൨൬. ശസ്ത്രവിധിരധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

അഥേദാനീം ഷഡ്വിംശാധ്യായരമ്ഭഃ ശസ്ത്രസ്വരൂപവിജ്ഞാനാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശസ്ത്രസ്യ വിധിഃ ശസ്ത്രവിധിഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശസ്ത്രവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബാഹുല്യേന ശസ്ത്രാണി ഷഡങ്ഗുലാനി ഭവന്തി| തഥാ ഷഡ്വിംശതിസങ്ഖ്യാനി, തഥാ സുകര്മാരൈഃ-കര്മകുശലൈര്നരൈഃ, യഥാവിധി { ഘടിതാനി }-സമ്യങ്നിഷ്പാദിതാനി, തഥാ രോമവാഹീനി-ലോമശാതനസമര്ഥാനി, തഥാ സുരൂപാണി-ശോഭനാകാരാണി, തഥാ സുധാരാണി-ശോഭനധാരാണി, തഥാ സുഖേന ഗൃഹ്യന്തേ-സുഗ്രഹാണി ച, കാരയേത്| ക്വ ? അയസി| കീദൃശേ ? സുഷ്ഠു ധ്മാതം സുധ്മാതം, തഥാ സുതീക്ഷ്ണം സ്വാവര്തിതം ച യദയഃ-ശസ്ത്രം, തസ്മിന്| കീദൃശാനി ശസ്ത്രാണി ? അകരാലാനി-സുദര്ശനാനി| തഥാ, സമാഹിതം-സുഷ്ഠുകൃതം, മുഖാഗ്രം-ഫലം, യേഷാം താനി സമാഹിതമുഖാഗ്രാണി| തഥാ, നീലോത്പലദ്യുതീനി| തഥാ, നാമ്നാऽനുഗതം രൂപം യേഷാം താനി-അന്വര്ഥനാമാനീത്യര്ഥഃ| തഥാ, സര്വകാലം സന്നിഹിതാനി-സമീപസ്ഥാനി| തഥാ, സ്വം ച തദുന്മാനം ച സ്വോന്മാനം-ആത്മീയം പ്രമാണം, തസ്മാത്സകാശാദര്ധമ്, തസ്യ ചതുര്ഥാംശഃ-അഷ്ടഭാഗഃ, ഫലം യേഷാം താന്യേവമ്| അപി ചേതി സമുച്ചയേ| ഏവംവിധാനി ശസ്ത്രാണ്യേകൈകശഃ സ്ഥാനവിശേഷാത് ദ്വിത്രാണി പ്രയുഞ്ജീത| ഏകൈകശ ഇതി "ഏകം ബഹുവ്രീഹിവത് " ഇതി ദ്വിത്വസുബ്ലോപൌ, തതഃ ശസ്പ്രത്യയഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശസ്ത്രാണാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ-ഷഡ്വിംശതിരിതി| സുകര്മാരൈഃ-ഉത്തമലോഹകാരൈഃ| രോമവാഹീനി-രോമച്ഛേദീനി| അകരാലാനി-ആര്ജവവന്തി| അയസി-ലോഹേ ഘടിതാനി, തൃതീയാര്ഥേ സപ്തമീ| സമാഹിതം-സമ്യഗ്ഘാടിതം, മുഖാഗ്രം-ഫലം, യേഷാം താനി| സ്വോന്മാനസ്യ-അങ്ഗുലഷട്കസ്യ, അര്ധചതുര്ഥാംശഃ-അധ്യുഷ്ടോ ഭാഗഃ,- സപ്തമാംശദ്വയസഹിതം യവദശകമ്, തത്പരിമാണം ഫലം യേഷാം താനി| ഏകൈകശോ ദ്വിത്രാണി-പ്രത്യേകം ദ്വേ ത്രീണി വാ, കാരയേത്| ഷഡ്വിംശതേരുപയോഗമാഹ-യുഞ്ജീതേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേഷാം ശസ്ത്രാണാം മധ്യേ മണ്ഡലാഗ്രം നാമ ശസ്ത്രമ്| കീദൃക് ? ഫലോദ്ദേശേ തര്ജന്യാ അന്തര്നഖസ്തര്ജന്യന്തര്നഖഃ തസ്യേവാകൃതിര്യസ്യ തദേവമ്| ക്വൈതദ്യോജ്യമ് ? ഇത്യാഹ-ലേഖനേ ഛേദനേ ച പോഥക്യാദിഷു യോജ്യമ്| ആദിശബ്ദേന വര്ത്മരോഗാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മണ്ഡലാഗ്രം ശസ്ത്രമാഹ-മണ്ഡലാഗ്രമിതി| ശുണ്ഡികാ-ഗലശുണ്ഡികാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വൃദ്ധിപത്രം നാമ ശസ്ത്രം ക്ഷുരാകാരം സ്യാത്| തച്ച ഛേദനാദിഷു യോജ്യമിതി പ്രകൃതമ്| ഫലപരിമാണം തൂക്തമേവ| കീദൃക് ? ഋജു-സ്പഷ്ടമഗ്രം യസ്യ തദൃജ്വഗ്രമ്, തദുന്നതേ ശോഫേ സ്യാത്| ഗമ്ഭീരേ തു ശോഫേ തത്-വൃദ്ധിപത്രമന്യഥാ| കഥമന്യഥാ ? ഇത്യാഹ-നതേത്യാദി| പൃഷ്ഠതഃ-പൃഷ്ഠദേശേ, നതമഗ്രം യസ്യ തന്നതാഗ്രം ഭവതീതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വൃദ്ധിപത്രമാഹ-വൃദ്ധിപത്രമിതി| ഉന്നതേ ഗമ്ഭീരേ ച ശോഫേ ഋജ്വഗ്രമ്| അന്യഥാഭൂതേ ശോഫേ പൃഷ്ഠതോ നതാഗ്രമ്| സ്ഥാനവശേന ദീര്ഘമുഖം ഹ്രസ്വമുഖം ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-{ യഥായഥം-യഥാസ്വം, ദീര്ഘവക്ത്രം ഹ്രസ്വവക്ത്രം ച യുഞ്ജ്യാത്| } ഉത്പലം ചാധ്യര്ധധാരം ച, തേ ആഖ്യേ യയോസ്ത ഉത്പലാധ്യര്ധധാരാഖ്യേ ശസ്ത്രേ യഥാക്രമം ദീര്ഘഹ്രസ്വവക്ത്രേ ഭവഥഃ| ഉത്പലപത്രം ദീര്ഘമുഖമധ്യര്ധധാരം തു ഹ്രസ്വവക്ത്രമിത്യര്ഥഃ| തേ ഭേദനേ ഛേദനേ ച യോജ്യേ| തഥേതി സമുച്ചയേ, പാടനേ ച യോജ്യ ഇത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉത്പലപത്രമധ്യര്ദ്ധധാരം ചേതി ശസ്ത്രദ്വയമാഹ-ഉത്പലേതി| ഏതേ സ്വനാമാനുഗതരൂപേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്പവക്ത്രം നാമ ശസ്ത്രം നാമാനുഗതാകാരം ഘ്രാണാര്ശശ്ച്ഛേദനേ കര്ണാര്ശശ്ഛേദനേ ച യോജ്യമ്| തച്ച ഫലേऽര്ധാങ്ഗുലം ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്പവക്ത്രമാഹ-സര്പാസ്യമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏഷണീ നാമ ശസ്ത്രമ് ഗതേര്വ്രണാനാമന്വേഷണേ യോജ്യമ്| കീദൃശീ ? ശ്ലക്ഷ്ണാ-കോമലസ്പര്ശാ| തഥാ, ഗണ്ഡൂപദമുഖമിവ മുഖം യസ്യാഃ സാ ഗണ്ഡൂപദമുഖാ| ദ്വിതീയാമേഷണീമാഹ- സ൦-അപരൈഷണീ ഭേദനാര്ഥേ സൂചീമുഖാ സ്യാത്| തഥാ, മൂലേ നിവിഷ്ടം-കൃതം, ഖം-ഛിദ്രം, യസ്യാഃ സാ മൂലനിവിഷ്ടഖാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്വേഷണാര്ഥമേഷണീമാഹ-ഗതേരിതി| ഗതേഃ-നാഡീവ്രണസ്യ| ആ൦ ര൦-ഭേദനാര്ഥമേഷണീമാഹ-ഭേദനാര്ഥ ഇതി| ഭേദനത്വം ക്ഷാരാക്തസൂത്രപ്രവേശനേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- വേതസം- വേതസപത്രാകാരം ശസ്ത്രമ്, ഷഡങ്ഗുലം പൂര്വോക്തഫലമ്| തച്ച വ്യധനേ യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വേതസശസ്ത്രമാഹ-വേതസമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശരാരിഃ-ആഠ്യാഖ്യഃ പക്ഷിവിശേഷഃ| ശരാര്യാസ്യം നാമ ശസ്ത്രം ത്രികൂര്ചകേ ച സ്രാവ്യേ യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശരാരിമുഖം ത്രികൂര്ചകം ചേതി ശസ്ത്രദ്വയമാഹസ്രാവ്യ ഇതി| സ്രാവ്യേ-പ്രച്ഛാനേന രക്തസ്രുതൌ| ഭാവേ കൃത്യപ്രത്യയഃ| ശരാരിഃ-പക്ഷിവിശേഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കുശാടാ നാമ ശസ്ത്രം വദനേ സ്രാവ്യേ യോജ്യമ്| തയോഃ-ശരാരികുശാടയോഃ, ഫലം ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രമാണം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുശപത്രമാടാമുഖം ചേതി ശസ്ത്രദ്വയമാഹ-കുശാടേതി| ആടാ-പക്ഷിവിശേഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്തര്മുഖം നാമ ശസ്ത്രം തദ്വത്-കുശാടാതുല്യമ്| തസ്യ-അന്തര്മുഖസ്യ, ഫലം സാര്ധമങ്ഗുലം സ്യാത്| തഥാ-കുശാടാതുല്യമേതദപി, അര്ധചന്ദ്രാസ്യസംജ്ഞം ശസ്ത്രമ്| ചഃ സമുച്ചയേ ഭിന്നക്രമേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്തര്മുഖമാഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-സ്രാവ്യേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്രീഹിവക്ത്രമപ്യധ്യര്ധാങ്ഗുലം ഫലേ സ്യാത്| തച്ച ശിരാവ്യധ ഉദരവ്യധേ ച യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്രീഹിമുഖമാഹ-തഥേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കുഠാരീ നാമ ശസ്ത്രം പൃഥുഃ-വിസ്തീര്ണസംസ്ഥാനദണ്ഡാ| തഥാ, ഗോദന്തസദൃശമര്ധാങ്ഗുലമാനനം യസ്യാഃ സൈവമ്| തയാ-കുഠാരികയാ, ഊര്ധ്വദണ്ഡയാ സത്യാ ശിരാമസ്ഥ്നാമുപരി സ്ഥിതാം വിധ്യേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുഠാരീമാഹ-പൃഥുരിതി| കുഠാര്യാഃ കാര്യമാഹ-തയേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താമ്രമയീ ശലാകാ ദ്വിമുഖീ സ്യാത്| സാ ച മുഖേ കുരുബകാകൃതിഃ-രക്തസഹചരപുഷ്പമുകുലാകാരാ സ്യാത്| തയാ ശലാകയാ, ലിങ്ഗനാശം-കഫോത്ഥപടലസംജ്ഞം, വിധ്യേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ രം൦-ശലാകാമാഹ-താമ്രീതി| കുരുബകം-കുരണ്ടകമുകുലമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അങ്ഗുലിശസ്ത്രകം കുര്യാത്| കീദൃശമ് ? മുദ്രികയാ-ഊര്മികയാ, നിര്ഗതം-നിഷ്ക്രാന്തം, മുഖം യസ്യ തന്മുദ്രികാനിര്ഗതമുഖമ്| ഫലേ തു-തസ്മിന്മുഖേ, അര്ധാങ്ഗുലദീര്ഘമ്| യോഗതഃ-സംസ്ഥാനേന, വൃദ്ധിപത്രേണ മണ്ഡലാഗ്രേണ വാ തുല്യമ്| കിയത്പ്രമാണാऽസ്യ മുദ്രികാ കാര്യാ ? ഇത്യാഹ-തത്പ്രദേശിന്യഗ്രേത്യാദി| തസ്യ-വൈദ്യസ്യ, യാ പ്രദേശിനീ തസ്യാ യദഗ്രപര്വ തസ്യ യത്പ്രമാണം തേനാര്പ്യത ഇതി തത്പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രമാണാര്പണീ-ഭിഷക്തര്ജന്യഗ്രപര്വപ്രവേശാഗ്രച്ഛിദ്രാ, മുദ്രികാ യസ്മിന് തത് തത്പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രമാണാര്പണമുദ്രികമ്| തഥാ, സൂത്രേണ ബദ്ധം-സൂത്രബദ്ധമ്, സൂത്രേണ ബദ്ധ്വാ മണിബന്ധേ യോജ്യമിത്യര്ഥഃ| ഗലസ്രോതോരോഗാണാം ഛേദനേ ഭേദനേ ച തദ്യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അങ്ഗുലിശസ്ത്രകമാഹ-കുര്യാദിതി| മുദ്രികാനിര്ഗതമുഖം-കണ്ഠസ്ഥമുദ്രികമ്| യോഗതഃ-സ്ഥാനരോഗയോഗ്യതാനുസാരേണ വികല്പ്യ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബഡിശം നാമ ശസ്ത്രം ശുണ്ഡികാര്മാദേര്ഗ്രഹണേ യോജ്യമ്| ആദിശബ്ദേന പ്രതിജിഹ്വികാദേര്ഗ്രഹണമ്| കീദൃശം തത് ? സുനതം-അങ്കുശവദാനതം, ആനനം-മുഖം, യസ്യ തദേവമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബഡിശമാഹ-ഗ്രഹണ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കരപത്രം നാമ ശസ്ത്രം ഖരധാരം, തഥാ ദശാങ്ഗുലം ദൈര്ഘ്യേണ, ദ്വ്യങ്ഗുലം വിസ്താരേണ, സൂക്ഷ്മാ ദന്താ യസ്യ തത്സൂക്ഷ്മദന്തമ്| തഥാ, ത്സരുഃ-മുഷ്ടിഃ, ബന്ധനം-ഗ്രഹണമ്, ശോഭനേ ത്സരുബന്ധനേ യസ്യ തത് സുത്സരുബന്ധനമ്| അഭിധാനകോശേ യദ്യപി 'ത്സരുഃ-അസിമുഷ്ടിഃ' ഇത്യഭ്യധായി, തഥാऽപി മുഷ്ടിമാത്രസ്യേഹോപലക്ഷണാര്ഥത്വാത് മുഷ്ടാവപ്യുപപന്നമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കരപത്രമാഹ-ഛേദേऽസ്ഥ്നാമിതി| സുഷ്ഠു ത്സരുബന്ധനം ഗ്രഹണാര്ഥം യസ്യ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കര്തരീ നാമ ശസ്ത്രം കര്തരീസദൃശം സ്നായ്വാദിച്ഛേദേ യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കര്തരീമാഹ-സ്രായുസൂത്രകചച്ഛേദ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നഖശസ്ത്രം-നഖച്ഛേദകം, പ്രസിദ്ധമ്| തച്ച വക്ത്രാ ഋജുശ്ച ധാരാ യസ്യ തദേവമ്| തസ്യൈകം മുഖം വക്ത്രമന്യദൃജു-സ്പഷ്ടമ്| തഥാ, നവാങ്ഗുലം-നവാങുലപ്രമാണമ്, ന തു ഷഡങ്ഗുലമ്| ഏതച്ച സൂക്ഷ്മശല്യസ്യ-കണ്ടകാദേരുദ്ധരണദൌ നഖച്ഛേദനേ ഭേദനേ { പ്രച്ഛാനേ ലേഖനേ } ച യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നഖശസ്ത്രമാഹ-വക്രര്ജുധാരമിതി| നവാങ്ഗുലം ന തു ഷഡങ്ഗുലമ്| നഖച്ഛേദനകം-പ്രസിദ്ധമ്| വക്രര്ജുധാരം ഏകസ്മിന്മുഖേ വക്രാ ധാരാ, അന്യസ്മിന് ഋജുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏകധാരം-ഏകസ്മിന് പ്രദേശേ { ധാരാ യസ്യ തദേവമ്| } തഥാ, ചതുഷ്കോണമ്| തഥാ, ഏകതഃ-ഏകസ്മിന്ദേശേ പ്രബദ്ധാ ആകൃതിര്യസ്യ തത്| തദ്ദന്തലേഖനകം നാമ ശസ്ത്രമ്| തേന ദന്തശര്കരാം ശോധയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അധുനാ സൂചീശസ്ത്രമാഹ-ദന്തലേഖനമാഹ-ഏകധാരമിതി| പ്രബദ്ധവത്-വേഷ്ടിതവത്, ആകൃതിര്യസ്യ തത് പ്രബദ്ധാകൃതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അത്ര-ഏഷു ശസ്ത്രേഷു മധ്യേ, സീവനേ-സീവനവിഷയേ, തിസ്രഃ സൂച്യഃ സ്യുഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വൃത്താഃ-വര്തുലാഃ, പാശേ ഗൂഢാസ്തഥാ ദൃഢാഃ സാരത്വാത്| ആസാം ച പ്രത്യേകം സംസ്ഥാനവിശേഷേണ വിശേഷോപയോഗമാഹ- സ൦-മാംസലാനാം-ബഹുമാംസാനാം, ശരീരദേശാനാം ത്ര്യസ്രാ മുഖേ സൂചീ സ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യവോചത് (സൂ.അ.൩൪)-"ത്ര്യസ്രാഗ്രാ" ഇതി| ത്ര്യസ്രേതി ചിന്ത്യമ്| തഥാ, ത്ര്യങ്ഗുലമായതാ-ത്ര്യങ്ഗുലദീര്ഘാ| വൃത്തത്വം ദൃഢപാശത്വം ചോക്തമേവ സാമാന്യലക്ഷണേന| സ൦-അല്പമാംസാനാം വ്രണാനാം സന്ധ്യസ്ഥിസംശ്രിതാനാം ച ദ്വ്യങ്ഗുലമായതാ-ദീര്ഘാ| വൃത്തമുഖത്വം ചാസ്യാഃ സാമാന്യേനോക്തമ്| തൃതീയാമാഹ- സ൦-വ്രീഹിമുഖാ, ചാപവത് കുടിലാ, ദൈര്ഘ്യേണ ദ്വേऽങ്ഗുലേ സാര്ധേ സ്യാത്| സാ ച പക്വാശയ ആമാശയേ മര്മസു ച വ്രണാനാം സീവനേ യോജ്യാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സൂചീത്രയമാഹ-വൃത്താ ഇതി| പാശേ-ഛിദ്രസ്ഥാനേ, ഗൂഢാ ദൃഢാശ്ച| ആ൦ ര൦-തത്ര ത്ര്യങ്ഗുലാം സൂചീമാഹ-മാംസലാനാമിതി| ആ൦ ര൦-ദ്വ്യങ്ഗുലാം സൂചീമാഹ-അല്പമാംസേതി| ആ൦ ര൦-സാര്ദ്ധ്യങ്ഗുലാം സൂചീമാഹ-വ്രീഹിവക്രേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താഃ-സൂച്യഃ, സര്വതോ വര്തുലാ ദൈര്ഘ്യേണ ചതുരങ്ഗുലാഃ കൂര്ച ഇത്യുച്യതേ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വൃത്ത ഏകസ്മിന് പീഠേ സംസ്ഥിതാഃ| തഥാ, സപ്തസങ്ഖ്യാ അഷ്ടൌ വാ| തഥാ, ശോഭനം ബന്ധനം യാസാം താഃ സുബന്ധനാഃ| അത ഏവേദം ശസ്ത്രം സൂചീകൂര്ചസംജ്ഞം ശംസന്തി| തഥാ ചാര്ശശ്ചികിത്സിതേ ജഗാദ (ഹൃ. ചി. അ. ൮|൨൯)- "അര്ശോഭ്യോ ജലജശ്ശസ്ത്രസൂചീകൂര്ചൈഃ" ഇത്യാദി| സ ച-സുബദ്ധസപ്താഷ്ടസൂചീകഃ കൂര്ചോ, നീലികാദിഷു ച കുട്ടനവിഷയേ യോജ്യഃ| ഉപലക്ഷണാര്ഥത്വാച്ചാസ്യ(സൌ) ശ്വിത്രേന്ദ്രലുപ്താദിഷ്വപി യോജ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കൂര്ചമാഹ-സര്വവൃത്താ ഇതി| സര്വവൃത്താഃ-പാശരഹിതാഃ, താഃ-സൂച്യഃ, വൃത്തഏകസ്മിന് പീഠേ നിഖാതാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഷ്ടാഭിഃ കണ്ടകൈഃ ഖജ ഉച്യതേ| കീദൃശൈഃ ? അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണം മുഖം യേഷാം തൈഃ, തഥാ വര്തുലൈഃ| തേന-ഖജേന, ഹസ്താഭ്യാം വിലോഡ്യമാനേന, നാസികാതോऽസ്ത്രം ഹരേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഖജമാഹ-അര്ദ്ധാങ്ഗുലമുഖൈരിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കര്ണപാലീനാം വ്യധനേ യൂഥികാ നാമ ശസ്ത്രം സ്യാത്| കീദൃശീ ? മുകുലാനനാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കര്ണവ്യധനമാഹ-വ്യധനമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണം വൃത്തം ആസ്യം-മുഖം, യസ്യാഃ സാऽര്ധാങ്ഗുലവൃത്താസ്യാ| തഥാ, സ ഏവ-അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണഃ പ്രവേശോ യസ്യാഃ സാ തത്പ്രവേശാ| തഥോര്ധ്വത ഇതി വൃത്താര്ധാങ്ഗുലാദുപരിഷ്ടാത് തഥൈവ-അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണൈവ ചതുരസ്രാ സ്യാത്| സാ ആരാനാമ ശസ്ത്രമ്| തയാ ആരയാ, ശോഫം വിധ്യേത്| കദാ ? പക്വാമസംശയേ,-കിമയം പക്വഃ ശോഫ ഉതാമ ഇതി സന്ദേഹേ| ബഹലാം ച കര്ണപലീം തയാ വിധ്യേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആരാമാഹ-ആരേതി| തത്പ്രവേശാ-അര്ദ്ധാങ്ഗുലപ്രവേശാ| ഊര്ധ്വതഃ-വൃത്താന്മുഖാദൂര്ധ്വം, ചതുരസ്രാ| പക്വാമസംശയേപക്വത്വാമത്വസന്ദേഹേ| ബഹലാം-ഘനാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബഹലായാഃ-അതിമാംസലായാഃ കര്ണപാല്യാശ്ച, സൂചീ ശസ്യതേ,-ന കേവലമാരാ| കീദൃശീ സൂചീ ? ത്രിഭാഗഃ-പ്രാന്തഭാഗാത് സുഷിരോ യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, ത്ര്യങ്ഗുലാ-ദൈര്ഘ്യേണ| സാ ച കര്ണവേധനീ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബഹലകര്ണപാലീവ്യധനാര്ഥം സൂചീമാഹ-ബഹലായാശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജലൌകഃപ്രഭൃതയോऽനുശസ്ത്രാണി രക്തസ്രാവകാര്യകാരണാത്| താനി ചാലൌഹാനി-ലോഹവര്ജിതാനി| ആദിശബ്ദേനായസ്കാന്തശാകശോഫാലികാദിഖരപത്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഏവം ചോക്തേന ന്യായേനാന്യാന്യപി യന്ത്രാദീനി വികല്പയേത്| ആദിശബ്ദേന ശസ്ത്രാണാം ഗ്രഹണമ്| ഉപയോഗം ച യൌഗികം-സാധുതരം, ബുദ്ധ്യാ നിരൂപയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനുശസ്ത്രാണ്യാഹ-ജലൌക ഇതി| ഉക്തേഭ്യഃ ശസ്ത്രയന്ത്രേഭ്യോऽന്യാന്യപി സ്വബുദ്ധ്യാ കല്പ്യാനീത്യാഹ-താന്യേവമിതി| താനി-ശസ്ത്രാനുശസ്ത്രാണി, യന്ത്രാദീനിയന്ത്രാനുയന്ത്രാണി, തേശാം യോഗ്യമുപയോഗം ച, വികല്പയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉത്പാട്യാദീനി തത്ക്രിയാഃ,-തേഷാം-ഷഡ്വിംശതിശസ്ത്രാണാം, ക്രിയാഃ-കര്മാണി, തത്ക്രിയാഃ| { താനി ഷഡ്വിംശതിശസ്ത്രാണി സങ്ഗ്രഹോക്താനി (സൂ. അ. ൩൪)- "തദ്യഥാ-ദന്തലേഖനമണ്ഡലാഗ്രവൃദ്ധിപത്രോത്പലപത്രാധ്യര്ധധാരമുദ്രികാകര്തരീസര്പവക്ത്രകരപത്രകുശപത്രാടാമുഖാ-ന്തര്മുഖശരാരിമുഖത്രികൂര്ചകൂഠാരികാവ്രീഹിമുഖശലാകാവേതസപത്രാരാകര്ണവ്യധനസൂചീസൂചീകുര്ചഖജൈഷണീ-ബഡിശനഖശസ്ത്രാണി|" ഇതി| } ഉത്പാട്യം-ഉദ്ധാര്യമ്, തത്ര നഖശസ്ത്രം പ്രയോജ്യമ്| പാടനേ വൃദ്ധിപത്രാദി| സീവനേ സൂച്യഃ| ലേഖനേ മണ്ഡലാഗ്രാദിഃ| പ്രച്ഛാനേ നഖശസ്ത്രാദി| കുട്ടനേ കൂര്ചഃ| ഛേദനേ ഉത്പലപത്രാദി| ഭേദനേ ഏഷണീ സൂചീമുഖാ| വ്യധനേ വേതസാദി| മന്ഥനേ ഖജഃ| ഗ്രഹേ സന്ദംശഃ| ദാഹേ ശലാകാദിരിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശസ്ത്രദോഷാനാഹ-ശസ്ത്രകാര്യാണി ഗണയതി-ഉത്പാട്യേതി| ഉത്പാഠ്യം-ഉത്പാടനമ്, ഭാവേ യത്പ്രത്യയഃ| ഏവം പാഠ്യാദിഷു| സീവ്യം-സീവനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്പഷ്ടമ്

