૨૮. શલ્યાહરણવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

શિરાવ્યધવિધેરનન્તરં શલ્યાહરણવિધિરારભ્યતે| યતઃ સિરાવ્યધવિધ્યધ્યાયે શલ્યરૂપસ્ય રક્તસ્ય સકલકાયવ્યાપિનઃ સિરાવ્યધોપાયેન નિર્હરણમુક્તમ્| ઇદાનીં પ્રાદેશિકસ્ય લોહાદેઃ શલ્યસ્ય પ્રતિદેશસ્થિતસ્ય લક્ષણં નિર્હરણોપાયાદિશ્ચાસ્મિન્નધ્યાયે શલ્યાહરણવિધૌ નિર્દિશ્યત ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વક્રાદિભેદભિન્ના શલ્યાનાં પઞ્ચપ્રકારા ગતિઃ-ગમનમ્| કદાચિચ્છલ્યાનિ વક્રં કૃત્વા, તિર્યગ્વા ઊર્ધ્વં વા, અધો વા, ગચ્છન્તિઃ કદાચિદૃજુ કૃત્વા| એવમુભયથા તિર્યગૂર્ધ્વાધોભેદગમનાચ્છલ્યાનાં પઞ્ચધા ગતિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સશલ્યં કથં વેદ્યમ્ ? ઇત્યાહ-શલ્યાહરણવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| શલ્યગતિભેદાનાહ-વક્રર્જ્વિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૭)-"ત્રિવિધઃ ગતિઃ શલ્યાનામૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ| સા પુનઃ પ્રત્યેકમૃજુવક્રભેદેન દ્વિવિધા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવંવિધં વ્રણમન્તઃશલ્યં જાનીયાત્| સમાસતઃસઙ્ક્ષેપેણ| ધ્યામં-શ્યામવર્ણમ્| તથા, શોફરુજાવન્તમ્| તથા, મુહુઃ શોણિતં સ્રવન્તમ્| તથા, અભ્યુદ્ગતં-આભિમુખ્યેનોચ્છ્રિતમુન્નતમ્| તથા, બુદ્બુદેન તુલ્યં વર્તતે બુદ્બુદવત્| તથા, પિટકૈરુપચિતં-વ્યાપ્તમ્| તથા, મૃદુમાંસં-કોમલમાંસમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇતિ સામાન્યેનાન્તઃસ્થિતસ્ય શલ્યસ્ય લક્ષણમભિધાય, ત્વગાદિગતસ્ય વિશેષમાહ-અન્તઃશલ્યસ્ય લક્ષણમાહ-ધ્યામમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિશેષેણ પુનસ્ત્વગ્ગતે શલ્યે શોફો વિવર્ણસ્તથા કઠિનો દીર્ઘશ્ચ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્વગ્ગતશલ્યસ્ય લક્ષણમાહ-વિશેષાદિતિ| વિશેષાદિતિ વચનાત્ સામાન્યલક્ષણમપ્યત્ર જ્ઞેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસગતે શલ્યે ચોષઃ સ્યાત્| 'સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રોઽરતિમાન્ દાહશ્ચોષ ઉચ્યતે' ઇત્યાહુઃ| તથા શોફો વિવર્દ્ધતે| તથા, પીડનસ્યાક્ષમત્વં પાકશ્ચ, શલ્યમાર્ગશ્ચ રોહં ન યાતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસગતસ્ય લક્ષણમાહ-માંસસ્થ ઇતિ| ચોષઃ-આચૂષણેનેવ વ્યથા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પેશીમધ્યગતે માંસગતેન તુલ્યં લક્ષણમ્, શોથં વર્જયિત્વા| માંસાવયવવિશેષો દીર્ઘતન્ત્વાકૃતિઃ પેશીત્યુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેશીગતસ્ય લક્ષણમાહ-પેશ્યન્તરગત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નાયુગે શલ્યે સ્ત્રાયુજાલસ્યાક્ષેપાદ્યાઃ સ્યુઃ| આક્ષેપઃ-આકર્ષણમ્| સંરમ્ભઃ-ક્ષોભઃ| સ્તમ્ભઃ-સ્તબ્ધતા| વેદનાશૂલમ્| એતચ્ચ-સ્ત્રાયુગં શલ્યં, દુઃખેન હર્તું શક્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નાયુગતસ્ય લક્ષણમાહ-આક્ષેપ ઇતિ| એતત્-સ્નાયુગતમન્યેભ્યો દુર્હરં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સિરાશ્રિતે શલ્યે સિરાણામાનાહઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાગતસ્ય લક્ષણમાહ-શિરાધ્માનમિતિ| શિરાધ્માનં-શિરાણાં વાયુર્પૂર્ણત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્રોતોગતે શલ્યે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણયોર્હાનિઃ સ્યાત્| યથા,-કણ્ઠસ્રોતઃસ્થિતે શલ્યે પાનાભ્યવહરણસ્ય નિરોધો જાયતે ગુણોઽપિ યસ્તસ્યાપ્રદુષ્ટત્વાદિલક્ષણઃ સોઽપ્યસ્ય હીયત ઇતિ| એવમન્યેષાં સ્વકર્મગુણહાનિર્વ્યાખ્યેયા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્રોતોગતસ્ય લક્ષણમાહ-સ્વકર્મગુણહાનિરિતિ| સ્વકર્મ-પ્રાણાદીનાં યથાવદ્વહનમ્| સ્વગુણો-માર્દવાદિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધમનીસ્થે શલ્યે વાયુર્લોહિતં સફેનં પ્રેરયેત્| તથા સશબ્દો મરુન્નિર્યાતિ, હૃલ્લાસશ્ચાઙ્ગપીડાયુક્તઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધમનીગતસ્ય લક્ષણમાહ-ધમનીસ્થ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્થિસન્ધિપ્રાપ્તે શલ્યે બલવાન્ સઙ્ઘર્ષઃ-ક્ષોભઃ, સ્યાત્| તથા, અસ્થિપૂર્ણતા ચ જાયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્થિસન્ધિગતસ્ય લક્ષણમાહ-સઙ્ગર્ષ ઇતિ| બલવાન્ સઙ્ઘર્ષઃ-દુઃસહસઙ્ઘટ્ટનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્થિસ્થે શલ્યે, અનેકાકારાઃ (નૈકરૂપાઃ)-નાનાવિધાઃ, રુજો- ભગ્નરૂગ્ણમૃદિતપીડિતાવનુન્નપ્રાયાઃ સ્યુઃ, શોફશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્થિગતસ્ય લક્ષણમાહ-નૈકરૂપા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્ધિગતે શલ્યે તદ્વદેવ-અસ્થિસ્થશલ્યેન તુલ્યં લક્ષણમ્| તથા, સન્ધિસ્થશલ્યાક્રાન્તાવયવસ્ય ચેષ્ટાનિવૃત્તિઃ-વ્યાપારોપરમશ્ચ ભવતિ| પૂર્વમસ્થિસન્ધિગતસ્ય શલ્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| અધુના શરીરસન્ધિગતશલ્યસ્ય લક્ષણમ્| અન્યો હિ શરીરસન્ધિઃ| તથા ચ રાજયક્ષ્મનિદાને વક્ષ્યતિ (હૃ. નિ. અ. ૫|૫)-"શરીરસન્ધીનાવિશ્ય" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્ધિગતસ્ય લક્ષણમાહ-તદ્વદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦--કોષ્ઠસંશ્રિતે-ઉદરાશ્રિતે શલ્યે, આટોપઃ-ક્ષોભઃ તથાઽઽનાહો-જઠરાધ્માનમ્, તથા વ્રણમુખેઽન્નશકૃન્મૂત્રદર્શનં ચ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કોષ્ઠગતસ્ય લક્ષણમાહ-આટોપ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મર્મસ્થં શલ્યં મર્મવિદ્ધોપલક્ષણૈર્વિદ્યાત્-જાનીયાત્| મર્મવિદ્ધસ્ય ચ લક્ષણં સઙ્ગ્રહે કથિતમ્| યથા (શા. અ. ૭) "દેહપ્રસુપ્તિર્ગુરુતા સમ્મોહઃ શીતકામિતા| સ્વેદો મૂર્ચ્છા વમિઃ શ્વાસો મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મર્મગતસ્ય લક્ષણમાહ-વિદ્યાદિતિ| ઉપલક્ષણં લક્ષણમ્| તચ્ચ "વિદ્ધેઽજસ્રમસૃક્સ્રાવો" ઇત્યાદિના શારીરકે (હૃ.શા. અ. ૪/૪૭) વક્ષ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ન કેવલં સામાન્યલક્ષણેન-ધ્યામાદિના, તથા ત્વગાદિસ્થશલ્યવિશેષલક્ષણેન, ત્વગાદિસ્થં શલ્યં લક્ષયેત્| યાવત્ યથાસ્વં પરિસ્રાવૈસ્તથાઽનુરૂપૈર્વિભાવયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્વગ્ગતાદીનાં સ્રાવતો લક્ષણમાહ-યથાસ્વમિતિ| યથાસ્વમિતિ યત્ર યદાશ્રિત્તં દ્રવં તત્ર તત્સ્રવતિ| યથા,- ત્વગ્ગતે લસીકા, શિરાદિગતે રક્તમ્, અસ્થિગતે મજ્જા ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્-પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટં શલ્યં, રુહ્યતે-રોહં યાતિ| કિમ્ભૂતાનાં પુંસામ્ ? વમનવિરેચનાદિભિઃ શુદ્ધદેહાનામ્| રુહ્યત ઇતિ કર્મકર્તરીતિ કેચિત્, તચ્ચ ન યુક્તમ્| યતઃ કર્મસ્થભાવકાનાં કર્મસ્થક્રિયાણાં ચ કર્તા કર્મવદ્ભવતિ| ન કર્તૃસ્થભાવકાનાં ન ચ કર્તૃસ્થક્રિયાણામિત્યુક્તમ્| રુહિશ્ચ કર્તૃસ્થક્રિયઃ| તસ્માત્ રોહતીતિ રુટ્| રુડિવાચરતીતિ ક્યઙન્તોઽયમ્| રૂઢાભાસો હ્યયમ્, ન તુ સમ્યગ્રૂઢઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ-"દોષકોપ" ઇત્યાદિ| તસ્માદસ્ય રૂઢાભાસત્વાદેષૈવ વ્યુત્પત્તિર્યુક્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્તઃશલ્યોઽપિ સ્વગુણેનૈવ રૂઢો વ્રણો ભવતીત્યાહ-રુહ્યત ઇતિ| રુહ્યતે સ્વયમેવ| કર્મકર્તર્યાત્મનેપદમ્| તત્-શલ્યમ્| શલ્યેન શલ્યક્ષતં લક્ષ્યતે, તસ્યૈવરોપણાર્હત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતસ્તચ્છલ્યમસમ્યગ્રૂઢત્વાત્ ભૂયોઽપિ બાધતે| પ્રાક્કૃતબાધમપિ પુનરપિ પીડાં જનયતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-દોષકોપશ્ચાભિઘાતશ્ચ, તાવાદી યેષાં ધાવનલઙ્ઘનાદીનાં તે એવં, તૈઃ ક્ષોભઃ-સંરમ્ભઃ, તસ્માત્| દોષકોપક્ષોભાત્ અભિઘાતાદિક્ષોભાત્ બાધતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્વગાદિનષ્ટે શલ્યે મિથ્યારૂઢત્વાદદૃશ્યતાં પ્રાપ્તે સતિ શલ્યપરિજ્ઞાનાર્થમિદમાહ-અન્તઃશલ્યં રૂઢમપિ પુનર્બાધત ઇત્યાહ દોષકોપેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્વઙ્નષ્ટાદિષુ શલ્યેષુ મધ્યે, ત્વઙ્નષ્ટં યત્ર પ્રદેશે સ્યાત્ તત્ર-તસ્થાને, અભ્યઙ્ગાદિભિર્લૌહિત્યશૂલદાહક્ષોભાઃ સ્યુઃ| યત્ર વા