೪. ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇಽಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ವೇಗಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಸಮ್ಭವಃ| ಅತೋ ವೇಗಧಾರಣಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ಯಾ ರೋಗಾನುತ್ಪತ್ತಿಸ್ತಾಮಧಿಕೃತ್ಯಾಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ--

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಾಖ್ಯಾಽತ್ರ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯವದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪಾದಃ- ಅನುತ್ಪಾದನಮ್, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಃ| ಉಪದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ನಿದರ್ಶನಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಚೋತ್ಪನ್ನರೋಗೋಪಶಮನೇಏಯೋಽಪಿ, ವಾತಾದಿರೋಧೋತ್ಥಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮುಪಶಮಸ್ಯಾಭ್ಯುಪದೇಶಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶ್ಲೋ.೩೪)- "ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧಿರೇಷಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಣಾಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಯೋರಧ್ಯಾಯಯೋರ್ನಿಯತಕಾಲೋ ವಿಹಾರೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ಇಹಾನಿಯತಕಾಲಃ| ಸ ಚ ಪಞ್ಚಧಾ,-ವೇಗಧಾರಣಂ, ವೇಗೋದೀರನಂ, ಶೋಧನಂ, ಬೃಂಹಣಂ, ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚೇತಿ| ತೇಷಾಂ ಚ [೨]ಹಾನೋಪಾದಾನಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪಾದನಮ್, ಪ್ರಾಗಭಾವಪ್ರಧ್ವಂಸಹೇತುತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಧಾರಣೋದೀರಣಯೋರ್ಹಾನಾತ್ ಪ್ರಾಗಭಾವಃ, ಶೋಧನಾದ್ಯುಪಾದಾನಾದುಭಯಮ್| ಅತ ಏವಾಯಂ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನಹೇತುತ್ವಾದ್ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಃ| ನನು, ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋ [೩]ಯದ್ಯಯಮಧ್ಯಾಯ[೪]ಸ್ತರ್ಹ್ಯೌಷಧಸ್ಕನ್ಧೇ ಪ್ರಣಿಧೀಯತಾಮ್| ಸತ್ಯಮ್| ಯ ಏವ ಹಿ ಹೇತವಃ, ತಾನ್ಯೇವೌಷಧಾನಿ| ಅಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾವೇವಾತ್ರ ಭೇದಕೌ| ಕಿನ್ತ್ವನುತ್ಪನ್ನೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಯೇ ವಿಹಾರಾಹಾರಾ ರಾಗತೋ ವಿಧಿತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸೇವ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಹೇತುಸ್ಕನ್ಧೇ ವಿಧೀಯನ್ತೇ| ತೇಷಾಮೇವ ಹಿ ಪ್ರಮಾದಾತ್ಪ್ರತಿಕೂಲದೈವಾದ್ವಾ ಸತ್ಯಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ ಹೇತುತ್ವಮ್| ಯ ಉತ್ಪನ್ನೇಷು, ತೇ ಭೇಷಜಸ್ಕನ್ಧೇ| ತೇಷಾಮೇವ ಹ್ಯಪ್ರಮಾದಾದನುಕೂಲದೈವಾದ್ವಾ ಸತಿ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ ಭೇಷಜತ್ವಮ್| [೫]ಪೂರ್ವಯೋರುತ್ತರೇಷಾಂ ಚ ಷಣ್ಣಾಮಧ್ಯಾಯಾನಾಮನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಹೇತುಸ್ಕನ್ಧೇ ಪ್ರಣಿಧಾನಮಿತಿ ಸಕಲಮನಾಕುಲಮ್| ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯತ್ವಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾಧ್ಯಾಯಾನಾಮ್, ತಥಾಪ್ಯಸ್ಯೈವ ಸಂಜ್ಞಾಕರಣಮತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ವಾತಾದೇಏನಾಂ ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯೇತ್| ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಃ| ಕ್ಷವಃ- ಛಿಕ್ಕ| ೬ ಶ್ರಮೋ- ವ್ಯಾಯಾಮಾಯಾಸಃ, ತೇನ ಶ್ವಾಸಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ವೇಗಧಾರಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ವೇಗಾನ್ನೇತಿ| ಪ್ರವೃತ್ಯುನ್ಮುಖತ್ವಂ ವೇಗಃ| ವಾತಶಬ್ದೇನಾಧೋವಾತ ಊರ್ಧ್ವವಾತಶ್ಚ| ಕ್ಷವಃ-ಕ್ಷವಥುಃ| ಶ್ರಮೇಣ ಶ್ವಾಸಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಃ| ಅಶ್ರು-ಆನನ್ದಜಂ ಶೋಕಜಂ ವಾ ನೇತ್ರೋದಕಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಊರ್ಧ್ವವಾತಸ್ಯ- ಉದ್ಗಾರರೂಪಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾ ಅರುಚ್ಯಾದಯಃ| ಅತ ಏವಾಧೋವಾತರೋಧಾದ್ಯೇ ರೋಗಾ ಅತಿಪ್ರತ್ಯಪಾಯರೂಪಾ ಗುಲ್ಮಾದಯಃ, ತೇಽತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ಉದಾವರ್ತಃ- ಅರ್ಶೋನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ರುಕ್- ಪೀಡಾ| ಕ್ಲಮೋ- ಗ್ಲಾನಿಃ| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸಙ್ಗೋ- ವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ದೃಷ್ಟೇರಗ್ನೇಶ್ಚ ವಧೋ- ನಾಶಃ| ಹೃದ್ಗದೋ- ಹೃದ್ರೋಗಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ನಿಷೇಧಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ ವೇಗಧಾರಣಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ| ತತ್ರಾಧೋವಾತರೋಘಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ-ಅಧೋವಾತಸ್ಯೇತಿ| ರುಕ್-ಕೋಷ್ಠಶೂಲಮ್| ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿರೋಧಃ| ದೃಷ್ಟಿವಧಃ-ತಿಮಿರಮ್| ಅಗ್ನಿವಧಃ-ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಹೃದ್ಗದೋ-ಹೃದ್ರೋಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಕೃತೋ ರೋಧೇನ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿವೋದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ-ಜಙ್ಘಾಕಾಣ್ಡಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಭಾಗೇ ಪಿಣ್ಡಾಕೃತಿ ಕಠಿನಂ ಮಾಂಸಮ್| ತತ್ರೋದ್ವೇಷ್ಟನೇನೇವ ರುಗ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ-ಪೀನಸಃ| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಮೇತ ಏವ, ಯಾವತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ-ಗುಲ್ಮಾದಯಶ್ಚ, ಸ್ಮೃತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಧೋವಾತರೋಧಜಾನನ್ತರಮೂರ್ಧ್ವವಾತರೋಧಜೇಷು ವಾಚ್ಯೇಷು ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರರೋಧಜಾನಾಂ ವಚನಮಧೋವಾತರೋಧಜ ೧ ತುಲ್ಯರೋಗಯೋಗತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ವಿಡ್ರೋಧಜಾನಾಹ-ಶಕೃತ ಇತಿ| ಜಙ್ಘಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಭಾಗೇ ಪಿಣ್ಡಿಕಾಕೂತಿಮಾಂಸಂ ಪಿಣ್ಡಿಕಾ, ತಸ್ಯಾ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ-ಉದ್ವೇಷ್ಟ ೨ ಮಾನಾಯಾಮಿವ ದುಃಖಮ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ-ಅಧೋವಾತರೋಧಜಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾದಙ್ಗಭಙ್ಗಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಭಙ್ಗಃ ಸ್ಫೋಟನಮಿವಾಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ವೇದನಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇಢ್ರಂಶಿಶ್ರ್ನಮ್| ಪೂರ್ವೇ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ರೋಗಾಃ-ಅಧೋವಾತಶಕೃದ್ರೋಧಜಾಃ, ತೇಽಪಿ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ವಾತಾದಿರೋಧಜಾಃ ಕೇಚಿದೇವೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಕೇಚಿನ್ನೇತಿ ಬೋಧಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮೂತ್ರರೋಧಜಾನಾಹ-ಅಙ್ಗಭಙ್ಗೇತಿ| ಅಙ್ಗಭಙ್ಗೋ-ಭಜ್ಯಮಾನೇಷ್ವಿವಾಙ್ಗೇಷು ದುಃಖಮ್| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ವೇದನಾಃ| ಪೂರ್ವೇ ರೋಗಾಃ-ಅಧೋವಾತವಿಡ್ರೋಧಜಾಃ| ತೇ ಚ ಪ್ರಾ ೩ ಯೋಗ್ರಹಣಾನ್ನ ಸರ್ವೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತದೌಷಧಂ-ತೇಷಾಂ ವಾತಾದಿರೋಧಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೌಷಧಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಭವತಿ| ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವರ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತಿಃ-ಮದನಫಲಾದಿಕೃತಾ ಫಲವರ್ತಿಸಂಜ್ಞಾ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ-ಅಭ್ಯಞ್ಜನಮ್| ಅವಗಾಹೋ ವಾತಹರದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತೇ ದ್ರವೇ ದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ನಿಹಿತೇ ಪಾಯುದೇಶಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಪನಮ್| ಸ್ವೇದನಂ-ಸ್ವೇದಃ| ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ-ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಯೇ ಬಸ್ತಿವಿಧೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಾನಾಂ ವಾತಾದಿರೋಧಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತದೌಷಧಮಿತಿ| ಕರ್ಮ ಚೇತ್ಯನ್ತೇನ| ತೇಷಾಂ-ಅಧೋವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮ್| ವರ್ತಿಃ-ಗುದೇ ಪ್ರಣಿಧೇಯಾ ಫಲವರ್ತಿಸಂಜ್ಞಾ| ವತ್ರಿಃ-ಗುದೇ ಪ್ರಣಿಧೇಯಾ ಫಲವರ್ತಿಸಂಜ್ಞಾ| ಅವಗಾಹಃ-ತೈಲಾದಿಪೂರ್ಣದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ನಿಮಜ್ಜನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪುರೀಷವೇಗಧಾರಣಜೇಷು ಯಕ್ಷ್ಮಸು-ರೋಗೇಷು, ವಿಶಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಭೇದಿ-ಭೇದಕಮನ್ನಪಾನಂ ಯಾವಕಮಸ್ತುವಾಸ್ತುಕಾದಿಕಮೌಷಧಮ್| ಚಶಬ್ದಾತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವರ್ತ್ಯಾದಿ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಡ್ರೋಧಜಾನಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಅನ್ನಪಾನಂ ಚೇತಿ| ವಿಡ್ಭೇದಿ-ಯವಮಸ್ತ್ವಾದಿಕಮ್| ಯಕ್ಷ್ಮಸು-ರೋಗೇಷು| ಚಕಾರಃ ಸಾಮಾ ೪ ನ್ಯಾನುಪ್ರವೇಶಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಥಾ 'ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯೋ ದಧಿ ದೀಯತಾಂ ತಕ್ರಂ ಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಾಯ' ಇತಿವತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಬಾಧಃ ಸ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೂತ್ರರೋಧಜೇಷು ಪುನಃ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ-ಭೋಜನಾತ್ಪೂರ್ವಂ, ಘೃತಂ ಪಾನೇ ಶಸ್ಯತೇ| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಘೃತಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಕಥಮ್ ? ಉತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ-ಅಹೋರಾತ್ರಜರಣಲಕ್ಷಣಯಾ| ಯೋಜನಾದ್ವಯಮೇತಚ್ಚಾವಪೀಡಕಸಂಜ್ಞಿತಂ-ಅವಪೀಡಕಮುಚ್ಯತೇ| ಯೋಜನಯೋರ್ದ್ವಯಂ ಯೋಜನಾದ್ವಯಂ,-ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ನೇಹಯೋಜನಾ ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಸ್ನೇಹಯೋಜನಾ ಚ| ತತ್ರ, ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ-ಯತ್ರ ಘೃತಪಾನಸಮನನ್ತರಂ ಭಕ್ತಂ ಭುಜ್ಯತೇ, ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ-ಯತ್ ಹ್ಯಸ್ತನೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಣೇ ಘೃತಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಷ್ವವಪೀಡಕಶಬ್ದೇನ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮೇತದಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೮/೧೨೪)- "ರಸೈಃ ಕೋಷ್ಣೈಶ್ಚ ಸರ್ಪಿರ್ಭಿರವಪೀಡಕಯೋಜಿತೈಃ" ಇತಿ| ತಥಾಽಷ್ಟಾಙ್ಗಾವತಾರೇ ಮೂತ್ರೋದಾವರ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮ್-"ಅವಪೀಡಕಸರ್ಪಿಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ಮೂತ್ರಜೇ ಗದೇ" ಇತಿ| ನನು, ವೇಗಧಾರಣೇನ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮರುತ ಏವ ಕೋಪಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶ್ಲೋ.೨೩)- "ತತಶ್ಚಾನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನೋ ಯತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ" ಇತಿ| ಪವನವಿಜಯೇ ಚ ತೈಲಂ ಯಥಾ ವರಂ ನ ತಥಾ ಘೃತಮ್| ಅತಸ್ತೈಲಸ್ಯೈವಾವಪೀಡಕಯೋಜನ ಮತ್ರೋಚಿತಮ್, ನ ಸರ್ಪಿಷಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತೈಲಸ್ಯ ವಾತಜಿತೋಽಪಿ ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಾಲ್ಪಮೂತ್ರಸ್ವಭಾವತ್ವಾದತ್ರಾಯೋಗ್ಯಂ ಪಾನಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೫/೫೫)- "ತೈಲಂ ಸ್ವಯೋನಿವತ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಮ್" ಇತಿ| ಸ್ವಯೋನಿವದಿತ್ಯುಕ್ತೇಶ್ಚಾಲ್ಪಮೂತ್ರತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬/೨೧)- "ಉಷ್ಣಸ್ತ್ವಚ್ಯೋ ಹಿಮಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ಕೇಶ್ಯೋ ಬಲ್ಯಸ್ತಿಲೋ ಗುರುಃ| ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ" ಇತಿ| ತದೇವಂ ತೈಲಸ್ಯ ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಾಲ್ಪಮೂತ್ರಸ್ವಭಾವತಯಾ ತದೀಯೋಽವಪೀಡಕೋ ಮೂತ್ರರೋಧೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷ್ವೌಷಧತ್ವೇನ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಅಪಿ ತು ಸರ್ಪಿಷ ಏವ ಯುಕ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮೂತ್ರರೋಧಜಾನಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಮೂತ್ರಜೇಷ್ವಿತಿ| ಅವಪೀಡಕೋ ದ್ವಿವಿಧಃ,- ಹೃಸ್ವಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಪ್ರಯೋಗಃ, ಉತ್ತಮಯಾ ಅನನ್ನಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೫)- "ಮೂತ್ರಜೇಷು ತು ಪಾನೇ ಚ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ಶಸ್ಯತೇ ಘೃತಮ್| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಚೋತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮ್| ಅವಪೀಡಕಮೇತಚ್ಚ ಸಂಜ್ಞಿತಂ" ಇತಿ| ಚಕಾರಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾನುಪ್ರವೇಶಾರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪುನರಿತಿ ವ್ಯತಿರೇಕೇ| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯ ಧಾರಣಾದರುಚ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಉರೋ-ವಕ್ಷಃ, ತಸ್ಯಾಧೋ ಹೃದಯಮ್, ತಯೋರ್ವಿಬನ್ಧಃ-ಅನ್ತಸ್ತಮ್ಭ ಇವ| ತತ್ರ-ತೇಷು ರೋಗೇಷು, ಹಿಧ್ಮಾವದ್ಭೇಷಜಮ್-ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಹಿಧ್ಮಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಊರ್ಧ್ವವಾತರೋಧಜಾನಾಹ-ಉದ್ಗಾರಸ್ಯೇತಿ| ರೋಧೇನೇತಿ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ಕಮ್ಪಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಮ್| ಹೃದಯೋರಸೋರ್ವಿಬನ್ಧಃ-ರಜ್ಜ್ವಾದಿಭಿರ್ಬಧ್ಯಮಾನಯೋರಿವ ದುಃಖಮ್| ಆಧ್ಮಾನಂ-ಉದರಾಪೂರಣಮ್| ಉದ್ಗಾರರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಹಿಧ್ಮಾವದಿತಿ| ಹಿಧ್ಮಾಯಾಮಿವ ಹಿಧ್ಮಾವತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷುತೇಃ-ಕ್ಷವಥೋಃ, ಧಾರಣಾಚ್ಛಿರೋರ್ತ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಭಾವೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್, ಗುಣವಚನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಷ್ಯಞ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ-ದರ್ಶನಾದೀನಾಂ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ-ವಿಷಯಗ್ರಹಣಾಶಕ್ತಿತ್ವಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| ನನು ಚ, ಪೂರಣಗುಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾಸಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಯ ಏವ ಗುಣಶಬ್ದಾ ಗುಣಿನಾವಚ್ಛಿನ್ನಾ ಗುಣಮಾತ್ರೇ ವರ್ತನ್ತೇ ಕದಾಚಿದ್ ಗುಣಿನ್ಯಪಿ, ತ ಏವ ಪ್ರತಿಷೇಧಸ್ಯ ವಿಷಯಾಃ| ಯಥಾ-ಪಟಸ್ಯ ಶುಕ್ಲೋ, ಗುಡಸ್ಯ ಮಧುರಃ, ಇತ್ಯಾದಯಃ| ಯೇ ತು ಗುಣಮಾತ್ರ ಏವ ವರ್ತನ್ತೇ ನ ಗುಣಿನಿ, ತೇ ಸಮಾಸಸ್ಯ ಯಥಾ-ಪಟಹಶಬ್ದಃ, ಪುತ್ರಸ್ಪರ್ಶಃ, ಕನ್ಯಾರೂಪಮ್, ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಃ, ಚನ್ದನಗನ್ಧ ಇತ್ಯಾದಯಃ| ತಥೇನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಾವಪಿ ಭಾವಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಸ್ಯ ಸದಾ ವ್ಯತಿರೇಕಕಾರಣತ್ವಾದ್ಗುಣಾಭಿಧಾಯಿತ್ವಮೇವ| ತಸ್ಮಾದೇವಮಾದೌ "ತತ್ಸ್ಥೈಶ್ಚ ಗುಣೈಃ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಸ್ಯತೇ" ಇತಿ ಸಮಾಸಃ| ತಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ-ತೇಷು ಗುಣೇಷ್ವೇವ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ತತ್ಸ್ಥಾಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಗುಣ ಏವ ಯೇ ಗುಣಾ ವರ್ತನ್ತೇ ನ ದ್ರವ್ಯಾತ್ಮನಿ, ತೈಃ ಸಹ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಸ್ಯತ ಇತಿ| ಶುಕ್ಲಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ತು ಕದಾಚಿದ್ದ್ರವ್ಯವೃತಿತ್ವಾತ್ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನಾಪಿ ವೃತ್ತಿರ್ದ್ದಷ್ಟಾ| ಯಥಾ-ಶುಕ್ಲಃ ಪಟ ಇತಿ| ಗುಣವೃತ್ತಿತ್ವಾಚ್ಚ ವೈಯಧಿಕರಣ್ಯೇನಾಪಿ| ಯಥಾ-ಪಟಸ್ಯ ಶುಕ್ಲ ಇತಿ| ತದೇಷಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧವಿಷಯತ್ವಮ್| ಪಟಹಶಬ್ದಾದೀನಾಂ ತು ತತ್ಸ್ಥತ್ವಾತ್ಸಮಾಸವಿಷಯತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ನನ್ವೇವಂ ಸತಿ ಬಲಾಕಾಯಾಃ ಶೌಕ್ಲ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ನ್ಯಾಯಾತ್ಸಮಾಸಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಭಾಷ್ಯಕಾರವಚನಾನ್ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಸ ಹಿ "ಗುಣವಚನಗ್ರಹಣಮೇವ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಕ್ರಿಯತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽಭ್ಯಧಾತ್-"ಬಲಾಕಾಯಾಃ ಶೌಕ್ಲ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್" ಇತಿ ಸಮಾಸಸ್ಯಾತ್ರಾಭಾವಃ| ಅರ್ದಿತಂ-ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷವಥುರೋಧಜಾನಾಹ-ಶಿರೋರ್ತೀತಿ| ಶಿರೋರ್ತಿಃ-ಶಿರೋವ್ಯಥಾ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ-ವಿಷಯಗ್ರಹಣಾಶಕ್ತಿಃ| ಅರ್ದಿತಂ-ಏಕಾಯಾಮಃ| ಕ್ಷುತೇಃ-ಕ್ಷವಥೋಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷುತಿಂ ಸಕ್ತಾಂ-ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನಾಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮೋ-ಧೂಮಪಾನವಿಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚಾಞ್ಜನಂಅಕ್ಷಿರೋಗೇಷು| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಘ್ರಾಣಾಂ-ಯನ್ನಾಸಯಾ ಮರೀಚಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಾವನಂ-ನಸ್ಯವಿಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ತೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್-ಅಭ್ಯಸೇತ್| ಕ್ಷುತಿಂ ಕ್ಷುತಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಶಾ. ಅ. ೪/೫೦ ಟೀಕಾಯಾಮ್)- "ಪ್ರಾಣೋದಾನೌ ಸಮೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ರೋತಃಪಥೇ ಸ್ಥಿತೌ| ನಸ್ತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಶಬ್ದಃ ಕ್ಷುತಂ ತಚ್ಚ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷವಥುತೇಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮೇತಿ| ಕ್ಷುತ್ಯವರೋಧಜೇಷ್ವವರುದ್ಧಾಂ ಕ್ಷುತಿಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಧೂಮಾದಿಭಿಃ ಸೂರ್ಯವಿಲೋಕನೇನ ಚ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ತಥಾ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೫) "ಯೋಜ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಮನ್ನಂ ಚ ಘೃತಂ ಚೋತ್ತರಭಕ್ತಕಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾತ್-ನಿರೋಧಾತ್, ಶೋಷಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ತೃಷ್ಣಾಯಾ ರೋಧಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷು, ಸರ್ವಃ ಶೀತೋ ವಿಧಿಃ-ಸ್ನಾನಾನ್ನಪಾನಾದಿಕೋ ಹಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತೃಡ್ರೋಧಜಾನಾಹ-ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದೇತಿ| ಶೋಷೋ-ಮುಖಶೋಷಃ| ಅಙ್ಗಸಾದಃ-ಅಙ್ಗವೈಕ್ಲವ್ಯಮ್| ಸಮ್ಮೋಹೋ-ಜ್ಞಾನಾಭಾವಃ| ಭ್ರಮಃ-ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮಣಮ್|| ಹೃದ್ರದೋ-ಹೃದ್ರೋಗಃ| ತೃಡ್ರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ ತತ್ರ ಶೀತ ಇತಿ| ತತ್ರ-ತೃಡ್ರೋಧಜೇಷು|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷುಧ ಇತಿ-ನಿಗ್ರಹಾದಿತ್ಯನುವೃತ್ತಿಃ, ನಿಗ್ರಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಷಷ್ಠೀ| ಏವಂ ನಿದ್ರಾಯಾ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ಷುಧೋ-ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಃ, ನಿಗ್ರಹಾದಙ್ಗಭಙ್ಗಾದಯಃ ಷಟ್ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಪಿ ಶೂಲಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶೇ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಃ ಶೂಲೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕ್ಷುದ್ವೇಗನಿಗ್ರಹೇಣ ನಿರಾವರಣಃ ಪ್ರಭಞ್ಜನಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ಸ್ಥಾನ ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨/೧)- "ಪಕ್ವಾಶಯಕಟೀ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ವಿಶೇಷತಃ" ಇತಿ| ತತ್ರ-ಕ್ಷುನ್ನಿಗ್ರಹೇ, ಭೋಜನಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಂ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷುದ್ರೋಧಜಾನಾಹ-ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾರುಚೀತಿ| ಗ್ಲಾನಿಃಕ್ಲಮಃ| ಶೂಲಂ-ಕೋಷ್ಠಶೂಲಮ್| ಕ್ಷುದ್ರೋಧಜಾನಾಮಾಷಧಮಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ತತ್ರ-ಕ್ಷುದ್ರೋಧಜೇಷು|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿದ್ರಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾನ್ಮೋಹಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ನಿದ್ರಾವೇಗರೋಧೋತ್ಥೇ ವಿಕಾರೇ, ಸ್ವಪ್ನ ಇಷ್ಟಃ| ಸಂವಾಹನಾನಿ-ಸ್ವಲ್ಪಾನಿ ಮರ್ದನಾನಿ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿದ್ರಾರೋಧಜಾನಾಹ-ನಿದ್ರಾಯಾ ಇತಿ| ಮೂರ್ಧ್ನೋಽಕ್ಷ್ಣೋಶ್ಚ ಗೌರವಮ್| ಆಲಸ್ಯಂ-ಅನುತ್ಸಾಹಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ-ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ನಿದ್ರಾರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತತ್ರೇಷ್ಟ ಇತಿ| ಸ್ವಪ್ನಃ-ಶಯನಮ್| ಸಂವಾಹನಂ-ಸುಖಸ್ಪರ್ಶಮರ್ದನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಸಸ್ಯ-ಕಾಸವೇಗಸ್ಯ, ರೋಧಾತ್ತದ್ವೃದ್ಧಿಃ ತಸ್ಯ-ಕಾಸಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ-ಆಧಿಕಯ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಶ್ವಾಸಾದಯಃ| ತತ್ರ ಕಾಸಹಾಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಃ, ಸುತರಾಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಸರೋಧಜಾನಾಹ-ಕಾಸಸ್ಯೇತಿ| ತದ್ವೃದ್ದಿಃ-ಕಾಸವೃದ್ಧಿಃ| ಶೋಷೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಕಾಸರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ- ಕಾರ್ಯೋಽತ್ರೇತಿ| ಅತ್ರ ಕಾಸರೋಧಜೇಷು|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ರಮೇಣ-ಅಧ್ವವ್ಯಾಯಾಮಾದಿನಾ ಸಾಹಸೇನ, ಸದ್ಯೋ ಜಾತಃ ಶ್ವಾಸಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್-ತದ್ವೇಗರೋಧಾತ್, ಗುಲ್ಮಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತತ್ರ ವಿಶ್ರಮಣಂ ಹಿತಮ್| ವಾತಘ್ನಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶ್ರಮಶ್ವಾಸರೋಧಜಾನಾಹ-ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗೇತಿ| ಶ್ರಮಶ್ವಾಸರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಹಿತಂ ವಿಶ್ರಮಣಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೃಮ್ಭಾಯಾ ರೋಧಾತ್ ಕ್ಷುತಿವದ್ರೋಗಾಃ| ತತ್ರ ಸರ್ವಾ ಚ ವಾತಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾ, ಹಿತೇತಿ ಶೇಷಃ| ಜೃಮ್ಭಾ-ಮುಖವಿಕಾಸೋ ಗಾತ್ರವಿನಾಮಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜೃಮ್ಭಾರೋಧಜಾನಾಹ-ಜೃಮ್ಭಾಯಾ ಇತಿ| ಕ್ಷವವತ್ಕ್ಷವಥೋರಿವ ಶಿರೋರ್ತ್ಯಾದಯಃ| ಜೃಮ್ಭಾರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಸರ್ವಶ್ಚೇತಿ| ಪ್ರಕೃತತ್ವಾಜ್ಜೃಮ್ಭಾ ರೋಧಜಾನಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಾಷ್ಪತಃ-ಅಶ್ರುಣೋ ವಿಧಾರಿತಾತ್, ಪೀನಸಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಪೀನಸೋ-ನಾಸಾಸ್ರಾವಃ| ಅಕ್ಷಿಶಿರೋಹೃದಾಂ ರುಜಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಗುಲ್ಮಾ ಇತಿ ಸಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ಗುಲ್ಮಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಾದಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಾಷ್ಪರೋಧಜಾನಾಹ-ಪೀನಸಾಕ್ಷೀತಿ| ಅಕ್ಷಿರೋಗಃ ಶಿರೋರೋಗೋ ಹೃದ್ರೋಗಶ್ಚ| ಬಾಷ್ಪಃ-ಅಶ್ರು| ಬಾಷ್ಪರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನ ಇತಿ| ತತ್ರ-ಬಾಷ್ಪರೋಧಜೇಷು| ಪ್ರಿಯಾಃ-ಮನೋಹರಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮೇಃ-ಛರ್ದಿಶೋ ವಿಧಾರಿತಾಯಾಃ, ವಿಸರ್ಪಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಕೋಠೋ-ಲೋಹಿತಂ ಕಠಿನಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್| ಆಕ್ಷಿಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡೂನಾಮಾಮಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವ್ಯಙ್ಗಾನಿ-ಮುಖೇ ಶ್ಯಾಮಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮಿರೋಧಜಾನಾಹ-ವಿಸರ್ಪೇತಿ| ಕೋಠಃ-ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಅಕ್ಷ್ಯಾಮಯಃ ಕಣ್ಡ್ವಾಮಯಃ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಶ್ಚ| ಹೃಲ್ಲಾಸಃಹೃದಯಾದೀಷಯಥಾಸಹಿತಾಲ್ಲವಣಪಾನೀಯೋದ್ಗಿರಣಮ್| ವ್ಯಙ್ಗಂ-ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಶೇಷಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ ಗಣ್ಡೂಷಾದಯಃ ಶಸ್ತಾಃ| ಅನಾಹಾರಃ-ಅಭೋಜನಮ್| ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಥಾ ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ, ತಸ್ಯ-ರೂಕ್ಷಸ್ಯ, ಉದ್ವಮಃ-ಛರ್ದನಮ್| ಏವಂ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಂ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ| ತತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ಯತ್ರ ಶಸ್ತಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಾರಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ಶಸ್ಯತೇ-ಹಿತಂ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಛರ್ದಿರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಗಣ್ಡೂಷೇತಿ| ಅನಾಹಾರಃ-ಉಪವಾಸಃ| ರೂಕ್ಷಮನ್ನಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ, ತಸ್ಯೈವಾನ್ನಸ್ಯ ಉದ್ವಮಃ-ವಮನಮ್| ಅಸ್ರಸ್ಯ ಸ್ರುತಿಃ-ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶುಕ್ರಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್ ತಸ್ಯ-ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸ್ರವಣಮ್| ತಥಾ, ಗುಹ್ಯವೇದನಾ-ಪಾಯುವೃಷಣಮೇಹನಾನಾಂ ಶೂಲಮ್| ತಥಾ, ಶ್ವಯಥುಃ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಗುಹ್ಯ ಏವೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವೃದ್ಧಿಃ-ವರ್ಧ್ಮ| ಅಶ್ಮಶಬ್ದೇನಾಶ್ಮರೀ ಕಥ್ಯತೇ| ಷಣ್ಢತಾ_ಸ್ತ್ರೀಗಮನಾಶಕ್ತಿತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶುಕ್ರರೋಧಜಾನಾಹ-ಶುಕ್ರಾದಿತಿ| ತತ್ಸ್ರವಣಂ-ಶುಕ್ರಸ್ರಾವಃ| ಗುಹ್ಯಸ್ಯ-ಮೇಢ್ರಸ್ಯ ವೇದನಾ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚ| ವೃದ್ಧಿಃ-ಮುಷ್ಕವೃದ್ಧಿಃ| ಅಶ್ಮ-ಅಶ್ಮರೀ| ಷಣ್ಢತಾ-ಅಪತ್ಯಜನನಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ ತಾಮ್ರಚೂಡಾದಿಕಂ ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿಭಿಃ, ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಭಜೇತ್| ಪ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಕಾನ್ತಾಃ| ಪ್ರಿಯತ್ವೇನ ಹಿ ತದ್ವಿಶೇಷಂ ನಿರನುಬನ್ಧಂ ರಭಸೇನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಶುಕ್ರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶುಕ್ರರೋಧಜಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತಾಮ್ರಚೂಡೇತಿ| ತಾಮ್ರಚೂಡಃ-ಕುಕ್ಕುಟಃ| ಬಸ್ತಿಃ-ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ-ಮೂತ್ರಾಶಯಶೋಧನೈರ್ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಭಿಃ, ಸಿದ್ಧಂ(?) ಕ್ಷೀರಂ ಭಜೇತ್| ಏವಂ ವೇಗರೋಧಜಾ ರೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಟ್ ಚ ಶೂಲಂ ಚ ತಾಭ್ಯಾಮಾರ್ತಂ-ಪೀಡಿತಮ್, ತಥಾ, ಕ್ಷೀಣಂಕ್ಷೀಣದೇಹಮ್, ವೇಗರೋಧಿನಂ ತ್ಯಜೇತ್-ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ತಥಾ, ವಿಶಂ ಯೋ ವಮತಿ, ತಂ ಚ ವೇಗರೋಧಿನಂ ತ್ಯಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತೃಡಾದ್ಯುಪದ್ರುತಸ್ಯ ವೇಗರೋಧಿನ ಉಪಕ್ರಮಂ ನಿಷೇಧತಿತೃಟ್ಶೂಲಾರ್ತಮಿತಿ| ಕ್ಷೀಣಂ-ಕ್ಷೀಣಧಾತುಮ್| ವಿಡ್ವಮಂ-ಪುರೀಷಂ ವಮನ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಏವ| ವೇಗಾನಾಂ-ಪುರೀಷಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಂ, ಯಾನ್ಯುದೀರಣಾನಿ-ಅನಾಗತಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತನಾನಿ, ತೈಃ| ತಥಾ, ತೇಷಾಮೇವಾಗತಾನಾಂ ಯಾನಿ ವಿಧಾರಣಾನಿಅನುತ್ಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಾನಿ, ತೈಃ| ಅತ್ರೇಯಂ ಯುಕ್ತಿಃ-ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಂ ನಾಮ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಾತ್| ತೇನ ಚ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಲಕ್ಷಣೇನ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ಸ ಏವ ವಾಯುಃ ಕೋಪ್ಯತೇ| ಸ ಕುಪಿತಃ ಸರ್ವಾನೇವ ವಿಕಾರಾನ್ ಜನಯತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೯/೮೫)- "ಶಾಖಾಗತಾಃ ಕೋಷ್ಠಗತಾಶ್ಚ ರೋಗಾ ಮರ್ಮೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾವಯವಾಙ್ಗಜಾಶ್ಚ| ಯೇ ಸನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ನ ತು ಕಶ್ಚಿದನ್ಯೋ ವಾಯೋಃ ಪರಂ ಜನ್ಮನಿ ಹೇತುರಸ್ತಿ|| ವಿಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾದಿಮಲೋಚ್ಚಯಾನಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಸಂಹಾರಕರಃ ಸ ಯಸ್ಮಾತ್" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವೇಗಧಾರಣವತ್ಸರ್ವರೋಗಹೇತುತ್ವಕಥನದ್ವಾರಾ ವೇಗೋದೀರಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ರೋಗಾ ಇತಿ| ಉಕ್ತಾನಾಂ ವೇಗಾನಾಮುದೀರಣೈರ್ಧಾರಣೈಶ್ಚ ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ನ ಪುನಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಏವ| ಪ್ರವೃತ್ತಾವನುನ್ಮುಖಸ್ಯ (ವೇಗಸ್ಯ) ಬಲಾದುನ್ಮುಖೀಕರಣಂ-ಉದೀರಣಮ್| ವೇಗಧಾರಣವತ್ಸರ್ವರೋಗಹೇತುತ್ವಾದ್ವೇಗೋದೀರನಮಪಿ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೋತ್ಥೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಯೇ ತು ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಭವನ್ತಿ ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತಾದಯಃ, ತಾನ್ ಪ್ರತಿ "ವರ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಸಾಧನಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ-ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ತತಶ್ಚ-ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾತ್, ಅನೇಕಧಾವಾಯುರ್ಯಸ್ಮಾತ್ಕುಪ್ಯತಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ತಸ್ಯಾನುಲೋಮನಂ-ಮಾರ್ಗಯೋಜಕಂ, ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ಯುಞ್ಜೀತ| ಯದ್ಯಪಿ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾತ್ "ಸರ್ವೇ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾಪಿ, ಯಥಾ ವೇಗಧಾರಣಾಚ್ಚಿರಕಾಲಭಾವಿನಃ ಸಪ್ರತ್ಯಪಾಯಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ತಥೋದೀರಣಾತ್| ಅತ ಏವ ತನ್ತ್ರಕಾರೋಽಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನಾಮೀರೋಮ್ಗಾ ಭವನ್ತಿ, ಶಕೃತೋ ರೋಧಾದಮೀ ಭವನ್ತೀತ್ಯುವಾಚ| ನ ತು ತದುದೀರಣಾದಮೀ ರೋಗಾ ಭವನ್ತೀತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಕಫಾದೇರಪಿ ಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ ಸಮಾಪಾದಯತಿ| ತಥಾ ಚ ವಮಿನಿಗ್ರಹೇ ಉಕ್ತಮ್ "ವಿಸರ್ಪಕೋಠಕುಷ್ಠಾಕ್ಷಿ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ "ಗಣ್ಡೂಷಧೂಮಾನಾಹಾರಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾ| ನ ಚೈವಂರೂಪೋ ವಿಧಿರ್ವಾಯಾವುಪದಿಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಧನಾನುಕ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಧನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ, ಯತ್ಕೇಷಾಂಚಿದ್ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತಾದೀನಾಂ ಸಾಧನಮುಕ್ತಮ್, ತತ್ರಾಯಂ ಹೇತುಃ-ಯದ್ಗುಲ್ಮಾದಯೋ ಬಹುಲಮುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಇತರೇ ತು ವಿರಲಮ್| ಅನುಕ್ತಸಾಧನಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಾಧನಮಾಹ-ತತಶ್ಚಾನೇಕಧೇತಿ| ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತಃ-ತಾಭ್ಯಾಂ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾಭ್ಯಾಂ, ಪವನಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಅನೇಕಧಾ-ಅನೇಕವ್ಯಾಧಿರೂಪೇಣ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫಾವಪಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ತಸ್ಯ-ವಾಯೋಃ, ಅನುಲೋಮನಮನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಸದಾ-ಸರ್ವಕಾಲಮ್, ಲೋಭೇರ್ಷ್ಯಾದೀನಾಂ ವೇಗಾನ್ ಧಾರಯೇದೇವ| ಹಿತೈಷೀ-ಯಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಹಿತಮಿಚ್ಛನ್| ಕ್ವ ? ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ ಚ,-ಪರಲೋಕೇ ತಥೇಹಲೋಕೇ ಚ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಸನ್ ? ಜಿತಾನಿ-ದಾನ್ತಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ-ಮನಃಷಷ್ಠಾನಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ವಿಷಯಾಣಾಮನಭಿಲಾಷುಕತಯಾ ಯೇನ, ಸ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನ ಲೋಭಾದಿವೇಗವಿಧಾರಣೇ ಉಪಾಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯ ಏವೈತಾನ್ ಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ತೋ ನಾನ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಭಃ-ಗೃಹತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿಃ| ಈರ್ಷ್ಯಾ-ಅಸೂಯಾ| ದ್ವೇಷೋ-ವೈರಮ್| ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ-ಪರಗುಣಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮ್| ರಾಗಃ-ಪ್ರೀತಿಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಭಿಧ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪ್ರೇತ್ಯೇಹ ಚೇತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ದ್ವಿಶ್ಚಕಾರಕರಣಂ ಲೋಭಾದೀನಾಂ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನ ಪ್ರೇತ್ಯ ತಥಾಽಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಪ್ರೇತ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವನಿರ್ದೇಶಾದ್ಭೂಯಸೈಷಾಂ ಲೋಭಾದೀನಾಂ ವಿಧಾರಣಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ಹಿತಮ್, ನ ತಥೇಹ ಲೋಕೇ| ಪಶ್ಚಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲೋಭಾದಿವೇಗಧಾರಣಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಧಾರಯೇತ್ವಿತಿ| ಪ್ರೇತ್ಯ-ಪರಲೋಕೇ| ಇಹ-ಇಹಲೋಕೇ| ಲೋಭೋ-ಲೋಲುಪತ್ವಮ್| ಈರ್ಷ್ಯಾಪರೋತ್ಕರ್ಷಾಸಹನಮ್| ದ್ವೇಷಃ-ಪರಾಪಕಾರೇಚ್ಛಾ| ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ-ಕ್ರೋಧಃ| ರಾಗೋ-ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಛೋಕಾದಯಃ| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಸನ್-ಇನ್ದ್ರಿಯಜಯವಾನ್ ಧಾರಯೇತ್, ನ ತು ಭಯಾದಿನಾ| ಭಯಾದಿಧೃತಾನಾಂ ರೋಗಹೇತುತ್ವಾತ್| ಇತಿ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಪ್ರಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಲಾನಾಂ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪುರೀಷಾದೀನಾಮ್, ಯಥಾಕಾಲಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ ಯತೇತ-ಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯೋ ಯಸ್ಯ ಮಲಸ್ಯ ಶೋಧನಕಾಲಃ, ಸ ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಶೋಧನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮರ್ಥಂ ಮಲಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅತ್ಯರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ಮಲಾಃ, ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಾಃ-ಅತಿಶಯೇನ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇವೃದ್ಧಿಂ ಗತಾಃ, ಕುತೋಽಪ್ಯಾಹಾರ ವಿಹಾರರೂಪಾತ್ ಕೋಪಹೇತೋಃ ಕುದ್ಧಾಃ-ಕುಪಿತಾಃ ಸನ್ತಃ, ಕದಾಚಿಜ್ಜೀವಿತಚ್ಛಿದಃ ಸ್ಯುಃ-ಭವೇಯುಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ಶೋಧನೀಯಾಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ| ಯದ್ಯೇತೇ ಮಲಾ ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತದೈವ ತೇಷಾಮನ್ಯೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಶೋಧನಾಖ್ಯ ಉಪಕ್ರಮೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್| ಲಙ್ಘನಪಾಚನೇ ತೂಪಕ್ರಮಮಾತ್ರೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೋಧನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಯತೇತ ಚೇತಿ| ಮಲಾನಾಂ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ, ಶೋಧನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ ಶೋಧನಂ ವಿನಾ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸಞ್ಚಿತಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತತಃ ಕ್ರುದ್ಧಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತತೋ ಜೀವಿತಚ್ಛಿದಃ ಸ್ಯುಃ| ಯಥಾಕಾಲಂ-ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಶೋಧನಸ್ಯ ಚ ಯೋ ಯಃ ಕಾಲಃ, ತದಾ ತದಾ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ತತ್ತಚ್ಛೋಧನಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಯಾದ್ಯಥಾ ಜೀವಿತಚ್ಛಿತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೫)- "ಚಯಕಾಷ್ಠಾಮುಪಾರುಹ್ಯ ಕುರ್ವತೇ ತೇ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾಃ| ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಚಿರೇಣಾಪಿ ಭೇಷಜದ್ವೇಷಿಣೋ ಗದಾನ್|| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸದನಕುಷ್ಠಮೇಹಹೃತೌಜಸಃ| ಸ್ರೋತೋರೋಧಾಕ್ಷವಿಭ್ರಂಶಶ್ವಾಸಶ್ವಥುಪಾಣ್ಡುತಾಃ|| ಆಮೋರುಸ್ತಮ್ಭಜಠರಕೃಚ್ಛ್ರಾಲಸಕದಣ್ಡಕಾನ್| ತೃಪ್ತಿಪ್ರಮೀಲಕಾಲಸ್ಯಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಭಗನ್ದರಾನ್|| ಪ್ಲೀಹವಿದ್ರಧಿವೀಸರ್ಪಮದಸಂನ್ಯಾಸಪೀನಸಾನ್| ಛರ್ದಿಗಣ್ಡಕೃಮಿಗ್ರನ್ಥಿತನ್ದ್ರಾದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್|| ಕಣ್ಠಾಮಯಾನ್ ಮೂರ್ಧರುಜಃ ಪ್ರಣಾಶಂ ಬುದ್ಧಿನಿದ್ರಯೋಃ| ತೇಜೋವರ್ಣಬಲಾನಾಂ ಚ ತೃಪ್ಯತೋ ಬೃಂಹಣೈರಪಿ|| ಉಚಿತೈರಪಿ ಚಾಹಾರೈರ್ಯಸ್ಮಾದಸ್ಯ ವಹನ್ತಿ ನ| ದೋಷೋಪಲಿಪ್ತವದನಾ ರಸಂ ರಸವಹಾಃ ಶಿರಾಃ|| ವಮನಾದೀನತೋ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೈವ ಯಥಾವಿಧಿ||" ಇತಿ| ನನು, "ಭಿಷಜಃ ಶೋಧನಂ ಪ್ರಾಹುರ್ವರ್ಜ್ಯಂ ಸ್ವಸ್ಥೇನ ಸರ್ವದಾ| ಪನ್ನಗಸ್ಯೇವ ಘೋರಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಸಮುದೀರಣಮ್||" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಾದಿಭಿಃ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಶೋಧನಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್, ಇಹ ತು ವಿಹಿತಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ದ್ವಿವಿಧೋ ಹಿ ಸ್ವಸ್ಥಃ, ಸಞ್ಚಿತದೋಷೋಽಸಞ್ಚಿತದೋಷಶ್ಚ| ತತ್ರಾದ್ಯೋ ವಿಧೇರ್ವಿಷಯೋಽಪರಃ ಪ್ರತಿಷೇಧಸ್ಯೇತಿ| ನನು, ಸಞ್ಚಯೋ-ವೈಷಮ್ಯಮ್ ಚ-ರೋಗಃ, ನಿರೋಗಶ್ಚ-ಸ್ವಸ್ಥಃ, ಇತಿ ಸಞ್ಚಿತದೋಷಸ್ಯ ನ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮ್| ಮೈವಮ್| (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೨/೨೨)-"ಚಯೋ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ವಧಾಮ್ನ್ಯೇವ ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು| ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ ಕೋಪಸ್ತೂನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ|| ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವೇಷಾಮಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ|" ಇತಿ ಕೋಪಲಕ್ಷಣೇಷ್ವಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಶ್ಚ ಪಠತಾಽಽಚಾರ್ಯೇಣ ಚಯಲಕ್ಷಣೇಷು ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ರೋಗಾಸಮ್ಭವಶ್ಚೇತಿ ಜ್ಞಾಪಿತಮ್, ಅತಃ ಸಞ್ಚಿತದೋಷೋಽಪಿ ಸ್ವಸ್ಥ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಲಙ್ಘನಪಾಚನೈರ್ಜಿತಾಃ-ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪಿತಾಃ ಸನ್ತಃ, ಕದಾಚಿತ್-ಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ, ಕುಪ್ಯನ್ತಿ| ಯೇ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧನೈಃ ಶುದ್ಧಾಸ್ತೇಷಾಂ ನ ಪುನರುದ್ಭವಃ-ಉತ್ಥಾನಂ ನ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನಾಚ್ಛೋಧನಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ-ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿದಿತಿ| ಲಙ್ಘನಮತ್ರೋಪವಾಸಃ, ಪಾಚನಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಾತ್| ಸಪ್ತಸು ಶಮನೇಷು ದ್ವಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಪ್ರಧಾನಾದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಮಪ್ರಧಾನಾತ್ಸುತರಾಂ ಲಭ್ಯತೇ| ಇತಿ ಶೋಧನಮುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಕಾಲವಿತ್-ವೈದ್ಯಃ, ಅತಃ-ಸಂಶೋಧನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ರಸಾಯನಾನಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಕಾಲಶಬ್ದೋ ದೇಶಬಲಶರೀರಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತೀನಾಮುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ| ನ ಹಿ ಕಾಲಮಾತ್ರವಿತ್ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಧಾ ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಿ ರಸಾಯನಾನಿ ? ಸಿದ್ಧಾನಿ,-ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಪ್ರತ್ಯಯಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮವಾಸಿಷ್ಠಾದೀನಿ| ಕಥಂ ಯೋಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಥಾ-ಕ್ರಮಮಿತಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗಮಿತ್ಯನೇನ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣೋಕ್ತಂ ಸ್ಮಾರಯತಿ| ತತ್ರೈಷ ರಸಾಯನಕ್ರಮಃ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯/೧೧)- "ಹರೀತಕೀಮಾಮಲಕಂ ಸೈನ್ಧವಂ ನಾಗರಂ ವಚಾಮ್|" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಇತ್ಥಂ ಸಂಸ್ಕೃತಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ರಸಾಯನಮುಪಾಹರೇತ್|" ಇತಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನನಾವನೈಃ ಪಞ್ಚಭಿರಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸಂಸ್ಕೃತೋರ್ಧ್ವಾಧಃಸಕಲಕಾಯಃ, ತಥಾಪ್ಯೇಷ ರಸಾಯನಿಕೋ ಭೂಯಃ ಶರೀರಸಂಸ್ಕಾರಃ ಕರಣೀಯಃ| ತಸ್ಯ ತತ್ಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ಸಂಶುದ್ಧದೇಹೋಽಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತ್ಯಾದೀನತಿವಿರೇಚನಾತ್ಮಕಾನ್ನೋಪದಿಶತಿ| ತಥಾ ವಾಜೀಕರಣೇಽಪ್ಯಾಹ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೪೦/೭)- "ಅಥ ಸ್ನಿಗ್ಧ ವಿಶುದ್ಧಾನಾಂ ನಿರುಹಾನ್ ಸಾನುವಾಸನಾನ್| ಘೃತತೈಲರಸಕ್ಷೀರಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತಾನ್|| ಯೋಗವಿದ್ಯೋಜಯೇತ್ಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾಶಿನಾಮ್| ತತೋ ವಾಜೀಕರಾನ್ ಯೋಗಾನ್" ಇತಿ| ತಥಾ, ಯಥಾಯೋಗಂ-ಯೋ ಯಸ್ಯ ಯುಜ್ಯತೇ , ದಾತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ-ಇದಂ ರಸಾಯನಂ ವಾತಪ್ರಕೃತೇರ್ಯೋಗ್ಯಮಿದಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇರಿದಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇರಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಽಮುಷ್ಮಿನ್ ದೇಶೇಽಮುಷ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಾಽಮುಷ್ಮಿನ್ ವಯಸ್ಯಮುಷ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ರಸಾಯನಂ ಯೋಗ್ಯಮಿದಮಿತಿ ಯಥಾ ಯೋಗಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ವೃಷ್ಯಯೋಗೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ರಸಾಯನಾನಿ ವಾತಾತಪಿಕಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್, ನ ಕುಟೀಪ್ರವೇಶಿಕಾನಿ| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾಧಿಕಾರತ್ವಾತ್ ತದ್ವಿಧಾನಸ್ಯ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಬೃಂಹಣಮ್| ತತ್ತ್ರಿವಿಧಮ್,-ರಸಾಯನಂ ವಾಜೀಕರಣಮಾಹಾರಾದಿಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ| ತತ್ರ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣೇ ವಿಧತ್ತೇ-ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ-ಸ್ವಸ್ವವಿಧ್ಯುಕ್ತಕ್ರಮಾನತಿ ಕ್ರಮೇಣ| ಯಥಾಯೋಗಂ-ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಯೋಗ್ಯತಾನತಿಕ್ರಮೇಣ| ಸಿದ್ಧಾನಿ ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಫಲಾನಿ| ಕಾಲವಿತ್-ಅವಸ್ಥಾವಿಜ್ಞಾತಾ| ರಸಾಯನಾನನ್ತರಂ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾಂಶ್ಚ-ವಾಜೀಕರಣೋಕ್ತಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೇಷಜೇನ ಕ್ಷಪಿತೇ-ನರೇ ಶೋಧನಕಾರ್ಷತೇ ಸತಿ, ಆಹಾರೈಃ-ಭೋಜ್ಯೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಪಥ್ಯಂ-ಹಿತಂ, ಕ್ರಮಾತ್-ನ ಸಹಸೈವ| ಕೈರಾಹಾರೈಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶಾಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಹೃದ್ಯಾನಿ ಚ ತಾನಿ ದೀಪನಾನಿ ಭೈಷಜ್ಯಾನಿ-ಔಷಧಾನಿ ಚ ಶುಣ್ಠೀಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾರ್ದ್ರಕತ್ವಗೇಲಾದೀನಿ, ತೈಃ ಸಂಯೋಗೋ-ಮಿಶ್ರತಾ, ತಸ್ಮಾತ್ ಹೃದ್ಯದೀಪನಭೈಷಜ್ಯಸಂಯೋಗಾತ್, ರುಚಿಪಕ್ತೀ ದದತಿ-ಅಭಿಲಾಷಪಾಕಾಬುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ ಯೇ ಶಾಲ್ಯಾದಯಸ್ತೈ ರುಚಿಪಕ್ತಿದೈರಾಹಾರೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈರಾಹಾರೈಃ ? ಸಾಭ್ಯಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹಾಭ್ಯಙ್ಗದಿಭಿರ್ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಯ ಆಹಾರಾಸ್ತೈಃ, ಆಹಾರೈರಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ-ಅನುವಾಸನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೋಧನಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತ ಇತಿ| ಭೇಷಜೇನ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾಚ್ಛೋಧನೇನ, ಅತಿಸಂಚಯನಿರ್ಹರಣಾದತಿಯೋಗಾದ್ವಾ ಕ್ಷಪಿತಃ-ಕರ್ಶಿತಃ, ತಸ್ಮಿನ್, ಆಹಾರೈಃ-ಭೋಜ್ಯೈಃ, ಬೃಂಹಣಂ ಪಥ್ಯಂ-ಹಿತಮ್| ಯಸ್ತು ಶೋಧನೇನಾಕ್ಷಪಿತಃ, ತಸ್ಯ ರಸಾಯನಾದ್ಯೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ರಮಾತ್-ಬಲಾನಲಾದ್ಯನುಸಾರೇಣ| ಹೃದ್ಯಾನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಾದ್ರುಚಿದೈಃ, ದೀಪನಾನಾಂ ಪಕ್ತಿದೈಃ| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ-ಅನುವಾಸನಮ್| ನಿರುಹಾನುವಾಸನಾವತ್ರ ಬೃಂಹಣೌ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ| ಶೋಧನೇಽತಿವಾಚ್ಯೇ ಭೇಷಜಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವತ್ರ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಾದಿಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತಸ್ಯಾಪ್ಯೇತದ್ಬೃಂಹಣಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವಂ ಶೋಧನಂ ತತೋ ಬೃಂಹಣಂ ತತೋ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪೇಣ, ಸಃ-ಶೋಧನಾದಿಸೇವೀ ಪುರುಷಃ, ಶರ್ಮ-ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ, ಲಭತೇ| ತಥಾ ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ಚ ತೇ ಪಾವಕಾಶ್ಚ ಸರ್ವಪಾವಕಾಃ, ತೇಷಾಂ ಪಾಟವಂ-ಶಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ| ತತ್ರ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩/೫೯)-"ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ" ಇತಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾಗ್ನಯಃ, ಸಪ್ತ ಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ, ತ್ರಯೋದಶೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿರಿತಿ| ಧೀವರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಧೀವರ್ಣಯೋಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಮಲ್ಯಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ, ವೃಷತಾಂ-ಸ್ತ್ರೀಗಮನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ, ದೈರ್ಧ್ಯಮಾಯುಷಃ-ಜೀವಿತಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ ಲಭತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೋಧನಾದಿಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ-ತಥಾ ಸ ಇತಿ| ಶರ್ಮ-ಸುಖಮ್| ಸರ್ವಪಾವಕಾಃ-ಜಾಠರಾಗ್ನಿಭೂತಾಗ್ನಿಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ| ವೃಷತಾಂ-ಸಮ್ಭೋಗಕ್ಷಮತ್ವಮ್| ಇತಿ ಬೃಂಹಣಪ್ರಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೂತಾನಿ ಚ ವಿಷಂ ಚ ವಾಯುಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಕ್ಷತಂ ಚ ಭಙ್ಗಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಮಾಗನ್ತುಕರೋಗಹೇತೂನಾಂ ತ ಏವಮ್, ತೇಭ್ಯಃ ಸಮ್ಭವೋ ಯೇಷಾಮಾಗನ್ತುಕಗದಾನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ತೇ ಭೂತಾದಿಸಮ್ಭವಾ ಆಗನ್ತವೋ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಆಗನ್ತುಹೇತುಪ್ರಭವತ್ವಾದಾಗನ್ತವೋ ಗದಾ ಉಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಮೇತ ಏವ ಗದಾಃ, ಕಿನ್ತು ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ ಸ್ಯುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನಮ್| ತತ್ರ ಭೂತಾದೀನಾಂ ರೋಗಹೇತುತ್ವಮಾಹ-ಯೇ ಭೂತೇತಿ| ಭೂತೋ-ಗ್ರಹಃ| ವಾಯುಃ-ಜಞ್ಝಾಮಾರುತಾದಿಃ| ಕ್ಷತಂ-ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷತಮ್| ಭಙ್ಗಃ-ಸ್ಖಲನಾದಿಹೇತುಕೋ ಗಾತ್ರಭಙ್ಗಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಶ್ರಮಾದಯಃ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾತ್ ಶೋಕಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾ ಅಪರಾಧಾಃ-ಅಸಾಧ್ವಾಚರಣಾನಿ, ತೇಷಾಂ ತ್ಯಾಗಃ| ತಥಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಶಮೋ-ರೂಪದಿವಿಷಯೇಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಸಂಯಮನಮ್, ಅಶುಭರೂಪೇ ವಾ ವಿಷಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಸಂಯಮನಮ್, ಅಲೋಲುಪತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸ್ಮೃತಿಃ-ಅತೀತಾರ್ಥಾದಿಸ್ಮರಣಮ್| ದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ದೇಶಾದೀನಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಮ್| ದೇಶೋ-ಜಾಙ್ಗಲಾದಿಃ, ಕಾಲಃ-ಶೀತಾದಿಃ, ಆತ್ಮಾ ಚ-ವಾತಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಃ, ಏಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಬೋಧಃ| ತಥಾ ಚ, ಸತಾಂ ವೃತ್ತಂ-ಚರಿತಂ ಸದ್ವೃತ್ತಮ್, ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಂ-ಅನುಷ್ಠಾನಮ್| ನಿಜಾನಾಮಾಗನ್ತೂನಾಂ ಚ ವಿಕಾರಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ-ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪಾದನಾಯ, ಸಮಾಸೇನ-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ, ವಿಧಿರೇಷಃ-ತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮಿತ್ಯೇವಮನ್ತಃ, ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ-ಸಮ್ಯಗುಕ್ತಃ| ಉತ್ಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ನಿಜಾಗನ್ತೂನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ವಿಧಿರೇಷಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ, ಯಾವದುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ-ಜಾತಾನಾಂ ಚ, ಶಾನ್ತಯೇ ವಿಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನೋಪಾಯಮಾಹ-ತ್ಯಾಗ ಇತಿ, ದೇಶೇತಿ, ಅಥರ್ವವಿಹಿತೇತಿ| "ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನೋಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಮಪ್ಯಹಿತಂ ಕರ್ಮಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೨೨)| ತೇಷಾಂ ತ್ಯಾಗೋ ತ್ರಜನಮ್| ಸ್ಮೃತಿಃ-ನಕ್ತಂದಿನಾನಿ ಮೇ ಯಾನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಾ| ಗ್ರಹಾಃ-ಸೂರ್ಯಾದಯಃ| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧತ್ಯಾಗಾದಿರ್ಭೂತಾದೀನಾಂ-ಆಗನ್ತೂನಾಂ ಹೇತೂ ನಾಮ್, ಅಸ್ಪರ್ಶನೇ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೇ, ಉಪಾಯಃ| ತಥಾ, ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಭೂತಪ್ರಾತಷೇಧಾದೌ ಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಸೋಽಪ್ಯುಪಾಯಃ| "ಅಥರ್ವವಿಹಿತಾ ಶಾನ್ತಿಃ" ಇತ್ಯಾದ್ಯಮಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಕೇಚಿದತ್ರ ನ ಪಠನ್ತಿ| ತದಸತ್, ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾನನ್ವಿತತ್ತ್ವಾಪತ್ತೇಃ| ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಇತಿ| ಏಷಃ-ವೇಗಧಾರಣನಿಷೇಧಾದಿಃ| ಸಮಾಸೇನೇತಿ ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನ ಉತ್ಪನ್ನಶಾನ್ತಿತ್ವೇನ ಚ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ ಇತ್ಯೇವಂಪರಮ್| ನ ತ್ವತ್ರ ಸಮಾಸ ಉತ್ತರತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಾ ವ್ಯಾಸ ಇತ್ಯೇವಂಪರಮ್, ವಿಸ್ತರಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್| ನನ್ವೇವಂ ಚೇತ್ ಪೂರ್ವಯೋರಧ್ಯಾಯಯೋರನಾರಮ್ಭಃ, ನ ಹಿ ನಿಜಾಗನ್ತುಭ್ಯೋಽನ್ಯೇ ರೋಗಾಃ ಸನ್ತಿ, ಯದರ್ಥಂ ತದಾರಮ್ಭಃ| ಮೈವಮ್| ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಹಿ ರೋಗಹೇತುತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಕರ್ಮಹೇತವೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಸ್ಯ ವಿಷಯಃ, ಕಾಲಹೇತವ ಋತುಚರ್ಯಾಯಾಃ, ಅರ್ಥಹೇತವೋ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತಶಬ್ದೇನ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯಾವೃತೂ ದ್ವಾವಪಿ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ತತ್ರೋದ್ಭವೋ-ಜನ್ಮ ಯಸ್ಯ ದೋಷಚಯಸ್ಯಾಸೌ ಶೀತೋದ್ಭವೋ ದೋಷಚಯಃ| ತಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್-ನಿರ್ಹರನ್, ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ-ವರ್ಷಾಕಾಲೇ ದೋಷಚಯಂ ವಿಶೋಧಯನ್, ತಥಾ ವಾರ್ಷಿಕಂ ಘನಾತ್ಯಯೇ-ಶರದಿ ದೋಷಚಯಂ ವಿಶೋಧಯನ್, ಆಶು-ಯಥೋಕ್ತಂ ಕಾಲಮನುಲ್ಲಙ್ಘಯನ್, ಸಮ್ಯಕ್-ಯಥಾವತ್, ತ್ರಿವಿಧಮಪಿ ದೋಷಚಯಂ ವಿಶೋಧಯನ್ನೃತುಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ನ ಜಾತು-ಕದಾಚಿತ್, ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ-ಆಸಾದಯತಿ| ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್ನಿತ್ಯತ್ರ ವಸನ್ತಪ್ರಾರಮ್ಭ ಏವ ಚೈತ್ರೇ ಮಾಸಿ ವಿಶೋಧಯನ್ನಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್, ಪ್ರತ್ಯವಾಯಭಯಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ಋತುದ್ವಯಸಞ್ಚಿತಸ್ಯ ದೋಷಚಯಸ್ಯ ಚೈತ್ರೇ ವಿಶೋಧನಮಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ರೋಗಾನೀಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಿತ್ಯತ್ರಾತ್ಯನ್ತಘನವಿನಾಶೇ ಶರತ್ಪಶ್ಚಿಮೇ ಭಾಗೇ ವಿಶೋಧಯೇದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾರ್ಷಿಕೋ ಹಿ ದೋಷಚಯ ಏಕರ್ತುಜ ಏವ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶ್ರಬ್ಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಮಾಸಿ ಸ ವಿಶೋಧಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಃ| ಅಪಿ ಚಾಗ್ರೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಕಾಲಜೋ ದೋಷಚಯೋ ವಸನ್ತೇ ಶೋಧಯಿತವ್ಯಃ| ತಸ್ಮಾದಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ವಾರ್ಷಿಕೋ ದೋಷಚಯೋ ಯದಿ ವಿಶೋಧ್ಯೇತ ತದಾನೀಮತಿತರಾಂ ಬಹುರಗ್ರೇ ದೋಷಚಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕಾಲಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಾತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲ ಇತ್ಯತ್ರ ಕಾಲಗ್ರಹಣೇನ ವರ್ಷಾಪ್ರಾರಮ್ಭಮಾತ್ರ ಏವೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೩/೩೩)- "ಶ್ರಾವಣೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಚೈತ್ರೇ ಮಾಸಿ ಸಾಧಾರಣೇ ಕ್ರಮಾತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಚಿತಾನ್ವಾಯ್ವಾದೀನಾಶು ನಿರ್ಹರೇತ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ಋತುಚರ್ಯಾಯಾಃ ಕಾಲಹೇತುವಿಷಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿಶೀತೋದ್ಭವಮಿತಿ| ವಸನ್ತಾಭ್ರಕಾಲಘನಾತ್ಯಯಶಬ್ದೈಸ್ತದವಯವಾಶ್ಚೈತ್ರಶ್ರಾವಣಕಾರ್ತಿಕಾ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೩/೩೩)-"ಶ್ರಾವಣೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಚೈತ್ರೇ ಮಾಸಿ ಸಾಧಾರಣೇ ಕ್ರಮಾತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಚಿತಾನ್ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಶು ನಿರ್ಹರೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿತ್ಯಂ-ಸದೈವ, ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರೌ ಸೇವತೇ ತಚ್ಛೀಲೋ ಯಃ ಸ ಏವಮ್ಭೂತೋ ನರಃ| ತಥಾ, ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ-ವಿಮೃಶ್ಯವಿಧಾಯೀ, ಇದಂ ಕೃತ್ವೇದಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಏವಂ ಚ ಕೃತ್ವೈತತ್ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಏವಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಶುಭಂ ಕರೋತ್ಯಶುಭಂ ವರ್ಜಯತಿ| ತಥಾ, ವಿಷಯೇಷು-ಶಬ್ದಾದಿಷು, ಅಸಕ್ತಃ-ಅಲೋಲುಪಃ| ತಥಾ, ದಾತಾ-ತ್ಯಾಗವಾನ್| ತಥಾ, ಸಮಃ-ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಸಮಚಿತ್ತಃ| ತಥಾ, ಸತ್ಯಪರಃ-ಅಬಿತಥವಾಕ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಮಾವಾನ್-ಯಃ ಶಕ್ತೋಽಪಿ ಕೃತಾಪರಾಧಂ ದಣ್ಡೇನಾನುರೂಪೇಣ ನ ಯೋಜಯತಿ| ತಥಾ, ಆಪ್ತಾನುಪಸೇವತೇ ತಚ್ಛೀಲೋ ಯಃ ಸ ಆಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚಾರೋಗೋ ಭವತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರಾಕ್ತನವಿಧ್ಯನುಷ್ಠಾನೇನಾರೋಗಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಯಾವದಾಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| "ಯೇಷಾಂ ತ್ರಿಕಾಲಮಮಲಂ ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಾಹತಂ ಸದಾ| ಆಪ್ತಾಃ ಶಿಷ್ಟಾ ವಿಬುದ್ಧಾಸ್ತೇ ತೇಷಾಂ ವಾಕ್ಯಮಸಂಶಯಮ್||" ಇತಿ (ಚರಕೇ ಸೂ. ಅ. ೧೧/೯೮) ಆಪ್ತಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತೇ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗ- ಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೪||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದಿನಚರ್ಯಾಯಾ ಅರ್ಥಹೇತುವಿಷಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ-ನಿತ್ಯಮಿತಿ| ವಿಷಯೇಷ್ವಸಕ್ತಃ ಪುಮಾನರೋಗೋ ಭವತಿ-ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಯೋ ಹಿ ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾವೇವಾಹಾರವಿಹಾರೌ ಸೇವತೇ, ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ಪಾತ್ರೇಭ್ಯೋ ದದಾತಿ, ಸರ್ವೇಷು ಸಾಮ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ, ಸತ್ಯಂ ಭಾಷತೇ, ಕ್ರೋಧಹೇತಾವಪಿ ನ ಕ್ರುಧ್ಯತಿ, ಆಪ್ತಾಂಶ್ಚ ಗುರ್ವಾದೀನುಪಸೇವತ ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨/೨೯)- "ನ ಪೀಡಯೇದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣೀ ನ ಚೈತಾನ್ಯತಿಲಾಲಯೇತ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೫)-"ಅರ್ಥೇಷ್ವಲಭ್ಯೇಷ್ವಕೃತಪ್ರಯತ್ನಂ ಕೃತಾದರಂ ನಿತ್ಯಮುಪಾಯವತ್ಸು| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾನುಪತನ್ತಿ ರೋಗಾಸ್ತತ್ಕಾಲಯುಕ್ತಂ ಯದಿ ನಾಸ್ತಿ ದವಮ್|| ಕಾಲೋಽನುಕೂಲೋ ವಿಷಯಾ ಮನೋಜ್ಞಾ ಧರ್ಮ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕರ್ಮ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಧೇಯಂ ವಿಶದಾ ಚ ಬುದ್ಧಿರ್ಭವನ್ತಿ ಧೀರಸ್ಯ ಸದಾ ಸುಖಾಯ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನಾಧ್ಯಾಯಃ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಃ|| ೪||