൪. രോഗാനുത്പാദനീയാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ്വസ്ഥവൃത്തേऽപ്രവൃത്തസ്യ വേഗധാരണശീലസ്യ ച സ്വാസ്ഥ്യാസമ്ഭവഃ| അതോ വേഗധാരണപ്രതിഷേധേന യാ രോഗാനുത്പത്തിസ്താമധികൃത്യാധ്യായ ആരഭ്യതേ--

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്യാഖ്യാऽത്ര പ്രഥമാധ്യായവദ്ബോദ്ധവ്യാ| രോഗാണാമനുത്പാദഃ- അനുത്പാദനമ്, തസ്മൈ ഹിതോ രോഗാനുത്പാദനീയഃ| ഉപദര്ശനം ചേദമ്| നിദര്ശനാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ ചോത്പന്നരോഗോപശമനേഏയോऽപി, വാതാദിരോധോത്ഥാനാം രോഗാണാമുപശമസ്യാഭ്യുപദേശാത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (അസ്മിന്നേവാധ്യായേ ശ്ലോ.൩൪)- "അനുത്പത്ത്യൈ സമാസേന വിധിരേഷഃ പ്രദര്ശിതഃ| നിജാഗന്തുവികാരാണാമുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രോഗാനുത്പാദനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജ്ഞാനീതേ-അഥേതി| യതഃ പൂര്വയോരധ്യായയോര്നിയതകാലോ വിഹാരോ വ്യാഖ്യാതഃ| ഇഹാനിയതകാലഃ| സ ച പഞ്ചധാ,-വേഗധാരണം, വേഗോദീരനം, ശോധനം, ബൃംഹണം, ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനം ചേതി| തേഷാം ച [൨]ഹാനോപാദാനാഭ്യാം രോഗാണാമനുത്പാദനമ്, പ്രാഗഭാവപ്രധ്വംസഹേതുത്വാത്| തത്ര ധാരണോദീരണയോര്ഹാനാത് പ്രാഗഭാവഃ, ശോധനാദ്യുപാദാനാദുഭയമ്| അത ഏവായം രോഗാനുത്പാദനഹേതുത്വാദ്രോഗാനുത്പാദനീയഃ| നനു, രോഗാനുത്പാദനീയോ [൩]യദ്യയമധ്യായ[൪]സ്തര്ഹ്യൌഷധസ്കന്ധേ പ്രണിധീയതാമ്| സത്യമ്| യ ഏവ ഹി ഹേതവഃ, താന്യേവൌഷധാനി| അസമ്യഗ്യോഗസമ്യഗ്യോഗാവേവാത്ര ഭേദകൌ| കിന്ത്വനുത്പന്നേഷു വ്യാധിഷു യേ വിഹാരാഹാരാ രാഗതോ വിധിതോ വാ പ്രാപ്താഃ പ്രായഃ സേവ്യന്തേ, തേ ഹേതുസ്കന്ധേ വിധീയന്തേ| തേഷാമേവ ഹി പ്രമാദാത്പ്രതികൂലദൈവാദ്വാ സത്യസമ്യഗ്യോഗേ ഹേതുത്വമ്| യ ഉത്പന്നേഷു, തേ ഭേഷജസ്കന്ധേ| തേഷാമേവ ഹ്യപ്രമാദാദനുകൂലദൈവാദ്വാ സതി സമ്യഗ്യോഗേ ഭേഷജത്വമ്| [൫]പൂര്വയോരുത്തരേഷാം ച ഷണ്ണാമധ്യായാനാമനേനൈവാഭിപ്രായേണ ഹേതുസ്കന്ധേ പ്രണിധാനമിതി സകലമനാകുലമ്| രോഗാനുത്പാദനീയത്വം ച യദ്യപി സര്വേഷാമേവാധ്യായാനാമ്, തഥാപ്യസ്യൈവ സംജ്ഞാകരണമതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

വാതാദേഏനാം വേഗാന്ന ധാരയേത്| സര്വത്ര ദ്വന്ദ്വസമാസഃ| ക്ഷവഃ- ഛിക്ക| ൬ ശ്രമോ- വ്യായാമായാസഃ, തേന ശ്വാസഃ ശ്രമശ്വാസഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര വേഗധാരണം നിഷേധതി-വേഗാന്നേതി| പ്രവൃത്യുന്മുഖത്വം വേഗഃ| വാതശബ്ദേനാധോവാത ഊര്ധ്വവാതശ്ച| ക്ഷവഃ-ക്ഷവഥുഃ| ശ്രമേണ ശ്വാസഃ ശ്രമശ്വാസഃ| അശ്രു-ആനന്ദജം ശോകജം വാ നേത്രോദകമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അധോവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മാദയോ ജായന്തേ| ഊര്ധ്വവാതസ്യ- ഉദ്ഗാരരൂപസ്യ രോധാത് സുഖസാധ്യാ അരുച്യാദയഃ| അത ഏവാധോവാതരോധാദ്യേ രോഗാ അതിപ്രത്യപായരൂപാ ഗുല്മാദയഃ, തേऽത്ര പൂര്വം നിര്ദിഷ്ടാഃ| ഉദാവര്തഃ- അര്ശോനിദാനേ വക്ഷ്യതേ| രുക്- പീഡാ| ക്ലമോ- ഗ്ലാനിഃ| വാതമൂത്രശകൃത്സങ്ഗോ- വാതാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| ദൃഷ്ടേരഗ്നേശ്ച വധോ- നാശഃ| ഹൃദ്ഗദോ- ഹൃദ്രോഗഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര നിഷേധാതിക്രമേ ദോഷം ദര്ശയന് വേഗധാരണജാന് രോഗാനാഹ| തത്രാധോവാതരോഘജാന് രോഗാനാഹ-അധോവാതസ്യേതി| രുക്-കോഷ്ഠശൂലമ്| വാതാദീനാം സങ്ഗഃ-സ്വാഭാവിക പ്രവൃത്തിരോധഃ| ദൃഷ്ടിവധഃ-തിമിരമ്| അഗ്നിവധഃ-അഗ്നിമാന്ദ്യമ്| ഹൃദ്ഗദോ-ഹൃദ്രോഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശകൃതോ രോധേന പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടാദയോ ജായന്തേ| ഉദ്വേഷ്ടനമിവോദ്വേഷ്ടഃ| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടഃ| പിണ്ഡികാ-ജങ്ഘാകാണ്ഡസ്യ പശ്ചിമേ ഭാഗേ പിണ്ഡാകൃതി കഠിനം മാംസമ്| തത്രോദ്വേഷ്ടനേനേവ രുഗ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| പ്രതിശ്യായഃ-പീനസഃ| ചഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലമേത ഏവ, യാവത്പൂര്വോക്താഃ-ഗുല്മാദയശ്ച, സ്മൃതാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അധോവാതരോധജാനന്തരമൂര്ധ്വവാതരോധജേഷു വാച്യേഷു ശകൃന്മൂത്രരോധജാനാം വചനമധോവാതരോധജ ൧ തുല്യരോഗയോഗത്വാത്| തത്ര വിഡ്രോധജാനാഹ-ശകൃത ഇതി| ജങ്ഘായാഃ പശ്ചിമേ ഭാഗേ പിണ്ഡികാകൂതിമാംസം പിണ്ഡികാ, തസ്യാ ഉദ്വേഷ്ടനം-ഉദ്വേഷ്ട ൨ മാനായാമിവ ദുഃഖമ്| പൂര്വോക്താഃ-അധോവാതരോധജാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൂത്രസ്യ രോധാദങ്ഗഭങ്ഗാദയോ ജായന്തേ| അങ്ഗാനാം ഭങ്ഗഃ സ്ഫോടനമിവാങ്ഗഭങ്ഗഃ| ബസ്ത്യാദീനാം വേദനയാ സമ്ബന്ധഃ| മേഢ്രംശിശ്ര്നമ്| പൂര്വേ ച പ്രായോ രോഗാഃ-അധോവാതശകൃദ്രോധജാഃ, തേऽപി മൂത്രസ്യ രോധാജ്ജായന്തേ| പ്രായോഗ്രഹണാത് വാതാദിരോധജാഃ കേചിദേവോത്പദ്യന്തേ കേചിന്നേതി ബോധയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മൂത്രരോധജാനാഹ-അങ്ഗഭങ്ഗേതി| അങ്ഗഭങ്ഗോ-ഭജ്യമാനേഷ്വിവാങ്ഗേഷു ദുഃഖമ്| ബസ്ത്യാദീനാം ച വേദനാഃ| പൂര്വേ രോഗാഃ-അധോവാതവിഡ്രോധജാഃ| തേ ച പ്രാ ൩ യോഗ്രഹണാന്ന സര്വേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തദൌഷധം-തേഷാം വാതാദിരോധജാനാം രോഗാണാമൌഷധം ചികിത്സിതം ഭവതി| കിം തത് ? ഇത്യാഹ-വര്തീത്യാദി| വര്തിഃ-മദനഫലാദികൃതാ ഫലവര്തിസംജ്ഞാ| അഭ്യങ്ഗഃ-അഭ്യഞ്ജനമ്| അവഗാഹോ വാതഹരദ്രവ്യസാധിതേ ദ്രവേ ദ്രോണ്യാം നിഹിതേ പായുദേശസ്യാവസ്ഥാപനമ്| സ്വേദനം-സ്വേദഃ| ബസ്തികര്മ-മലപ്രവൃത്തയേ ബസ്തിവിധൌ വക്ഷ്യമാണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്താനാം വാതാദിരോധജാനാം രോഗാണാമൌഷധമാഹ-തദൌഷധമിതി| കര്മ ചേത്യന്തേന| തേഷാം-അധോവാതവിണ്മൂത്രരോധജാനാമൌഷധമ്| വര്തിഃ-ഗുദേ പ്രണിധേയാ ഫലവര്തിസംജ്ഞാ| വത്രിഃ-ഗുദേ പ്രണിധേയാ ഫലവര്തിസംജ്ഞാ| അവഗാഹഃ-തൈലാദിപൂര്ണദ്രോണ്യാം നിമജ്ജനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പുരീഷവേഗധാരണജേഷു യക്ഷ്മസു-രോഗേഷു, വിശഃ-പുരീഷസ്യ, ഭേദി-ഭേദകമന്നപാനം യാവകമസ്തുവാസ്തുകാദികമൌഷധമ്| ചശബ്ദാത്പൂര്വോക്തം വര്ത്യാദി ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിഡ്രോധജാനാം വിശേഷമാഹ-അന്നപാനം ചേതി| വിഡ്ഭേദി-യവമസ്ത്വാദികമ്| യക്ഷ്മസു-രോഗേഷു| ചകാരഃ സാമാ ൪ ന്യാനുപ്രവേശാര്ഥഃ| അന്യഥാ 'ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ദധി ദീയതാം തക്രം കൌണ്ഡിന്യായ' ഇതിവത് സാമാന്യബാധഃ സ്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൂത്രരോധജേഷു പുനഃ പ്രാഗ്ഭക്തം-ഭോജനാത്പൂര്വം, ഘൃതം പാനേ ശസ്യതേ| ജീര്ണാന്തികം ഘൃതം ച ശസ്യതേ| കഥമ് ? ഉത്തമയാ മാത്രയാ-അഹോരാത്രജരണലക്ഷണയാ| യോജനാദ്വയമേതച്ചാവപീഡകസംജ്ഞിതം-അവപീഡകമുച്യതേ| യോജനയോര്ദ്വയം യോജനാദ്വയം,-പ്രാഗ്ഭക്തസ്നേഹയോജനാ ജീര്ണാന്തികസ്നേഹയോജനാ ച| തത്ര, പ്രാഗ്ഭക്തം-യത്ര ഘൃതപാനസമനന്തരം ഭക്തം ഭുജ്യതേ, ജീര്ണാന്തികം-യത് ഹ്യസ്തനേऽന്നേ ജീര്ണേ ഘൃതം പ്രയുജ്യതേ| പ്രദേശാന്തരേഷ്വവപീഡകശബ്ദേന യോജനാദ്വയമേതദസ്മിംസ്തന്ത്രേ വേദ്യമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൮/൧൨൪)- "രസൈഃ കോഷ്ണൈശ്ച സര്പിര്ഭിരവപീഡകയോജിതൈഃ" ഇതി| തഥാऽഷ്ടാങ്ഗാവതാരേ മൂത്രോദാവര്തചികിത്സായാമ്-"അവപീഡകസര്പിശ്ച വിശേഷാന്മൂത്രജേ ഗദേ" ഇതി| നനു, വേഗധാരണേന ബാഹുല്യേന മരുത ഏവ കോപഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (അസ്മിന്നേവാധ്യായേ ശ്ലോ.൨൩)- "തതശ്ചാനേകധാ പ്രായഃ പവനോ യത്പ്രകുപ്യതി" ഇതി| പവനവിജയേ ച തൈലം യഥാ വരം ന തഥാ ഘൃതമ്| അതസ്തൈലസ്യൈവാവപീഡകയോജന മത്രോചിതമ്, ന സര്പിഷഃ| അത്രോച്യതേ| തൈലസ്യ വാതജിതോऽപി ബദ്ധവിട്കാല്പമൂത്രസ്വഭാവത്വാദത്രായോഗ്യം പാനമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൫/൫൫)- "തൈലം സ്വയോനിവത്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ബദ്ധവിട്കമ്" ഇതി| സ്വയോനിവദിത്യുക്തേശ്ചാല്പമൂത്രത്വമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൬/൨൧)- "ഉഷ്ണസ്ത്വച്യോ ഹിമഃ സ്പര്ശേ കേശ്യോ ബല്യസ്തിലോ ഗുരുഃ| അല്പമൂത്രഃ" ഇതി| തദേവം തൈലസ്യ ബദ്ധവിട്കാല്പമൂത്രസ്വഭാവതയാ തദീയോऽവപീഡകോ മൂത്രരോധോത്ഥേഷു രോഗേഷ്വൌഷധത്വേന ന യുക്തഃ, അപി തു സര്പിഷ ഏവ യുക്തഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മൂത്രരോധജാനാം വിശേഷമാഹ-മൂത്രജേഷ്വിതി| അവപീഡകോ ദ്വിവിധഃ,- ഹൃസ്വയാ മാത്രയാ പ്രാഗ്ഭക്തപ്രയോഗഃ, ഉത്തമയാ അനന്നപ്രയോഗശ്ച| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൫)- "മൂത്രജേഷു തു പാനേ ച പ്രാഗ്ഭക്തം ശസ്യതേ ഘൃതമ്| ജീര്ണാന്തികം ചോത്തമയാ മാത്രയാ യോജനാദ്വയമ്| അവപീഡകമേതച്ച സംജ്ഞിതം" ഇതി| ചകാരഃ സാമാന്യാനുപ്രവേശാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പുനരിതി വ്യതിരേകേ| ഉദ്ഗാരസ്യ ധാരണാദരുച്യാദയോ ഭവന്തി| ഉരോ-വക്ഷഃ, തസ്യാധോ ഹൃദയമ്, തയോര്വിബന്ധഃ-അന്തസ്തമ്ഭ ഇവ| തത്ര-തേഷു രോഗേഷു, ഹിധ്മാവദ്ഭേഷജമ്-ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതേ ഹിധ്മായാശ്ചികിത്സിതം വക്ഷ്യതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഊര്ധ്വവാതരോധജാനാഹ-ഉദ്ഗാരസ്യേതി| രോധേനേതി പ്രകൃതത്വാല്ലഭ്യതേ| കമ്പഃ സര്വാങ്ഗാനാമ്| ഹൃദയോരസോര്വിബന്ധഃ-രജ്ജ്വാദിഭിര്ബധ്യമാനയോരിവ ദുഃഖമ്| ആധ്മാനം-ഉദരാപൂരണമ്| ഉദ്ഗാരരോധജാനാമൌഷധമാഹ-ഹിധ്മാവദിതി| ഹിധ്മായാമിവ ഹിധ്മാവത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുതേഃ-ക്ഷവഥോഃ, ധാരണാച്ഛിരോര്ത്യാദയഃ സ്യുഃ| ദുര്ബലസ്യ ഭാവോ ദൌര്ബല്യമ്, ഗുണവചനേത്യാദിനാ ഷ്യഞ്| ഇന്ദ്രിയാണാം-ദര്ശനാദീനാം, ദൌര്ബല്യം-വിഷയഗ്രഹണാശക്തിത്വമ്, ഇന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമ്| നനു ച, പൂരണഗുണേത്യാദിനാ സമാസപ്രതിഷേധേന ഭവിതവ്യമ്| അത്രോച്യതേ| യ ഏവ ഗുണശബ്ദാ ഗുണിനാവച്ഛിന്നാ ഗുണമാത്രേ വര്തന്തേ കദാചിദ് ഗുണിന്യപി, ത ഏവ പ്രതിഷേധസ്യ വിഷയാഃ| യഥാ-പടസ്യ ശുക്ലോ, ഗുഡസ്യ മധുരഃ, ഇത്യാദയഃ| യേ തു ഗുണമാത്ര ഏവ വര്തന്തേ ന ഗുണിനി, തേ സമാസസ്യ യഥാ-പടഹശബ്ദഃ, പുത്രസ്പര്ശഃ, കന്യാരൂപമ്, ദ്രാക്ഷാരസഃ, ചന്ദനഗന്ധ ഇത്യാദയഃ| തഥേന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമിത്യാദാവപി ഭാവപ്രത്യയാന്തസ്യ സദാ വ്യതിരേകകാരണത്വാദ്ഗുണാഭിധായിത്വമേവ| തസ്മാദേവമാദൌ "തത്സ്ഥൈശ്ച ഗുണൈഃ ഷഷ്ഠീ സമസ്യതേ" ഇതി സമാസഃ| തസ്യായമര്ഥഃ-തേഷു ഗുണേഷ്വേവ തിഷ്ഠന്തീതി തത്സ്ഥാഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി-ഗുണ ഏവ യേ ഗുണാ വര്തന്തേ ന ദ്രവ്യാത്മനി, തൈഃ സഹ ഷഷ്ഠീ സമസ്യത ഇതി| ശുക്ലാദിശബ്ദാനാം തു കദാചിദ്ദ്രവ്യവൃതിത്വാത് സാമാനാധികരണ്യേനാപി വൃത്തിര്ദ്ദഷ്ടാ| യഥാ-ശുക്ലഃ പട ഇതി| ഗുണവൃത്തിത്വാച്ച വൈയധികരണ്യേനാപി| യഥാ-പടസ്യ ശുക്ല ഇതി| തദേഷാം പ്രതിഷേധവിഷയത്വമ്| പടഹശബ്ദാദീനാം തു തത്സ്ഥത്വാത്സമാസവിഷയത്വമിതി സ്ഥിതമ്| നന്വേവം സതി ബലാകായാഃ ശൌക്ല്യമിത്യത്രാപി പൂര്വോക്താന്ന്യായാത്സമാസഃ പ്രാപ്നുയാത്| അത്രോച്യതേ| ഭാഷ്യകാരവചനാന്ന ഭവിഷ്യതി| സ ഹി "ഗുണവചനഗ്രഹണമേവ കസ്മാന്ന ക്രിയതേ" ഇത്യുക്ത്വാऽഭ്യധാത്-"ബലാകായാഃ ശൌക്ല്യമിത്യത്രാപി യഥാ സ്യാത്" ഇതി സമാസസ്യാത്രാഭാവഃ| അര്ദിതം-വാതവ്യാധിനിദാനേ വക്ഷ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷവഥുരോധജാനാഹ-ശിരോര്തീതി| ശിരോര്തിഃ-ശിരോവ്യഥാ| ഇന്ദ്രിയാണാം ദൌര്ബല്യം-വിഷയഗ്രഹണാശക്തിഃ| അര്ദിതം-ഏകായാമഃ| ക്ഷുതേഃ-ക്ഷവഥോഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുതിം സക്താം-അപ്രവര്തമാനാം, തീക്ഷ്ണധൂമാദിഭിഃ പ്രവര്തയേത്| തീക്ഷ്ണധൂമോ-ധൂമപാനവിധൌ വക്ഷ്യതേ| തീക്ഷ്ണം ചാഞ്ജനംഅക്ഷിരോഗേഷു| തീക്ഷ്ണാഘ്രാണാം-യന്നാസയാ മരീചാദിഗ്രഹണമ്| തീക്ഷ്ണം നാവനം-നസ്യവിധൌ വക്ഷ്യതി| സ്നേഹശ്ച സ്വേദശ്ച തൌ ച ശീലയേത്-അഭ്യസേത്| ക്ഷുതിം ക്ഷുതമ്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (ശാ. അ. ൪/൫൦ ടീകായാമ്)- "പ്രാണോദാനൌ സമൌ സ്യാതാം മൂര്ധ്നി സ്രോതഃപഥേ സ്ഥിതൌ| നസ്തഃ പ്രവര്തതേ ശബ്ദഃ ക്ഷുതം തച്ച വിനിര്ദിശേത്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷവഥുതേധജാനാമൌഷധമാഹ-തീക്ഷ്ണധൂമേതി| ക്ഷുത്യവരോധജേഷ്വവരുദ്ധാം ക്ഷുതിം തീക്ഷ്ണൈര്ധൂമാദിഭിഃ സൂര്യവിലോകനേന ച പ്രവര്തയേത്| തഥാ സ്നേഹസ്വേദൌ ച ശീലയേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൫) "യോജ്യം വാതഘ്നമന്നം ച ഘൃതം ചോത്തരഭക്തകമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്-നിരോധാത്, ശോഷാദയോ ഭവന്തി| തത്ര-തൃഷ്ണായാ രോധജേഷു വികാരേഷു, സര്വഃ ശീതോ വിധിഃ-സ്നാനാന്നപാനാദികോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തൃഡ്രോധജാനാഹ-ശോഷാങ്ഗസാദേതി| ശോഷോ-മുഖശോഷഃ| അങ്ഗസാദഃ-അങ്ഗവൈക്ലവ്യമ്| സമ്മോഹോ-ജ്ഞാനാഭാവഃ| ഭ്രമഃ-ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണമ്|| ഹൃദ്രദോ-ഹൃദ്രോഗഃ| തൃഡ്രോധജാനാമൌഷധമാഹ തത്ര ശീത ഇതി| തത്ര-തൃഡ്രോധജേഷു|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുധ ഇതി-നിഗ്രഹാദിത്യനുവൃത്തിഃ, നിഗ്രഹാപേക്ഷയാ ഷഷ്ഠീ| ഏവം നിദ്രായാ ഇത്യത്രാപി യോജ്യമ്| ക്ഷുധോ-ബുഭുക്ഷായാഃ, നിഗ്രഹാദങ്ഗഭങ്ഗാദയഃ ഷട് ഭവന്തി| സാമാന്യേനാപി ശൂലശബ്ദനിര്ദേശേ പക്വാശയഗതഃ ശൂലോ ഗൃഹ്യതേ| ക്ഷുദ്വേഗനിഗ്രഹേണ നിരാവരണഃ പ്രഭഞ്ജനഃ കുപ്യതി| തസ്യ ച സ്ഥാന പക്വാശയഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨/൧)- "പക്വാശയകടീ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പക്വാധാനം വിശേഷതഃ" ഇതി| തത്ര-ക്ഷുന്നിഗ്രഹേ, ഭോജനം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പം ച യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷുദ്രോധജാനാഹ-അങ്ഗഭങ്ഗാരുചീതി| ഗ്ലാനിഃക്ലമഃ| ശൂലം-കോഷ്ഠശൂലമ്| ക്ഷുദ്രോധജാനാമാഷധമാഹ-തത്രേതി| തത്ര-ക്ഷുദ്രോധജേഷു|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിദ്രായാ നിഗ്രഹാന്മോഹാദയോ ഭവന്തി| തത്ര-നിദ്രാവേഗരോധോത്ഥേ വികാരേ, സ്വപ്ന ഇഷ്ടഃ| സംവാഹനാനി-സ്വല്പാനി മര്ദനാനി ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നിദ്രാരോധജാനാഹ-നിദ്രായാ ഇതി| മൂര്ധ്നോऽക്ഷ്ണോശ്ച ഗൌരവമ്| ആലസ്യം-അനുത്സാഹഃ| അങ്ഗമര്ദഃ-അങ്ഗഭങ്ഗഃ| നിദ്രാരോധജാനാമൌഷധമാഹ-തത്രേഷ്ട ഇതി| സ്വപ്നഃ-ശയനമ്| സംവാഹനം-സുഖസ്പര്ശമര്ദനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസസ്യ-കാസവേഗസ്യ, രോധാത്തദ്വൃദ്ധിഃ തസ്യ-കാസസ്യ വൃദ്ധിഃ-ആധികയ സ്യാത്| തഥാ, ശ്വാസാദയഃ| തത്ര കാസഹാകാസചികിത്സിതോക്തഃ, സുതരാം-അതിശയേന, വിധിഃ കാര്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാസരോധജാനാഹ-കാസസ്യേതി| തദ്വൃദ്ദിഃ-കാസവൃദ്ധിഃ| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| കാസരോധജാനാമൌഷധമാഹ- കാര്യോऽത്രേതി| അത്ര കാസരോധജേഷു|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്രമേണ-അധ്വവ്യായാമാദിനാ സാഹസേന, സദ്യോ ജാതഃ ശ്വാസഃ ശ്രമശ്വാസഃ| തസ്മാദ്വിധാരിതാത്-തദ്വേഗരോധാത്, ഗുല്മാദയഃ സ്യുഃ| തത്ര വിശ്രമണം ഹിതമ്| വാതഘ്നശ്ച ക്രിയാക്രമോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശ്രമശ്വാസരോധജാനാഹ-ഗുല്മഹൃദ്രോഗേതി| ശ്രമശ്വാസരോധജാനാമൌഷധമാഹ-ഹിതം വിശ്രമണമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജൃമ്ഭായാ രോധാത് ക്ഷുതിവദ്രോഗാഃ| തത്ര സര്വാ ച വാതഘ്നീ ക്രിയാ, ഹിതേതി ശേഷഃ| ജൃമ്ഭാ-മുഖവികാസോ ഗാത്രവിനാമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ജൃമ്ഭാരോധജാനാഹ-ജൃമ്ഭായാ ഇതി| ക്ഷവവത്ക്ഷവഥോരിവ ശിരോര്ത്യാദയഃ| ജൃമ്ഭാരോധജാനാമൌഷധമാഹ-സര്വശ്ചേതി| പ്രകൃതത്വാജ്ജൃമ്ഭാ രോധജാനാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബാഷ്പതഃ-അശ്രുണോ വിധാരിതാത്, പീനസാദയോ ഭവന്തി| പീനസോ-നാസാസ്രാവഃ| അക്ഷിശിരോഹൃദാം രുജാ സമ്ബന്ധഃ| സഗുല്മാ ഇതി സശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, ഗുല്മാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തത്ര സ്വപ്നാദികാ ചികിത്സാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബാഷ്പരോധജാനാഹ-പീനസാക്ഷീതി| അക്ഷിരോഗഃ ശിരോരോഗോ ഹൃദ്രോഗശ്ച| ബാഷ്പഃ-അശ്രു| ബാഷ്പരോധജാനാമൌഷധമാഹ-തത്ര സ്വപ്ന ഇതി| തത്ര-ബാഷ്പരോധജേഷു| പ്രിയാഃ-മനോഹരാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വമേഃ-ഛര്ദിശോ വിധാരിതായാഃ, വിസര്പാദയഃ സ്യുഃ| കോഠോ-ലോഹിതം കഠിനം ച മണ്ഡലമ്| ആക്ഷികണ്ഡൂപാണ്ഡൂനാമാമയേന സമ്ബന്ധഃ| വ്യങ്ഗാനി-മുഖേ ശ്യാമാനി മണ്ഡലാനി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമിരോധജാനാഹ-വിസര്പേതി| കോഠഃ-ക്ഷുദ്രരോഗവിശേഷഃ| അക്ഷ്യാമയഃ കണ്ഡ്വാമയഃ പാണ്ഡ്വാമയശ്ച| ഹൃല്ലാസഃഹൃദയാദീഷയഥാസഹിതാല്ലവണപാനീയോദ്ഗിരണമ്| വ്യങ്ഗം-ക്ഷുദ്രരോഗവിശേഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര ഗണ്ഡൂഷാദയഃ ശസ്താഃ| അനാഹാരഃ-അഭോജനമ്| ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| തഥാ രൂക്ഷം ഭുക്ത്വാ, തസ്യ-രൂക്ഷസ്യ, ഉദ്വമഃ-ഛര്ദനമ്| ഏവം പ്രാണോ വായുഃ സ്വമാര്ഗം പ്രത്യേതി| തതോ വ്യായാമാദ്യത്ര ശസ്തമ്| തഥാ, ക്ഷാരലവണാഭ്യാം യുക്തം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥം ശസ്യതേ-ഹിതം ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഛര്ദിരോധജാനാമൌഷധമാഹ-ഗണ്ഡൂഷേതി| അനാഹാരഃ-ഉപവാസഃ| രൂക്ഷമന്നം ഭുക്ത്വാ, തസ്യൈവാന്നസ്യ ഉദ്വമഃ-വമനമ്| അസ്രസ്യ സ്രുതിഃ-രക്തസ്രാവഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശുക്രാദ്വിധാരിതാത് തസ്യ-ശുക്രസ്യ സ്രവണമ്| തഥാ, ഗുഹ്യവേദനാ-പായുവൃഷണമേഹനാനാം ശൂലമ്| തഥാ, ശ്വയഥുഃ പ്രകൃതത്വാദ്ഗുഹ്യ ഏവേതി യോജ്യമ്| വൃദ്ധിഃ-വര്ധ്മ| അശ്മശബ്ദേനാശ്മരീ കഥ്യതേ| ഷണ്ഢതാ_സ്ത്രീഗമനാശക്തിത്വമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശുക്രരോധജാനാഹ-ശുക്രാദിതി| തത്സ്രവണം-ശുക്രസ്രാവഃ| ഗുഹ്യസ്യ-മേഢ്രസ്യ വേദനാ ശ്വയഥുശ്ച| വൃദ്ധിഃ-മുഷ്കവൃദ്ധിഃ| അശ്മ-അശ്മരീ| ഷണ്ഢതാ-അപത്യജനനാസാമര്ഥ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര താമ്രചൂഡാദികം ഭജേത്| തഥാ, ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ കൂഷ്മാണ്ഡാദിഭിഃ, സിദ്ധം ക്ഷീരം ഭജേത്| പ്രിയാശ്ച കാന്താഃ| പ്രിയത്വേന ഹി തദ്വിശേഷം നിരനുബന്ധം രഭസേന പ്രവര്തതേ ശുക്രമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശുക്രരോധജാനാമൌഷധമാഹ-താമ്രചൂഡേതി| താമ്രചൂഡഃ-കുക്കുടഃ| ബസ്തിഃ-ബസ്തികര്മ| ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ-മൂത്രാശയശോധനൈര്യവക്ഷാരാദിഭിഃ, സിദ്ധം(?) ക്ഷീരം ഭജേത്| ഏവം വേഗരോധജാ രോഗാ ഉക്താഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൃട് ച ശൂലം ച താഭ്യാമാര്തം-പീഡിതമ്, തഥാ, ക്ഷീണംക്ഷീണദേഹമ്, വേഗരോധിനം ത്യജേത്-ന ചികിത്സേത്| തഥാ, വിശം യോ വമതി, തം ച വേഗരോധിനം ത്യജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തൃഡാദ്യുപദ്രുതസ്യ വേഗരോധിന ഉപക്രമം നിഷേധതിതൃട്ശൂലാര്തമിതി| ക്ഷീണം-ക്ഷീണധാതുമ്| വിഡ്വമം-പുരീഷം വമന്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വേऽപി രോഗാ ജായന്തേ ന കേവലം പൂര്വോക്താ ഏവ| വേഗാനാം-പുരീഷാദിസമ്ബന്ധിനാം, യാന്യുദീരണാനി-അനാഗതാനാം പ്രവര്തനാനി, തൈഃ| തഥാ, തേഷാമേവാഗതാനാം യാനി വിധാരണാനിഅനുത്സര്ഗലക്ഷണാനി, തൈഃ| അത്രേയം യുക്തിഃ-വേഗോദീരണധാരണം നാമ വായോഃ കര്മ, തസ്യ ക്രിയാവത്ത്വാത്| തേന ച വേഗോദീരണധാരണലക്ഷണേന സ്വകര്മണാ സ ഏവ വായുഃ കോപ്യതേ| സ കുപിതഃ സര്വാനേവ വികാരാന് ജനയതി| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯/൮൫)- "ശാഖാഗതാഃ കോഷ്ഠഗതാശ്ച രോഗാ മര്മോര്ധ്വസര്വാവയവാങ്ഗജാശ്ച| യേ സന്തി തേഷാം ന തു കശ്ചിദന്യോ വായോഃ പരം ജന്മനി ഹേതുരസ്തി|| വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താദിമലോച്ചയാനാം വിക്ഷേപസംഹാരകരഃ സ യസ്മാത്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വേഗധാരണവത്സര്വരോഗഹേതുത്വകഥനദ്വാരാ വേഗോദീരണം നിഷേധതി-രോഗാ ഇതി| ഉക്താനാം വേഗാനാമുദീരണൈര്ധാരണൈശ്ച സര്വേऽപി രോഗാ ജായന്തേ, ന പുനഃ പൂര്വോക്താ ഏവ| പ്രവൃത്താവനുന്മുഖസ്യ (വേഗസ്യ) ബലാദുന്മുഖീകരണം-ഉദീരണമ്| വേഗധാരണവത്സര്വരോഗഹേതുത്വാദ്വേഗോദീരനമപി ത്യജേദിത്യര്ഥസിദ്ധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു വേഗോദീരണധാരണോത്ഥേഷു സര്വേഷു മധ്യേ, യേ തു ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന ഭവന്തി ഗുല്മോദാവര്താദയഃ, താന് പ്രതി "വര്ത്യഭ്യങ്ഗ" ഇത്യാദിനാ, സാധനം നിര്ദിഷ്ടം-ചികിത്സോക്താ| തതശ്ച-വേഗോദീരണധാരണാത്, അനേകധാവായുര്യസ്മാത്കുപ്യതി| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, തസ്യാനുലോമനം-മാര്ഗയോജകം, അന്നപാനൌഷധം യുഞ്ജീത| യദ്യപി വേഗോദീരണധാരണാത് "സര്വേ രോഗാ ജായന്തേ" ഇത്യുക്തമ്| തഥാപി, യഥാ വേഗധാരണാച്ചിരകാലഭാവിനഃ സപ്രത്യപായാ രോഗാ ഭവന്തി, ന തഥോദീരണാത്| അത ഏവ തന്ത്രകാരോऽധോവാതസ്യ രോധേനാമീരോമ്ഗാ ഭവന്തി, ശകൃതോ രോധാദമീ ഭവന്തീത്യുവാച| ന തു തദുദീരണാദമീ രോഗാ ഭവന്തീതി| പ്രായോഗ്രഹണം ക്വചിത് കഫാദേരപി പ്രകോപ ഇതി സമാപാദയതി| തഥാ ച വമിനിഗ്രഹേ ഉക്തമ് "വിസര്പകോഠകുഷ്ഠാക്ഷി" ഇത്യാദി| തത്ര "ഗണ്ഡൂഷധൂമാനാഹാരാഃ" ഇത്യാദിചികിത്സാ| ന ചൈവംരൂപോ വിധിര്വായാവുപദിശ്യതേ| തസ്മാത്പ്രായോഗ്രഹണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്വേഷാം സാധനാനുക്തൌ ഹേതുമാഹ-നിര്ദിഷ്ടമിതി| സര്വേഷാം സാധനേ വക്തവ്യേ, യത്കേഷാംചിദ്ഗുല്മോദാവര്താദീനാം സാധനമുക്തമ്, തത്രായം ഹേതുഃ-യദ്ഗുല്മാദയോ ബഹുലമുത്പദ്യന്തേ| ഇതരേ തു വിരലമ്| അനുക്തസാധനാനാം സാമാന്യേന സാധനമാഹ-തതശ്ചാനേകധേതി| യത്-യസ്മാത്, തതഃ-താഭ്യാം വേഗോദീരണധാരണാഭ്യാം, പവനഃ പ്രകുപ്യതി| അനേകധാ-അനേകവ്യാധിരൂപേണ| പ്രായോഗ്രഹണാത് പിത്തകഫാവപി| അതഃ-അസ്മാത്കാരണാത്, തസ്യ-വായോഃ, അനുലോമനമന്നപാനൌഷധം പ്രയുഞ്ജീത|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തുശബ്ദോऽവധാരണേ| സദാ-സര്വകാലമ്, ലോഭേര്ഷ്യാദീനാം വേഗാന് ധാരയേദേവ| ഹിതൈഷീ-യഃ പുരുഷഃ സ്വഹിതമിച്ഛന്| ക്വ ? പ്രേത്യ ചേഹ ച,-പരലോകേ തഥേഹലോകേ ച| കിമ്ഭൂതഃ സന് ? ജിതാനി-ദാന്താനി, ഇന്ദ്രിയാണി-മനഃഷഷ്ഠാനി ചക്ഷുരാദീനി, വിഷയാണാമനഭിലാഷുകതയാ യേന, സ ജിതേന്ദ്രിയഃ| ജിതേന്ദ്രിയശബ്ദേന ലോഭാദിവേഗവിധാരണേ ഉപായം ദര്ശയതി| ജിതേന്ദ്രിയ ഏവൈതാന് ധാരയിതും ശക്തോ നാന്യ ഇത്യര്ഥഃ| ലോഭഃ-ഗൃഹതൃഷ്ണേത്യാദിഃ| ഈര്ഷ്യാ-അസൂയാ| ദ്വേഷോ-വൈരമ്| മാത്സര്യം-പരഗുണാസഹിഷ്ണുത്വമ്| രാഗഃ-പ്രീതിഃ| ആദിശബ്ദേനാഭിധ്യാദിപരിഗ്രഹഃ| പ്രേത്യേഹ ചേതി കര്തവ്യേ ദ്വിശ്ചകാരകരണം ലോഭാദീനാം വേഗവിധാരണേന പ്രേത്യ തഥാऽസ്മിന് ലോകേ തുല്യകക്ഷത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| അന്യഥാ പ്രേത്യേത്യസ്യ പൂര്വനിര്ദേശാദ്ഭൂയസൈഷാം ലോഭാദീനാം വിധാരണം പ്രേത്യ ഹിതമ്, ന തഥേഹ ലോകേ| പശ്ചാന്നിര്ദിഷ്ടത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലോഭാദിവേഗധാരണം വിധത്തേ-ധാരയേത്വിതി| പ്രേത്യ-പരലോകേ| ഇഹ-ഇഹലോകേ| ലോഭോ-ലോലുപത്വമ്| ഈര്ഷ്യാപരോത്കര്ഷാസഹനമ്| ദ്വേഷഃ-പരാപകാരേച്ഛാ| മാത്സര്യം-ക്രോധഃ| രാഗോ-വിഷയാസക്തിഃ| ആദിശബ്ദാച്ഛോകാദയഃ| ജിതേന്ദ്രിയഃ സന്-ഇന്ദ്രിയജയവാന് ധാരയേത്, ന തു ഭയാദിനാ| ഭയാദിധൃതാനാം രോഗഹേതുത്വാത്| ഇതി വേഗോദീരണധാരണപ്രകരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മലാനാം-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മപുരീഷാദീനാമ്, യഥാകാലം ശോധനം പ്രതി യതേത-യത്നം കുര്യാത്| യോ യസ്യ മലസ്യ ശോധനകാലഃ, സ തസ്മിന്കാലേ ശോധനീയ ഇത്യര്ഥഃ| കിമര്ഥം മലാനാം ശോധനം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-അത്യര്ഥേത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തേ-മലാഃ, അത്യര്ഥസഞ്ചിതാഃ-അതിശയേന സ്വസ്ഥാനേവൃദ്ധിം ഗതാഃ, കുതോऽപ്യാഹാര വിഹാരരൂപാത് കോപഹേതോഃ കുദ്ധാഃ-കുപിതാഃ സന്തഃ, കദാചിജ്ജീവിതച്ഛിദഃ സ്യുഃ-ഭവേയുഃ| തസ്മാത്തേ ശോധനീയാഃ| അത്യര്ഥസഞ്ചിതഗ്രഹണേനൈതദ്ദ്യോതയതി| യദ്യേതേ മലാ അത്യര്ഥസഞ്ചിതാഃ സ്യുഃ, തദൈവ തേഷാമന്യോപക്രമേഭ്യഃ ശോധനാഖ്യ ഉപക്രമോ ജ്യായാന്| ലങ്ഘനപാചനേ തൂപക്രമമാത്രേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധനം വിധത്തേ-യതേത ചേതി| മലാനാം-വാതപിത്തകഫാനാം, ശോധനാര്ഥം പ്രയത്നം കുര്യാത്| ഹി-യസ്മാത്, തേ ശോധനം വിനാ, അത്യര്ഥം സഞ്ചിതാഃ സ്യുഃ, തതഃ ക്രുദ്ധാഃ സ്യുഃ, തതോ ജീവിതച്ഛിദഃ സ്യുഃ| യഥാകാലം-യസ്യ യസ്യ ദോഷസ്യ യസ്യ യസ്യ ശോധനസ്യ ച യോ യഃ കാലഃ, തദാ തദാ തസ്യ തസ്യ ദോഷസ്യ തത്തച്ഛോധനം കുര്യാത്, അത്യര്ഥസഞ്ചയാദ്യഥാ ജീവിതച്ഛിത്വം ന സ്യാത്| യഥോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൫)- "ചയകാഷ്ഠാമുപാരുഹ്യ കുര്വതേ തേ ഹ്യുപേക്ഷിതാഃ| പ്രായശഃ സുചിരേണാപി ഭേഷജദ്വേഷിണോ ഗദാന്|| അതിസ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനകുഷ്ഠമേഹഹൃതൌജസഃ| സ്രോതോരോധാക്ഷവിഭ്രംശശ്വാസശ്വഥുപാണ്ഡുതാഃ|| ആമോരുസ്തമ്ഭജഠരകൃച്ഛ്രാലസകദണ്ഡകാന്| തൃപ്തിപ്രമീലകാലസ്യഗ്രഹണ്യര്ശോഭഗന്ദരാന്|| പ്ലീഹവിദ്രധിവീസര്പമദസംന്യാസപീനസാന്| ഛര്ദിഗണ്ഡകൃമിഗ്രന്ഥിതന്ദ്രാദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്|| കണ്ഠാമയാന് മൂര്ധരുജഃ പ്രണാശം ബുദ്ധിനിദ്രയോഃ| തേജോവര്ണബലാനാം ച തൃപ്യതോ ബൃംഹണൈരപി|| ഉചിതൈരപി ചാഹാരൈര്യസ്മാദസ്യ വഹന്തി ന| ദോഷോപലിപ്തവദനാ രസം രസവഹാഃ ശിരാഃ|| വമനാദീനതോ യുഞ്ജ്യാത്സ്വസ്ഥസ്യൈവ യഥാവിധി||" ഇതി| നനു, "ഭിഷജഃ ശോധനം പ്രാഹുര്വര്ജ്യം സ്വസ്ഥേന സര്വദാ| പന്നഗസ്യേവ ഘോരസ്യ ദോഷസ്യ സമുദീരണമ്||" ഇതി സുശ്രുതാദിഭിഃ സ്വസ്ഥസ്യ ശോധനം നിഷിദ്ധമ്, ഇഹ തു വിഹിതമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| വിഷയഭേദാത്| ദ്വിവിധോ ഹി സ്വസ്ഥഃ, സഞ്ചിതദോഷോऽസഞ്ചിതദോഷശ്ച| തത്രാദ്യോ വിധേര്വിഷയോऽപരഃ പ്രതിഷേധസ്യേതി| നനു, സഞ്ചയോ-വൈഷമ്യമ് ച-രോഗഃ, നിരോഗശ്ച-സ്വസ്ഥഃ, ഇതി സഞ്ചിതദോഷസ്യ ന സ്വാസ്ഥ്യമ്| മൈവമ്| (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൨/൨൨)-"ചയോ വൃദ്ധിഃ സ്വധാമ്ന്യേവ പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു| വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച കോപസ്തൂന്മാര്ഗഗാമിതാ|| ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമസ്വാസ്ഥ്യം രോഗസമ്ഭവഃ|" ഇതി കോപലക്ഷണേഷ്വസ്വാസ്ഥ്യം രോഗസമ്ഭവശ്ച പഠതാऽऽചാര്യേണ ചയലക്ഷണേഷു സ്വാസ്ഥ്യം രോഗാസമ്ഭവശ്ചേതി ജ്ഞാപിതമ്, അതഃ സഞ്ചിതദോഷോऽപി സ്വസ്ഥ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, ലങ്ഘനപാചനൈര്ജിതാഃ-പ്രകൃതിം പ്രാപിതാഃ സന്തഃ, കദാചിത്-കസ്മിന്നപി കാലേ, കുപ്യന്തി| യേ പുനഃ സംശോധനൈഃ ശുദ്ധാസ്തേഷാം ന പുനരുദ്ഭവഃ-ഉത്ഥാനം ന ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശമനാച്ഛോധനസ്യ പ്രാധാന്യമാഹ-ദോഷാഃ കദാചിദിതി| ലങ്ഘനമത്രോപവാസഃ, പാചനസ്യ പൃഥഗുപാദാനാത്| സപ്തസു ശമനേഷു ദ്വയോര്ഗ്രഹണം പ്രധാനത്വാത് പ്രധാനാദ്ധി പ്രാധാന്യമുക്തമപ്രധാനാത്സുതരാം ലഭ്യതേ| ഇതി ശോധനമുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- കാലവിത്-വൈദ്യഃ, അതഃ-സംശോധനാദൂര്ധ്വം രസായനാനി പ്രയോജയേത്| കാലശബ്ദോ ദേശബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതീനാമുപലക്ഷണാര്ഥഃ| ന ഹി കാലമാത്രവിത് രസായനപ്രയോഗം സമ്യഗ്വിധാ പയിതും ശക്തഃ| കിമ്ഭൂതാനി രസായനാനി ? സിദ്ധാനി,-ബഹുശോ ദൃഷ്ടപ്രത്യയാനി ബ്രാഹ്മവാസിഷ്ഠാദീനി| കഥം യോജയേത് ? ഇത്യാഹ-യഥാ-ക്രമമിതി| യഥാക്രമം യഥായോഗമിത്യനേന രസായനവാജീകരണോക്തം സ്മാരയതി| തത്രൈഷ രസായനക്രമഃ (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯/൧൧)- "ഹരീതകീമാമലകം സൈന്ധവം നാഗരം വചാമ്|" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ഇത്ഥം സംസ്കൃതകോഷ്ഠസ്യ രസായനമുപാഹരേത്|" ഇതി| ഏതദുക്തം ഭവതി| യദ്യപ്യേവം വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനനാവനൈഃ പഞ്ചഭിരപി കര്മഭിഃ സംസ്കൃതോര്ധ്വാധഃസകലകായഃ, തഥാപ്യേഷ രസായനികോ ഭൂയഃ ശരീരസംസ്കാരഃ കരണീയഃ| തസ്യ തത്പൂര്വകത്വാത്| അത ഏവ സംശുദ്ധദേഹോऽയമിതി കൃത്വാ ത്രിവൃദ്ദന്ത്യാദീനതിവിരേചനാത്മകാന്നോപദിശതി| തഥാ വാജീകരണേऽപ്യാഹ (ഹൃ. ഉ. അ. ൪൦/൭)- "അഥ സ്നിഗ്ധ വിശുദ്ധാനാം നിരുഹാന് സാനുവാസനാന്| ഘൃതതൈലരസക്ഷീരശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുതാന്|| യോഗവിദ്യോജയേത്പൂര്വം ക്ഷീരമാംസരസാശിനാമ്| തതോ വാജീകരാന് യോഗാന്" ഇതി| തഥാ, യഥായോഗം-യോ യസ്യ യുജ്യതേ , ദാതുമിത്യര്ഥഃ| യഥാ-ഇദം രസായനം വാതപ്രകൃതേര്യോഗ്യമിദം പിത്തപ്രകൃതേരിദം ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേരിത്യാദി| തഥാऽമുഷ്മിന് ദേശേऽമുഷ്മിന് കാലേ വാऽമുഷ്മിന് വയസ്യമുഷ്മിന് ദേഹേ രസായനം യോഗ്യമിദമിതി യഥാ യോഗാര്ഥഃ| ഏവം വൃഷ്യയോഗേऽപി യോജ്യമ്| അത്ര ച രസായനാനി വാതാതപികാനി യോജയേത്, ന കുടീപ്രവേശികാനി| സ്വസ്ഥവൃത്താധികാരത്വാത് തദ്വിധാനസ്യ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ബൃംഹണമ്| തത്ത്രിവിധമ്,-രസായനം വാജീകരണമാഹാരാദിപ്രയോഗശ്ച| തത്ര ശുദ്ധസ്യ രസായനവാജീകരണേ വിധത്തേ-യഥാക്രമമിതി| യഥാക്രമം-സ്വസ്വവിധ്യുക്തക്രമാനതി ക്രമേണ| യഥായോഗം-പ്രകൃത്യാദിയോഗ്യതാനതിക്രമേണ| സിദ്ധാനി ബഹുശോ ദൃഷ്ടഫലാനി| കാലവിത്-അവസ്ഥാവിജ്ഞാതാ| രസായനാനന്തരം വൃഷ്യയോഗാംശ്ച-വാജീകരണോക്താന് യോജയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭേഷജേന ക്ഷപിതേ-നരേ ശോധനകാര്ഷതേ സതി, ആഹാരൈഃ-ഭോജ്യൈര്ബൃംഹണം പഥ്യം-ഹിതം, ക്രമാത്-ന സഹസൈവ| കൈരാഹാരൈഃ ? ഇത്യാഹ-ശാല്യാദിഭിഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ഹൃദ്യാനി ച താനി ദീപനാനി ഭൈഷജ്യാനി-ഔഷധാനി ച ശുണ്ഠീപിപ്പല്യാര്ദ്രകത്വഗേലാദീനി, തൈഃ സംയോഗോ-മിശ്രതാ, തസ്മാത് ഹൃദ്യദീപനഭൈഷജ്യസംയോഗാത്, രുചിപക്തീ ദദതി-അഭിലാഷപാകാബുത്പാദയന്തി യേ ശാല്യാദയസ്തൈ രുചിപക്തിദൈരാഹാരൈര്ബൃംഹണം ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമ്| കിമ്ഭൂതൈരാഹാരൈഃ ? സാഭ്യങ്ഗേത്യാദി| സഹാഭ്യങ്ഗദിഭിര്വര്തന്ത ഇതി സാഭ്യങ്ഗാദയ ആഹാരാസ്തൈഃ, ആഹാരൈരഭ്യങ്ഗാദിഭിശ്ചേത്യര്ഥഃ| സ്നേഹബസ്തിഃ-അനുവാസനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധനക്ഷീണസ്യ ബൃംഹണം വിധത്തേ-ഭേഷജക്ഷപിത ഇതി| ഭേഷജേന-പ്രകൃതത്വാച്ഛോധനേന, അതിസംചയനിര്ഹരണാദതിയോഗാദ്വാ ക്ഷപിതഃ-കര്ശിതഃ, തസ്മിന്, ആഹാരൈഃ-ഭോജ്യൈഃ, ബൃംഹണം പഥ്യം-ഹിതമ്| യസ്തു ശോധനേനാക്ഷപിതഃ, തസ്യ രസായനാദ്യൈര്ബൃംഹണം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| ക്രമാത്-ബലാനലാദ്യനുസാരേണ| ഹൃദ്യാനാം ഭൈഷജ്യാനാം സംയോഗാദ്രുചിദൈഃ, ദീപനാനാം പക്തിദൈഃ| സ്നേഹബസ്തിഃ-അനുവാസനമ്| നിരുഹാനുവാസനാവത്ര ബൃംഹണൌ ഗ്രാഹ്യൌ| ശോധനേऽതിവാച്യേ ഭേഷജഗ്രഹണം സര്വത്ര ലങ്ഘനപാചനാദിഭേഷജക്ഷപിതസ്യാപ്യേതദ്ബൃംഹണപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ-തേന പ്രകാരേണ പൂര്വം ശോധനം തതോ ബൃംഹണം തതോ രസായനപ്രയോഗ ഇത്യേവംരൂപേണ, സഃ-ശോധനാദിസേവീ പുരുഷഃ, ശര്മ-സ്വാസ്ഥ്യം, ലഭതേ| തഥാ സര്വേത്യാദി| സര്വേ ച തേ പാവകാശ്ച സര്വപാവകാഃ, തേഷാം പാടവം-ശക്തിം ലഭതേ| തത്ര (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൫൯)-"ഭൌമാപ്യാഗ്നേയവായവ്യാഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ സനാഭസാഃ" ഇതി പഞ്ച മഹാഭൂതാഗ്നയഃ, സപ്ത ധാത്വഗ്നയഃ, ത്രയോദശോ ജാഠരാഗ്നിരിതി| ധീവര്ണേത്യാദി| ധീവര്ണയോശ്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയാണാം ച വൈമല്യം ലഭതേ| തഥാ, വൃഷതാം-സ്ത്രീഗമനസാമര്ഥ്യം ലഭതേ| തഥാ, ദൈര്ധ്യമായുഷഃ-ജീവിതസ്യാധിക്യം ലഭതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധനാദിപ്രയോഗസ്യ ഫലമാഹ-തഥാ സ ഇതി| ശര്മ-സുഖമ്| സര്വപാവകാഃ-ജാഠരാഗ്നിഭൂതാഗ്നിധാത്വഗ്നയഃ| വൃഷതാം-സമ്ഭോഗക്ഷമത്വമ്| ഇതി ബൃംഹണപ്രകരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭൂതാനി ച വിഷം ച വായുശ്ചാഗ്നിശ്ച ക്ഷതം ച ഭങ്ഗശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ത ആദിര്യേഷാമാഗന്തുകരോഗഹേതൂനാം ത ഏവമ്, തേഭ്യഃ സമ്ഭവോ യേഷാമാഗന്തുകഗദാനാം ജ്വരാദീനാം തേ ഭൂതാദിസമ്ഭവാ ആഗന്തവോ രോഗാഃ സ്യുഃ| ആഗന്തുഹേതുപ്രഭവത്വാദാഗന്തവോ ഗദാ ഉച്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ന കേവലമേത ഏവ ഗദാഃ, കിന്തു രാഗദ്വേഷഭയാദ്യാശ്ചാഗന്തവോ ഗദാഃ സ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനമ്| തത്ര ഭൂതാദീനാം രോഗഹേതുത്വമാഹ-യേ ഭൂതേതി| ഭൂതോ-ഗ്രഹഃ| വായുഃ-ജഞ്ഝാമാരുതാദിഃ| ക്ഷതം-ശസ്ത്രക്ഷതമ്| ഭങ്ഗഃ-സ്ഖലനാദിഹേതുകോ ഗാത്രഭങ്ഗഃ| ആദിശബ്ദാത് ശ്രമാദയഃ| ആദ്യശബ്ദാത് ശോകാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രജ്ഞായാ അപരാധാഃ-അസാധ്വാചരണാനി, തേഷാം ത്യാഗഃ| തഥാ, ഇന്ദ്രിയാണാം-ചക്ഷുരാദീനാമുപശമോ-രൂപദിവിഷയേऽതിപ്രവൃത്താനാം സംയമനമ്, അശുഭരൂപേ വാ വിഷയേ പ്രവൃത്താനാം സംയമനമ്, അലോലുപതേത്യര്ഥഃ| തഥാ, സ്മൃതിഃ-അതീതാര്ഥാദിസ്മരണമ്| ദേശേത്യാദി| തഥാ, ദേശാദീനാം വിജ്ഞാനമ്| ദേശോ-ജാങ്ഗലാദിഃ, കാലഃ-ശീതാദിഃ, ആത്മാ ച-വാതപ്രകൃത്യാദിഃ, ഏഷാം വിജ്ഞാനം-അവബോധഃ| തഥാ ച, സതാം വൃത്തം-ചരിതം സദ്വൃത്തമ്, തസ്യാനുവര്തനം-അനുഷ്ഠാനമ്| നിജാനാമാഗന്തൂനാം ച വികാരാണാമനുത്പത്ത്യൈ-രോഗാണാമനുത്പാദനായ, സമാസേന-സങ്ക്ഷേപേണ, വിധിരേഷഃ-ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിത്യാദി സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമിത്യേവമന്തഃ, പ്രദര്ശിതഃ-സമ്യഗുക്തഃ| ഉത്പന്നാനാമിത്യാദി| ച സമുച്ചയേ| ന കേവലം നിജാഗന്തൂനാം രോഗാണാമനുത്പത്ത്യൈ വിധിരേഷഃ പ്രോക്തഃ, യാവദുത്പന്നാനാം-ജാതാനാം ച, ശാന്തയേ വിധിഃ പ്രോക്തഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനോപായമാഹ-ത്യാഗ ഇതി, ദേശേതി, അഥര്വവിഹിതേതി| "കായവാങ്മാനോഭേദേന ത്രിവിധമപ്യഹിതം കര്മപ്രജ്ഞാപരാധഃ" ഇത്യുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൨൨)| തേഷാം ത്യാഗോ ത്രജനമ്| സ്മൃതിഃ-നക്തംദിനാനി മേ യാന്തീത്യുക്താ| ഗ്രഹാഃ-സൂര്യാദയഃ| പ്രജ്ഞാപരാധത്യാഗാദിര്ഭൂതാദീനാം-ആഗന്തൂനാം ഹേതൂ നാമ്, അസ്പര്ശനേ അസമ്ബന്ധേ, ഉപായഃ| തഥാ, പൃഥക് പൃഥക് ഭൂതപ്രാതഷേധാദൌ യോ നിര്ദിഷ്ടഃ സോऽപ്യുപായഃ| "അഥര്വവിഹിതാ ശാന്തിഃ" ഇത്യാദ്യമമും ശ്ലോകം കേചിദത്ര