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശസ്ത്രദോഷാനാഹ-കുണ്ഠഖണ്ഡേതി| തേ ച ദോഷാ അന്യത്ര കരപത്രാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഛേദഭേദനലേഖ്യാര്ഥം തര്ജനീമധ്യമാങ്ഗുഷ്ഠൈര്മിലിതൈഃ ശസ്ത്രം വൃന്തഫലാന്തരേ-വൃന്തഫലമധ്യഭാഗേ, ഗൃഹ്ണീയാത്| കീദൃക് ? സുസമാഹിതഃ,-തദ്ഗതമനാഃ| വിസ്രാവണകാര്യാണി ശരാര്യാസ്യാദീനി ശസ്ത്രാണി വൃന്താഗ്രേ തര്ജന്യങ്ഗുഷ്ഠാഭ്യാം ഗൃഹ്ണീയാത്| ഗൃഹ്ണീയാദിത്യനുവര്തതേ| തലശബ്ദേന പാണിതലമുച്യതേ, ആദിലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ| തലേന പ്രച്ഛ്ഹന്നം വൃന്താഗ്രം യസ്യ തത് വ്രീഹിമുഖം മുഖേ ഗൃഹ്ണീയാത്| ശേഷം ശസ്ത്രം ക്രിയാസൌകര്യതോ ഗൃഹ്ണീയാത്| സുകരസ്യ ഭാവഃ സൌകര്യമ്| യഥാ സുകരാ പാടനാദികാ ക്രിയാ സ്യാത്തഥാऽऽദദീതേത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശസ്ത്രകോശമാചഷ്ടേ-ശസ്ത്രധാരണവിധിമാഹ-ഛേദഭേദനേതി| ഛേദനാദികര്മണി വൃന്തഫലയോര്മധ്യേ തര്ജന്യാദിഭിര്മിലിതൈഃ ശസ്ത്രം ഗൃഹ്ണീയാത്| വിസ്രാവണേ തു തര്ജന്യങ്ഗുഷ്ഠാഭ്യാം വൃന്താഗ്രേ ഗൃഹ്ണീയാത്| വ്രീഹിമുഖം തു പാണിതലേന വൃന്താഗ്രം പ്രച്ഛാദ്യ മുഖേ ഗ്രാഹ്യമ്| ആഹാരണേ തു ശസ്ത്രം മൂലേ ഗ്രാഹ്യമ്| പാശസ്യോപരി മധ്യേ ലഘുസന്ദംശഃ കര്തരീ ച| ശേഷേഷു തു കര്മസു യത്ര ഗൃഹീതേ ക്രിയാസൌകര്യം തത്ര ഗ്രാഹ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നവാങ്ഗുലവിസ്താരഃ ശസ്ത്രകോശഃ സ്യാത്| തഥാ, സുഷ്ഠു ഘനോനിബിഡഃ| തഥാ, ദ്വാദശാങ്ഗുലപ്രമാണോ ദൈര്ധ്യേണ| തഥാ, ക്ഷൌ മാദിജഃ| തഥാ, വിന്യസ്തഃ-കൃതഃ, പാശോ യസ്യ സ വിന്യസ്തപാശഃ| തഥാ, സുഷ്ഠു സ്യൂതഃ| തഥാ, സാന്തരാണി-സവ്യവധാനാനി, ഊര്ണാസ്ഥാനി ശസ്ത്രാണി യസ്മിന് സ സാന്തരോര്ണാസ്ഥശസ്ത്രകഃ| തഥാ, ശലാകയാ പിഹിതം-സ്ഥഗിതം, ആസ്യം യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ശോഭനഃ സഞ്ചയോ യസ്യ സ സുസഞ്ചയഃ, നാപിതഭാണ്ഡികാവത്| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ് "നിശാനീ തു ശസ്ത്രാണാം ശ്ലക്ഷ്ണാ ശിലികാ മാഷമുദ്ഗപ്രഭാ" ഇത്യാദി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സുകുമാരബാലാനാമസ്ത്രവിസ്രാവണാര്ഥം ജലൌകസോ നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ-ശസ്ത്രസ്ഥാപനാര്ഥം ശസ്ത്രകോശമാഹ-സ്യാദിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩൪)-"ഹസ്ത ഏവ ചാത്ര പ്രധാനതമസ്തദധീനത്വാദ്യന്ത്രശസ്ത്രാണാമ്| തത്ര ക്ഷാരേണ പായിതം ശസ്ത്രം ശരശല്യാസ്ഥിച്ഛേദനേഷു, ഉദകേന മാംസച്ഛേദനേ, തൈലേന പാടനഭേദനശിരാവ്യധസ്നായുച്ഛേദനേഷു ച പ്രയുഞ്ജീത| ധാരാ പുനര്ഭേദനാനാം മാസൂരീ, ലേഖനാനാമര്ധമാസൂരീ, വ്യധനാനാം വിസ്രാവണാനാം ച കൈശികീ, ഛേദനാനാമര്ധകൈശികീ| നിശാനീ തു തേഷാം ശ്ലക്ഷ്ണാ ശിലികാ മാഷമുദ്ഗപ്രഭാ| ധാരാസംസ്ഥാപനം ച ശാല്മലീഫലകമ്| അഥ യോഗ്യാ| ന ചാധികൃതശാസ്ത്രേऽപ്യകൃതയോഗ്യഃ, യോഗ്യാ-അഭ്യാസഃ, സുബഹുശോ വാऽപ്യദൃഷ്ടകര്മാ ശസ്ത്രകര്മണി പ്രവര്തേത, ശിരാസ്നായുമര്മാദിവ്യാപ്തത്വാദ്ദേഹസ്യ| തസ്മാത് സരോമചര്മപുഷ്പഫലാലാബുത്രപുസോദകപങ്കപൂര്ണദൃതിബസ്തിവധ്രമാംസപേശികോത്പലനാലാദിഷു യഥാര്ഹമാഹരണാദിയോഗ്യാം കുര്യാത്| തഥാ ഘടപാര്ശ്വസ്രോതസ്യമ്ഭോഭിഃ പരിപൂര്ണേന നേത്രേണ ബസ്തിപീഡനയോഗ്യാമ്| മൃദുമാംസഖണ്ഡേഷ്വഗ്നിക്ഷാരാവചരണയോഗ്യാമ്| പുസ്തമയപുരുഷാങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേഷു ബന്ധനയോഗ്യാമ്| അപി ച| യുക്തകാരീ ഭിഷഗ്ബുഭൂഷുഃ പുരുഷം സമ്പൂര്ണഗാത്രമവിഷഹതമദീര്ഘവ്യാധിപീഡിതം നിഷ്കൃഷ്ടാന്ത്രമവഹന്ത്യാമാപഗായാം മുഞ്ജബല്വജവേഷ്ടിതം പഞ്ജരസ്ഥമപ്രകാശേ ദേശേ കോഥയേത്| തം സമ്യക്പ്രകുഥിതം ചോദ്ധൃത്യായതദേഹം കൃത്വോശീരവേണുകൂര്ചാദീനാമന്യതമേന ശനൈഃശനൈരവഘൃഷ്യ ത്വഗാദീന് സര്വാനേവ വാഹ്യാഭ്യന്തരാനങ്ഗസിരാസ്രായ്വാദീനവയവാനാചാര്യോപദര്ശിതേനാഗമേന ചക്ഷുഷാ ച ലക്ഷയേത്| ഇതി ശാസ്ത്രേണ യദ്ദൃഷ്ടം ദൃഷ്ടം പ്രത്യക്ഷതശ്ച യത്| സമാഗതം തദുഭയം ഭൂയോ ജ്ഞാനം വിവര്ധയേത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സുഖിനാം-സുഖോചിതാനാം, രക്തസ്രാവണാര്ഥം ജലൌകസോ യോജയേത്| താശ്ച ദ്വിപ്രകാരാഃ,-സവിഷാനിര്വിഷാശ്ച| തത്ര സവിഷാണാം സാപായത്വാത്താ ഏവ താവല്ലക്ഷയതി-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജലൌകസാം വിഷയമാഹ-ജലൌകസസ്ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുഷ്ടാമ്ബൂദ്ഭവാശ്ച ജലൌകസഃ സവിഷാ ഇതി വര്ജയേത്| തഥാ മത്സ്യഭേകസര്പാദിശവകോഥോദ്ഭവാഃ, തഥാ തേഷാമേവ മത്സ്യാദീനാം യേ മലാഃ-മൂത്രപുരീഷാദയഃ, തദുദ്ഭവാശ്ച സവിഷാ ഇതി വര്ജയേത്| സവിഷാണാം ലക്ഷണമാഹ-രക്താ ഇത്യാദി| യാവല്ലോമശാ യാസ്താഃ സവിഷാ യതഃ, തതോ വര്ജയേത്-താ ന യോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വര്ജ്യാം ജലൌകസ ആഹ-ദുഷ്ടാമ്ത്ര്വിതി| ദുഷ്ടാമ്ബുനി മത്സ്യാദിശവകോഥമലേഷു ച ജാതാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താഭിര്ഹി യോജിതാഭിഃ കണ്ഡ്വാദയഃ സ്യുഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ദാഹശോഷമൂര്ച്ഛാദയോऽപി സ്യുഃ| { തത്ര- } താസു മോഹാദ്യോജിതാസു, വിഷാദിജിത് കാര്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വര്ജ്യാപ്രയോഗേ ദോഷമാഹ-താഭിരിതി| വര്ജ്യാദോഷേ ചികിത്സാമാഹ-വിഷപിത്താസ്രനുദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജലൌകസ ഇത്യനുവര്തതേ| ശുദ്ധജലോദ്ഭവാഃ (ശുദ്ധാമ്ബുജാഃ)-സൌഗന്ധികോത്പലകമലവിപുലസലിലശൈവാലജാ ജലൌകസോ, നിര്വിഷാഃ സ്യുഃ| ആസാം ച ലക്ഷണമാഹ-ശൈവലേത്യാദി| ശൈവലമിവ ശ്യാവാഃ, തഥാ വൃത്താഃ, തഥാ നീലോര്ധ്വരാജയഃ, തഥാ കഷായം-ന്യഗ്രോധാദിവല്കലസദൃശവര്ണം, പൃഷ്ഠം യാസാം താ ഏവമ്, തഥാ തനുശരീരാഃ കിഞ്ചിത്പീതവര്ണജഠരാശ്ച നിര്വിഷാ വേദ്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗ്രാഹ്യാ ജലൌകസ ആഹ-ശുദ്ധാമ്ബുസമ്ഭവാ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിര്വിഷാ അപി ജലൌകസോ രക്തമത്താ ഇതി ത്യജേത്| ന കേവലം സവിഷാ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥോऽപിശബ്ദഃ| രക്തമത്തത്വേ ഹേതുദ്വയമാഹ-അസമ്യഗ്വമനാത്, ദുഷ്ടരക്തസ്യേതി ശേഷഃ| പ്രതതം ച ലാഗനാത്, ദുഷ്ടരക്തവാസിത്വേന രക്തമത്താ ഇത്യുക്താഃ| താശ്ച കഥം ലക്ഷ്യന്തേ ? ഇത്യാഹ-സീദന്തീരിത്യാദി| ജലം (സലിലം) പ്രാപ്യതോയപൂര്ണഭാണ്ഡമാസാദ്യ, സീദന്തീഃ-ന തഥാ ചേഷ്ടമാനാഃ, ഇതി ജ്ഞാത്വാ ത്യജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗ്രാഹ്യാസ്വപി മത്താ വര്ജ്യാ ഇത്യാഹ-താ ഇതി| പ്രതതം നിപാതനാത്-അവിശ്രമയ്യ പ്രയോഗാത്| സീദന്തീഃ-ശ്രമമത്യജന്തീഃ| രക്തമത്താ ഇതി- രക്തമത്തത്വാദ്ധേതോഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥ-പരിക്ഷാതോऽനന്തരം, ഇതരാ ലാഗയേത്| കിമ്ഭൂതാഃ ? ഹരിദ്രാകല്കയുക്തജലേ പരിപ്ലുതാഃ, കാഞ്ജികേ കാലശേയേ വാ പരിപ്ലുതാഃ, പുനശ്ച ജലേ സമാശ്വാസിതാഃ-സാത്മ്യഭൂതേ ജലേ പ്ലവനാര്ഹാഃ സോത്സാഹാഃ സതീഃ, യോജയേത്| അലഗന്തീഃ കഥം ലാഗയേത് ? ഇത്യാഹ-ഘൃതേത്യാദി| ഘൃതാദിപാതനൈസ്താ യോജയേത്| പാതനശബ്ദഃ പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| ശസ്ത്രേണാങ്ഗേ രക്തം മോക്ഷയിത്വാ വാ ത യോജയേത്| താശ്ച പിബന്തീഃ സൂക്ഷ്മവാസസാऽऽച്ഛാദയേത്| ഏവം ഹി താസാം മക്ഷികാദ്യനുപദ്രവാത് സമ്യഗ്യോജനാ സ്യാത്| അഥ കിമേതാഃ പിബന്ത്യുത നേതി കഥം ജ്ഞായതേ ? ഇത്യത്ര വിശേഷണദ്വാരേണ ഹേതുമാഹ-ഉന്നതസ്കന്ധാ ഇതി| ഉന്നതഃ സ്കന്ധോ യാസാം താ ഏവമ്| ഉന്നതസ്കന്ധത്വേന താസാം പാനം ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നനു, ശുദ്ധരക്തദുഷ്ടരക്തയോരേകല്കീഭൂതത്വാത് ശുദ്ധരക്താകര്ഷണാജ്ജാലൌകാ ദോഷായ സ്യാദിത്യാഹ-ജലൌകസാം പ്രയോഗമാഹ-അഥേതരാ ഇതി| ഇതരാഃ-അവര്ജ്യാഃ| അവന്തിസോമേ-കാഞ്ജികേ| ഘൃതാദ്യന്യതമേന പ്രദേശമഭ്യജ്യ ശസ്ത്രേണ വാ പ്രച്ഛായ ലാഗയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുഷ്ടശുദ്ധാസ്രാന്മിലിതാദപി ജലൌകാ ദുഷ്ടരക്തമേവ പൂര്വമാദത്തേ, ന ശുദ്ധം ദേഹധാതുസ്ഥമ്, ഇതി ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി-ഹംസ ഇത്യാദി| ഹംസോ യഥാ ക്ഷീരജലാന്മിശ്രിതാത് പ്രാഗ്ദുഗ്ധമാദത്തേ ന തു ജലമ്, തഥാ ജലൌകാഃ പ്രാഗ്ശുദ്ധം രക്തമാദത്തേ പശ്ചാദിതരദിതി ന്യായ്യമേതത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദുഷ്ടശുദ്ധസമ്പര്കേ ജലൌകാഃ പ്രഥമം ദുഷ്ടം പിബതീത്യാഹ സമ്പൃക്താദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദംശസ്യ തോദേ സതി കണ്ഡ്വാം സത്യാം വാ മോക്ഷയേത്, ശുദ്ധരക്തരക്ഷാര്ഥമതിയോഗഭയാച്ച| താമിത്യേകവചനനിര്ദേശാദേകൈകാം മോക്ഷയേത്, ന തു സര്വാഃ സകൃദേവേതി ഗമയതി| അഥ പാനലൌല്യല്യാദൃശം, - ന ത്യജേത്തതോ ഹരിദ്രാചൂര്ണം വാ വദനേ ദത്ത്വാ മോക്ഷയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജലൌകസാം മോക്ഷണകാലമാഹ-ദംശസ്യേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മോക്ഷിതാം ച ജലൌകസം വാമയേത്| വമനവിധാനമാഹ പട്വിത്യാദി| സൈന്ധവയുതേന തൈലേന രൂഷിതാസ്യാം തഥാ സൂക്ഷ്മേണ തണ്ഡുലകണ്ഡനേന രൂഷിതാം-അവകീര്ണാം, വാമയേത്| തണ്ഡുലശബ്ദസ്യാത്ര