ પ્રાયેણ પ્રયોજ્યાનીતિ| સમસ્તગ્રહણં ગન્ધૈરેવ યુજ્યતે| અત એવ સઙ્ગ્રહેઽવદત્ (સૂ. અ. ૨૬) - "સર્વગન્ધ" ઇતિ| ગન્ધૈઃ-ગન્ધદ્રવ્યૈઃ કુષ્ઠાગુરુતગરસુરસાદિભિઃ| તથા, રાસ્નાદિભિઃ| કિમ્ભૂતૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ ? ઉદ્રિક્તલવણૈઃ-લવણાઢ્યૈઃ| તથા, સ્નેહશ્ચ ચુક્રં ચ તક્રં ચ પયશ્ચ, તૈઃ પ્લુતૈઃ-આલોડિતૈઃ| ચુક્રં-અમ્લમ્| તક્રસ્ય ચુક્રત્વાદેવ ગ્રહણે સિદ્ધે તક્રગ્રહણમતિશયાર્થમ્, અતિશયેન સાલ્વણાખ્યે સ્વેદે તક્રં પ્રયોજ્યમિતિ| કેવલે પવને વચાદિભિરુપાનાહસ્વેદઃ કાર્યઃ| શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે પવને સુરસાદિભિઃ-સુરસયુગાદિના ગણેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૩૦)| પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદ્યૈઃ-"પદ્મકપુણ્ડ્રૌ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૨) ઇત્યાદિભિઃ| પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવન ઇત્યત્ર કિઞ્ચિદેવ પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદિભિરુપનાહઃ કાર્ય ઇત્યવબોધ્યમ્, નાધિકેન પિત્તેન યુક્તે પવને, નાપિ તુલ્યેન પિત્તેન યુક્તે પવન ઇતિ| એવં હ્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૧૪)- "ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે" વિધિઃ કાર્યઃ| ગ્રૈષ્મશ્ચ વિધિઃ પ્રાયેણ સર્વઃ શીતઃ| તત્ર સ્વેદો દૂરોત્સારિત એવ| તસ્માત્ કિઞ્ચિત્પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદ્યૈરુપનાહઃ કાર્ય ઇતિ વેદ્યમ્| એતે ચ ત્રય ઉપનાહાઃ કેવલે વાયૌ તથા કફયુક્તે પિત્તયુક્તે ચ ક્રમેણ યોજ્યાઃ| એતે ચ સાલ્વણાભિધાનાઃ સ્વેદા ઇત્યાહ-સાલ્વણાખ્યૈરિતિ| પુનઃપુનરિતિ અસકૃત્તૈઃ સ્વેદયોજના કાર્યેત્યર્થઃ| નિરપાયો હિ યથાઽયં સાલ્વણાપરસંજ્ઞ ઉપનાહાખ્યઃ સ્વેદો ન તથાઽપરે સ્વેદા ઇતિ| ઉપનહ્યતે-બધ્યતે ચર્મપટાદિના, ઇત્યન્વર્થં નામાસ્યોપનાહ ઇતિ| સાલ્વણ ઇત્યસ્ય તન્ત્રાન્તરપ્રસિદ્ધં નામ| તથા ચ ધન્વન્તરિઃ (સુ. ચિ. અ. ૪|૧૪) - "કાકોલ્યાદિઃ સવાતઘ્નઃ સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુતઃ| સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ સર્વસ્નેહસમન્વિતઃ|| સુખોષ્ણઃ સ્પષ્ટલવણઃ સાલ્વણઃ પરિકીર્તિતઃ|" ઇતિ| 'ઉદ્રિક્તલવણૈઃ સ્નેહચુક્રતક્રપયઃપ્લુતૈઃ|' ઇતિ ત્રિષ્વપિ સ્વેદેષુ યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉપનાહસ્ય લક્ષણમાહ-ઉપનાહ ઇત્યાદિ| વચાદિભિર્યઃ સ્વેદઃ ક્રિયતે સ ઉપનાહઃ| કિણ્વં-સુરાકાઞ્જિકાદ્યધઃસ્થિતદ્રવ્યમ્| ગન્ધૈઃ-કુષ્ઠાદિગન્ધદ્રવ્યૈઃ| એરણ્ડજટા-એરણ્ડમૂલમ્| આમિષં-માંસમ્| ઉદ્રિક્તલવણૈઃ-સૈન્ધવાદ્યુત્કટૈઃ| સ્નેહાદિભિઃ પ્લુતૈઃ-આલોડિતૈઃ| ચુક્રં-સુક્તમ્| પયઃ-ક્ષીરમ્| એષઃ સ્વેદઃ કેવલે પવને| એષ એવ શ્લેષ્મસંસૃષ્ટપવને સુરસાદિવર્ગેણ સહ કાર્યઃ| પિત્તેન સંસૃષ્ટે પવને પદ્મકાદિવર્ગેણ સહ કાર્યઃ| સાલ્વણાખ્યૈઃ-સાલ્વણ ઇત્યાખ્યા ઉપનાહસ્ય યેભ્યઃ પદ્મકાદિભ્યસ્તૈઃ| પદ્મકાદિભિર્યુક્ત ઉપનાહઃ-સાલ્વણાખ્યઃ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (ચિ.