સ્થાને ઘૃતં સ્ત્યાનં યોજિતં વિલીયતે તત્સ્થાનં શલ્યવત્-સશલ્યં વદેત્| યદ્વા લેપઃ-ચન્દનાદિના દત્તો, યત્રાશ્વેવ શુષ્યતિ, તત્સ્થાનં-ત્વગ્દેશં, શલ્યવજ્જાનીયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ નષ્ટશલ્યજ્ઞાનોપાયઃ| તત્ર ત્વઙ્નષ્ટસ્યોપાયમાહ-ત્વઙ્નષ્ટ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસપ્રણષ્ટં-માંસેનાદૃશ્યતાં પ્રાપ્તં, સંશુદ્ધ્યા-વમનવિરેચનાદિકયા, યત્કર્શનં-કૃશત્વં કૃતં, તસ્માત્ શ્લથતાં શિથિલત્વં પ્રાપ્તં, ક્ષોભાત્- અનેકપ્રકારાદ્વેદનારૂપાત્, તથા રાગાદિભિર્લક્ષયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસનષ્ટસ્યોપાયમાહ શલ્યસ્ય ક્ષોભાદ્યત્ર રાગાદયસ્તત્ર શલ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદ્વદિતિ તેન-માંસપ્રણષ્ટેન, તુલ્યં વર્તતે| યથા,-શુદ્ધ્યા કર્શનાત્ શ્લથતાં ગતં ક્ષોભાદ્રાગાદિભિર્લક્ષયેદિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેશ્યાદિષુ ત્રિષુ નષ્ટસ્યોપાયમાહ-તદ્વદેવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્થિષુ નષ્ટં શલ્યમસ્થ્નામભ્યઞ્જનાદિભિર્લક્ષયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્થિનષ્ટસ્યોપાયમાહ-અસ્થિષ્વિતિ| 'ક્ષોભાદ્રાગાદિભિઃ' ઇત્યનુવર્તતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્ધિનષ્ટં શલ્યમસ્થિનષ્ટશલ્યવલ્લક્ષયેત્ સં-સ્નાયુશિરાસ્રોતોધમનીષુ નષ્ટે શલ્યે, અસમે પથિ-વિષમે માર્ગે, રથમારોપ્ય રોગિણં-શલ્યવન્તં, શીઘ્રં નયેત્-આશ્વેવ દેશાન્તરં પ્રાપયેત્| કિમ્ભૂતં રથમ્ ? ખણ્ડં ચક્રમ્ યસ્ય સ ખણ્ડચક્રઃ, તમ્| તતસ્તસ્ય-રથસ્ય, સંરમ્ભાત્-ક્ષોભાત્, શલ્યમાદિશેત્-લક્ષયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્ધિનષ્ટસ્યોપાયમાહ-પ્રસારણાકુઞ્ચનત ઇતિ| અસ્થિવત્-અભ્યઞ્જનાદિભિશ્ચ| આ ર૦-સ્નાય્વાદિષુ ચતુર્ષુનષ્ટસ્યોપાયમાહ-નષ્ટ ઇતિ| અસમે પથિ-ઉચ્ચનીચે માર્ગે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મર્મનષ્ટં શલ્યં પૃથક્ નાભિહિતમ્| કુતઃ ? તેષાં-મર્મણાં, માંસાદિરેવ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટો યતઃ સંશ્રયો, ન તુ પૃથઙ્મર્માણિ વિદ્યન્તે| { તથા ચ સઙ્ગ્રહે(સૂ. અ. ૩૭)-"મર્મપ્રણષ્ટેઽપ્યનન્યભાવાન્માંસાદિભ્યો મર્મણામુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એવં વિશેષેણ નષ્ટશલ્યલક્ષણમુક્ત્વા સામાન્યેન નષ્ટશલ્યદિશં લક્ષયિતુમાહ-મર્મનષ્ટસ્યોપાયાનુક્તૌ હેતુમાહ-મર્મનષ્ટમિતિ| તેષાં-મર્મણાં, માંસાદિગતત્વાત્-માંસાદિનષ્ટકથનેનૈવોક્તત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સામાન્યેન-સામાન્યલક્ષ્ણેન, ક્શેભિણ્યા ક્રિયયા-સંરમ્ભોત્પાદકેન કર્મણા શ્વસનપ્રાણાયામાદિકેન, યત્ સરુક્ સ્થાનં તત્ સશલ્યં જાનીયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નષ્ટસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ-સામન્યેનેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃત્તં-વર્તુલમ્| પૃથુ-પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યત્પરિચ્છિદ્યતે| ચતુષ્કોણં-ચતુરસ્રમ્| ત્રિપુટં-ત્ર્યસ્રમ્| સમાસતઃ-સઙ્ક્ષેપેણ|| અદૃશ્યસ્ય-અનુપલબ્ધસ્ય, શલ્યસ્ય સંસ્થાનં-આકૃતિં, વ્રણાકૃત્યા-વ્રણસંસ્થાનેન, વિભાવયેત્-વિદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અધુનૈષામાકર્ષણોપાયં નિરુપયન્નાહ-અદૃશ્યસ્ય શલ્યસ્યાકૃતિર્વ્રણાકૃત્યા જ્ઞેયાત્યાહ-વૃત્તિમિતિ| વૃત્તં-કોણરહિતમ્| પૃથુ-દ્વિકોણમ્| ત્રિપુટં-ત્રિકોણમ્| સંસ્થાનં-આકૃતિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષાં-અદૃશ્યાનાં શલ્યાનામ્| આકર્ષણોપાયૌ દૌ પ્રતિલોમાનુલોમકૌ| પ્રતિલોમઃ-શરીરાન્તઃપ્રવેશવિપર્યયઃ| અનુલોમઃ-શરીરાન્તઃપ્રવેશાનુગતઃ| પ્રતિલોમાનુલોમયોર્નિર્હરણવિષયમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શલ્યાહરણોપાયભેદાના(વા)હ-તેષામિતિ| યત્ર પ્રતિકૂલમાહરણં સ પ્રતિલોમઃ, યત્રાનુકૂલં સોઽનુલોમઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તયોઃ-પ્રતિલોમાનુલોમયોર્વિપર્યયઃ, તસ્માદ્વિપર્યયાત્, અનુલોમં પરાચીનમાનયેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તયોર્વિષયમાહ-અર્વાચીનપરાચીન ઇતિ| અર્વાચીનં-અધોગતમ્, તદ્વિપર્યયાદૂર્ધ્વં નિર્હરેત્| પરાચીનં-ઊર્ધ્વગતમ્, તદ્વિપર્યયાદધો નિર્હરેત્| ઊર્ધ્વં નિર્હરણં-પ્રતિલોમમ્, અધઃ-અનુલોમમ્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૩૭)-"પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેત્, અનુલોમં પરાચીનમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિર્યગ્ગતં શલ્યં યતો-યસ્માદ્દેહદેશાત્, છિત્વા-વિલુપ્ય, સુખાહાર્યં સમ્પદ્યતે-સુખેનાહર્તું શક્યતે, તતઃ-તસ્માદ્દેહદેશાત્, છિત્ત્વોદ્ધરેત્| છિત્ત્વેત્યત્ર યદ્યપિ કર્મ કિઞ્ચિન્ન નિર્દિષ્ટં, તથાઽપિ ત્વઙ્માંસાદીનાં યોગ્યત્વાત્તેષામેવ કર્મત્વં બોધ્યમ્| માંસાદીનિ છિત્ત્વોદ્ધરેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિર્યગ્ગતં ત્વવસ્થાભેદેનોભયોર્વિષય ઇત્યાહ-સુખાહાર્યમિતિ| તિર્યગ્ગતં યેનોપાયેન સુખાહાર્યં તેન હરેત્| પ્રવેશપાર્શ્વાદન્યેન પાર્શ્વેન યદા સુખાહાર્યં તદા છિત્ત્વા-શસ્ત્રેણ દ્વારં કૃત્ત્વા, હરેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શલ્યમુરોગતમુરઃસ્થં કક્ષાસ્થં વઙ્ક્ષણસ્થં પાર્શ્વસ્થં ચ ન નિર્ઘાત્યં-ન નિર્ઘાતનીયમ્| તથા પ્રતિલોમં-નાનુલોમગતં, તથાઽનુત્તુણ્ડં વારિબુદ્બુદવન્નોન્નતં, તથા છેદ્યં શલ્યં, તથા પૃથુમુખં-વિસ્તીર્ણાનનં, ચ ન નિર્ઘાત્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ન ચ સર્વમેવ શલ્યમાહરણીયમિત્યાહ-ઉરોગતાદિષુ શલ્યેષુ નિર્ઘાતનં નિષેધતિ-શલ્યમિતિ| પ્રતિલોમં-ઊર્ધ્વગતમ્| અનુત્તુણ્ડં-અદૃશ્યમુખમ્| છેદ્યં-છેદનાર્હમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિશલ્યં હન્તીતિ વિશલ્યઘ્નમ્| તાવજ્જીવતિ યાવત્સશલ્યઃ| શલ્યાપાયે તુ મ્રિયતે તન્નાહરેદેવ| વિશલ્યસ્ય તસ્ય પ્રાણહરણત્વાત્| એતત્સ્વરૂપં મર્મવિભાગે સ્પષ્ટં કૃત્વા વક્ષ્યતે| નષ્ટં વેતિ વાશબ્દશ્ચાર્થે| નષ્ટં-અદૃશ્યતાં પ્રાપ્તં ચ, યન્નિરુપદ્રવં-તન્નિમિત્તરોગરહિતં, નાહરેત્, પ્રત્યવાયભયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનાહરણીયં શલ્યમાહ-નૈવાહરેદિતિ| વિશલ્યઘ્નં-"ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ તત્ર હિ|" (હૃ.શા.અ. ૪/૫૫) ઇત્યુક્તેષુ મર્મસુ સ્થિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કરપ્રાપ્યં-હસ્તગ્રાહ્યં શલ્યં, કરણૈવાહરેત્-નાપરેણ કઙ્કમુખાદિના|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હસ્તાહાર્યં શલ્યમાહ-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતરત્-અકરપ્રાપ્યં તુ શલ્યં, દૃશ્યં સિંહમુખાદિભિર્યન્ત્રૈરાહરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સિંહમુખાદિસ્વસ્તિકયન્ત્રાહાર્યં શલ્યમાહ-ઇતરદિતિ| ઇતરત્-કરેણાપ્રાપ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અદૃશ્યં પુનઃ શલ્યં વ્રણસંસ્થાનાદાકલય્ય કઙ્કમુખદિભિર્ગ્રહીતું શક્યતે યતસ્તતસ્તૈર્હરેત્| યત્તદોર્નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્તદોપલમ્ભઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કઙ્કમુખાદિસ્વસ્તિકયન્ત્રાહાર્યં શલ્યમાહ-અદૃશ્યમિતિ| 'ઇતરત્' ઇત્યનુવર્તતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વગાદિસ્થં શલ્યં સન્દંશાભ્યાં નિર્હરેત્| આદિગ્રહણાન્માંસાદીનાં ગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્દંશાહાર્યં શલ્યમાહ-સન્દંશાભ્યામિતિ| ત્વગાદીનિ-ત્વક્શિરાસ્નાયુપિશિતાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુષિરં યચ્છલ્યં ત્વગાદિસ્થં તત્તાલયન્ત્રાભ્યાં હરેત્,-ન સંદશાભ્યામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તાલયન્ત્રાહાર્યં શલ્યમાહ-તાલાભ્યામિતિ| સુષિરં-સરન્ધ્રમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુષિરસ્થં પુનઃ શલ્યં નલકૈઃ-નાડીયન્ત્રૈઃ, આકર્ષેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાડીયન્ત્રાહાર્યં શલ્યમાહ-સુષિરસ્થં ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શેષં શલ્યં શેષૈર્યન્ત્રૈર્યથાયોગમાહરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શેષયન્ત્રાહાર્યં શલ્યમાહ-શેષં શેષૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શસ્ત્રેણ વા પૂર્વં વિશસ્ય-માંસાદીન્ છિત્ત્વા, તતઃ- અનન્તરં, અપનીતરક્તં વ્રણં વિધાય, સર્પિષા સ્વેદયિત્વા, વસ્ત્રપટ્ટાદિના સર્પિમધુ બદ્ધ્વા, આચારિકં-સ્નેહવિધ્યુક્તં "ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકં, આદિશેત્-કથયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રેણાહર્તુમશક્યસ્ય શલ્યસ્યોપાયમાહ-શસ્ત્રેણ વેતિ| વિશસ્ય-વિદાર્ય| નિર્લોહિતં-સ્રુતરક્તમ્| આચારિકં-આહારાદિનિયમમ્| ["ભોજનં તુ યથાસાત્મ્યં" (હૃ.સૂ.અ. ૨૯/૩૪) ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણોક્તમ્|]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સિરાસ્નાયુવિલગ્નં પુનઃ શલ્યં શલાકયા ચાલયિત્વા શિથિલીકૃત્ય, આહરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાસ્નાયુવિલગ્નસ્યોપાયમાહ-શિરાસ્નાયુવિલગ્નમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હૃદયે યદાશ્રિતં શલ્યં તચ્છીતજલેન ત્રાસિતસ્ય સ્થાનાન્તરગતં જ્ઞાત્વા, યથાયથં-યથાસ્વં વિશિષ્ટયન્ત્રૈઃ, શલ્યં નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હૃદયલગ્નસ્ય શલ્યસ્યોપાયમાહ-હૃદય ઇતિ| યથાયથં-સ્થાનાનુરૂપેણ યન્ત્રેણ| યથામાર્ગં-માર્ગાનુરૂપેણ શોધનેન| દુરાકર્ષં-હૃદયાદાક્રષ્ટુમશક્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યતોઽપિ-અન્યદેશસ્થમપિ શલ્યં, દુરાકર્ષં-દુઃખેનાક્રષ્ટું શક્યતે, તત્ સ્વમાર્ગં નયેત્ તદેવમેવાહરેત્, યથા હૃત્સ્થં શલ્યમ્ સ્થાનાન્તરં પ્રાપ્તં નિર્હાર્યમ્| તથા, યથામાર્ગં-માર્ગાનતિક્રમેણ, અન્યદેશસ્થમપિ શલ્યમાકર્ષણીયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હૃદયોપાયમન્યત્રાતિદિશતિ-અન્યતોઽપીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્થિદષ્ટે-અસ્થ્નિ વિદષ્ટે સ્પૃષ્ટે સતિ શલ્યે, નરં બલવન્તં પદ્ભ્યાં પીડયિત્વા-આક્રમ્ય, તચ્છલ્યં વિનિર્હરેત્| 'અસ્થિનષ્ટે' ઇતિ વા પાઠઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્થિલગ્નસ્યોપાયમાહ-અસ્થિદષ્ટ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇત્યશક્યે-અનેનાપિ પ્રકારેણક્રષ્ટુમશક્યે શલ્યે, કિઙ્કરૈઃ-ભૃત્યૈઃ, મહાબલૈઃ સુગૃહીતસ્ય-સુષ્ઠ્વવષ્ટબ્ધસ્ય નરસ્ય, શલ્યં કઙ્કમુખાદિના નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પૂર્વોપાયાશક્યસ્યોપાયાન્તરમાહ-ઇત્યશક્ય ઇતિ| સુગૃહીતસ્ય-સશલ્યેઽઙ્ગે સમ્યગ્ઘૃતસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથાપ્યશક્યે-એવમપિ શલ્ય આહર્તુમશક્યે, વારઙ્ગં-શસ્ત્રાદિમયસ્ય શલ્યસ્ય શિખાકારં, વક્રીકૃત્ય-કુટિલતાં પ્રાપય્ય, તતો ધનુર્જ્યયા-સ્નાય્વાદિમય્યા, સુબદ્ધં કૃત્વા, અનન્તરં, વાજિનઃ-અશ્વસ્ય, વક્ત્રકટકે બધ્નીયાદ્વૈદ્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? સુસમાહિતઃ,-તદ્ગતમનાઃ| કિમ્ભૂતસ્ય વાજિનઃ ? સુસંયતસ્ય,-સુષ્ઠુ-શોભનં કૃત્વા, બદ્ધસ્ય| કથં સુસંયતસ્ય ? પઞ્ચાઙ્ગ્યા, પઞ્ચાનામઙ્ગાનાં-ચતુર્ણાં પાદાનાં મુખસહિતાનાં, સમાહારઃ પઞ્ચાઙ્ગી,-બન્ધવિશેષઃ, તયા પઞ્ચાઙ્ગ્યા, બદ્ધસ્ય| અનન્તરં વાજિનં કશયા-ચર્મયષ્ટ્યા, ઇતિ-એવં, તાડયેત્, યથા સ વાજી મૂર્ધાનમુન્નમયન્-ઉત્ક્ષિપન્, વેગેન-બલેનાઽઽક્રાન્ત્યા, શલ્યમુદ્ધરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એવમપ્યશક્યસ્યોપાયમાહ-તથાઽપ્યશક્ય ઇતિ| વારઙ્ગં-શસ્ત્ર(લ્ય)મસ્તકે શિખાકારોઽવયવઃ| પઞ્ચાઙ્ગી-ચતુર્ષુ ચરણેષુ મુખે ચ બન્ધવિશેષઃ| તં-વાજિનમ્| ઇતિ શબ્દસ્તથાર્થે| શિર ઉત્ક્ષિપ્ય વેગેન યથા શલ્યમુદ્ધરેત્ તથા તાડયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા એવં-અનેન પ્રકારેણ, વારઙ્ગં વક્રતાં નીત્વા ધનુર્જ્યયા સુબદ્ધં સમ્પાદ્ય સુસમાહિતો ભિષક્, વૃક્ષસ્ય શાખામાનમય્ય ધનુર્જ્યયૈવ તસ્યાં તત્ બધ્નીયાચ્છલ્યાકર્ષણાર્થમ્| અત્ર ચ યા શાખા કિઙ્કરહસ્તાદિવિમુક્તમાત્રૈવોર્ધ્વમુન્નમ્યમાના શલ્યમુદ્ધરતિ તાદૃશી