ലോപോ ജ്ഞേയസ്തന്ത്രയുക്ത്യാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മോക്ഷിതാനാം കൃത്യമാഹ-വാമയേദിതി| കണ്ഡനം തുഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താഃ-കൃതവമനാ ജലൌകസോ, രക്തമദാദ്രക്ഷന് പുനഃ സപ്താഹം ന യോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സപ്താഹാദര്വാക് ജലൌകസാം പുനഃപ്രയോഗം നിഷേധതി-രക്ഷന്നിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജലൌകസാം സമ്യഗ്വാന്തേ സതി പൂര്വവത്-അലാഗിതാനാമിവ, പടുതാദി ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജലൌകസാം സമ്യഗ്വമനലക്ഷണമാഹ-പൂര്വവദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിയോഗാദ്വമനസ്യ ക്ലമോ മൃത്യുര്വാ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിവാന്തേ ലക്ഷണമാഹ-ക്ലമ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുര്വാന്തേ സതി സ്തബ്ധതാ മദശ്ച സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദുര്വാന്തേ ലക്ഷണമാഹ-ദുര്വാന്ത ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താശ്ചാന്യസ്മിന്നന്യസ്മിന് ഘടേ ത്ര്യഹാത് പഞ്ചാഹാദ്വാ സ്ഥാപ്യാഃ| കിമ്ഭൂതേ ? മൃത്സ്നാപൃക്തേന ജലേന ഗര്ഭിണി, തദ്യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രശസ്താ മൃത്-മൃത്സ്നാ, "സസ്നൌ പ്രശംസായാമ്" ഇതി സ്നപ്രത്യയഃ| അനേകഭാജനസ്ഥാപനേ കോऽര്ഥഃ ? ഇത്യാഹ-ലാലാദികോഥനാശാര്ഥമ്| ആദിശബ്ദേന മൂത്രപുരീഷാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ലാലാദീനാം_ജലൌകഃസമ്ബന്ധിനാം, കോഥഃ-കുഥിതത്വം ക്ലിന്നതാ, തന്നാശായ| തദന്വയാത്-ലാലാദിയോഗാത്, താഃ സവിഷാഃ സ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജലൌകസാം പാലനവിധിമാഹ-അന്യത്രാന്യത്രേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അശുദ്ധൌ-അശുദ്ധലിങ്ഗാനുമിതേ രക്തേ സതി, ദംശാന് ഹരിദ്രാദിഭിഃ സ്രാവയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദംശാപരിസ്രാവേ സ്രാവണൌഷധമാഹ-അശുദ്ധാവിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അനന്തരം ശതധൌതഘൃതസമ്പൃക്താഃ പിചവോ 'യോജ്യാഃ' ഇതി ശേഷഃ| ശതശബ്ദോऽനേകപര്യായഃ, ബഹുകൃത്വോ ധൌതമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശീതലാ ലേപാഃ-യഷ്ടീചന്ദനോശീരാദിജാഃ, യോജ്യാഃ| ദംശസ്ഥിതചലിതരക്തപ്രസാദനായേതി ഭാവഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദംശസ്ത്രാവാനന്തരം കൃത്യമാഹ-ശതധൌതേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുഷ്ടരക്തസ്യാപഗമനാത്-നിഃസരണാത്, സദ്യോ-ദ്രാഗേവ, രാഗപീഡാശാന്തിര്ഭവതി| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ശ്വയഥുശൈഥില്യദാഹശമോऽപി ഹി ഭവത്യേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്രാവഫലമാഹ-ദുഷ്ടരക്താപഗമനാദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അശുദ്ധം രക്തം സ്വാശയാച്ചലിതം വ്രണസ്ഥാനേ സ്ഥിതം പര്യുഷിതം സത് വ്യമ്ലീഭവേദ്യതഃ, തസ്മാത് തത്-രക്തം, ഭൂയഃ സ്രാവയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്വിതീയേऽഹ്നി പുനഃ സ്രാവമാഹ-അശുദ്ധമിതി| അമ്ലീഭവേത്-പാകോന്മുഖം ഭവേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രക്തേ പിത്തേന ദൂഷിതേ സതി, അലാബുഘടികാ ന ലാഗയേത്| താസാം-അലാബൂനാം ഘടികാനാം ച, അഗ്നിസംയോഗാത് പിത്തരക്തകോപോപപത്തേരിതി ഭാവഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അലാബുധഘടികയോരവിഷയമാഹ-യുഞ്ജ്യാന്നേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താസ്തു കഫവാതേന ദുഷ്ടേऽസൃജി യുഞ്ജ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അലാബുഘടികയോര്വിഷയമാഹ-യുഞ്ജ്യാത്ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫേന ദുഷ്ടം രക്തം സത് ശൃങ്ഗേണ നാകര്ഷേത്| സ്കന്നത്വാത്സ്ത്യാനത്വാദ്ധേതോഃ| ശൃങ്ഗസ്യ ചാഗ്നിസംയോഗാഭാവേന കഫവിലയനേ സാമര്ഥ്യാഭാവാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശൃങ്ഗസ്യാവിഷയമാഹ-കഫേന ദുഷ്ടമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതപിത്താഭ്യാം