અ. ૪/૧૪)-"કાકોલ્યાદિઃ સવાતઘ્નઃ સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુતઃ| સાનૂપમાંસઃ સુસ્વિન્નઃ સર્વસ્નેહસમન્વિતઃ|| સુખોષ્ણઃ સ્પૃષ્ટલવણઃ સાલ્વણઃ પરિકિર્તિતઃ| તેનોપનાહં કુર્વીત સર્વદા વાતરોગિણામ્||" ઇતિ| તવ્દ્યાખ્યાનં ચ,- "કાકોલ્યાદિર્ગણો ગ્રાહ્યો નાષ્ટવર્ગકસંજ્ઞિતઃ| વાતઘ્નો ભદ્રદાર્વાદિવર્ગોઽમ્લો દાડિમાદિકઃ|| સર્વસ્નેહશ્ચતુઃસ્નેહો લવણં સૈન્ધવાદિકમ્| અમ્લાદિભિશ્ચ સંસ્કાર્યઃ કાકોલ્યાદિત્રયં ત્રિભિઃ||" ઇતિ| પદ્મકાદિરેવ તન્મતે કાકોલ્યાદિઃ| સ ચોપનાહઃ પુનઃ પુનઃ કાર્યઃ| ઉપનાહો-બન્ધનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચર્મપટ્ટૈર્બદ્ધં-ઉપનદ્ધમઙ્ગં, રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યૈઃ, તથાઽપૂતિભિઃ-અદુર્ગન્ધૈઃ સુપરિકર્મિતત્વાત્| અલાભે-ચર્મપટ્ટાનામભાવે, વાતજિત્પત્રૈઃ-એરણ્ડજાદિભિઃ, તથા કૌશેયાદિભિઃ| કૌશેયં-રાઙ્કવાદિવસ્ત્રવિશેષમ્| આવિકં-કમ્બલમ્| [ શાટકં-વસ્ત્રખણ્ડમ્| ] તૈર્બદ્ધં રાત્રૌ દિવા મુઞ્ચેત્| દિવા તુ બદ્ધં રાત્રૌ મોક્તવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બન્ધનવિધિમાહ-સ્નિગ્ધોષ્ણવિર્યૈરિતિ| અલાભે-ચર્માલાભે| વાતજિત્પત્રાણિ-એરણ્ડાદિપત્રાણિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊષ્મા-બાષ્પઃ, તદાખ્યઃ સ્વેદ ઉત્કારિકાદિભિઃ પ્રયોજ્યઃ| તત્ર યવમાષૈરણ્ડબીજાતસીકુસુમ્ભબીજાદિભિઃ પિષ્ટસ્વિન્નૈર્લપ્યસિકાકૃતિર્યઃ સ્વેદનોપાયઃ સા ઉત્કારિકા| લોષ્ટં-મૃત્પિણ્ડઃ| કપાલં-કર્પરમ્| ઉપલઃ-પાષાણઃ| પાંસુઃ-ધૂલિઃ| તથા, પત્રભઙ્ગેન-છદસમૂહેન| તથા, ધાન્યેન| કરીષો-ગવાદિશકૃચ્ચૂર્ણઃ| સિકતા-વાલુકા| તુષો-ધાન્યત્વક્| એતૈરુત્કારિકાદિભિસ્તુષાન્તૈઃ સ્વેદો વિધાતવ્યઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? અનેકોપાયસન્તપ્તૈઃ,-અનેકે ચ ત ઉપાયાશ્ચ, તૈઃ સન્તપ્તાઃ-ઉષ્ણીકૃતા ય ઉત્કારિકાદયઃ, તૈઃ| કથં પ્રયોજ્યઃ ? ઇત્યાહ-દેશકાલતઃ| લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી ચેયમ્| તેન દેશકાલાવપેક્ષ્ય| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| તેન દોષદૂષ્યાદીનપ્યપેક્ષ્ય સ્વેદોઽયં પ્રયોજ્યઃ| લોષ્ટકપાલપાષાણાનગ્નિતપ્તાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વા સ્વેદ્યદોષાદ્યપેક્ષયાઽમ્ભસ્યમ્લે ધાન્યામ્લે શુક્તાદૌ વા નિમજ્જયેત્| તદુદ્ભૂતબાષ્પૈઃ સ્વેદઃ શયનસ્થસ્ય કાર્યઃ| અથવા ગવાદિશકૃતાઽઽર્દ્રેણ પિણ્ડીકૃતેનોષ્ણેન સ્વેદઃ સ ચ પિણ્ડસ્વેદસંજ્ઞઃ| સ એવ સઙ્કરસ્વેદ ઉચ્યતે| અથવૈરણ્ડાદિદ્રવ્યયુક્તાનિ યવાદીનિ ધાન્યાનિ સામ્લકાદીનિ ગૃહીત્વા પિહિતમુખાયામુખાયાં સમ્યગુપસ્વેદ્ય નિવાતે ગૃહે શયનસ્થે કિલિઞ્જે પ્રસ્તીર્યાવિકકૌશેયવાતહરપત્રાન્યતમોત્તરપ્રચ્છદે રૌરવાજિનપ્રાવારાદિસ્વવચ્છન્નં સ્વેદયેત્| અથવા પૂર્વવત્સ્વેદ્યદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યામુત્ક્વાથ્ય તન્નિકટોપવિષ્ટો ઘનવસ્ત્રપ્રાવૃત ઊષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્| એષ સંસ્તરસ્વેદઃ| એવમનેકોપાયસન્તપ્તત્વં દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષયા નિરૂપ્ય સ્વેદો યોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઊષ્મસ્વેદસ્ય લક્ષણમાહ-ઊષ્મેતિ| ઉત્કારિકાદિભિઃ સોષ્માભિઃ કમ્બલાદિવેષ્ટિતૈર્યઃ સ્વેદઃ ક્રિયતે, સ ઊષ્મસ્વેદઃ| ઉત્કારિકા-રોટિકા| પત્રભઙ્ગેન-ખણ્ડશઃ કૃતૈઃ પત્રૈઃ| ધાન્યેન-ગોધૂમાદિના| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૬) -"ઊષ્મસ્વેદઃ પુનરષ્ટધા ભિદ્યતે,- પિણ્ડઃ સંસ્તરો નાડી ઘનાશ્મા કુમ્ભી કૂપઃ કુટી જેન્તાકશ્ચેતિ| તત્ર કપાલપાષાણલોષ્ઠલોહિપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વાઽમ્ભસ્યમ્લે વા નિમજ્જયેત્| તૈરાર્દ્રાવિકવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતૈઃ શ્લેષ્મમેદોભૂયિષ્ઠ સરુજમઙ્ગં ગ્રન્થિમદ્વા સ્વેદયેત્| પાંશુસિકતાગવાદિકરીષતુષધાન્યબુસપુલાકપલલૈર્વાઽમ્લોત્ક્વથિતૈઃ પૂર્વવદ્વેષ્ટિતૈર્ગવાદિશકૃતાઽઽર્દ્રેણ પિણ્ડીકૃતેનોપનાહદ્રવ્યોત્કારિકાકૃશરાપયસપિણ્ડાઇર્વા વાતરોગિષ્વિતિ પિણ્ડસ્વેદઃ| સ એવ ચ સઙ્કરાખ્યઃ| યથાર્હસ્વેદદ્રવ્યાણિ પિહિતમુખાયામુખાયાં સમ્યગુપસ્વેદ્ય નિવાતશરણશયનસ્થે કિલિઞ્જે પ્રસ્તાર્યાવિકકૌશેયવાતહરપત્રાન્યતમોત્તરપ્રચ્છદે રૌરવાજિનપ્રાવારાદિભિઃ સ્વવચ્છન્નં સ્વેદયેદિતિ સંસ્તરસ્વેદઃ| પૂર્વવદેવોપસ્વેદ્યોખામુખેઽન્યામુખાં નાડીમૂલચ્છિદ્રપ્રમાણપાર્શ્વચ્છિદ્રામભિસન્ધાયોપલિપ્ય ચ પાર્શ્વચ્છિદ્રસ્થયા નાડ્ય શરેષિકાવંશદલકિલિઞ્જકરઞ્જપત્રાન્યતમકૃતયા ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનયા વ્યામદીર્ઘયાઽધ્યર્દ્ધવ્યામદીર્ઘયા વા સ્વાયામચતુર્ભાગાષ્ટભાગપરિણાહમૂલાગ્રસ્રોતસા સર્વતો વાતહરપત્રસંવૃતચ્છિદ્રયા દ્વિસ્ત્રિર્વા વિનમિતયા સુખોપવિષ્ટસ્ય સ્વભ્યક્તપ્રાવૃતેઽઙ્ગે બાષ્પમુપહરેત્| બાષ્પો હ્યનૃજુગામી વિહત્ચણ્ડવેગસ્ત્વચમવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદઃ| પુરુષાયામમાત્રમધિકં વા ઘનં સમં સુખં ચ શિલાતલં ભૂપ્રદેશં વા વાતહરદારુદીપ્તેનાગ્નિના સર્વતસ્તાપયિત્વાઽગ્નિમપોહ્યોષ્ણોદકામ્લાદિભિરભ્યુક્ષ્ય યથોક્તપ્રચ્છદે સંસ્તરવત્સ્વેદયેદિતિ ઘનાશ્મસ્વેદઃ| પૂર્વવત્સ્વેદદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યાં સમુત્ક્વાથ્યાશ્લિષ્યોપવિષ્ટસ્તદૂષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્| ભૂમૌ વા તાં નિખાય તદૂર્ધ્વમાસનં શયનં વા નાતિઘનપ્રચ્છદં પરિતઃપ્રલમ્બમાનકુથાકમ્બલગોણિકં નિધાય તત્રસ્થસ્યોષ્માણં ગૃહ્ણતઃ કુમ્ભ્યામગ્નિવર્ણાનયોગુડાનુપલાંશ્ચ શનૈર્નિમજ્જયેદિતિ કુમ્ભીસ્વેદઃ| શયનસ્યાધો વિસ્તારદ્વિગુણખાતે કૂપે વાતહરદારુકરીષાન્યતરપૂર્ણદગ્ધે વિગતધૂમે સ્વાસ્તીર્ણશયનસ્થં સ્વેદયેદિતિ કૂપસ્વેદઃ| કુટીં નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં વૃત્તામચ્છિદ્રામુપનાહદ્રવ્યકલ્કઘનપ્રદિગ્ધકુડ્યાં સર્વતો વિધૂમપ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણહસન્તિકાસમૂહપરિવૃતાં વિધાય તન્મધ્યે ચ શય્યાં તત્રસ્થં સ્વેદયેદિતિ કુટીસ્વેદઃ|" ઇતિ| જેન્તાકસ્વેદસ્ત્વશક્યત્વાન્ન લિખ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિગ્ર્વાદિજૈઃ પત્રસમૂહૈઃ, તથા વચાદ્યૈઃ-વચાદિગણોક્તૈઃ, તથા માંસૈરાનૂપજૈર્જલજૈશ્ચ, દશમૂલેન ચ પૃથક્-વ્યસ્તૈર્દ્વિત્રાદિભિઃ, સહિતૈર્વા-સમસ્તૈર્વા, યથામલં સ્નેહવદ્ભિઃ-દોષહરઘૃતાદ્યન્યતમસ્નેહયુક્તૈર્યથાદોષં સુરાશુક્તવારિક્ષીરાદિસાધિતૈઃ, કુમ્ભીઃ-સ્થાલીઃ, પૂરયિત્વા, અથવા ગલન્તીર્નાડીર્વા-અનવરતં ધારયા જલાદિસ્રવન્તીર્વારિધાનિકાસંજ્ઞાઃ વંશાદિમયીઃ પૂરયિત્વા, રુજાર્દિતં-પીડાર્તં, ગાત્રં-અઙ્ગં, વાસસાઽઽચ્છાદિતં તથા સ્નિગ્ધં સત્ યથાસુખં-સુખસ્પર્શં કદાચિદત્યુષ્ણં કદાચિદીષદુષ્ણં સિઞ્ચેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવસ્વેદમાહ-શિગ્રુવારણકેત્યાદિ| વારણકઃ-કણ્ટકિકરઞ્જઃ| દીર્ઘવૃન્તઃ-ટિણ્ટુકઃ| શિગ્ર્વાદીનાં પત્રભઙ્ગૈઃ, વચાદ્યૈઃ-ઉપનાહોક્તૈઃ, આનૂપવારિજૈમાંસેઃ, દશમૂલેન ચ, ઇતિ ચતુર્ભિર્વર્ગૈઃ પૃથક્ સહિતૈર્વા દોષાનુસારેણ ઘૃતાદિયુક્તૈઃ સુરાદિસાધિતૈઃ, ગલન્તીઃ કુમ્ભીઃ-સચ્છિદ્રા ઘટિકાઃ, નાડીઃ-વંશાદિનલિકાઃ, પૂરયિત્વા રુજાદિતં ગાત્રં સ્નિગ્ધં વસ્ત્રાચ્છાદિતં ચ કૃત્વા તાભિઃ સિઞ્ચેત્| એષઃ પરિષેકાખ્યો દ્રવસ્વેદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈરેવ-પૂર્વોક્તૈઃ, સ્વેદદ્રવૈઃ પૂર્ણં કુણ્ડં ભૃશમવગાહ્ય-પ્રવિશ્ય, આતુરો-રોગી તિષ્ઠેત્| કીદૃશે દોષે ? ઇત્યાહ-સર્વાઙ્ગગેઽનિલે,-સર્વશરીરવ્યાપિનિ વાયૌ| તથા, અર્શઃપ્રભૃતિરોગકષ્ટપીડાસુ| આદિગ્રહણેન હસ્તપાદપીડાસુ ચ| કુણ્ડગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્| તેન કૂપકુટીસ્વેદૌ ચ વેદ્યૌ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૬)- "શયનસ્યાધોવિસ્તારદ્વિગુણખાતે કૂપે વાતહરદારુકરીષાન્યતરપૂર્ણદગ્ધે વિગતધૂમે સ્વાસ્તીર્ણશયનસ્થં સ્વેદયેદિતિ કૂપસ્વેદઃ| કુટીં નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં વૃત્તામચ્છિદ્રામુપનાહદ્રવ્યકલ્કઘનપ્રદિગ્ધકુડ્યાં સર્વતો વિધૂમપ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણહસન્તિકાસમૂહપરિવૃતાં વિધાય તન્મધ્યસ્થિતશય્યાસ્થં સ્વેદયેદિતિ કુટીસ્વેદઃ| પદ્મોત્પલાદિભિઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વાઽઽચ્છાદ્ય ચક્ષુષી| શીતૈર્મુક્તાવલીપદ્મમુકુલોત્પલભાજનૈઃ|| મુહુઃ કરૈશ્ચ સજલૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવસ્વેદો દ્વિવિધઃ,-પરિષેકોઽવગાહશ્ચ| તત્ર પરિષેકમુક્ત્વાઽવગાહમાહ-તૈરેવેતિ| [તૈરેવ-પૂર્વોક્તૈઃ સ્વેદદ્રવૈઃ પૂર્ણં કુણ્ડં ભૃશમવગાહ્ય-પ્રવિશ્ય, રોગી તિષ્ઠેત્| કદેત્યાહ-સર્વશરીરવ્યાપિનિ વાયૌ, તથાઽર્શઃપ્રભૃતિરોગપીડાસુ|] કૃચ્છ્રં-મૂત્રકૃચ્છ્રમ્| આદિશબ્દાદશ્મર્યાનાહહસ્તપાદપીડાસુ ચ| કુણ્ડગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્| તેન કૂપકુટીસ્વેદૌ ચ વેદ્યૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપગતવાતે દેશે સ્વેદમાચરેત્| કિમ્ભૂતઃ ? અન્તઃ સ્નેહપાનેન બહિશ્ચાભ્યઙ્ગાદિના સ્નિગ્ધઃ| તથા, જીર્ણાન્નશ્ચ,-યેન (યસ્ય) હ્યસ્તનમન્નં જીર્ણમ્, આમજીર્ણાદ્યાક્રાન્તં નરં વર્જયિત્વા તેન સ્વેદાર્હેણ નરેણ સ્વેદ આચરણીયઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદવિધિમાહ-નિવાતે ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યાધ્યપેક્ષયા વ્યાધિતાપેક્ષયા દેશાપેક્ષયા ઋત્વપેક્ષયા ચ યથાવિધમેવ મધ્યમમુત્કૃષ્ટં હીનં વા સ્વેદમાચરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યાધ્યાદિવશાત્ મધ્યમમાત્રમુત્તમમાત્રમધમમાત્રમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફાર્તઃ-કફગ્રસ્તો, રૂક્ષઃ સન્-અન્તર્બહિરસ્નિગ્ધો, રૂક્ષણં-ન ચ સ્નિગ્ધં, સ્વેદમાચરેત્| અપરં શ્લેષ્મવાતે રૂક્ષસ્નિગ્ધં-કેનચિદંશેન રૂક્ષં કેનચિદંશેન સ્નિગ્ધં, પર્યાયેણ વા રૂક્ષસ્નિગ્ધં, એવંવિધં સ્વેદમાચરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફે સ્વેદવિશેષમાહ-કફે તમિતિ| રૂક્ષણૈઃ-રૂક્ષદ્રવ્યૈઃ, સ્નેહરહિતૈઃ| તં-સ્વેદમ્| રૂક્ષઃ-પુરુષો નાન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધઃ| કફાનિલે વિશેષમાહ-રૂક્ષઃ સ્નિગ્ધમિતિ| રૂક્ષઃ-પુરુષઃ| સ્નિગ્ધં-સ્વેદમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમાશયં ગતઃ-આમાશયગતઃ, પક્વાશયમાશ્રિતઃ-પક્વાશયાશ્રિતઃ, દ્વિતીયા શ્રિતેતિ સમાસઃ| વાયાવામાશયગતે કફે ચ પક્વાશયાશ્રિતે યથાસઙ્ખ્યેન રૂક્ષપૂર્વં સ્નેહપૂર્વં ચ સ્વેદમાચરેત્| આમાશયગતે વાત આદૌ રૂક્ષઃ સ્વેદઃ કાર્યઃ પશ્ચાત્સ્નિગ્ધઃ| તથા, પક્વાશયગતે કફ આદૌ સ્નિગ્ધઃ સ્વેદઃ, પશ્ચાદ્રૂક્ષ ઇત્યર્થઃ| કુત એવં નિયમઃ ? ઇત્યાહ-સ્થાનાનુરોધતઃ,-સ્થાનવશાત્| વાયુર્યતઃ આમાશય આગન્તુઃ, સ્થાનં ચ તત્ શ્લેષ્મણઃ, તદ્વશાત્તત્રાદૌ રૂક્ષ એવ સ્વેદો યોજ્યઃ, પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધ ઇતિ| કફશ્ચ પક્વાશય આગન્તુઃ, સ્થાનં ચ તદ્વાયોઃ, અતઃ પૂર્વં સ્નિગ્ધઃ સ્વેદો યોજ્યઃ, પશ્ચાદ્રૂક્ષ ઇતિ પૂર્વોક્ત એવ ન્યાયો યોજ્યઃ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૨૦) - "તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામ્" ઇતિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૨૯) - "આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા|" ઇતિ| તસ્માત્પૂર્વં રૂક્ષેણ સ્થાનિનં કફં પ્રતિકૃત્ય પશ્ચાદાગન્તુકસ્ય વાયોઃ શમનં સ્નિગ્ધસ્વેદાખ્યં પ્રયોજ્યમિતિ| નનુ, વાયોરામાશયે કોપોઽનુપપન્નઃ| યતો મરુત્ લઘ્વાદિગુણયુક્તઃ| આમાશયસ્તુ ગુરુમૃદુપિચ્છિલાદિયુક્તઃ| અતઃ શમ એવોપપન્ન ઇતિ કેચિત્| એતચ્ચાયુક્તમ્| બલિનો હ્યન્યાશ્રયસ્થસ્યાપિ કોપો યુક્તઃ| માર્ગરોધાચ્ચ વાયોરામાશયેઽપિ પ્રકોપસમ્ભવ ઇતિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૬|૫૭) - "પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ કુપ્યત્યામાશયે ગતઃ|" ઇતિ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩|૧૯) - "તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્થાનભેદેન વિશેષમાહ-આમેત્યાદિ, રૂક્ષપૂર્વમિતિ| રૂક્ષપૂર્વં-પ્રથમં રૂક્ષં તતઃ સ્નિગ્ધમ્| સ્નેહપૂર્વં-પ્રથમં સ્નિગ્ધં તતો રૂક્ષમ્| સ્થાનાનુરોધતઃ-સ્થાનિપ્રતીકારપૂર્વકમાગન્તુપ્રતીકારસ્યોક્તત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વઙ્ક્ષ્ણયોરલ્પમેવેતિ યોજ્યમ્| દૃશોર્મુષ્કયોર્હૃદિ ચાત્યલ્પમેવેતિ| અથવા દૃગાદિષુ સ્વેદં નાચરેદેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવયવભેદેન વિશેષમાહ-અલ્પમિતિ| વઙ્ક્ષણયોરલ્પં સ્વેદમાચરેત્| દૃગાદિષ્વત્યલ્પમેવ, નૈવ વા| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૬) -"પદ્મોત્પલાદિભિઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વાઽઽચ્છાદ્ય ચક્ષુષી| શીતૈર્મુક્તાવલીપદ્મકુમુદોત્પલભાજનૈઃ|| મુહુઃ કરૈશ્ચ સજલૈઃ સ્વિદ્યતો હૃદયં સ્પૃશેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતશૂલયોઃ ક્ષયે સઞ્જાતે સતિ, અઙ્ગાનાં-પાણિપાદાદીનાં ચ, માર્દવે-મૃદુત્વે જાતે સતિ, સ્વિન્નો નરઃ સ્યાત્| સ ચ સ્વિન્નઃ શનૈર્મૃદિતો-મન્દં મર્દિતાઙ્ગઃ, સ્નાતઃ-ઉષ્ણોદકેન, [ તતઃ- ] અનન્તરં, સ્નેહોક્ત (સ્નેહ) વિધિં-'ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્' ઇત્યાદિકં, ભજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-સમ્યક્સ્વિન્નલક્ષણમાહ-શીતશૂલક્ષય ઇતિ| શીતશૂલયોર્નિવૃત્તાવઙ્ગમાર્દવે ચ સ્વિન્નઃ સ્યાત્| સ્વિન્નસ્ય કૃત્યમાહ-શનૈરિતિ| શનૈર્મૃદિતો-યથાસુખં કૃતમર્દનઃ| સ્નેહવિધિં-સ્નેહનોક્તાહારવિહારનિયમમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વેદસ્યાતિયોગાત્ રક્તપિત્તકોપાદયો ભવન્તિ, છર્દિશ્ચ| મૂર્ચ્છા-મોહઃ| સ્વરાઙ્ગયોઃ સદનેન સમ્બન્ધઃ| ભ્રમઃ-અજ્ઞાનમ્| શ્યાવાનિ ચ રક્તાનિ ચ શ્યાવરક્તાનિ, તાન્યેવંભૂતાનિ યાનિ મણ્ડલાનિ તેષાં દર્શનં-ઉપલમ્ભઃ| તત્ર-સ્વેદાતિયોગે, સ્તમ્ભનં-વક્ષ્યમાણમૌષધં કાર્યમ્| તથા, વિષાદ્યાતુરેષ્વપિ સ્તમ્ભનમેવૌષધં કાર્યમ્| તથા, વિષાદ્યાતુરેષ્વપિ સ્તમ્ભનમેવૌષધં ન્યાય્યમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિસ્વિન્નલક્ષણમાહ-પિત્તાસ્રકોપેતિ| અતિસ્વિન્નસ્યૌષધમાહ-તત્ર સ્તમ્ભનમિતિ| પ્રસઙ્ગાદ્વિષાદિષ્વપિ સ્તમ્ભનમૌષધમાહ-વિષેત્યાદિ| ક્ષારાગ્ન્યાતુરઃ-ક્ષારાગ્નિદગ્ધઃ| મોહાતુરો-મૂર્ચ્છાવાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુરુ યદ્દ્રવ્યં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ, તદ્બાહુલ્યેન સ્વેદનં ભવતિ| પ્રાયોગ્રહણાત્ ભયશોકાદિકમગુર્વપિ ગૃહ્યતે| અન્યથા-અતો વૈપરીત્યેન, સ્તમ્ભનં ભવતિ| દ્રવાદિગુણયુક્તં યત્ તત્ દ્રવ્યં સ્વેદનં ભવતિ| તથા, શ્લક્ષ્ણાદિયુક્તં તત્ સમાસતઃ સ્તમ્ભનં ભવતિ| અધુના રસતઃ સ્તમ્ભનં નિર્દિશન્નાહ-પ્રાય ઇત્યાદિ| પ્રાયઃ સઙ્ક્ષેપેણ તિક્તં કષાયં મધુરં ચ સ્તમ્ભનં ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદનદ્રવ્યમાહ-સ્વેદનમિતિ| સ્તમ્ભનદ્રવ્યમાહ-સ્તમ્ભનમિતિ| અન્યથા-લઘુમન્દશીતમ્, તિક્તાદિરસં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલે લબ્ધે-જાતે સતિ, યથોક્તાનાં રોગાણાં ચ સઙ્ક્ષયાત્ સ્તમ્ભિતો નરઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્તમ્ભિતલક્ષણમાહ-સ્તમ્ભિત ઇતિ| યથોક્તાઃ-પિત્તાસ્રકોપાદયો વિષાદયશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વક્ ચ સ્નાયુશ્ચ, તયોઃ સઙ્કોચઃ| હૃદયાદીનાં ગ્રહેણ સમ્બન્ધઃ| તતઃ સ્તમ્ભાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| સ્તમ્ભાદિભિસ્તથા શ્યાવૈઃ પાદાદિભિરતિસ્તમ્ભિતં કથયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિસ્તમ્ભિતલક્ષણમાહ-સ્તમ્ભત્વગિત્યાદિ| હૃદયવચોહનૂનાં ગ્રહઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિસ્થૂલદીન્ન સ્વેદયેત્| અતિસ્થૂલસ્ય સ્વેદેન મેદોવિલયનાદત્યન્તં શરીરક્ષોભઃ સ્યાત્| રૂક્ષાદીનાં કાર્શ્યમતિશયેન ભવેત્| 'મદ્યવિકારિણઃ' ઇત્યવિશેષોક્તાવપિ પિત્તાદ્યન્યેષાં સઙ્ગ્રહઃ| પિત્તમદ્યવિકારિણસ્તુ 'પિત્તપીડિતાન્' ઇત્યનેનૈવ સઙ્ગૃહીતાઃ| આઢ્યરોગે-વાતરક્તમ્| ભ્રષ્ટદગ્ધગુદાઃ-અતીસારક્ષારાગ્ન્યાદિભિઃ| ગ્લાન્યાદીનામર્દિતેન સમ્બન્ધઃ| ક્ષુધાદીનાં મેહાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ, તતો મત્વર્થીય ઇનિઃ| ક્ષુધ્વતઃ સ્વેદાદત્યન્તં દેહગ્લાનિઃ| કામલાપાણ્ડુમતોઃ સ્વેદેન પિત્તવૃદ્ધ્યા રોગવૃદ્ધિઃ| યસ્માદધ્યેષ્યતે (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૧૫) - "પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતાઃ" ઇત્યાદિ| તથા, (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૧૫) - "યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલામ્|" ઇત્યાદિ| મેહિનસ્તુ સ્વેદવૃદ્ધ્યા રોગવૃદ્ધિઃ| ગર્ભિણ્યાઃ સ્વેદેન ગર્ભવ્યાપત્| પુષ્પિતાયા રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ| સૂતાયાઃ કાર્શ્યમ્| મૃદુ ચેતિ| યદૈષામતિસ્થૂલાદીનામાત્યયિકો વ્યાધિઃ-વિસૂચિકાદિઃ સ્યાત્, તદૈતે મૃદુ સ્વેદયિતવ્યા એવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ સ્થૂલાદીનાં સ્વેદનં નિષેધતિ-ન સ્વેદયેદિતિ| સ્તમ્ભનીયાઃ-વિષાદયઃ| ક્ષતઃ-ઉરઃક્ષતી| ક્ષીણઃ-ક્ષયરોગી| ક્ષામઃ-કૃશઃ| શોષો-મુખશોષઃ| આઢ્યરોગોવાતરક્તમ્| ભ્રષ્ટગુદો દગ્ધગુદશ્ચ| પુષ્પિતા-ઋતુમતી| આત્યયિકે ગદે અસ્વેદ્યાનપિ મૃદુ સ્વેદયેત્, તથાઽપ્યનુપશમે તીવ્રં વા સ્વેદયેદિત્યાહ-મૃદુ ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્વાસાદીનાં વિબન્ધાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ| શ્વાસાદિમત્સુ યથાસ્વં સ્વેદં કુર્યાત્,- ક્વચિત્તાપં ક્વચિદુપનાહં ક્વચિદૂષ્માણં ક્વચિદ્દ્રવમિતિ| કથમ્ ? તેષ્વૌષધાનિ તદૌષધાનિ, તેષાં વિભાગો-યથાસ્વમુપયોગઃ, તેન,- તદૌષધવિભાગેન સ્વેદં કુર્યાત્| "ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા|" ઇતિ (હૃ. નિ. અ. ૧૫|૫૫) વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે, આયામવાતકણ્ટકૌ ચ| આઢ્યમારુતઃ-ઊરુસ્તમ્ભઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદસાધ્યાન્ રોગાનાહ-શ્વાસકાસેત્યાદિ| મુષ્કયોર્મહત્ત્વે-વૃદ્ધિરોગે| ખલ્યાં-હસ્તપાદાવમોટને| આયામે-બાહ્યાયામાદૌ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૬) - "સ્વરભેદાનિલવ્યાધિપક્ષાઘાતાપતાનકે| વેપથુશ્વયથુસ્વાપસ્તમ્ભજૃમ્ભામગૌરવે|| કર્ણમન્યાશિરઃકોષ્ઠજઙ્ઘાપાદોરુરુક્ષુ ચ|" ઇતિ| સ્વિન્નસ્ય કૃત્યમુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨૬) -"સ્વિન્નોઽન્નં પથ્યમશ્નીયાદ્દોષરોગાનુરોધતઃ| તદહઃ સ્વિન્નસર્વાઙ્ગો વ્યાયામં સુતરાં ત્યજેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મેદઃકફાભ્યાં પવન આવૃતે સત્યનાગ્નેયઃ સ્વેદો હિતઃ| અમાગ્નેય ઇત્યગ્નેર્ઢક્, તતો નઞ્ઽઽસમાસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનાગ્નેયસ્વેદસ્ય વિષયમાહ-સ્વેદ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિવાતગૃહાદયોઽનાગ્નેયાઃ સ્વેદાઃ| આયાસો-વ્યાયામઃ| ગુરુપ્રાવરણં-રલ્લકાદિ| ભયં-ખડ્ગહસ્તરાજપુરુષદર્શનાદિના| ઉપનાહોઽપ્યનાગ્નેયઃ સ્વેદઃ, ઉપનાહસ્ય દ્વૈવિધ્યાત્| તત્ર "ઉપનાહો વચાકિણ્વ" ઇત્યાદિરાગ્નેયઃ, તત્ર "તાપોઽગ્નિતપ્તવસન" ઇત્યનુવૃત્તેઃ| અનાગ્નેયસ્તુ-"સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યૈર્મૃદુભિશ્ચર્મપટ્ટૈઃ" ઇત્યાદિકઃ| આહવઃ-સમરઃ| ભૂરિપાનં-બહુમદ્યપાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનાગ્નેયસ્વેદસ્ય ભેદાનાહ-નિવાતમિતિ| નિવાતગૃહાદયો દશ ભેદાઃ| ઉપનાહો-વચાદિભિરનગ્નિતપ્તૈઃ કૃતઃ| આહવો-યુદ્ધમ્| ભૂરિપાનં-બહુમદ્યપાનમ્| સ્વેદસ્ય ફલમુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨૬) -"અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્| કુર્યાત્સ્વેદો જાડ્યતન્દ્રાપહારં સ્તબ્ધાન્ સન્ધીંશ્રેષ્ટયત્યાશુ ચાસ્ય||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તે દોષાઃ સમ્યક્-સુષ્ઠુ, શુદ્ધિભિઃ-વમનવિરેચનલક્ષણાભિઃ, નિર્હ્રિયન્તે-નિષ્કાસ્યન્તે| કે દોષાઃ ? ઇત્યાહ-સ્નેહક્લિન્ના યે, તથા કોષ્ઠગા ધાતુસ્થાશ્ચ, તથા સ્રોતોલીનાઃ, તથા શાખાસ્વસ્થિષુ ચ સ્થિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? સ્વેદૈર્દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ-ઉદરં પ્રાપિતાઃ| શાલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સ્વેદવિધ્યધ્યાયઃ સપ્તદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૭||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદનસ્ય શોધનાઙ્ગત્વમાહ-સ્નેહક્લિન્ના ઇતિ| અસ્થિશબ્દેન મધ્યમમાર્ગો લક્ષ્યતે| ધાતુગાનાં સ્રોતોલીનાનાં [ચ] પુનરુપાદાનં સ્વેદૈકસાધ્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| માર્ગત્રયકથનેન હિ તેઽપ્યુક્તાઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| સંસ્વેદનપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૧૭||