ന പഠന്തി| തദസത്, പൂര്വശ്ലോകസ്യാനന്വിതത്ത്വാപത്തേഃ| അധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി-അനുത്പത്ത്യാ ഇതി| ഏഷഃ-വേഗധാരണനിഷേധാദിഃ| സമാസേനേതി രോഗാണാമനുത്പത്തിഹേതുത്വേന ഉത്പന്നശാന്തിത്വേന ച കാര്ത്സ്ന്യേന വക്തുമശക്യത്വാത് ഇത്യേവംപരമ്| ന ത്വത്ര സമാസ ഉത്തരത്ര തന്ത്രാന്തരേ വാ വ്യാസ ഇത്യേവംപരമ്, വിസ്തരപ്രസ്താവാത്| നന്വേവം ചേത് പൂര്വയോരധ്യായയോരനാരമ്ഭഃ, ന ഹി നിജാഗന്തുഭ്യോऽന്യേ രോഗാഃ സന്തി, യദര്ഥം തദാരമ്ഭഃ| മൈവമ്| വിഷയഭേദാത്| കാലാര്ഥകര്മണാം ഹി രോഗഹേതുത്വമ്| തത്ര കര്മഹേതവോ രോഗാനുത്പാദനീയസ്യ വിഷയഃ, കാലഹേതവ ഋതുചര്യായാഃ, അര്ഥഹേതവോ ദിനചര്യായാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതശബ്ദേന ഹേമന്തശിശിരാഖ്യാവൃതൂ ദ്വാവപി ഗൃഹ്യേതേ| തത്രോദ്ഭവോ-ജന്മ യസ്യ ദോഷചയസ്യാസൌ ശീതോദ്ഭവോ ദോഷചയഃ| തം വസന്തേ വിശോധയന്-നിര്ഹരന്, ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ-വര്ഷാകാലേ ദോഷചയം വിശോധയന്, തഥാ വാര്ഷികം ഘനാത്യയേ-ശരദി ദോഷചയം വിശോധയന്, ആശു-യഥോക്തം കാലമനുല്ലങ്ഘയന്, സമ്യക്-യഥാവത്, ത്രിവിധമപി ദോഷചയം വിശോധയന്നൃതുജാന് രോഗാന് ന ജാതു-കദാചിത്, പ്രാപ്നോതി-ആസാദയതി| വസന്തേ വിശോധയന്നിത്യത്ര വസന്തപ്രാരമ്ഭ ഏവ ചൈത്രേ മാസി വിശോധയന്നിതി ബോധ്യമ്, പ്രത്യവായഭയാത്| തഥാ ഹി ഋതുദ്വയസഞ്ചിതസ്യ ദോഷചയസ്യ ചൈത്രേ വിശോധനമക്രിയമാണം രോഗാനീകം കുര്യാത്| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമിത്യത്രാത്യന്തഘനവിനാശേ ശരത്പശ്ചിമേ ഭാഗേ വിശോധയേദിതി ബോധ്യമ്| വാര്ഷികോ ഹി ദോഷചയ ഏകര്തുജ ഏവ| തസ്മാദ്വിശ്രബ്ധം കൃത്വാ സാധാരണേ കാര്തികേ മാസി സ വിശോധയിതും യുക്തഃ| അപി ചാഗ്രേ ഹേമന്തശിശിരകാലജോ ദോഷചയോ വസന്തേ ശോധയിതവ്യഃ| തസ്മാദാശ്വയുജേ മാസി വാര്ഷികോ ദോഷചയോ യദി വിശോധ്യേത തദാനീമതിതരാം ബഹുരഗ്രേ ദോഷചയഃ സ്യാത്, കാലസ്യ ബഹുത്വാത്| ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാല ഇത്യത്ര കാലഗ്രഹണേന വര്ഷാപ്രാരമ്ഭമാത്ര ഏവേതി ബോധ്യമ്| തഥാ ച ശാസ്ത്രകാരോ വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩/൩൩)- "ശ്രാവണേ കാര്തികേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമചിതാന്വായ്വാദീനാശു നിര്ഹരേത്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര ഋതുചര്യായാഃ കാലഹേതുവിഷയത്വം ദര്ശയതിശീതോദ്ഭവമിതി| വസന്താഭ്രകാലഘനാത്യയശബ്ദൈസ്തദവയവാശ്ചൈത്രശ്രാവണകാര്തികാ ലക്ഷ്യന്തേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ.൧൩/൩൩)-"ശ്രാവണേ കാര്തികേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമചിതാന് വായ്വാദീനാശു നിര്ഹരേത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിത്യം-സദൈവ, ഹിതാഹാരവിഹാരൌ സേവതേ തച്ഛീലോ യഃ സ ഏവമ്ഭൂതോ നരഃ| തഥാ, സമീക്ഷ്യകാരീ-വിമൃശ്യവിധായീ, ഇദം കൃത്വേദം സമ്പദ്യതേ, ഏവം ച കൃത്വൈതത്സമ്പദ്യതേ, ഏവം ബുദ്ധ്വാ ശുഭം കരോത്യശുഭം വര്ജയതി| തഥാ, വിഷയേഷു-ശബ്ദാദിഷു, അസക്തഃ-അലോലുപഃ| തഥാ, ദാതാ-ത്യാഗവാന്| തഥാ, സമഃ-സര്വേഷു ഭൂതേഷു സമചിത്തഃ| തഥാ, സത്യപരഃ-അബിതഥവാക്| തഥാ, ക്ഷമാവാന്-യഃ ശക്തോऽപി കൃതാപരാധം ദണ്ഡേനാനുരൂപേണ ന യോജയതി| തഥാ, ആപ്താനുപസേവതേ തച്ഛീലോ യഃ സ ആപ്തോപസേവീ ചാരോഗോ ഭവതി| ന കേവലം പ്രാക്തനവിധ്യനുഷ്ഠാനേനാരോഗഃ സമ്പദ്യതേ, യാവദാപ്തോപസേവീ ചേതി ചശബ്ദാര്ഥഃ| "യേഷാം ത്രികാലമമലം ജ്ഞാനമവ്യാഹതം സദാ| ആപ്താഃ ശിഷ്ടാ വിബുദ്ധാസ്തേ തേഷാം വാക്യമസംശയമ്||" ഇതി (ചരകേ സൂ. അ. ൧൧/൯൮) ആപ്തലക്ഷണമിതി| ഉപജാതിവൃത്തേ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗ- ഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൪||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദിനചര്യായാ അര്ഥഹേതുവിഷയത്വം ദര്ശയതി-നിത്യമിതി| വിഷയേഷ്വസക്തഃ പുമാനരോഗോ ഭവതി-അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗജാന് രോഗാന്ന പ്രാപ്നോതി, യോ ഹി നിത്യം ഹിതാവേവാഹാരവിഹാരൌ സേവതേ, സമീക്ഷ്യ കാര്യം കരോതി, പാത്രേഭ്യോ ദദാതി, സര്വേഷു സാമ്യേന വര്തതേ, സത്യം ഭാഷതേ, ക്രോധഹേതാവപി ന ക്രുധ്യതി, ആപ്താംശ്ച ഗുര്വാദീനുപസേവത ഇതി| ഉക്തം ച ദിനചര്യായാമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൨/൨൯)- "ന പീഡയേദിന്ദ്രിയാണീ ന ചൈതാന്യതിലാലയേത്" ഇത്യാദി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൫)-"അര്ഥേഷ്വലഭ്യേഷ്വകൃതപ്രയത്നം കൃതാദരം നിത്യമുപായവത്സു| ജിതേന്ദ്രിയം നാനുപതന്തി രോഗാസ്തത്കാലയുക്തം യദി നാസ്തി ദവമ്|| കാലോऽനുകൂലോ വിഷയാ മനോജ്ഞാ ധര്മ്യാഃ ക്രിയാഃ കര്മ സുഖാനുബന്ധി| സത്ത്വം വിധേയം വിശദാ ച ബുദ്ധിര്ഭവന്തി ധീരസ്യ സദാ സുഖായ||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| രോഗാനുത്പാദനാധ്യായഃ സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതഃ|| ൪||