ദുഷ്ടം രുധിരം ശൃങ്ഗേണ നിര്ഹരേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശൃങ്ഗസ്യ വിഷയമാഹ-വാതപിത്താഭ്യാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗാത്രം രജ്ജ്വാ പട്ടേന വാ ദൃഢം സമം ബദ്ധോപരി പ്രച്ഛനീയപ്രദേശസ്യ, തഥാ സ്നായ്വാദി പരിഹരന്, പ്രച്ഛാനം കുര്യാത്| കഥമ് ? അധോദേശാത്പ്രവിസൃതൈഃ-പ്രവൃത്തൈഃ, പദൈരുപരിഗാമിഭിഃ-ഊര്ധ്വപ്രസാരിഭിഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ പദൈഃ ? ന ഗാഢൈഃ-ന ഖരൈഃ, ന ഘനൈഃ-ന നിരന്തരൈഃ, ന ച തിര്യഗ്ഭിഃ-തിരശ്ചീനൈഃ| തഥാ, പദേ പദം നാചരന്-പദസ്യോപരി പദമകുര്വന്നിത്യര്ഥഃ| ഏകദേശസ്ഥിതം രക്തം പ്രച്ഛാനേനാകര്ഷേത്| ഗ്രഥിതം ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാദിഷു രക്തം ജലൌകാഭിരപഹരേത്| സുപ്തം-നിശ്ചേതനം സത് സ്ഥാനേ പ്രസുപ്ത്യാദിവികാരി, ശൃങ്ഗാദിഭിര്ഹരേത്| വ്യാപി-സര്വശരീരസ്യ, ലോഹിതം ശിരാവ്യധൈരാകര്ഷേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രച്ഛാനവിധിമാഹ-ഗാത്രമിതി| പദൈഃ-ശസ്ത്രകൃതൈഃ| അധോദേശപ്രവിസൃതൈഃ-അധസ്താദാകൃഷ്ടശസ്ത്രൈരധോദേശമാരഭ്യോര്ധ്വമൂര്ധ്വം ക്രിയമാണൈഃ| പ്രച്ഛാനസ്യ വിഷയമാഹ-പ്രച്ഛാനേനേതി| ജലൌകസാം വിഷയമാഹ-ഗ്രഥിതമിതി| ഗ്രഥിതം-ഗ്രന്ഥീഭൂതമ്| ശൃങ്ഗാലാബുഘടികാനാം വിഷയമാഹ-ശൃങ്ഗാദിഭിരിതി| സുപ്തം അജ്ഞാതസ്പര്ശമ്| ശിരാവ്യധസ്യ വിഷയമാഹ-വ്യാപീതി| വ്യാപി-സര്വദേഹസ്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിണ്ഡിതേ രക്തേ പ്രച്ഛാനം വാ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രച്ഛാനസ്യ വിഷയാന്തരമാഹ-പ്രച്ഛാനമിതി| പിണ്ഡിതേ-ഘനേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അവഗാഢേ രക്തേ ജലൌകസഃ സ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജലൌകസാം വിഷയാന്തരമാഹ-അവഗാഢ ഇതി| അവഗാഢേ-ഗമ്ഭീരേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്വക്സ്ഥേ-ഉത്താനേ രക്തേ, അലാബുഘടീശൃങ്ഗാണി സ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അലാബ്വാദീനാം വിഷയാന്തരമാഹ-ത്വക്സ്ഥ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വശരീരവ്യാപകേ രക്തേ ശിരൈവ ഭവതി| ശിരായാം മതവികല്പോ നാസ്ത്യേവേത്യേവശബ്ദാര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശിരാവ്യധസ്യ നിയതത്വമാഹ-ശിരൈവേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അഥവാ വാതാദിസ്ഥാനസ്ഥിതം രക്തം യഥാക്രമം ശൃങ്ഗാദിഭിര്ഹരേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശൃങ്ഗാദീനാം വിഷയാന്തരാണ്യാഹ-വാതാദിധാമേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്രുതരക്തസ്യ നരസ്യ ശീതലൈഃ പ്രലേപാദിഭിസ്ഥോദകണ്ഡൂയുതഃ ശോഫോ വാതകോപാത് സ്യാത്| തം-താദൃശം ശോഫം, ഘൃതേനോഷ്ണേന സേചയേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകാ- യാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രവിധിര്നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൬||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്രുതരക്തസ്യ ശീതോപചാരാതിശയേ ദോഷമാഹസ്രുതാസൃജ ഇതി| ഉക്തദോഷേ പ്രതീകാരമാഹ-തമിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩൫)-"സര്വാസാം ച പരം പ്രമാണമഷ്ടാദശാങ്ഗുലാനി| തത്ര ചതുഷ്പഞ്ചഷഡങ്ഗുലാ നൃഷു യോജയേത്| ഗജവാജിഷ്വപരാഃ| താസു സുകുമാരാസ്തനുത്വചോऽല്പശിരസ്കാ ബൃഹദധരകായാശ്ച സ്ത്രിയഃ| വിപരീതാഃ പുമാംസോऽര്ദ്ധചന്ദ്രാകൃതിപുരോവൃത്താശ്ച| തത്ര ബഹുദോഷേഷു ചിരോത്ഥിതേശു ചാമയേഷു പുമാംസോ യോജയിതവ്യാഃ| സ്ത്രിയോ വിപരീതേഷു| ജലൌകസസ്ത്വാര്ദ്രചര്മാദ്യുപായൈര്ഗൃഹീത്വാ സുരഭിപങ്കഗര്ഭേ നവേ ഘടേ സ്ഥാപയേത്| ശൃങ്ഗാടകകസേരുകശാലൂകശൈവാലമൃണാലവല്ലൂരമൃത്സ്രാപുഷ്കരബീജചൂര്ണം സ്വാദുശീതം സ്വച്ഛം ച തോയമന്നപാനാര്ഥേ താഭ്യോ ദദ്യാത്| ലാലാദികോഥപരിഹാരര്ഥമേവ ച ത്ര്യഹാന്ത്ര്യഹാത് പുര്വമന്നപാനമപനീയാന്യദ്ദദ്യാത്| പഞ്ചാഹാച്ച തദ്വിധ ഏവ ഘടാന്തരേ താഃ സഞ്ചാരയേത്|" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ശസ്ത്രപ്രകരണം നാമ സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൨൬||