೨೯. ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿರಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧ್ಯಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಸ್ತೂಯತೇ| ಯತೋಽನನ್ತರಾತೀತೇಽಧ್ಯಾಯೇ (ಶ್ಲೋ. ೨೫)-"ಶಸ್ತ್ರೇಣ ವಾ ವಿಶಸ್ಯಾದೌ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತಸ್ತಸ್ಯೈವ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣೋ ವಿಧಾನಂ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಕರ್ಮ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮ,- ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣಕ್ರಿಯಾ, ತಸ್ಯ ವಿಧಿಃ-ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ, ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಃ, ತಮ್| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ನನು, ಯದ್ಯಯಂ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಃ, ತತಃ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಗ್ರನ್ಥ ಏವಾದೌ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಃ, (ಶ್ಲೋ. ೧೪)- "ಪ್ರಾಕ್ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಭೋಜಯೇದನ್ನಮಾತುರಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ತು "ವ್ರಣಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಪ್ರಾಯಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧೇಃ ಪೂರ್ವಂ ವಿಷಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಃ| ಯತಃ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧೇರುಪಾಯೋಽಯಮ್, ಇತ್ಯಸ್ಯೈವ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಾಯೋ ವ್ರಣಃ ಪಾಕಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾತ್ ? ಶ್ವಯಥುಃ ಪೂರ್ವೋ ಯಸ್ಯ ಪಾಕಸ್ಯ ಸ ಶ್ವಯಥುಪೂರ್ವಕಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಶ್ವಯಥುಪಾಕಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಶಸ್ತ್ರಾದ್ಯಭಿಘಾತಾತ್ ವ್ರಣೋ ಜಾಯತ ಇತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛ್ವಯಾಥುಪೂರ್ವಕಾತ್ ಪಾಕಾತ್ ವ್ರಣಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ, ಅತಸ್ತಮೇವ-ಶ್ವಯಥುಂ, ಉಪಚರೇತ್-ಉಪಕ್ರಮೇತ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಪಾಕಂ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ರಕ್ಷನ್| ಕಥಮ್ ? ಸುಶೀತಲೇಪಸೇಕಾದಿಭಿಃ| ಸುಶೀತಾಭ್ಯಾಂ-ಸ್ಪರ್ಶತೋ ವೀರ್ಯತಶ್ಚ, ಲೇಪಸೇಕಾಭ್ಯಾಮ್| ತಥಾ, ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣೇನ| ತಥಾ, ಸಂಶೋಧನೇನ-ವಮನೇನ ವಿರೇಕೇಣ ಚ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕಷಾಯಪಾನಘೃತಪಾನಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಸ್ಯ ಚ ಶೋಫಸ್ಯಾಮಪಚ್ಯಮಾನಪಕ್ವಾಖ್ಯಾತಿಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಷಯಸ್ಯ ವ್ರಣಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ-ವ್ರಣ ಇತಿ|ವ್ರಣಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಮಾಹ-ತಮೇವೇತಿ| ತಮೇವ-ಶ್ವಯಥುಮೇವ| ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಿ ಭೇಷಜವಿಧಾನಂ ಭೇಷಜಾಸಾಧ್ಯೇ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮ ವಿಧಾತವ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ದ್ವಿವಿಧೇಽಪಿ ಹಿ ವ್ಯಾಧಾವುಪಾಯಾಪೇಕ್ಷೇ ನಿಜ ಆಗನ್ತೌ ವಾ ಭೇಷಜವಿಷಯಾತೀತೇ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಮೋ ಯಃ ಶೋಫಃ ಸಃ ಪ್ರಮಾಣತೋಽಲ್ಪಃ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪೋಷ್ಮಾ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪರುಕ್-ಅಲ್ಪಶೂಲಃ| ತಥಾ, ಸವರ್ಣಃ-ತ್ವಕ್ಸಮಾನವರ್ಣಃ| ತಥಾ, ಕಠಿನೋ-ನ ಮೃದುಃ, ಪಕ್ವವತ್| ತಥಾ, ಸ್ಥಿರೋ-ನ ಪಕ್ವವಚ್ಚಲಃ| ಸ ಆಮಃ ಸಾಮ ಇತಿ "ಸೋಽಚಿ ಲೋಪೇ ಚೇತ್ಪಾದಪೂರಣಮ್" ಇತಿ ಸುಲೋಪಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಪಕ್ವಸ್ಯ ಶ್ವಯಥೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಶೋಫ ಇತಿ| ಆಮಃ-ಅಪಕ್ವಃ| ಊಷ್ಮಾ-ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ರೂಕ್-ಶೂಲಮ್| ಸ್ಥಿರಃ-ಶನೈರ್ವರ್ಧಮಾನಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ ಶೋಫಃ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ವಿವರ್ಣೋ-ನ ತ್ವಕ್ಸಮಾನವರ್ಣಃ| ತಥಾ ರಾಗೀ-ಲೋಹಿತವರ್ಣಃ| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿರಿವಾತತಃ-ಸ್ತಬ್ಧೋ ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿವತ್| ಛಾಗಾದೀನಾಂ ತು ಮೂತ್ರಾಧಾರೋ ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಸ್ಫುಟತೀವ| { ತಥಾ, } ಸನಿಸ್ತೋದಃ-ಸಹ ನಿಸ್ತೋದೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸನಿಸ್ತೋದಃ| ನಿಯತಪ್ರಬನ್ಧಪ್ರವೃತ್ತಾ ರೂಕ್-ನಿಸ್ತೋದೋ, ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ತು ಶೂಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಮರ್ದಃ- ಕ್ಷೋಭಃ, ಸಹಾಙ್ಗಮರ್ದವಿಜೃಮ್ಭಿಕಾಯಾಂ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಙ್ಗಮರ್ದವಿಜೃಮ್ಭಿಕಃ| ತಥಾ, ಸಂರಮ್ಭಾದಿಭಿರ್ಯುತಃ| ಅನ್ವಿತಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಂರಮ್ಭಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಂರಮ್ಭೋ-ವಾಗ್ವಿಷಯಾತೀತಾನಾಂ ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯಾನಾಮನೇಕರೂಪಾಣಾಂ ಪೀಡನವಿಘಟ್ಟನಚ್ಛೇದನಭೇದನದಂಶನಾದೀನಾಂ ರೂಜಾಂ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತೀವ್ರೋ-ದಾಹಃ| ಅರತಿಮಾನ್ ದಾಹ ಉಷಾ ಉಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಸ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ಘೃತಂ ಸ್ತ್ಯಾನಮುಪಯುಕ್ತಂ ವಿಲೀನಯತಿ| ತಥಾ, ಸ್ಪರ್ಶನಂ ನ ಸಹತೇ ವ್ರಣವತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಚ್ಯಾಮಾನಸ್ಯ ಶೋಫಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪಚ್ಯಮಾನ ಇತಿ| ವಿವರ್ಣಃ-ತ್ವಾಗ್ವಿಪರೀತವರ್ಣಃ| ರಾಗೀ-ರಞ್ಜನಶಕ್ತಿಮಾನ್, ಲೇಪೌಷಧಂ ವರ್ಣನ್ತರಂ ನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಫುಟತಿ-ವಿಷ್ಲಿಷ್ಟಾವಯತ್ವಂ ವ್ರಜತಿ| ಸಂರಮ್ಭೋ-ಝಟಿತಿ ರುಜಾದಿವೃದ್ಧಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಕ್ವೇ ಸತಿ, ಅಲ್ಪವೇಗತಾ ಭವತಿ, ನ ತು ಸಂರಮ್ಭಃ| ತಥಾ, ಗ್ಲಾನಿಃ-ಮ್ಲಾನತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ವಲೀನಾಂ ಚೋದ್ಭವಃ| ತಥಾ, ಅನ್ತೇಷು-ಪರ್ಯನ್ತೇಷು, ನಾಮೋ-ನಿಮ್ನತ್ವಮ್, ಮಧ್ಯ ಉನ್ನತಿಃ| ನಾಮೋಽನ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯುಕ್ತ್ಯೈವ ಮಧ್ಯ ಉನ್ನತಿತ್ವಂ ಲಬ್ಧಮೇವ, ಉನ್ನತಿಗ್ರಹಣಂ ತ್ವತಿಶಯಾರ್ಥಮ್, ತೇನೋತ್ತುಣ್ಡಿತ್ವಂ ಗಮ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಮೃದುತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸ್ಪೃಷ್ಟೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಪೂಯಸ್ಯ ಸಞ್ಚಾರೋ ಭವತಿ, ಬಸ್ತೇರನ್ತಃಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಯಥಾಽಮ್ಭಸಃ ಸಞ್ಚಾರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಕ್ವಸ್ಯ ಶೋಫಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪವ್ಕ ಇತಿ| ಅಲ್ಪವೇಗತಾ-ಉಪದ್ರವಾಲ್ಪತ್ವಮ್| ಕಣ್ಡೂಶೋಫಾದಯೋ ಲಕ್ಷಣಾನಿ| ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು-ಅಙ್ಗಮರ್ದಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಂ ವಿನಾ ಶೂಲಂ ನ ಭವತಿ| ಪಿತ್ತಮನ್ತರೇಣ ದಾಹೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಕಫೋದಯಾದ್ವಿನಾ ಶೋಫೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಶೋಫಃ ಕಫಾದಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯ ಉದಯಗ್ರಹಣಂ ವಿಶೇಷದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ರಕ್ತಾದೃತೇ-ರಕ್ತಂ ವಿನಾ, ರಾಗಸ್ಯ ಲೌಹಿತ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಭವೋ ನ| ತೇನ ಕಫಾಧಿಕೈಃ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಶೋಣಿತಸಹಿತೈಃ ಶ್ವಯಥುಪಾಕಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಕ್ತದೋಷತ್ರಯಕಾರ್ಯತ್ವಂ ಪಾಕಸ್ಯಾಹ-ಶೂಲಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಕೇ ಚಾತಿವೃತ್ತೇ-ಅತಿಕ್ರಾನ್ತೇ, ಸುಷಿರೋಽನ್ತಸ್ಥಃ ಶೋಫದೇಶಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ, ತನುಃ-ತನ್ವೀ, ತ್ವಕ್ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತನುತ್ವಕ್| ತಥಾ, ದೋಷಭಕ್ಷಿತಃ-ಪೂಯವಾನ್, ದೋಷಶಬ್ದೇನೇಹ ಪೂಯ ಉಚ್ಯತೇ, ತೇನ ಭಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ ಸುಷಿರತ್ವಂ ತನುತ್ವಕ್ತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ| ತಥಾ, ವಲೀಭಿರಾಚಿತೋ-ವ್ಯಾಪ್ತಃ| ತಥಾ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣಃ| ತಥಾ, ಶೀರ್ಯಮಾಣತನೂರುಹಃ-ಪತದ್ರೋಮಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅತಿಪವ್ಕಸ್ಯ ಶೋಫಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪಾಕ ಇತಿ| ಅತಿವೃತ್ತೇ-ಪ್ರಮಾಣಮತಿಕ್ರನ್ತೇ| ಸುಷಿರಃ-ಶೂನ್ಯೋದರಃ| ತನುತ್ವಕ್-ವಿರಲತ್ವಕ್| ದೋಷಭಕ್ಷಿತಃ-ಪೂಯಭಕ್ಷಿತಮಾಂಸಾದಿಃ| ತನೂರುಹಂ-ರೋಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿಭಿರೇವ ದೋಷೈಃ ಶೋಣಿತಾನ್ವಿತೈಃ ಪಾಕೋ ಜಾಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಕಫಜೇಷ್ವಿತ್ಯುಕ್ತೇರಧಿಕತರಕಫೇಷ್ವಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಕಫಜೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾತ್ ದೇಹದೇಶಬಹುತ್ವಾದ್ಯೇಷು ದೇಹದೇಶೇಷ್ವಸೌ ಕಫೋ ಜಾಯತೇ, ತೇಷು ಕಫಜೇಷು ಶೋಫೇಷು ಗಮ್ಭೀರಂ-ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯಮತಿಶಯೇನಾನ್ತರ್ನಿಗೂಢತ್ವಾತ್, ಅಸೃಕ್ ಪಾಕಮೇತಿ| ಅತ ಏವ ಪಕ್ವಲಿಙ್ಗಂ-ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ, ಅಸ್ಪಷ್ಟಂ ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯಂ, ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಯತ್ರ ಶೀತಗುಣಯೋಗಾತ್, ಶೀತಶ್ಚಾಸೌ ಶೋಫಶ್ಚ ಶೀತಶೋಫಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಶೀತಶೋಫತಾ| ತಥಾ, ತ್ವಕ್ಸಮಾನವರ್ಣತ್ವಮ್| ತಥಾ, ರುಜಃ ಸ್ತೋಕತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಘನಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ-ನಿಬಿಡಸ್ಪರ್ಶತಾ ಸ್ಯಾತ್, ಅಶ್ಮವತ್-ಹಸ್ತಾದಿನಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟೇ ಪಾಷಾಣತುಲ್ಯಃ ಸ್ಪರ್ಶ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ತಂ-ತಥಾಭೂತಂ ಶ್ವಯಥುಪಾಕಂ, ರಕ್ತಪಾಕಮಿತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ-ಧೀಮಾನ್, ಬ್ರೂಯಾತ್-ನ ತು ಶೋಫಂ ಪಕ್ವಮಿತಿ ಕಥಯೇತ್| ಕಥಮ್ ? ಮುಕ್ತಸಂಶಯಃ,- ಶೋಣಿತಂ ಪಕ್ವಂ ನಾತ್ರ ಶೋಫ ಇತ್ಯೇವಂ ವದೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಕ್ತಪಾಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಕಫಜೇಷ್ವಿತಿ| ಗಮ್ಭೀರಂ ಯದಸೃಕ್ ತತ್ ಪಾಕಮೇತಿ, ನ ಮಾಂಸಮ್| ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್, ಉಕ್ತಂ ಪಕ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ತೇನ ಯತ್ರ ಶೀತಶೋಫತ್ವಾದಿ, ತಂ ರಕ್ತಪಾಕಂ ಬ್ರೂಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ತೋಕೇ ಸತ್ತ್ವೇ ಸತಿ, ತಥಾ ದುರ್ಬಲೇ, ತಥಾ ಬಾಲೇ, ಏತೇಷು ಜಾತೇ ಶ್ವಯಥೌ, ತಥಾ ಪಾಕಾದ್ವಾಽತ್ಯರ್ಥಮುದ್ಧತೇ-ಅತಿಕ್ರಾನ್ತೇ ಚ ಶ್ವಯಥೌ, ದಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್; ವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧೋದ್ದಿಷ್ಟೈರ್ದಾರಣದ್ರವ್ಯೈಃ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೨೫|೩೭)| ಯಥಾ-"ಗುಗ್ಗುಲ್ವತಸಿಗೇನ್ದತಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀಕಪೋತವಿಟ್| ಕ್ಷಾರೌಷಧಾನಿ ಕ್ಷಾರಾಶ್ಚ ಪಕ್ವಶೋಫವಿದಾರಣಮ್||" ಇತಿ| ನ ಕೇವಲಮಲ್ಪಸತ್ತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಕೇ ಶ್ವಥೌ ದಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ಯಾವತ್ ಚಶಬ್ದಾತ್ ಮರ್ಮಸನ್ಧ್ಯಾದಿಸ್ಥಿತೇ ಚ ಶ್ವಯಥೌ ದಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ನ ಪಾಟನಂ ಶಸ್ತ್ರೇಣ| ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ದಾರಣವಿಷಯಾನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ಸ್ಥಾನೇ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟನಂ ಕಾರ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಪಾಟನಮ್| ತತ್ರ ದಾರಣಪಾಟನಯೋರ್ವಿಷಯಭೇದಮಾಹ-ಅಲ್ಪಸತ್ವ ಇತಿ| ಸತ್ವಂ-ಮಾನಸಂ ಬಲಮ್| ಪಾಕೇ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮುದ್ಧತೇ-ಅತಿಪಕ್ವೇ, ಶೋಫೇ ಮರ್ಮಸನ್ಧ್ಯಾದಿಷ್ವನವಚಾರ್ಯಶಸ್ತ್ರೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು ಸ್ಥಿತೇ ಚ, ದಾರಣಮ್| ಅನ್ಯತ್ರ ಪಾಟನಮ್| ದಾರಣಂ ಕ್ಷಾರಾದಿನಾ ದ್ವಾರಕರಣಮ್| ಪಾಟನಂ-ಶಸ್ತ್ರೇಣ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಮಸ್ಯ ಶೋಫಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಛೇದೇ ಸತಿ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುವ್ಯಾಪದೋ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ಅಸೃಜೋಽತಿಸ್ರಾವಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ರುಜಾಯಾ ವಿವೃದ್ಧಿಃ| ತಥಾ, ದರಣಂ ವಿಸರ್ಪೋ ವಾ ಕ್ಷತೋತ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಪಕ್ವಸ್ಯ ದಾರಣಪಾಟನೇ ನಿಷೇಧೈ-ಆಮಚ್ಛೇದ ಇತಿ| ಶಿರಾನಾಶಾದಿದೋಷಾದಾಮೋ ನ ಛೇದ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ತಃ-ಅನ್ತರೇ, ತು ಪೂಯಸ್ತಿಷ್ಠನ್ ಸನ್ ಸಿರಾದೀನಿ ದಹತಿ| ಕಃ ಕಮಿವ ? ಅನಲಸ್ತೃಣೋಲಪಮಿವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಕ್ವಸ್ಯಾಚ್ಛೇದನೇ ದೋಶಮಾಹ-ತಿಷ್ಠನ್ನಿತಿ| ತೃಣೋಲಪಂ-ತೃಣಗುಲ್ಮಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಃ-ಪುರುಷಃ (ವೈದ್ಯಃ), ಅಜ್ಞಾನಾತ್-ಮೋಹಾತ್, ಆಮಂ- ಅಪಕ್ವಂ, ಛಿನತ್ತಿ| ಯಶ್ಚ ಪಕ್ವಮುಪೇಕ್ಷತೇ-ನ ಪಾಟಯತಿ| ತೌ-ನರೌ, ಶ್ವಪಚತುಲ್ಯೌ ವೇದ್ಯೌ, ಆತುರವ್ಯಾಪಾದನಾತ್| ತದ್ವಯಾಪಾದನಂ ತು ಕುತೋ ವಿಧತ್ತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅನಿಶ್ಚಿತಕಾರಿಣೌ,-ಅಸಮೀಕ್ಷ್ಯವಿಧಾಯಿನೌ ಯತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಾನಭಿಜ್ಞಣ್ ನಿನ್ದತಿ-ಯಶ್ಚ್ಛಿನತ್ತೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ, ಆತುರಮಿಷ್ಟಮನ್ನಂ-ಯದ್ವ್ರಣೇಽಪಥ್ಯಮಪಿ, ತದ್ವಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಭೋಜಯೇತ್| ತಥಾ, ಯೋ ವೇದನಾಕ್ಷಮಃ-ಶಸ್ತ್ರವ್ಯಥಾಮಸಹಿಷ್ಣುಃ, ತಮಾತುರಂ ಮದ್ಯೋಚಿತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ತೀವ್ರಮದಂ, ಮದ್ಯಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಏವಂ ಸತಿ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ತದಾಹ-ನ ಮೂರ್ಚ್ಛತ್ಯನ್ನಸಂಯೋಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯತೋಽನ್ನೋಪಯೋಗಾನ್ನ ಮುಹ್ಯತಿ| ಪರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯಪಾನಾನ್ಮತ್ತಃ ಸನ್ ಶಸ್ತ್ರಂ-ನ್ಯಸ್ತಮಙ್ಗೇ, ನ ಬುಧ್ಯತೇ-ನ ಚೇತಯತೇ, ತತ್ಕದರ್ಥನಯಾ ಕ್ಲಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಭೋಜನಮಾಹ-ಪ್ರಾಕ್ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣ ಇತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯಪಾನಮಾಹ-ಪಾನಪಮಿತಿ| ಯೋ ವೇದನಾಕ್ಷಮಃ-ಶಸ್ತ್ರವ್ಯಥಾಂ ಸೋಢುಮಶಕ್ತೋ ಮದ್ಯಪಃ, ತಸ್ಯ ಮದ್ಯಪಾನಮ್| ಇತರಸ್ಯ ಭೋಜನಮೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಶ್ಮಶಬ್ದೇನಾಶ್ಮರೀ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಮೂಢಗರ್ಭಾದಿಭಿರ್ಯ ಆತುರಸ್ತಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವೇಷ್ಟಭೋಜನಂ ಮದ್ಯಪಾನಂ ಚ ಕಾರಯಿತವ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮೂಢಗರ್ಭಾದೌ ಭೋಜನಮದ್ಯಪಾನೇ ನಿಷೇಧತಿಅನತ್ರೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥಶಬ್ದೇನ ಮಙ್ಗಲವಾಚಿನಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸೂಚಯತಿ| ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ಸುಮುಹೂರ್ತೇ ಚ ದಧ್ಯಕ್ಷತಾನ್ನಪಾನರುಕ್ಮರತ್ನಾರ್ಚಿತವಿಪ್ರಂ ಪ್ರಣತೇಷ್ಟದೇವತಂ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಹೃತಂ-ಢೌಕಿತಂ ಸಮೀಪಾನೀತಂ, ಉಪಕರಣಂ-ತತ್ಕಾಲಯೋಗ್ಯಂ ಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಾಗ್ನಿಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಪಿಚುಪ್ಲೋತಸ್ನೇಹಮಧುಕಲ್ಕಾದಿಕಂ, ಯಸ್ಯ ತಮ್, ಆತುರಂ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ-ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖಂ, ವೈದ್ಯಃ ಸಮ್ಮುಖಃ-ಪ್ರತ್ಯಙ್ಮುಖೋ, ಯನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾ ಶಸ್ತ್ರಮಾಶು-ನ ವಿಲಮ್ಬಿತಂ, ನ್ಯಸ್ಯೇತ್-ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಮರ್ಮಾದಿ ವರ್ಜಯನ್-ಮರ್ಮಸಿರಾಸನ್ಧ್ಯಾದೀನ್ ಪರಿಹರನ್| ತಥಾ, ಅನುಲೋಮಂ ಕೃತ್ವಾ-ನ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಶಸ್ತ್ರಮ್ ? ಸುನಿಶಿತಂ-ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮ್| ತಚ್ಚ ಶಸ್ತ್ರಮಾಪೂಯದರ್ಶನಾತ್ ನ್ಯಸೇತ್,-ನ ತ್ವಧಿಕಮ್| ತತ್ ಕಿಂ ತತ್ರೈವ ಸ್ಥಾಪ್ಯಮ್ ? ತಚ್ಚ ಸಕೃದೇವ-ನ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ಆಹರೇತ್-ಆಕರ್ಷೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಮಾಹ-ಅಥೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- " ಅಥೋಪಹೃತಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಪಿಚುಪ್ಲೋತಪತ್ರಸೂತ್ರಚರ್ಮಪಟ್ಟಮಧುಸ್ನೇಹಕಷಾಯಲೇಪಕಲ್ಕಸೇಕೋದಕುಮ್ಭಶೀತೋಷ್ಣೋದಕಕಟಾಹವ್ಯಜನಾದಿವ್ರಣೋಪಯೋಗಿಸರ್ವೋಪಕರಣಮಾಸ್ತೃತಶಯನೀಯಮುಪಸ್ಥಿತಸ್ಥಿರಸ್ನೇಹಬಲವದವಲಮ್ಬಕಪುರುಷಮಿಷ್ಟೇಽಹನಿ ಮುಹೂರ್ತೇ ಚ ದಧ್ಯಕ್ಷತಾನ್ನಪಾನರುಕ್ಮರತ್ನಾರ್ಚಿತವಿಪ್ರಂ ಪ್ರಣತೇಷ್ಟದೇವತಂ ಭುಕ್ತವನ್ತಮಾತುರಂ ಪ್ರಾಙ್ಗ್ನುಖಮುಪವೇಶ್ಯ ಸಂವೇಶ್ಯ ವಾ ಯನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯುಙ್ಗುಖೋ ವೈದ್ಯೋ ಮರ್ಮಶಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಧಮನೀಃ ಪರಿಹರನ್ ಅನುಲೋಮಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ನಿದಧ್ಯಾತ್|" ಇತಿ| ನಿಖಾತಶಸ್ತ್ರಸ್ಯಾಹರಣವಿಧಿಮಾಹ-ಸಕೃದೇವೇತಿ| ಸಕೃತ್-ಏಕವಾರಮಾಹರೇತ್, ನಾನ್ತರಾಽನ್ತರಾ ಮುಞ್ಚೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಕೇ ತು ಸುಮಹತ್ಯಪಿ ಪಾಟಯೇತ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ-ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಪರಿಮಾಣಂ ವ್ರಣಂ, ಸಮ್ಯಕ್ ಕುರ್ಯಾತ್,-ನಾಧಿಕಮ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗುಲದ್ವಯಮಥವಾಽಙ್ಗುಲತ್ರಯಮನ್ತರೀಕೃತ್ಯ ಪುನರನ್ಯಂ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್,-ನ ತ್ವಾಸನ್ನಮ್| ತಥಾ, ಏಷಿಣ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗೇಷಿತ್ವಾ-ಗವೇಶಯಿತ್ವಾ, ಪರಿತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ಸುನಿರೂಪಿತಂ-ಸುಪರ್ಯಾಲೋಚಿತಮ್| ನ ಕೇವಲಮೇಷಿಣ್ಯಾ, ಯಾವದಙ್ಗುಲ್ಯಾ, ನಾಲೇನ-ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿಜೇನ, ವಾಲೈರ್ವಾ-ವರಾಹಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಿಃ, ಅನ್ವೇಷ್ಯ ಯಥಾದೇಶಂ ಯಥಾಶಯಂ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಂ ಚ ಪ್ರದೇಶಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ-ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರದೇಶೇ ಗತಾಂ-ದೂರಯಾತಾಂ, ಗತಿಂ-ನಾಡೀಂ, ಜಾನೀಯಾತ್ ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರದೇಶೇ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಶ್ವಯಥುಪ್ರದೇಶೇ, ಉತ್ಸಙ್ಗಂ-ಉನ್ನತಿಂ, ವಿದ್ಯಾತ್ ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ವ್ರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಂಭೂತಂ ವ್ರಣಮ್ ? ಸುಷ್ಠು ವಿಭಕ್ತೌ ಪಾರ್ಶ್ವಾಪರಪಾರ್ಶ್ವಾದಿವಿಭಾಗೌ ಯಸ್ಯ ತಂ ತಥಾವಿಧಮ್| ತಥಾ, ನಿರಾಶಯಮ್,-ನ ವಿದ್ಯತ ಆಶಯಃ-ಪೂಯಾದೇರ್ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ, ಯಸ್ಯ ತಥಾಭೂತಂ ನಿರಾಶಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಆಯತಂ-ದೀರ್ಘಮ್, ತಥಾ ವಿಶಾಲಂ-ವಿಸ್ತಿರ್ಣಂ, ಕುರ್ಯಾತ್| ಏವಂ ಕೃತೇ ಸತಿ ದೋಷಃ-ಪೂಯಾಖ್ಯೋ, ನ ತಿಷ್ಠತಿ-ನ ಸ್ಥಿತಿಂ ಲಭತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಾಟನಪ್ರಮಾಣಮಾಹ-ಪಾಕೇ ತ್ವಿತಿ| ಬಹುಷು ಪಾಟನೇಷು ವ್ದ್ಯಙ್ಗುಲಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ವಾಽನ್ತರಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಪಾಟನಸ್ಥಾನಮಾಹ-ಏಷಿತ್ವೇತಿ| ಏಷಿಣ್ಯಾದಿವಿಭಾಗೌಕ್ತಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- " ವಿವೃತೇ ಪ್ರದೇಶೇ ವಾಮಪ್ರದೇಶಿನ್ಯೈಷಿತ್ವಾ ನಾತಿವಿವೃತೇ ಗಮ್ಭೀರೇ ಮಾಂಸಲೇ ಚೈಷಿಣ್ಯಾ| ವಿಆರೀತೇ ಕರೀರಾದಿನಾಲೇನ| ಅತಿಸಂವೃತೇ ಶೂಕರವಾಲೇನ|" ದೇಶಃ-ಶರೀರಾವಯವಃ| ಆಶಯೋ-ವ್ರಣಾಂಸ್ಥಾನಮ್| ಗತಿಃ-ನಾಡೀವ್ರಣಃ| ಉತ್ಸಙ್ಗಃ-ಪೂಯಸ್ಖಲನಸ್ಥಾನಮ್| ವಿಭಕ್ತೋ-ಮಾಂಸಾದಿಲೇಶರಹಿತಃ| ಆಶಯಃ-ಉತ್ಸಙ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಿ ಶೌರ್ಯಂ-ಪಾಟನಾದೌ ವೀರ್ಯಂ, ಶಸ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಆಶುಕ್ರಿಯಾ-ಚತುರಹಸ್ತತಾ| ತಥಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಶಸ್ತ್ರತಾ| ತಥಾ, ಸ್ವೇದಶ್ಚ ವೇಪಥುಶ್ಚ, ನ ವಿದ್ಯಮಾನೌ ತೌ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್, ಸ್ವೇದಾಭಾವಃ ಕಮ್ಪಾಭಾವಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಅಸಮ್ಮೋಹಃ-ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಕಾರ್ಯಕರಣೇ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ನನು, "ಶೌರ್ಯಂ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ಯೈವ ಸ್ವೇದಕಮ್ಪಾಭಾವಃ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ತಥಾ ಚ ಸ್ವೇದವೇಪಥೂ ಭೀರೋರೇವ ಸಮ್ಭವತಃ, ನ ಶೂರಸ್ಯ| ಇತ್ಯನರ್ಥಕಂ "ಅಸ್ವೇದವೇಪಥೂ" ಇತಿ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ ಸತ್ಯಮೇವೈತೌ ಬೀರುಗುಣೌ, ಕಿನ್ತೂಷ್ಣಕಾಲವಶಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿವಶಾದ್ವಾ ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇದವೇಪಥೂ ಭವತಃ, ತತ್ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮೇತದುಕ್ತಮ್| ಸಸ್ವೇದಸ್ಯ ಹಿ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಕರ್ತುಮುದ್ಯತಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣಮೇವ ನ ತಥಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತದ್ವತ್ಸಕಮ್ಪಸ್ಯಾಪಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪರಿಹಾರೋ ಯುಕ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಾಟನೇ ವೈದ್ಯಗತಸಾಮಗ್ರೀಮಾಹ-ಶೌರ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಲಾಟಾದಿದೇಶೇಷು ತಿರ್ಯಕ್ ಛೇದಃ ಕಾರ್ಯಃ| ದನ್ತವೇಷ್ಟಕೋ ದನ್ತಪಿಣ್ಡಿಕಾ ದನ್ತಾಧಾರ ಉಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಲಲಾಟಾದೌ ತಿರ್ಯಕ್ಪಾಟನಮಾಹ-ತಿರ್ಯಗಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ತಿರ್ಯಕ್ ಛೇದನಾತ್ ಸಿರಾಣಾಂ ಸ್ನಾಯೂನಾಂ ಚ ವ್ಯಾಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರ್ ತಿರ್ಯಕ್ಪಾಟನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಸ್ತ್ರೇಽವಚಾರಿತೇ-ನ್ಯಸ್ತೇ ಸತಿ, ವಾಗ್ಭಿಃ-ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಾರ್ಭಿರ್ಮಧುರಾಭಿಃ 'ಸ್ವಸ್ಥೋ ಜಾತೋಽಸಿ' ಇತ್ಯೇವಂಪ್ರಾಯಾಭಿಃ, ತಥಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋಭಿಃ-ಪರಿಷೇಕಾದಿಭಿಃ, ಆತುರಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ, ಅನನ್ತರಂ ವ್ರಣಂ ಪರಿತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾ ಪರಿಪೀಡ್ಯ-ಪೂಯಾದಿದೋಷಂ ನಿರ್ಹಾರ್ಯ, ಅನನ್ತರಂ ಕಷಾಯೇಣ-ಮಧುಯಷ್ಟ್ಯಾದಿಸಾಧಿತೇನ, ಕ್ಷಾಲಯಿತ್ವಾ, ತತಃ ಪ್ಲೋತೇನಕಾರ್ಪಾಸಾದಿಜವಸ್ತ್ರಖಣ್ಡೇನ, ಜಲಮಪನೀಯ-ಪಾನೀಯಾರ್ದ್ರತಾಂ ನಿರ್ಹೃತ್ಯ, ಅನನ್ತರಂ ವ್ರಣಂ ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಭಿರ್ನಿಮ್ಬಪತ್ರಾನ್ತೈರ್ಧೂಪಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಘೃತಪ್ಲುತೈಃ|- ಪ್ಲುತಗ್ರಹಣಾದ್ಬಹುಘೃತೈರಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಭಿರೇವಂ ಶಯನಾಸನಾದಿ ದ್ವಿರಹ್ನೋ ಧೂಪಯೇತ್|" ಇತಿ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ವರ್ತಿಂ-ಕಾರ್ಪಾಸಾದಿಮಯೀಂ, ವ್ರಣಾನ್ತರ್ದದ್ಯಾತ್-ಪ್ರವೇಶಯೇತ್, ವೈದ್ಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಮ್ ? ದಿಗ್ಧಾಮ್| ಕೈಃ ? ತಿಲಕಲ್ಕಾಜ್ಯಮಧುಭಿಃ,-ವಾತವ್ರಣೇ ತಿಲಪಿಷ್ಟದಿಗ್ಧಾಂ, ಪಿತ್ತವ್ರಣೇ ಘೃತದಿಗ್ಧಾಂ, ಕಫವ್ರಣೇ ಮಧುದಿಗ್ಧಾಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ಸರ್ವೈರೇವ ತೈರ್ಯುಗಪದ್ದಿಗ್ಧಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ನ ಚ ಕೇವಲಂ ತಿಲಾದಿಭಿಃ, ಯಾವತ್ ಯಥಾಸ್ವಂ-ಯತ್ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ವಂ ಭೇಷಜಂ, ತೇನ ಚ ದಿಗ್ಧಾಮ್| ತೈರೇವ-ತಿಲಕಲ್ಕಾದಿಭಿಃ, ವ್ರಣಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಂ ತಾಂ-ವರ್ತಿಂ, ಆಚ್ಛಾದಯೇತ್-ಸ್ಥಗಯೇತ್| ಊರ್ಧ್ವಂ-ತದುಪರಿಷ್ಟಾತ್, ಘೃತಯುಕ್ತೈಃ ಸಕ್ತುಭಿರಾಚ್ಛಾದಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೩೮)-"ನಾತಿಭೃಷ್ಟಯವಸಕ್ತುಭಿರ್ಘೃತಾಕ್ತೈರ್ಭಾಜನಾನ್ತೇಽಮ್ಭಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಙ್ಗುಲೀಭಿಃ ಸುಮೃದಿತೈರವಚ್ಛಾದ್ಯ" ಇತಿ| ತತೋ- ವ್ರಣಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟವರ್ತಿಚ್ಛಾದನಾದನನ್ತರಂ, ಕವಲಿಕಾಂ-ಬಹುವಸ್ತ್ರಖಣ್ಡಪುಟನಿರ್ವರ್ತಿತಾಂ, ನಿಧಾಯ-ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ, ಪಟ್ಟೇನ-ನಿಬಿಡವಸ್ತ್ರಖಣ್ಡೇನ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ವ್ರಣಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ಕಥಮ್ ? ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ದೋಷಕಾಲಾನುಗುಣಯಾ| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಜಗಾದ (ಸೂ.ಅ.೩೮)-"ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾಂಸ್ತತ್ರ ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿರ್ವಾ ವೇಷ್ಟಯೇದ್ವ್ರಣಾನ್| ಸಕೃದೇವ ಪರಿಕ್ಷಪ್ಯ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಘಾತಜಾನ್|| ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷತರುಜಾಯಾಂ ತು ಪ್ರತತಾಯಾಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸರ್ಪಿಷೋಷ್ಣೇನ ವ್ರಣಂ ಸಿಞ್ಚೇತ್| ಉದಕುಮ್ಭಾಚ್ಚಾಪೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪ್ರೋಕ್ಷಯನ್ ಪರಿತ ಉಪಚರೇತ್|" ಇತಿ| ಕಥಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ? ಸುಸಮಾಹಿತಂ ಕೃತ್ವಾ-ನಾವಹೇಲಯಾ, ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೇ ವಾ| ಅಧಸ್ತಾತ್ ನ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ನೈವ ಚೋಪರಿ-ಊರ್ಧ್ವಂ, ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ನೈವ ಚೋಪರಿ-ಊರ್ಧ್ವಂ, ಬಧ್ನೀಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಾಟನಾನನ್ತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ-ಶಸ್ತ್ರ ಇತಿ| ಸರ್ಜರಸೋ-ರಾಲಃ| ಷಙ್ಗ್ರನ್ಥಾ-ವಚಾ| ಯಥಾಸ್ವಂ [ಭೇಷಜೇನ ]-ಯಸ್ಮಿನ್ ವ್ರಣೇ ಯದ್ಭೇಷಜಮುಕ್ತಂ ತೇನ| ಚಹಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ದಿಗ್ಧಾಂಲಿತ್ಪಾಮ್| ತೈಃ-ವರ್ತಿಲೇಪೌಷಧೈಃ| ತಂ-ವ್ರಣಮ್| ಊರ್ಧ್ವಂ-ಪೂರ್ವಲೇಪಸ್ಯ, ಘೃತಾಕ್ತಸಕ್ತುಲೇಪಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೮)- " ನಾತಿಭೃಷ್ಟಯವಸಕ್ತುಭಿರ್ಘೃತಾಕ್ತೈರ್ಭಾಜನಾನ್ತೇಽಮ್ಭಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಙ್ಗುಲೀಭಿಃ ಸುಮೃದಿತೈಃ" ಇತಿ| ಕವಲಿಕಾಂ-ವಸ್ತ್ರಖಣ್ಡಮಯೀಂ ಪಾಲೀಮ್| ಪಟ್ಟೇನ-ಘನವಸ್ನಖಣ್ಡೇನ| ಸುಸಮಾಹಿತಂ-ಸುಷ್ಟು ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಬನ್ಧೀಯಾತ್-ಗ್ರನ್ಥಿಂ ದದ್ಯಾತ್| ಸಙ್ಗಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾಂಸ್ತತ್ರ ದ್ವಿಸ್ನಿರ್ವಾ ವೇಷ್ಟಯೇಹ್ರಣಾನ್| ಸಕೃದೇವ ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಘಾತಜಾನ್|| ಸಸ್ತ್ರಕ್ಷತರುಜಾಯಾಂ ಉ ಪ್ರತತಾಯಾಂ ಯಷ್ಟಿಮಧುಕಸರ್ಪಿಷೋಷ್ಣೇನ ವ್ರಣಂ ಸಿಞ್ಚೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ ಶುಚಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂತ್ರಾ ದೃಢಾಶ್ಚ ಪಟ್ಟಾಃ, ತಥಾ ಕವಲಿಕಾಃ ಸವಿಕೇಶಿಕಾಶ್ಚ ವ್ರಣೇ ಹಿತಾಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಧೂಪಿತಾಃ, ತಥಾ ಮೃದವಃ, ತಥಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ, ತಥಾ ವಲೀರಹಿತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಟ್ಟಕವಲಿಕಾವಿಕೇಶಿಕಾನಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಶುಚಿಸೂಕ್ಷ್ಮದ್ದಢಾ ಇತಿ| ವಿಕೇಶಿಕಾ-ಸೂತ್ರವರ್ತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನನ್ತರಂ [ ತಸ್ಯ-] ರೋಗಿಣಃ ಕೃತಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣೋ, ವ್ರಣೇ ರಕ್ಷಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? ರಕ್ಷೋನಿಷಿದ್ಧಯೇ-ಪಿಶಿತಾಶನರಾಕ್ಷಸಾದಿನಿಷೇಧಾಯ| ತೇಭ್ಯಶ್ಚ-ರಕ್ಷೋಭ್ಯೋ, ಬಲಿಮುಪಹರೇತ್-ದದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಕ್ಷಾಮಾಹ-ಕುರ್ವೀತೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- " ಉದಕುಮ್ಭಾಚ್ಚಪೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪ್ರೋಕ್ಷಯೇತ್| ಪರಿತೋ ಯಾವಕಾರ್ಥಪರ್ಣಸಪರ್ಯಾದಿಭಿರಸ್ಯ ರಕ್ಷಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್|" ಇತಿ| ಬಲಿಮಾಹ- ಬಲಿಂ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಕಾಲಂ ಚೌಷಧೀರ್ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಧಾರಯೇತ್| ತಾ ಏವಾಹ-ಲಕ್ಷ್ಮೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ-ಪದ್ಮಚಾರಿಣೀಮ್| ಗುಹಾಂ-ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಮ್| ಅತಿಗುಹಾಂ-ಶಾಲಿಪರ್ಣಾಮ್| ಜಟಿಲಾಂ-ಮಾಂಸೀಮ್| ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಣೀಂ-ಬ್ರಹ್ಮಯಷ್ಟಿಕಾಮ್| ವಚಾಂ-ಉಗ್ರಗನ್ಧಾಮ್| ಛತ್ರಾಂ-ಶತಪುಷ್ಪಾಮ್| ಅತಿಚ್ಛತ್ರಾಂ-ವಿಷಾಣಿಕಾಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಔಷಧೀವಿಧಾರಣಮಾಹ-ಸದೇತಿ| ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ-ಶಮೀಮ್| ಗುಹಾತಿಗುಹೇ-ಶಾಲಿಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯೌ| ಜಟಿಲಾಂ-ಮಾಂಸೀಮ್| ಬ್ರಹ್ಯಚಾರಿಣೀಂ-ಬ್ರಾಹ್ಮೀಮ್| ಛತ್ರಾತಿಚ್ಛ್ತ್ರೇ-ಶತಪುಷ್ಪಾದ್ವಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ತಸ್ಯ ವ್ರಣಿನಃ, ಆಚಾರಮಾದಿಶೇತ್| ಕಥಮಮ್ ? ಸ್ನೇಹದಿನೇಹೋಕ್ತಮ್,-ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ದಿನಂ ಸ್ನೇಹದಿನಂ, ಸ್ನೇಹಪಾನೋಪಲಕ್ಷಿತಮಹಃ, ತತ್ರೇಹಾ-ಚೇಷ್ಟಾ, ತಸ್ಯಾಮುಕ್ತಂ-ಸ್ನೇಹಪಾನವಿಧ್ಯುಪದಿಷ್ಟಂ "ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆಹಾರವಿಹಾರನಿಯಮಮಾಹ-ತತ ಇತಿ| ಸ್ನೇಹದಿನೇಹೋಕ್ತಂ-ಸ್ನೇಹವಿಧಿದಿನಚರ್ಯೋಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ವ್ರಣೇ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕೃತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ವ್ರಣಿನಾಽಹಃ ಸ್ವಪ್ನೋ ನ ಸೇವ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ವಿಶೇಷತೋ ನಿಷೇಧತಿ-ದಿವಾಸ್ವಪ್ನ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ಸ್ಮೃತಿಸಂಸ್ಪರ್ಶದರ್ಶನೈಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಚ್ಚಲಿತಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಸ್ರುತಂ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚಲಿತಸ್ರುತೇ ಶುಕ್ರೇ ಸತ್ಯಸಂಸರ್ಗೇಽಪಿ-ತಾಸಾಮಸಮ್ಬನ್ಧೇಽಪಿ ಮೈಥುನಮನ್ತರೇಣಾಪಿ, ವ್ಯವಾಯಜಾನ್-ಮೈಥುನೋತ್ಥಾನ್, ದೋಷಾನವಾಪ್ನುಯಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಸ್ಮರಣಸಂಸ್ಪರ್ಶದರ್ಶನಾನಿ ವರ್ಜ್ಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ತ್ರೀಸಙ್ಗಂ ವಿಶೇಷತೋ ನಿಷೇಧತಿ-ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೋಜನಂ ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ-ಯದ್ಯಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯವಾದಿ, ತಥಾ ಜೀವನ್ತ್ಯಾದಿಶಾಕಂ ಚ, ತಥಾ ಸೈನ್ಧವಾದಿಕಂ, ಪುರಾಣಶಾಲಿಭಕ್ತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಸ್ನೇಹಂ, ತಥಾಽಲ್ಪಂ, ಜಾಙ್ಗಲೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಸಹ ಭುಞ್ಜಾನ ಉಷ್ಣೋದಕೋತ್ತರಂ ಯಥಾಭವತಿ, ಏವಂ ವ್ರಣೀ ಶೀಘ್ರಂ ವ್ರಣಮಪೋಹತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಭೋಜನಮಾಹ-ಭೋಜನಮಿತಿ| ಕಟುಕಾಫಲಂ-ಕಟುರೋಹಿಣೀಫಲಮ್| ಭೋಜನವಿಶೇಷಮಾಹ-ಜೀರ್ಣಶಾಲ್ಯೋದನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾತ್ರಯಾ ಕಾಲೇ ಭುಕ್ತಂ ಪಥ್ಯಂ ಸುಖೇನ ಜರಾಂ ಯಾತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಥ್ಯಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಕಾಲೇ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮ್| ಅಜೀರ್ಣಂ ತು ನ ಕಥಞ್ಚಿತ್ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯತೋಽಜೀರ್ಣಾತ್ ವಾತಾದೀನಾಂ ಬಲವಾನ್ ವಿಭ್ರಮಃ-ಕ್ಷೋಭಃ, ಸ್ಯಾತ್| { ತತಃ- } ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೋಭಾತ್, ಶೋಫಾದೀನ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಷಮಾಶನಂ ಸಮಶನಂ ಚ ನಿಷೇಧತಿ-ಅಶಿತಮಿತಿ| ಅಧ್ಯಶನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಅಜೀರ್ಣ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನವಧಾನ್ಯಾದಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಯತೋಽಯಂ ನವಧಾನ್ಯಾದಿವರ್ಗೋ ವ್ರಣಿನಃ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಕರೋತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೩೮)-"ನವಧಾನ್ಯಮಾಷಕಲಾಯಕುಲತ್ಥನಿಷ್ಪಾವಶಿಮ್ಬೀಶೀತಾಮ್ಬುಮದ್ಯೇಕ್ಷುಕ್ಷಿರಪಿಷ್ಟತಿಲವಿಕೃತಿಶುಷ್ಕಶಾಕಪಿಶಿತಹರಿತಕಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಕ್ಷಾರಾನ್ಪಾಮಿಷಾಣಿ ವರ್ಜಯೇತ್|" ಇತಿ| ಶೀತಲಂ-ಶೀತಾಮ್ಬ್ವಾದಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ನವಧನ್ಯಾದಿವರ್ಗಮಾಹ-ನವಂ ಧಾನ್ಯಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ನವಧಾನ್ಯಮಾಷಕಲಾಯಕುಲತ್ಥನಿಷ್ಪಾವಶಿಮ್ಬೀಶೀತಾಮ್ಬುಮದ್ಯೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟತಿಲವಿಕೃತಿಶುಷ್ಕಶಾಕಪಿಶಿತಹರಿತಕಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಕ್ಶಾರಾನೂಪಾಮಿಷಾಣಿ ವರ್ಜಯೇತ್|" ಇತಿ| ನವಧಾನ್ಯಾದೇರತ್ಯಪಥ್ಯತ್ವಮಾಹ- ವರ್ಗ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಗುಣಂ ದ್ರಾಕ್ ವ್ರಣಂ ವ್ಯಾಪಾದಯೇತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಮದ್ಯಮೀದೃಶಂ ವರ್ಜ್ಯಮ್, ನಾಪರಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಸಸ್ನೇಹಂ ಮಧುರಪ್ರಾಯಂ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮಕರ್ಕಶಮ್| ತನು ಯತ್ಸುಖಪೇಯಂ ಚ ಮಾರ್ದ್ವೀಕೇಷು ತದುತ್ತಮಮ್||" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಿಪ್ರಾಯಂ ರೋಧ್ರಾಸವಾದಿಕಂ ವಾ ಯನ್ಮದ್ಯಂ ತಸ್ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪೇಯಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮದ್ಯಸ್ಯ ತತೋಽಪಥ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಮದ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾಲೋಶೀರೈಶ್ಚೈನಂ ವ್ರಣಂ ವೀಜಯೇತ್| ನ ಚೈನಂ ಪರಿಘಟ್ಟಯೇತ್| ತಥಾ ನ ವ್ಯಥಯೇತ್| ನಾಪಿ ಕಣ್ಡೂಯೇತ್| {ಚೇಷ್ಟಮಾನಃ-ಕ್ರಿಯಾಸು} ವ್ಯಾಪಾರಂ ಕುರ್ವನ್, ವ್ರಣಂ ಪಾಲಯೇತ್-ರಕ್ಷೇತ್| ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ಕಥಾಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಿಯಾ ಆಕರ್ಣಯನ್ ರೋಗಮುಕ್ತಯೇ ವಿಹಿತಾಶೋಽಹ್ನಾಯ ವ್ರಣಮಪೋಹತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ರಣಶುಶ್ರೂಷಣಮಾಹ-ವಾಲೋಶೀರೈಶ್ಚೇತಿ| ವಾಲೈಃ-ಚಾಮರೈಃ| ಉಶೀರೈಃ-ವೀರಣವ್ಯಜನೈಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃತೀಯೇ ಚ ದಿವಸೇ ಪುನರಪಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದಿ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವವತ್ಪೂರ್ವೇಣ ವ್ರಣಕರ್ಮಣಾ ತುಲ್ಯಂ, ಕುರ್ಯಾತ್| ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ದಿವಸೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದಿ ನಾಚರೇತ್| ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ-ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ವ್ರಣಸ್ತೀವ್ರವ್ಯಥಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ, ವಿಗ್ರಥಿತಃ-ಸ ಪ್ರದೇಶೋ ಬಹುಭಿರ್ಗ್ರನ್ಥಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ವ್ರಣಾಶ್ಚಿರಾತ್-ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನ, ಸಂರೋಹತಿ-ಸಂರೋಹಂ ಯಾತಿ ರೂಢಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತೃತೀಯೇ ದಿವಸೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದಿಕಮಾಹ-ತೃತೀಯೇಽಹ್ನೀತಿ| ದ್ವಿತೀಯೇ ದಿವಸೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದಿಕಂ ನಿಷೇಧತಿ-ದಿವಸ ಇತಿ| ನಿಷೇಧಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ತಥೇತಿ| ವಿಗ್ರಥಿತೋ-ವಿಷಮಸಂಸ್ಥಾನಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ರಣೇ-ವ್ರಣಾಖ್ಯೇ ಆಧಾರೇ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ವಿಕೇಶಿಕಾಂವ್ರಣಾನ್ತಃಪ್ರವೇಶಯೋಗ್ಯಾಂ ವರ್ತಿಂ, ನ ದದ್ಯಾತ್| ಶ್ಲಥಾಂ-ಶಿಥಿಲಾಮ್, ಗಾಢಾಂ-ನಿಬಿಡಾಮ್, ದುರ್ನ್ಯಸ್ತಾಂ-ವಿಷಮನ್ಯಸ್ತಾಂ| ಅತ್ರ ಚಾತಿಶಬ್ದೋಽರ್ಥವಶಾದ್ಗಮ್ಯಮಾನೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋವಾಚ (ಸೂ.ಅ. ೩೮)- {"ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮತಿಶ್ಲಥಮತಿಗಾಢಮ್| } ಅತಿಸ್ನೇಹಾತ್ಕ್ಲೇದಃ|" ಇತಿ| ಕಲ್ಕಂ ವಾ-ಕಲ್ಕಮಪ್ಯತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ವ್ರಣೇ ನ ಯೋಜಯೇತ್| ಪಿಷ್ಟಮೌಷಧಂ ದ್ರವಾಪ್ಲುತಂ ಕಲ್ಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ (ಹೃ.ಕ.ಅ.೬|೧೦)| ಕಿಮಿತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಂ ವಿವೇಶಿಕಾಂ ಕಲ್ಕಂ ವಾ ನ ದದ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿವಿಕೇಶಿಕಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಚ ನಿಷೇಧತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತೋಽತಿಸ್ನೇಹಾತ್ ಕ್ಲೇದವೃದ್ಧಿಃ| ಅತರೂಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಚ ಮಾಂಸಚ್ಛೇದೋಽತಿವ್ಯಥಾ ಚ, ತಥಾ ವಿದಾರಣಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಶ್ಚ| ಶ್ಲಥಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಚ ವ್ರಣಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವಘರ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಕೇಶಿಕಾ ವ್ರಣೇ ಕಸ್ಮಾದ್ಧೀಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ನಿಷೇಧಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ಸ್ನೇಹಾದಿತಿ| ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚತ್ವಾರೋ ದೋಷಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಕೇಶಿಕಾ ವ್ರಣಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಾ ಪೂತ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಂ ವ್ರಣಂ ವಿಶೋಧಯೇತ್| ಅತೋಽಸೌ ಯೋಜ್ಯಾ| ಕೀದೃಗ್ವ್ರಣಂ ? ಪೂತಿಯುಕ್ತಮಾಂಸಮ್, ಸೋತ್ಸಙ್ಗಂ-ಉನ್ನತಮ್, ಪೂಯಾದಿಭಕ್ಷಿತಮಾಂಸಾದಿಪ್ರದೇಶಃ ಶೂನ್ಯೋ ದೇಹಸ್ಯ ಗತಿರುಚ್ಯತೇ, {ಸಗತಿಂ-} ಗತಿಯುಕ್ತಮ್, ಪೂಯಶ್ಚಾಸೌ ಗರ್ಭಶ್ಚ, ಸ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಪೂಯಗರ್ಭೀ ತಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಕೇಶಿಕಾಯಾ ಗುಣಮಾಹ-ಸಪೂತಿಮಾಂಸಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಮ್ಲಂ-ವಿದಗ್ಧಂ ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಂ ವ್ರಣಂ, ಪಕ್ವಮಿತ್ಯಜ್ಞಾನಾತ್ ಪಾಟಿತಮ್| ತಥಾವಿಧಿಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಪಾಚನೈರನ್ನಪಾನೈಸ್ತಥಾವಿಧೈಶ್ಚೋಪನಾಹೈಃ-ಸಾತ್ವಣಕಿಣ್ವಾದಿಕಲ್ಪಿತೈಃ, ಉಪಾಚರೇತ್| ನ ಚ ಸರ್ವೈರೇವಾವಿಶೇಷೇಣ ಪಾಚನೈರುಪಾಚರೇದಿತ್ಯಾಹ-ನಾತೀತ್ಯಾದಿ| ವ್ರಣಾತಿವಿರೋಧೀನಿ ಯಾನಿ ಶ್ವಯಥುಪಾಚನಾನಿ-ಅಮ್ಲಕಟುಕತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣಪ್ರಾಯಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತಥೈವಂಪ್ರಾಯಾಣಿ ಭೋಜನಾನಿ, ನ ತೈರುಪಾಚರೇತ್| ಅಪಿ ತು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ವ್ರಣವಿರೋಧೀನಿ ಯಾನಿ ತೈರುಚಿತೈರುಪಕ್ರಮೇದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್, ನಾತಿಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಪಕ್ವಪಾಟನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-ವ್ಯಮ್ಲಂ ತ್ವಿತಿ| ವ್ಯಮ್ಲಂ-ವಿದಗ್ಧಮ್, ತತ್ರ ಹಿರಕ್ತಂ ವಿಗತಾಮ್ಲರಸಂ ಭವತಿ| ಇತಿ ಪಾಟನವಿಧಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸದ್ಯೋವ್ರಣಾನಭಿಘಾತಜಾನ್ ವಿವೃತಾನ್-ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮುಖಾನ್, ಸದ್ಯಃ-ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ, ಸೀವ್ಯೇತ್| ಸಙ್ಕುಚಿತವದನಾಸ್ತು ತೇ ನ ಸೀವ್ಯಾಃ| ಅಭಿಘಾತಾಜ್ಜನ್ಮ ಯೇಷಾಂ ತಾನೇವಮ್| ಸದ್ಯೋವ್ರಣಾನಿತಿ ಸದ್ಯೋಗ್ರಹಣಮಭಿಘಾತಜೇಷ್ವಪಿ ಚಿರಕಾಲಸ್ಥಿತೇಷು ನಾಯಂ ವಿಧಿರಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಮೇದೋಜಾನ್ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಲಿಖಿತಾನ್-ಶಸ್ತ್ರಲಿಖಿತಾನ್, ಸೂಚ್ಯಾ ಸೀವ್ಯೇತ್| ಕರ್ಣಯೋಶ್ಚ ಹ್ರಖಾಃ ಪಾಲೀರ್ಲಿಖಿತಾಃ ಸೀವ್ಯೇತ್| ಶಿರೋಕ್ಷಿಪ್ರಭೃತಿಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಪ್ರಭೂತಮಾಂಸೇಷ್ವಚಲೇಷು ಚ ಸ್ಥಿತಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ ಸೀವ್ಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಸೀವನವಿಧಿಃ| ತತ್ರ ಸೀವನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಸದ್ಯ ಇತಿ| ಸದ್ಯಃ-ವ್ರಣೋತ್ಪತ್ತಿದಿನೇ| ಸದ್ಯೋವ್ರಣಾನ್-ಶೋಫಪಾಕಾದಿಪೂರ್ವರೂಪರಹಿತಾನ್| ತೇಷಾಮಭಿಧಾತಜತ್ವಾತ್ ವ್ಯಭಿಚಾರೇಽಪಿ ತದುಪಾದಾನಂ ದೋಷಸಂಸರ್ಗವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ಲಿಖಿತಾನ್ಲಿಖನೋದ್ಧೃತಮೇದಸಃ| ಕರ್ಣಪಾಲೀಶ್ಚ ಲಿಖಿತಾಃ-ಲಿಖನೋದ್ಧೃತಹಸ್ವತ್ವಹೇತುದುಷ್ಟಾವಯವಾಃ| ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೌ ಯೇ ಗಮ್ಭೀರಾ ಮಾಂಸಲಾ ಅಚಲಾಶ್ಚ ಪ್ರದೇಶಾಸ್ತೇಷು ಸ್ಥಿತಾನ್ ವ್ರಣಾನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಙ್ಕ್ಷಣಾದಿಸ್ಥಿತಾನಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ಗಮ್ಭೀರಾದಿಪ್ರದೇಶತ್ವಾತ್ಸೀವನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತನ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಮಾಂಸಲೇಷು ಸ್ಥಿರೇಷು ಚ ವ್ರಣಾನ್ ಸೀವ್ಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತ್ಯೈವಾಲ್ಪಮಾಂಸೇ ಚಲೇ ಸ್ಥಾನೇ ವ್ರಣಾನ್ನ ಸೀವ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥೇ ಲಬ್ಧೇ, ಅಲ್ಪಮಾಂಸಾಂಶ್ಚಲಾಂಶ್ಚ ವ್ರಣಾನ್ ನ ಸೀವ್ಯೇದಿತಿ ವಚನಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ಜಾತುಚಿದಭಿಘಾತಜಾನ್ ವಿವೃತಾನಪ್ಯೇವಂವಿಧಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ ನ ಸೀವ್ಯೇದಿತಿ ಗಮಯತಿ| ತಥಾ, ವಾಯುಂ ನಿರ್ವಹನ್ತಿ-ನಿಃಶ್ವಸನ್ತಿ, ತಾನ್ ವಾಯುನಿರ್ವಾಹಿಣೋ ನ ಸೀವ್ಯೇತ್| ತಥಾ ಶಲ್ಯಂ ಗರ್ಭೇ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ ಶಲ್ಯಗರ್ಭಾನ್, ತಥಾ ಕ್ಷಾರವಿಷಾಗ್ನಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ ನ ಸೀವ್ಯೇತ್| ಸೀವನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಯತ್ಕ್ರಿಯತೇ ತದ್ದರ್ಶಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸೀವನಾವಿಷಯಮಾಹ-ನ ತ್ವಿತಿ| ವಾಯುನಿರ್ವಾಹಿಣಃ=ವಾಯುನಿರ್ಗಮದ್ವಾರಭೂತಾನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲಿತಮಸ್ಥ್ಯಪನೀಯ-ನಿರಸ್ಯ, ತಥಾ ಶುಷ್ಕರಕ್ತಂ ತೃಣಾನಿ ರೋಮಾಣಿ ಚಾಪಾಸ್ಯ, ತಥಾ ಶಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಲಮ್ಬಿ ವ್ರಣೇ ಯದ್ವಿದ್ಯತೇ ಮಾಂಸಂ ತತ್ ಸ್ವನಿವೇಶನೇ-ಆತ್ಮೀಯೇ ಸ್ಥಾನೇ, ನಿವೇಶ್ಯ-ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ, ತಥಾ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ, ಸ್ಥಿತೇ ರಕ್ತೇ ಅಸ್ತ್ರವದ್ರೂಪತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸತಿ, ವ್ರಣಂ ಸೀವ್ಯೇತ್| ಕೇನ ? ಸ್ನಾಯ್ವಾದಿನಾ, ತಥಾ ವಲ್ಕಲೈಃ| ವಲ್ಕಲಾನಿ-ಶಣಾಶ್ಮನ್ತಕಾದಿತ್ವಗುದ್ಭವಾನಿ, ತೈಃ| ಕಥಂ ಸೀವ್ಯೇತ್ ? ನ ದೂರೇ-ನ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೇ, ನ ಚಾಸನ್ನೇ-ನಾತಿನಿಕಟೇ ನಾಲ್ಪಂ ವ್ರಣಾಂಶಂ ನ ಚ ಬಹು ಗೃಹ್ಣನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸೀವನಸ್ಯ ವಿಧಿಮಾಹ-ಸೀವ್ಯೇದಿತಿ| ಚಲಂ ಯದಸ್ಥಿ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಯದಸೃಕ್ ತದಪನೀಯ, ತೃಣಾನಿ ರೋಮಾಣಿ ಚ ಸನ್ಧಿಗತಮಸ್ಥಿ ಚ ಸ್ವನಿವೇಶನೇ ನಿವೇಶ್ಯ| ಸ್ಥಿತೇ-ಸ್ತ್ರಾವಾನ್ನಿವ್ಱ್ತ್ತೇ| ವಲ್ಕಲೇ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೩೮)- "ಶಣಾಶ್ಮನ್ತಕಮೂರ್ವಾತಸೀನಾಂ ವಾ ವಲ್ಕಲೈಃ|" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೩೮)- " ಸೀವನವಿಕಲ್ಪಾಸ್ತು ಸಮಾಸೇನ ಚತ್ವಾರಃ| ಗೋಷ್ಫಣಿಕಾ ತುನ್ನಸೇವನೀ ವೇಲ್ಲಿತಕಂ ರಾಜಗ್ರನ್ಥಿಬನ್ಧನಮಿತಿ| ತೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಿವಿಭಾಗಃ, ಪ್ರಹಾರವಶಾಚ್ಚೋಪಯೋಗಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್ಸೀವನಾದನನ್ತರಂ, ಆತುರಂ ಸಾನ್ತ್ವಯಿತ್ವಾ- ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ಶೀತಾಮ್ಬುಸ್ಪರ್ಶವ್ಯಜನಾದಿಭಿಃ, ಅನನ್ತರಮುಕ್ತೈರ್ಲಿಪ್ತೇ ವ್ರಣೇ ಸತಿ| ಕೈಃ ? ಅಞ್ಜನಾದಿಭಿಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ದ್ರುತೈಃ-ಆಲೋಡಿತೈಃ| ಪೂರ್ವವದ್ಬನ್ಧಾದಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್,- ತೃತೀಯಾನ್ತಾದ್ವತಿಃ, ಪೂರ್ವೋದ್ದಿಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ ತುಲ್ಯಂ ಕಷಾಯಕ್ಷಾಲನಾದಿ ಕವಲಿಕಾದಿಕಂ ಚ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸೀವನಾನನ್ತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ-ಸಾನ್ತ್ವಯಿತ್ವೇತಿ| ಅಞ್ಜನಂ-ಸ್ತ್ರೋತೋಞ್ಜನಮ್| ಫಲಿನೀ-ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಪೂರ್ವವತ್-ಪಾಟನವತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅವಿದ್ಯಮಾನಶೋಣಿತೌ ಓಷ್ಟೌ-ಪಾರ್ಶ್ವೌ, ಯಸ್ಯ ತಮೇವಂಭೂತಂ ವ್ರಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ-ಈಷನ್ಮಾತ್ರಮೇವ ಶಸ್ತ್ರೇಣಾವಲಿಖ್ಯ, ತಂ ಸಞ್ಜಾತರುಧಿರಂ ಸನ್ತಂ ಸೀವ್ಯೇತ್, ನ ತ್ವೇವಮೇವ| ಯಸ್ಮಾದಸ್ಯ-ವ್ರಣಸ್ಯ, ಸನ್ಧಾನಂ ಶೋಣಿತಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶುಷ್ಕಂ ವ್ರಣಮಾರ್ದ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ಸೀವ್ಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ವ್ರಣ ಇತಿ| ನಿಃಶೋಣಿತ ಓಷ್ಠೋ-ವ್ಯಧನಿಯಪ್ರದೇಶೋ, ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಇತಿ ಸೀವನವಿಧಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಧ್ಯತೇ ವ್ರಣ ಏಭಿರಿತಿ ಬನ್ಧನಾನಿ,- ಆವಿಕಾಜಿನಾದೀನಿ, ತೇಷು-ವ್ರಣೇಷು, ದೇಶಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ-ನಿರೂಪ್ಯ, ಯಥಾಯೋಗಮಾವಿಕಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ತೇಷಾಂ ಚ ಬನ್ಧನಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ-ಆವಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿರೇವಾವಿಕಃ, ತಸ್ಯೇದಮಾವಿಕಮ್| "ಅವೇಃ ಕಃ" ಇತಿ ಕಃ, "ತಸ್ಯೇದಮ್" ಇತ್ಯಣ್| ಅಜಿನಂ-ಚರ್ಮ| ಕೋಶಾತ್ಸಮ್ಭೂತಂ-ಕೌಶೇಯಮ್| "ಕೋಷಾಢ್ಢಞ್" ಇತಿ ಢಞ್| ಆವಿಕಾದಿಕಂ ಬನ್ಧನತ್ರಯಮುಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ಕ್ಷೌ ಮಂ ತು ಬನ್ಧನಂ ಶೀತಲಂ-ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ತೂಲಸನ್ತಾನಾದಿಜಂ ಶೀತೋಷ್ಣಂ-ಉಭಯಸ್ವಭಾವಮ್| ತೂಲಂ ಶಾಲ್ಮಲ್ಯಾದಿಜಂ ತಸ್ಯ ಸನ್ತಾನಃ-ಸನ್ತತಿಃ ಸೂತ್ರರೂಪತಾ, ತೇನ ನಿಷ್ಪಾದಿತಮ್| ಮೇದಃಕಫಾಧಿಕೇ ವ್ರಣೇ ತಾಮ್ರಾದೀನಿ ಬನ್ಧನಾರ್ಥಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಭಙ್ಗೇ-ಅಸ್ಥಿಭಙ್ಗೇ| ನ ಕೇವಲಂ ತಾಮ್ರಾದೀನಿ ಮೇದಃಕಫಾಧಿಕೇ ವ್ರಣೇ ಯುಞ್ಜಯಾತ್, ಯಾವಚ್ಚಶಬ್ದಾತ್ತಾನಿ ಭಙ್ಗೇಽಪಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ನ ಚ ಕೇವಲಂ ಭಙ್ಗೇ ತಾಮ್ರಾದೀನಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ಯಾವತ್ಫಲಕಾದಿ ಚ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಕುಶಾಶಬ್ದೇನ ವಂಶಾದಿಕಮ್ಬಿಕೋಚ್ಯತೇ| ಅಧುನಾ ಬನ್ಧಪ್ರಕಾರಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಬನ್ಧನವಿಧಿಃ| ತತ್ರ ಬನ್ಧನಸ್ಯ ಸಾಧನಾನ್ಯಾಹ-ಬನ್ಧನಾನೀತಿ| ಸನ್ತಾನಂ-ನನ್ತುಃ| ಫಲಕಂ-ಕಾಷ್ಠಪಟ್ಟಿಕಾ| ಕುಶಾ-ವೇಣುದಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ವಂ ಚ ತನ್ನಾಮ ಚ ಸ್ವನಾಮ, ತೇನಾನುಗತಃ-ಅನುಬದ್ಧಃ, ಆಕಾರಃ-ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೋ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ಪಞ್ಚದಶ ಬನ್ಧಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ಅರ್ಥಾತ್ ಪಞ್ಚದಶೈವೇತಿ, ನ ನ್ಯೂನಾಃ| ಕೋಶಾದಯಃ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗ್ಯನ್ತಾಃ| ತೇಷಾಂ-ಬನ್ಧಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ, ಯೋ-ಬನ್ಧವಿಶೇಷೋ, ಯತ್ರ-ಯಸ್ಮಿನ್ದೇಹದೇಶೇ, ಸುನಿವಿಷ್ಟೋ ಭವೇತ್, ತಂ-ಬನ್ಧಂ ಕೋಶಾದಿಕಂ, ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ, ಯೋಜಯೇತ್| ತತ್ರ ಕೋಶೋಽಙ್ಗುಲೀಪರ್ವಸು ಚರ್ಮಾದಿಕೃತಃ| ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಸನ್ಧಿಕೂರ್ಚಭ್ರೂಸ್ತನಾನ್ತರಕ್ಷಾಕ್ಷಿಕಪೋಲಕರ್ಣೇಷು| ಮುತ್ತೋಲೀ ಗ್ರೀವಾಮೇಢ್ರಯೋಃ| ಚೀನಮಪಾಙ್ಗಯೋಃ| ದಾಮ ಸಮ್ಬಾಧೇಽಙ್ಗೇ ವಙ್ಕ್ಷಣಾದೌ| ಅನುವೇಲ್ಲಿತಂ ಶಾಖಾಸು| ಖಟ್ವಾ ಹನುಸನ್ಧಿಗಣ್ಡೇಷು| ವಿಬನ್ಧಮುದರೋರುಪೃಷ್ಠೇಷು| ಸ್ಥಗಿಕಾಽಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲೀಮಢ್ರಾನ್ತ್ರಮೂತ್ರವೃದ್ಧಿಷು| ವಿತಾನಂ ಮೂರ್ದ್ಧಾದೌ ಪೃಥುಲೇಽಙ್ಗೇ| ಉತ್ಸಙ್ಗಮಙ್ಗವಿಶೇಷೇ ಲಮ್ಬಿನಿ ಬಾಹ್ವಾದೌ| ಗೋಷ್ಫಣಂ ನಾಸೌಷ್ಠಚಿಬುಕಸಕ್ಥಿಷು| ಯಮಕಂ ಯಮಲವ್ರಣಯೋಃ| ಮಣ್ಡಲಂ ವೃತ್ತೇಽಙ್ಗೇ| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀ ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇಷಾಂ ಬನ್ಧಾನಾಂ ಗಾಢಶಿಥಿಲಾದಿಬನ್ಧತ್ವಂ ದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧಾನ್ನಿರೂಪಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಬನ್ಧಾನಾಹ-ಸ್ವನಾಮಾನುಗತಾಕಾರಾ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ತತ್ರ ಕೋಶಮಙ್ಗುಲಿಪರ್ವಸು ವಿದಧ್ಯಾತ್| ದಾಮ ಸಮ್ಬಾಧೇಽಙ್ಗೇ| ಉತ್ಸಙ್ಗಂ ವಿಲಮ್ಬಿನಿ| ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಸನ್ಧಿಕೂರ್ಚಭ್ರೂಸ್ತನಾನ್ತರಕಕ್ಷಾಕ್ಷಿಕಪೋಲಕರ್ಣೇಷು| ಅನುವೇಲ್ಲಿತಂ ಶಾಹಾಸು| ಮುತ್ತೋಲೀಂ ಗ್ರೀವಾಮೇಢ್ರಯೋಃ| ಮಣ್ಡಲಂ ವೃತ್ತೇಽಙ್ಗೇ| ಸ್ಥಗಿಕಾಮಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಮೇಢ್ರಾಗ್ರಮೂತ್ರವೃದ್ಧಿಷು| ಯಮಕಂ ಯಮಲವ್ರಣಯೋಃ| ಖಟ್ವಾಂ ಹನುಶಙ್ಖಗಣ್ಡೇಷು| ಚೀನಮಪಾಙ್ಗಯೋಃ| ವಿಬನ್ಧಮುದರೋರುಪೃಷ್ಠೇಷು| ವಿತಾನಂ ಮುರ್ದ್ಧಾದೌ ಪೃಥುಲೇಽಗ್ಗೇ| ಗೋಷ್ಫಣಂ ನಾಸೌಷ್ಠಚಿಬುಕಸಕ್ಥಷು| ~ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಂ ಅತ್ರೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ| ನ ತು ವ್ರಣಸ್ಯೋಪರಿ ಕುರ್ಯಾದ್ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ನ ಚಾಬಾಧಕರೋ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್| ಬನ್ಧ್ಸ್ತ್ವಿಷ್ಟೋಽನಿಲೇ ದುಷ್ಟೇ ದಷ್ಟೇ ಭಗ್ನೇ ವ್ರಣೇಷು ಚ| ತತ್ರಾನ್ತ್ಯಯೋರ್ದ್ವಿಧಾ ಬನ್ಧಃ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಭೇದತಃ|| ತ್ರಿವಿಧಸ್ತ್ವೇವ ಸರ್ವತ್ರ ಗಾಢಶ್ಲಥಸಮತ್ವತಃ| ಕಫವಾತೇ ಘನೋ ಗಾಢಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತೇ ತನುಃ ಶ್ಲಥಃ|| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮೋ ಬನ್ಧಃ ಕಫಪಿತ್ತವ್ರಣೇಶು ಚ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರುಸ್ಫಿಗಾದಿಷು ದೇಶೇಷು ಗಾಢಂ ಬನ್ಧಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ನ ತು ಶ್ಲಥಮ್| ಶಾಖಾವದನಾದಿಷು ಸಮಂ ಬನ್ಧಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ಚಶಬ್ದಾನ್ಮೇಹನೇ ಮುಷ್ಕಯೋಶ್ಚ ಸಮಮೇವ| ನೇತ್ರೇ-ನಯನೇ, ತಥಾಽಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು ಶಿಥಿಲಂ ಬನ್ಧಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ಶಿಥಿಲಸ್ಥಾನೇ ಶಿಥಿಲೋ ಬನ್ಧ ಉಪದಿಷ್ಟಃ ತತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ಯೌ ವ್ರಣೌ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೌ ತೌ ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ನ ಗಾಢಂ ನ ಶಿಥಿಲಮ್| ಸಮಸ್ಥಾನೇ ಸಮೋ ಬನ್ಧ ಉಪದಿಷ್ಟಃ, ತತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೌ ವ್ರಣೌ ಗಾಢಮೇವ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ಭೃಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಿತ್ಯನೇನ ಗಾಢಾಶಯಃ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ| ಗಾಢಬನ್ಧೋದ್ದಿಷ್ಟೇ ಸ್ಥಾನೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೌ ವ್ರಣೌ ಭೃಶಂ-ಸುತರಾಂ, ಗಾಢಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ತೌ-ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೌ ವ್ರಣೌ, ಶೀತೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ವಸನ್ತೇ ಚ ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾತ್-ತ್ರಿದಿನಂ ತ್ರಿದಿನಮನ್ತರೀಕೃತ್ಯ, ಮೋಕ್ಷಣಿಯೌ-ಮೋಕ್ಷಣಾರ್ಹೌ ಭವತಃ| ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋರ್ವ್ರಣಯೋರ್ಗಾಢಬನ್ಧಸ್ಥಾನೇ ಸಮೋ ಬನ್ಧೋ ಮತಃ, ನ ಶಿಥಿಲಃ| ಸಮಸ್ಥಾನೇ ಯತ್ರ ಸಮೋ ಬನ್ಧಃ ಉಪದಿಷ್ಟಃ ಶಾಖಾವದನಾದೌ, ತತ್ರಸ್ಥಯೋಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋರ್ವ್ರಣಯೋಃ ಶಿಥಿಲೋ ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಶಿಥಿಲಸ್ಯ ಬನ್ಧಸ್ಯಾಶಯೇ ಯತ್ರ ಶಿಥಿಲೋ ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ರ ನೈವ ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ ಕೃತಃ| ತಯೋಃ-ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋಃ, ಸಾಯಂಪ್ರಾತರ್ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಮೋಕ್ಷ ಇಷ್ಯತೇ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶರದಿ ಚಾನ್ಯದೋಷೋತ್ಥವ್ರಣಸ್ಯಾಪಿ ಸಾಯಂಪ್ರಾತರ್ಮೋಕ್ಷ ಇಷ್ಯತೇ| ನ ತು ಬನ್ಧೇನ ವಿನಾ ವ್ರಣೋ ಧಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷೇಣ ಬನ್ಧವಿಶೇಷಮಾಹ-ಬನ್ಧೀಯಾದಿತಿ| ಊರ್ವಾದಿಷು ಗಾಢಮ್| ಶಾಖಾದಿಷು ಸಮಮ್| ನೇತ್ರಾದೌ ಶ್ಲಥಮ್| ತ್ರ್ಯಹಾನ್ತರ್ಮೋಕ್ಷಣಂ ಸಾಯಂಪ್ರಾತರ್ಮೋಕ್ಷಣಂ ಚ ಸರ್ವರ್ತುಷು ಪ್ರಾತ್ಪಸ್ಯೈಕಾಹಾನ್ತರಮೋಕ್ಷಣಸ್ಯ ಕ್ರತುವಿಶೇಷೇಽಪವಾದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಬದ್ಧೋ ವ್ರಣೋ ದಂಶಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಿತೋ-ವ್ಯಥಿತಃ, ತಥಾಽಽದಿಶಬ್ದಾತ್ ರಜೋಧೂಮಾದಿಭಿಶ್ಚ ವ್ಯಥಿತಃ, ಅದುಷ್ಟೋಽಪಿ ದುಷ್ಟೀಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚ-ವ್ರಣೇ, ಬನ್ಧಮನ್ತರೇಣ ವ್ರಣಘ್ನಃ ಸ್ನೇಹ ಉಪಯೋಜಿತೋ ಭೇಷಜಂ ಚೋಪಯೋಜಿತಂ ಚಿರಂ ನ ತಿಷ್ಠೇತ್| ಬನ್ಧಂ ಚ ವಿನಾ ಸಮ್ಯಗುಪಚರ್ಯಮಾಣೋಽಪಿ ವ್ರಣಃ ಕಷ್ಟೇನ ಶುದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ರೂಢಿಂ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಯಾತಿ| ರೂಢೋಽಪಿ ಸನ್ ವಿವರ್ಣತಾಂ ಯಾತಿ, ನ ಶರೀರವರ್ಣತಾಮ್| ಇತ್ಯಬನ್ಧನಾದ್ದೋಷಾಃ| ಇದಾನೀಂ ಬನ್ಧನಾದ್ಗುಣಾನಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಬನ್ಧಾಕರಣೇ ದೋಷಮಾಹ-ಅಬದ್ಧ ಇತಿ| ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೮)- "ಸ್ನೇಹಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಚಿರಂ ತಿಷ್ಠತಿ| ಭೇಷಜಮಚಿರಾಚ್ಛುಷ್ಯತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಬದ್ಧ ಏವ ವ್ರಣೋ ಬನ್ಧಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾತ್, ಚೂರ್ಣಿತಃ-ಅಸ್ಥಿಸಮಾಶ್ರಿತೋ ವ್ರಣಃ, ತಥಾ ಭಗ್ನಃ-ಅಸ್ಥಿಸಮಾಶ್ರಿತ ಏವ ವ್ರಣಃ, ತಥಾ ವಿಶ್ಲಷ್ಟಃ-ಸನ್ಧಿಸ್ಥಾನಾದನ್ಯಸ್ಥಾನಗತೋ ವ್ರಣೋ ನೇತ್ರಾದಿಸ್ಥಃ, ತಥಾ ಪಾಟಿತಃ-ಸರ್ವದೇಶಸ್ಥಿತೋಽಪಿ, ತಥಾ ಛಿನ್ನಸ್ನಾಯುಸಿರೋಽಪ್ಯಾಶು ವ್ರಣಃ ಸುಖಂ ಸಮ್ಯಗ್ರೋಹತಿ| ತಥೋತ್ಥಾನಶಯನಾದ್ಯಾಸು ಸರ್ವಾಸ್ವೀಹಾಸು-ಚೇಷ್ಟಾಸು, ನ ಪೀಡ್ಯತೇ-ನ ವ್ಯಥತೇ| ಊರ್ಧ್ವಂ ವೃತ್ತೌ-ವರ್ತುಲೌ, ಓಷ್ಠೌ ಯಸ್ಯ ಸ ಉದ್ವೃತ್ತೌಷ್ಠಃ, ನ ಸಮಃ| ತಥಾ, ಸಮುತ್ಸನ್ನಃ-ಸಮಾನ್ತಾದುಚ್ಛೂನರೂಪೋ ಯೋ ವ್ರಣೋ ನ ಸಮಃ| ತಥಾ, ವಿಷಮಃ ಉದ್ವೃತ್ತೌಷ್ಠಸಮುತ್ಸನ್ನಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವಿಷಮಸಂಸ್ಥಾನಃ| ತಥಾ, ಕಠಿನೋ-ಯೋ ವ್ರಣೋ ನ ಮೃದುಃ| ತಥಾ, ಅತಿರುಕ್ ಚ ಯೋ ವ್ರಣಃ| ಸ ಸರ್ವ ಉದ್ವೃತ್ತೌಷ್ಠಾದಿಃ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರೋಽಪಿ ಬನ್ಧಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಾತ್ ಅಶುಭರೂಪತಾಂ ಹಿತ್ವಾ ವ್ರಣಃ { ಸಮೋ ಮೃದುರರುಕ್ ಚ ಭವತಿ, ತಥಾ } ಶೀಘ್ರಂ ಶುದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ ರೋಹತಿ| ನನು, ಉದ್ವೃತ್ತೌಷ್ಠಸಮುತ್ಸನ್ನಾವಪಿ ವಿಷಮಕಠಿನಶಬ್ದೇನೈವ (ಬ್ದಾಭ್ಯಾಮೇವ) ಗ್ರಹೀಷ್ಯೇತೇ, ಕಿಮೇತಾಭ್ಯಾಮುಪಾತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ? ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತ್ವನಯೋಃ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದೇಶೇನಾತಿದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತರತ್ವಂ ಗಮಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಬನ್ಧಕರಣೇ ಗುಣಮಾಹ-ಬದ್ಧಸ್ತ್ವತಿ| ಉದ್ವೃತ್ತಃ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಲಿತಃ, ಓಷ್ಠಃ-ಪ್ರಾನ್ತೋ, ಯಸ್ಯ| ಸಮುತ್ಸನ್ನೋ-ವಿವೃದ್ಧಮಾಂಸಃ| ವಿಷಮಃ-ಕ್ವಚಿದುಚ್ಚಃ ಕ್ವವಿನ್ನೀಚಃ| ಸತ್ರಿವಿಧೋಽಪಿ ಸಮೋ ಭವತಿ| ತತ್ತದ್ದೋಷತ್ಯಾಗಾತ್ ಕಠಿನೋ ಮೃದುರ್ಭವತಿ| ಅತಿರುಕ್ ರುಜಾಹೀನೋ ಭವತಿ| ಅಶುದ್ಧಃ ಶುಧ್ಯತಿ| ಅರೂಢೋ ರೋಹತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಷಙ್ಗಿಣಾಂ, ತಥಾಽಲ್ಪಮಾಂಸಾನಾಂ-ಅನುಪಚಿತಪಲಲಾನಾಂ, ಅತ ಏವ ಹೇತೋಃ, ತಥಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದನುಪರೋಹತಾಂ-ರೂಢಿಮಗಚ್ಛತಾಂ, ಔಷಧಂ-ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹಾದಿಕಂ ಯದುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತತ್ ಪತ್ರೈಃ ಕ್ಷೀರಿಭೂರ್ಜಾರ್ಜುನಕದಮ್ಬಜೈಃ ಪ್ರಚ್ಛದ್ಯಂ-ಸ್ಥಗಿತವ್ಯಮ್| ಯಥಾದೋಷಂ-ದೋಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಯಥರ್ತು-ಋತ್ವನತಿಕ್ರಮೇಣ ಚ, ತದ್ವಶಾದ್ಯಥಾಯೋಗಮ್| ಯಥಾ-ವಾತವ್ರಣೇ ಶೀತತಾ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈಃ ಪತ್ರೈಃ, ಪಿತ್ತವ್ರಣೇ ಘರ್ಮಕಾಲೇ ಶೀತಸ್ವಭಾವೈಃ, ಕಫವ್ರಣೇ ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಪ್ರಾಯೈಃ ಏವಂ ಚ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಕಾಲೇ ಮಿಶ್ರದೋಷೇ ಚ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ಪತ್ರೈಃ ? ಅಜೀರ್ಣಾನಿ-ಅಜರ್ಜರಾಣಿ, ತರುಣಾನಿ-ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಾಣಿ, ಅಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ-ಛಿದ್ರರಹಿತಾನಿ, ತೈರಜೀರ್ಣತರುಣಾಚ್ಛಿದ್ರೈಃ| ತಥಾ, ಸಮನ್ತಾತ್-ಸರ್ವತಃ ಸುಷ್ಠು ನಿವೇಶಿತೈಃ| ತಥಾ, ಧೌತೈಃ-ಜಲಾದಿನಾ ನಿರ್ಮಲೀಕೃತೈಃ| ತಥಾ, ಅಕರ್ಕಶೈಃ-ಅಕಠಿನೈಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ರಣವಿಶೇಷೇ ಲೇಪಸ್ಯ ಪತ್ರಾಚ್ಛಾದನಮಾಹ- ಸ್ಥಿರಾಣಾಮಿತಿ| ಯಹಾದೋಷಂ-ಶೀತೇ ದೋಷೇ ಉಷ್ಣೈಃ, ಉಷ್ಣೇ ಶೀತೈಃ| ಏವಂ ಯಥರ್ತು| ಅಜೀರ್ಣತರುಣೈಃ-ವೃದ್ಧತ್ವಬಾಲತ್ವರಹಿತೈಃ| ಕ್ಷೀರಿಣಃ- ಅಶ್ವತ್ಥಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕುಷ್ಠ್ಯಾದೀನಾಂ ಯೇ ವ್ರಣಾಸ್ತೇ ನ ಬನ್ಧನೀಯಾಃ| ತಥಾ, ಉನ್ದುರುವಿಷೇ ಯಾಃ ಕರ್ಣಿಕಾಃ ಕೋಠರೂಪಾಃ, ತಾಶ್ಚ ನ ಬನ್ಧನೀಯಾಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಾ ಯೇ ವ್ರಣಾಸ್ತಥಾ ವಿಷದಗ್ಧಾ ಯೇ ವ್ರಣಾಸ್ತೇ ಚ ನ ಬನ್ಧನೀಯಾಃ| ತಥಾ, ಮಾಂಸ್ಪಾಕೇ ವ್ರಣಾಸ್ತಥಾ ದಾರುಣೇ ಚ ಗುದಪಾಕೇ-ನ ಗುದಪಾಕಮಾತ್ರೇ, ವ್ರಣಾಸ್ತೇ ಚ ನ ಬನ್ಧನೀಯಾಃ| ಮಾಂಸ್ಪಾಕ ಇತಿ "ಮಾಂಸಸ್ಯ ಪಚಿಯುಡ್ಘಞೋಃ" ಇತ್ಯಲೋಪಃ| ತಥಾ, ಶೀರ್ಯಮಾಣಾಃ-ಶದನಾವಸ್ಥಾಂ ಭಜಮಾನಾಃ, ತಥಾ ಸರುಗ್ದಾಹಾಃ ತಥಾ ಶೋಫಾವಸ್ಥಾಃ-ಅನೇಕಾವಸ್ಥಾ ಭಜನ್ತೋಽಪಿ ಯೇ ಶೋಫಾವಸ್ಥಾವಸ್ಥಿತಾಃ, ತಥಾ ವಿಸರ್ಪಿಣೋ-ವಿಸರ್ಪಾವಸ್ಥಾಸ್ಥಿತಾಃ ತೇ ಚ ನ ಬನ್ಧನೀಯಾಃ| ಇದಾನೀಂ ಸಕೃಮೀಣಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ರಣವಿಶೇಷೇ ಬನ್ಧನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಕುಷ್ಠಿನಾಮಿತಿ| ತೇ ಚ ಕುಷ್ಠಾದಿವ್ರಣಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ| ತತ್ರ ಮಧುಮೇಹಿನಾಂ ಪಿಟಿಕಾಃ| ಉನ್ದುರುವಿಷೇ ಕರ್ಣಿಕಾಃ- ಮೂಷಕವಿಷೋತ್ಥಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಮಾಂಸವೃದ್ಧಯಃ ವಿಸರ್ಪಿಣಃ-ಇತಸ್ತತೋ ವ್ರಣಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅರಕ್ಷಯಾ-ಅಪಾಲನೇನ. ಯಸ್ಮಿನ್ ವ್ರಣೇ ಮಕ್ಷಿಕಾ ಕೃಮೀನ್ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತೇ-ತತ್ರಸ್ಥಾಃ ಕೃಮಯೋ, ವ್ರಣಂ ಭಕ್ಷಯನ್ತೋ ರುಜಾದೀನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ಸಕೃಮೌ ವ್ರಣೇ, ಸುರಸಾದಿಗಣಂ ಧಾವನಪೂರಣೇ-ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ, ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಧಾವನಂ ಚ ಪೂರಣಂ ಚ ತಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ವ್ರಣೇ ಸಪ್ತಪರ್ಣಾದೀನಾಂ ತ್ವಚೋ ಗೋಮೂತ್ರಕಲ್ಕಿತಾಃ-ಪಿಷ್ಟಾಃ, ಲೇಪೋ ಹಿತಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬುನಾ ಸೇಕೋ ಹಿತಃ| ಅಥವಾ ಮಾಂಸಪೇಶ್ಯಾ ವ್ರಣಂ ಪ್ರಚ್ಛದ್ಯ, ತಾನ್-ಕೃಮೀನ್, ಆಶು ನಿರ್ಹರೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ರಣೇ ಕೃಮಿಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ-ಅರಕ್ಷಯೇತಿ| ಸುರಸಾದಿಗಣಸ್ಯ ವ್ಕಾಥೇನ ಧಾವನಂ, ಚೂರ್ಣೇನ ಪೂರಣಮ್| ರಾಜಾದನಃ-ರಾಜಾಹ್ವಃ| ಮಾಂಸಪೇಶ್ಯಾ-ಮಾಂಸಗರ್ಭಯಾ ಪೇಶ್ಯಾ| ತಾನ್-ಮಾಂಸಲೋಭಾತ್ ಪೇಶೀಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ ಕೃಮೀನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನ ಚೈನಂ-ವ್ರಣಮನ್ತಃ ಸದೋಷಂ ತ್ವರಮಾಣೋ ವೈದ್ಯ ಉಪರೋಹಯೇತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ ಇತ್ಯಾತಿ| ಯತೋ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಃ-ಅನ್ತಃ ಸ್ಥಿತದೋಷೋ ವ್ರಣೋ, ರೂಢೋಽಪಿ ಭೂಯಃ-ಪುನಃ, ಸ್ತೋಕೇನಾಪ್ಯಪಚಾರೇಣ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಶುದ್ಧಸ್ಯ ರೋಪಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ಚೈನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೂಢೇಽಪಿ ಸತ್ಯಜೀರ್ಣಾದೀನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್| { ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಯಾವತ್ ಹರ್ಷಾದೀನ್ ವರ್ಜಯೇತ್| } ಅಯಂ-ಅಜೀರ್ಣವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಾದಿಪರಿವರ್ಜನಲಕ್ಷಣೋ, ವಿಧಿಃ ಷಟ್ ಸಪ್ತ ವಾ ಮಾಸಾನ್ ಆದರೇಣ-ಯತ್ನವತಾ, ಅನುವರ್ತ್ಯಃ-ಅನುಷ್ಠಾತವ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರೂಢವ್ರಣಸ್ಯ ಸತ್ಪಮಾಸಾವಾಧಿಂ ನಿಯಮಮಾಹ-ರೂಢ ಇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕ್ರೋಧಶಿಕಭಯಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಯಥಾ,- ಮಕ್ಷಿಕಾಭಿಃ ಕೃಮಿನಿಕ್ಷೇಪಾತ್ ಕೃಮಿಪ್ರಾಬಲ್ಯೇ ಜಾತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಹಿತಾ| ತಥಾ, ಅನ್ಯಾಸ್ವಪಿ ತಾಸು ತಾಸು ವಾರ್ತಾಸು ಅವಸ್ಥಾಸ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ವರೂಪಾಭಿಧಾನಾಸು, ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಾಸು, ತೈಸ್ತೈಃ- ಉಕ್ತಾನುಕ್ತೈಃ, ಉಪಾಯೈಃ- ಸಾಧನೈಃ, ಚಿಕಿತ್ಸೇದ್ವೈದ್ಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ವೈದ್ಯಃ ? ದೋಷಾದಿಬಲಾನುಸಾರೀ,-ದೋಷಾದೀನಾಂ ಬಲಂ ದೋಷಾದಿಬಲಮ್, ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ದೇಶಕಾಲಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತದನುಸರತ್ಯೇವಂವಿದೋ ಯೋ ವೈದ್ಯಃ ಸಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಯತಿ-ಯತ್ನಪರಃ| ತಥಾ, ಉತ್ತರೇ- ಉತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ವ್ರಣಭಙ್ಗವಿಧಾನೇ, ಉಕ್ತಂ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ವಿಸ್ತರಮಾಲೋಚಯನ್-ನಿರೂಪಯನ್, ನ ತು ಯದೃಚ್ಛಯೇತಿ ಭಾವಃ| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಕಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕೋನತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೯||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ನುಕ್ತಂ ಸ್ವಯಮೂಹನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಾಸ್ವಿತಿ| ವಾರ್ತಾಸು-ಅವಸ್ಥಾಸು| ಉತ್ತರೋಕ್ತಂ-ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೋಕ್ತಮ್| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್||