કલ્પનીયા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પૂર્વોપાયાસમ્ભવે ઉપાયાન્તરમાહ-એવં વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુર્બલં-તનુ, વારઙ્ગં યસ્ય શલ્યસ્ય તચ્છલ્યં કુશાભિઃ-વંશાદિકમ્બિકાભિઃ, બદ્ધા શલ્યમાકર્ષેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુર્બલવારઙ્ગસ્યોપાયમાહ-બદ્ધ્વેતિ| કુશાભિઃ-કમ્બિકાભિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્વયથુના ગ્રસ્તં-આચ્છાદિતં, વારઙ્ગં યસ્ય શલ્યસ્ય તચ્છલ્યમાહરેત્| કથમ્ ? યુક્તિતઃ,-યથા યુજ્યતે તથા, શોફમુત્પીડ્ય-ઊર્ધ્વં પીડયિત્વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શોફગ્રસ્તવારઙ્ગસ્યોપાયમાહ-શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગમિતિ| શોફોત્પીડનેન વારઙ્ગમુદ્ધાઠ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉત્તુણ્ડિતં શલ્યં-બુદ્બુદવદભિમુખીભૂતં, નાડ્યા નિર્ઘાત્ય-ચાલયિત્વા, હરેત્| કિમ્ભૂતયા? મુદ્ગરેણાહતયા| મુદ્ગરગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્, પાષાણાદિભિરપ્યાહતયોત્તુણ્ડિતં હરેદિતિ વેદ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉત્તુણ્ડિતસ્યોપાયમાહ-મુદ્ગરાહતયેતિ| તેનૈન વા-નાડીં વિના મુદ્ગરેણૈવ, નિર્ઘાત્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈરેવ ચ-મુદ્ગરાદિભિરાહતૈઃ, અમાર્ગૈરુત્તુણ્ડિતં-અમાર્ગોત્તુણ્ડિતં, માર્ગમાનયેત્-માર્ગં પ્રાપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અમાર્ગોત્તુણ્ડિતસ્યોપાયમાહ-નયેદિતિ| તત્તુ શલ્યં માર્ગં નયેત્-માર્ગનયનપૂર્વકમાહરેત્, નિર્ઘાતનેનૈવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કર્ણઃ કર્ણૌ કર્ણા વા વિદ્યન્તે યેષાં તે કર્ણિનઃ,-ભલ્લાદયઃ તેષાં કર્ણં મૃદિત્વા-ભઙ્ક્ત્વા, શલ્યં નિર્હરેત્| અથવા નાડ્યાસ્યેન-નાડીમુખેન, નિગૃહ્ય નિર્હરેત્| "નાડી પઞ્ચમુખચ્છિદ્રા" (હૃ. સૂ. અ. ૨૪|૧૩) ઇત્યેવમાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટૈર્નાડીયન્ત્રૈર્નિર્હરેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કર્ણયુક્તસ્યોપાયમાહ-મૃદિત્વેતિ| નિર્ગમપ્રતિબન્ધકઃ શલ્યાવયવઃ કર્ણાકારત્વાત્-કર્ણઃ, તં મૃદિત્વા સઙ્ક્ષોદનેન શિથિલીકૃત્ય, અથવા નાડ્યાસ્યેન-નાડીયન્ત્રમુખેન, નિગૃહ્ય-નિષ્પીડનેનૈકીકૃત્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અયસ્કાન્તેન-લોહાકર્ષકમણિવિશેષેણ, નિષ્કર્ણં શલ્યં તથા વિવૃતમુખં ઋજુ-સ્પષ્ટં કૃત્વાઽવસ્થિતમ્ નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિષ્કર્ણસ્યોપાયમાહ-અયસ્કાન્તેનેતિ| અયસ્કાન્તો-લોહાકર્ષકઃ પાષાણઃ| વિવૃતાસ્યમૃજુસ્થિતમિતિ નિષ્કર્ણસ્ય વિશેષણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પક્વાશયસ્થિતં શલ્યં વિરેચનેન વિશેષેણ નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પક્વાશયગતસ્યોપાયમાહ-પક્વાશયગતમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુષ્ટવાતાદીનિ ચૂષણૈર્નિર્હરેત્| ચૂષણૈરિતિ બહુવચનનિર્દેશાચ્છૃઙ્ગાદિભિરિતિ બોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુષ્ટવાતાદીનામુપાયમાહ-દુષ્ટવાતેતિ| ચૂષણૈઃ-શૃઙ્ગાદિભિઃ||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણ્ઠસ્રોતઃસ્થે શલ્યે સૂત્રં-કાર્પાસાદિજં, બિસેન કણ્ઠે પ્રવેશયેત્- બિસસંલગ્નં સૂત્રં કૃત્વા શલ્યનિર્હરણાય પ્રવેશયેદિત્યર્થઃ| આત્તે-ગૃહીતે, શલ્યે બિસસંલગ્ને, અનન્તરં શલ્યં બિસસૂત્રં સમં-તુલ્યકાલં, આહરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કણ્ઠગતસ્યોપાયમાહ-કણ્ઠસ્રોતોગત ઇતિ| બિસેન-મૃણાલેન, આત્તે-ગૃહીતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જાતુષે શલ્યે કણ્ઠસ્રોતઃપ્રવિષ્ટે તત્ જાતુષં શલ્યં કણ્ઠાદાનયેત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-શલાકાં કણ્ઠે ક્ષિપ્ત્વા| કથમ્ ? નાડ્યા-નાડીયન્ત્રેણ પ્રક્ષિપ્ય કણ્ઠદાહપરિહારાર્થમ્| કીદૃશીં શલાકામ્ ? અદ્ભિઃ સ્થિરીકૃતાં, નિર્વાપણદ્વારેણ| તાં તથાવિધામ્ શલાકાં કૃત્વા નાડ્યૈવ જાતુષં શલ્યં કણ્ઠાદાનયેત્-આકર્ષયેત્| જાતુષમિત્યત્ર"ત્રપુજતુનોઃષુક્" ઇત્યણ્ ષુગાગમશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જાતુષસ્યોપાયમાહ-નાડ્યાઽગ્નિતાપિતામિતિ| અગ્નિતાપિતાં શલાકાં નાડ્યા કણ્ઠે ક્ષિપ્ત્વા તતોઽપ્સ્થિરીકૃતાં-અપાં પાનેન સ્થિરીકૃતાં, શલ્યસંલગ્નાં કૃત્વા જાતુષંલાક્ષામયં શલ્યં, કણ્ઠાદાનયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અજાતુષં-દારુવેણ્વાદિમયં શલ્યં, કણ્ઠસ્રોતઃસ્થિતં જતુદિગ્ધાં-લાક્ષાલિપ્તાં, શલાકામગ્નિતાપિતાં નાડ્યા ક્ષિપ્ત્વા પૂર્વવચ્છલ્યમાહરેત્| જતુદિગ્ધામિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, સિક્થાદિદિગ્ધામપિ| યથા શલાકયા હર્તું યુજ્યતે તથા કૃત્વેતિ બોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અજાતુષસ્યોપાયમાહ-જતુદિગ્ધામિતિ| જતુદિગ્ધાં-લાક્ષાલિપ્તાં શલકાં, પૂર્વવચ્છલ્યસંલગ્નાં કૃત્વા જાતુષાદન્યચ્છલ્યમાહરેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણ્ટકં-મત્સ્યાદિજં, માંસસઙ્ગેન ભુક્તં કણ્ઠસ્રોતસિ સ્થિતં, દ્રવૈઃ-પાનીયાદિભિઃ સહ, પીતેન કેશોન્દુકેનાક્ષિપેત્| કેશાનાં સમૂહઃ-કેશોન્દુકમ્, તેન| કિમ્ભૂતેન કેશોન્દુકેન ? સૂત્રબદ્ધેન,-દીર્ઘસૂત્રગ્રથિતેન| વમતઃ-વમનમાચરતઃ, કણ્ટકમેકદેશસક્તસૂત્રં સહસૈવાક્ષિપેત્| એવં ચ વમનદ્રવ્યસંસ્કૃતૈર્દ્રવૈઃ કેશોન્દુકં પાતવ્યમિત્યવતિષ્ઠતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મત્સ્યાદિકણ્ટકસ્યોપાયમાહ-કેશોન્દુકેનેતિ| સૂત્રબદ્ધેન કેશોન્દુકેન-કેશપુઞ્જેન, દ્રવૈઃ સહ પીતેન વમતઃ સહસા કણ્ટકમાહરેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેન-કણ્ઠકેન, ઇતરત્-કેશોન્દુકં, પ્રમાદપીતમાહરેત્| ક્ષતકણ્ઠશ્ચ ત્રિફલાં મધુઘૃતસિતોપેતામનુકણ્ઠં લિહ્યાત્| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૭|૧૯)-"અસ્થિશલ્યમન્યદ્વાતિર્યક્કણ્ઠાસક્તમવેક્ષ્ય કેશોન્દુકં દૃઢૈકસૂત્રબદ્ધં દ્રવભક્તોપહિતં પાયયેદાકણ્ઠાત્ પૂર્ણકોષ્ઠં ચ વામયેત્| વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં જ્ઞાત્વા સૂત્રં સહસા ત્વાક્ષિપેત્| મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચકેનાપહરેત્ પ્રણુદેદ્વાઽન્તઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કેશોન્દુકસ્યોપાયમાહ-તેનેતિ| તેન-કણ્ટકેન દ્રવૈઃ સહ પીતેન, ઇતરત્-કેશોન્દુકમ્, આહરેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુખનાસાગતં શલ્યં મુખનાસાભ્યામાહર્તુમશક્યં-આક્રષ્ટું યન્ન શક્યતે, તત્પરતો નુદેત્| પ્રકૃતત્વાન્મુખાત્ પરતો નાસાયાશ્ચ પરતઃ| તસ્માદ્યેન કેનચિદુપાયેન કોષ્ઠં નયેદિતિ ગમ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઊર્ધ્વમાહર્તુમશક્યસ્યોપાયમાહ-અશક્યમિતિ| પરતો નુદેત્-કોષ્ઠં નયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રાસઃ શલ્યમિવ ગ્રાસશલ્યં કણ્ઠાસક્તમન્તઃકોષ્ઠાખ્યં નયેત્| કથમ્ ? અપાં પાનં-અપ્પાનં, તેન| તથા સ્કન્ધઘાતેન, સ્કન્ધસ્ય મુષ્ટ્યાદિના હનનં-સ્કન્ધઘાતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગ્રાસશલ્યસ્યોપાયમાહ-અપ્પાનસ્કન્ધઘાતાભ્યામિતિ| અપ્પાનં-ઉદકપાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અક્ષણી ચ વ્રણશ્ચ, તત્ર શલ્યાનિ-અક્ષિવ્રણશલ્યાનિ, સૂક્ષ્માણિ ચ તાન્યક્ષિવ્રણશલ્યાનિ ચ-સૂક્ષ્માક્ષિવ્રણશલ્યાનિ, તાનિ ક્ષૌ માદિભિર્નિર્હરેત્| યોગ્યતાવશાત્ કદાચિત્ ક્ષૌ મેન-કૌશેયેન, કદાચિદ્વાલેન, કદાચિજ્જલેન ચ, નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નદીતડાગાદિપતિતસ્યાકસ્માત્ યસ્ય નરસ્ય જલમન્તરે પ્રવિશેત્| તચ્ચ તોયં શલ્યવદન્તઃસ્થિતં નિર્હાર્યમિતિ તદુપાયં દર્શયિતુમાહ-સૂક્ષ્માણામક્ષિગતાનાં વ્રણગતાનાં ચોપાયમાહ-સૂક્ષ્માક્ષિવ્રણશલ્યાનીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપાં પૂર્ણં નરં વિધુનુયાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? અવક્શિરસમ્, અવાક્-અધઃ, શિરો-મૂર્ધા, યસ્ય તમ્| તથા આયતં-દીર્ઘં કૃત્વા, તથા તં નરં વામયેદ્વૈદ્યઃ| અથવા, આમુખં-મુખં યાવત્, ભસ્મરાશૌ નિખનેત્-ન્યસેત્| તથોક્તમ્-"ઉદકપૂર્ણસ્ય ચક્રાદ્યારોપણેનોદકનિઃસારઃ કાર્યઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સર્વાઙ્ગગતસ્યોદકશલ્યસ્યોપાયમાહ-અપાં પૂર્ણમિતિ| વિધુનુયાત્-કમ્પયેત્, વામયેચ્ચ વમનદ્રવ્યૈઃ| અથવા મુખપર્યન્તં ભસ્મરાશૌ નિખનેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કર્ણેઽમ્બુના પૂર્ણે સતિ તૈલવારિણી ક્ષિપેત્| કિં કૃત્વા ? હસ્તેન મથિત્વા-કરેણ વિલોડ્ય| તથાઽધોમુખં કર્ણં હન્યાત્| વા-અથવા, ચૂષયેત્ નાડ્યા વા શૃઙ્ગાદિભિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કર્ણગતસ્યોદકશલ્યસ્યોપાયમાહ-કર્ણેઽમ્બુપૂર્ણ ઇતિ| આચૂષયેત્-શૃઙ્ગાદિભિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કીટે-પિપીલિકાશતપદ્યાદૌ, સ્રોતઃસ્થિતે (સ્રોતોગતે)-તોદગૌરવમેદાદિભિરનુમિતે, કર્ણં લવણામ્બુના પૂરયેત્| અથવા સુક્તેન પૂરયેત્| કિમ્ભૂતેન? સુખોષ્ણેન| મૃતે પુનસ્તસ્મિન્ કીટે ક્લેદહરો વિધિઃ કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કર્ણગતસ્ય કીટશલ્યસ્યોપાયમાહ-કીટે સ્રોતોગત ઇતિ| લવણામ્બુના-લવણયુક્તેનામ્બુના|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જાતુષાદિશલ્યં દેહજેનોષ્મણા ચિરસ્થિતં પ્રાયશો વિલીયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જાતુષાદિશલ્યં દેહોષ્મણૈવ વિલીયત ઇત્યાહ-જાતુષમિતિ| વિલીયતે-વિનશ્યતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃદ્વેણુદાર્વાદિશલ્યં દેહોષ્મણા ન વિલીયતે| ઉપલશબ્સ્ય નપુંસકત્વં ચિન્ત્યમ્| વિષાણાદિશલ્યં પ્રાયો દેહજેનોષ્મણા ચિરાદપિ ન વિલીયતે| અપિ તુ નિર્ભુજ્યતે-પૃથગ્ભવતિ| ચિરાદપિ ન પચ્યતે કુતઃ ? ઇત્યાહ-તદ્ધીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તત્-વિષાણાદિશલ્યં, શીઘ્રમેવ પલાસૃજી પચતિ| અતો માંસરક્તપાકાદ્દેહજેન ચોષ્મણા પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મૃદાદિશલ્યં દેહોષ્મણા ન વિલીયત ઇત્યાહ-મૃદ્વેણ્વિતિ| વિષાણાદિશલ્યં ચિરાદપિ ન વિલીયત ઇત્યાહ-વિષાણેતિ| એતેન મૃદાદિશલ્યં ચિરાદ્વિલીયત ઇત્યુક્તં ભવતિ| વિષાણવેણ્વોરુભયત્રોપાદાનં વિલયનાવિલયનદર્શનાર્થમ્| વિલયનાભાવે હેતુમાહ-પ્રાય ઇતિ| નિર્ભુજ્યતે-વક્રીભવતિ| તત્-અવિલયનં શલ્યમ્, કુટિલીભાવકૃતેન ક્ષોભેણ યો માંસરક્તપાકસ્તેન બહિરેવ નિર્યાતિ, ન તુ વિલીયત ઇત્યર્થઃ| પ્રાયોગ્રહણાત્ સૂચિતં હેતું વિનાઽપ્યવિલયનં દર્શયતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસાવગાઢે-માંસાન્તર્નિગૂઢે શલ્યે સતિ, યદિ સ દેશો ન વિદહ્યતે-ન પચ્યતે, યત્ર તત્ તિષ્ઠતિ શલ્યમ્| તતસ્તં મર્દનેન સ્વેદનેન વા, કદાચિત્ શુદ્ધ્યા-વમનાદિકયા, કદાચિત્કર્ષણેન, કદાચિદ્બૃંહણેન, કદાચિત્તીક્ષ્ણોપનાહેન, કદાચિત્તીક્ષ્ણાન્નપાનેન, તીક્ષ્ણશબ્દસ્ય હિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ, કદાચિદ્ધનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ, શસ્ત્રસ્ય પદાનિ-શસ્ત્રપદાનિ, ઘનાનિ સંહિતનિ, ચ તાનિ શસ્ત્રપદાનિ ચ, તેષામઙ્કનં-લક્ષણં, તૈઃ| મર્દનાદિભિરેકેન દ્વાભ્યાં સર્વૈર્વા યથાક્રમં પૂર્વં શલ્યં પાચયિત્વા તતઃ પાટનૈષણભેદનૈર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિદાહોપાયમાહ-શલ્યે માંસાવગાઢ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શલ્યાનિ-ધાતુવિષાણવેણ્વાદિજાનિ, પ્રદેશાઃ-ત્વઙ્માંસાદયઃ, યન્ત્રાણિ-સ્વસ્તિકાદીનિ, તેષાં બહુરૂપતામવેક્ષ્ય- નાનાકારતાં જ્ઞાત્વા, તૈસ્તૈરુપાયૈઃ-ઉક્તાનુક્તૈર્વિજ્ઞાનસાધનકારણૈઃ, મતિમાન્-ભિષક્, શલ્યં જાનીયાત્ તથાઽઽકર્ષેદિતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૩૭)-"વ્રણે પ્રસન્ને પ્રાન્તેષુ નાતિસ્પર્શાસહિષ્ણુષુ| અલ્પે શોફે ચ તાપે ચ નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્|" ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાહરણ- વિધિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૮||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુક્તશલ્યસઙ્ગ્રહાર્થમુપાયમાહ-શલ્યપ્રદેશયન્ત્રાણામિતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| શલ્યાહૃતિપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૨૮||