Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയഃ| തസ്യായം സമ്ബന്ധഃ "നിത്യം ഹിതാഹാരവിഹാരസേവീ " ഇത്യുക്തമ്| തൌ ചാഹാരവിഹാരൌ ദിനചര്യുര്തുചര്യയോര്യദ്യപി നിയമിതൌ, തഥാപി ന ഭവത്യലം ഹിതാഹിതസ്വരൂപവിജ്ഞാനമ്| ഏവം ഹി തത്രാവാദീത് (ഹൃ.സൂ.അ.൩|൨൬)-'ഗുരുശീതദിവാസ്വപ്നസ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരാംസ്ത്യജേത്"| തഥാ (ഹൃ.സൂ.അ.൩|൪൭)-വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം സംശുഷ്കം ക്ഷൌദ്രവല്ലഘു"| തഥാ, അനന്തരാതീതേऽപ്യധ്യായേ ജഗാദ (സൂ.അ. ൪|൬)-"അന്നപാനം ച വിഡ്ഭേദി ഇതി| തദിയതാ വാക്യേന ന ജ്ഞായതേ കിം പുനസ്തത് ഗുരുശീതമ്? കിം ലഘു ? കിം സ്നിഗ്ധാമ്ലമ് ? കിം ശകൃദ്ഭേദനമ്? ഇതി| തസ്മാദാഹാരദ്രവ്യസ്വരൂപമതഃപരം പ്രതന്യതേ| തത്രാപി പഞ്ചവര്ഗസ്വഭാവത്വേനാല്പവക്തവ്യത്വാത് പ്രാഗ്ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയസ്വരൂപം നിര്ദേഷ്ടും യുക്തമ്, അന്നസ്യ സപ്തവര്ഗസ്വഭാവത്വേന ഭൂയസ്ത്വാദിത്യാഹ-
Adhikarana ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ പഞ്ചമഃ (൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
View original
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അപാമേവായം സ്വാഭാവികോ ഗുണോ യത് ദ്രവത്വമ്| അതോ യാനി കാനിചിത് ദ്രവരൂപാണി ദ്രവ്യാണി താനി സര്വാണി ആപ്യാന്യേവ ക്ഷീരദധ്യാദീനി| തദര്ഥം ദ്രവദ്രവ്യശബ്ദഃ സാമാന്യേന സര്വദ്രവവ്യക്തിപരിഗ്രഹാര്ഥഃ ശാസ്ത്രകൃതാ പ്രയുക്തഃ| ദ്രവാണി ച താനി ദ്രവ്യാണി ച ദ്രവദ്രവ്യാണി, തേഷാം വിജ്ഞാനം-അവബോധഃ, തസ്മൈ ഹിതോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോऽധ്യായഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ-പ്രഥയിഷ്യാമഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതു പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| യതഃ പൂര്വൈസ്ത്രിഭിരധ്യായൈര്വിഹാര ഉക്തഃ| ആഹാരോ വക്തവ്യഃ| സ ച ദ്വിവിധഃ,-ദ്രവോऽദ്രവശ്ച| തത്ര ദ്രവോऽസ്മിന്നധ്യായേ| അത ഏവായം ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയഃ| തത്ര ച പഞ്ച വര്ഗാഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ.അ. ൫/൮൩)- "തോയക്ഷീരേക്ഷുതൈലാനാം വര്ഗൈര്മദ്യസ്യ ച ക്രമാത്" ഇതി|
Adhikarana തോയവര്ഗഃ ഗങ്ഗാജലഗുണാഃ (൧-൨) · Śloka ൨
പ്രാധാന്യാച്ച പാനീയസ്യ പ്രാഗുപദേശഃ|
തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽന്നപാനപ്രകരണേऽധ്യഗീഷ്ട (സൂ.അ.൧൦) "അനുപാനേ തു സലിലമേവ ശ്രേഷ്ഠമ്, സര്വരസയോനിത്വാത്സര്വഭൂതസാത്മ്യാജ്ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച"|
തഥാ, തത്രൈവാധ്യൈഷ്ട (സം.സൂ.അ.൬)_"പാനീയം പ്രാണിനാം പ്രാണാ വിശ്വമേവ ച തന്മയമ്" ഇത്യാദി|
തഥാ, ചാത്രൈവാപ്യസങ്ഗ്രഹേऽപി തദേവ പ്രാഗുപനീതമ് (സം.സൂ.അ.൧൩)- "ശ്രേഷ്ഠമുദകമാശ്വാസനസ്തമ്ഭനക്ലേദനാനാമ്" ഇതി|
ബഹുഗുണത്വാച്ചാന്തരിക്ഷസ്യ ജലസ്യ പ്രാഗുപന്യാസോ യുക്ത ഇത്യാഹ അഥ തോയവര്ഗഃ|
ജീവനം തര്പണം ഹൃദ്യം ഹ്ലാദി ബുദ്ധിപ്രബോധനമ്|
തന്വവ്യക്തരസം മൃഷ്ടം ശീതം ലഘ്വമൃതോപമമ്||൧||
ഗങ്ഗാമ്ബു നഭസോ ഭ്രഷ്ടം സ്പൃഷ്ടം ത്വര്കേന്ദുമാരുതൈഃ|
ഹിതാഹിതത്വേ തദ്ഭൂയോ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ||൨||
View original
प्राधान्याच्च पानीयस्य प्रागुपदेशः|
तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽन्नपानप्रकरणेऽध्यगीष्ट (सू.अ.१०) "अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठम्, सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्याज्जीवनादिगुणयोगाच्च"|
तथा, तत्रैवाध्यैष्ट (सं.सू.अ.६)_"पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्" इत्यादि|
तथा, चात्रैवाप्यसङ्ग्रहेऽपि तदेव प्रागुपनीतम् (सं.सू.अ.१३)- "श्रेष्ठमुदकमाश्वासनस्तम्भनक्लेदनानाम्" इति|
बहुगुणत्वाच्चान्तरिक्षस्य जलस्य प्रागुपन्यासो युक्त इत्याह अथ तोयवर्गः|
जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्|
तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम्||१||
गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः|
हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീവനം-ഓജോവിവൃദ്ധികരമ്, സൌമ്യധാതുവര്ധനമിത്യന്യേ| തര്പണം-ക്ലമഹൃത്, [തൃപ്തികൃദിത്യന്യേ]| ഹൃദ്യം-ഹൃദയായ ഹിതമ്, ന തു ഹൃദയസ്യ പ്രിയം ഹൃദ്യമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ഏവം ഹി വ്യാഖ്യായമാനേ, "അമ്ലം ഹൃദ്യാനാമ്" (ച.സൂ.അ.൨൫|൩൯) ഇത്യാഗ്ര്യാണാം മധ്യേ തത്പാഠം മുനിര്നൈവാകരിഷ്യത്| യസ്മാത്കിഞ്ചിത് ദ്രവ്യം കസ്യചിത്പ്രിയം ഭവതി, ന സര്വം സര്വസ്യ| തസ്മാദ്ധൃദയായ ഹിതം ഹൃദ്യമിതി ബോധ്യമ്| തഥാ, ഹ്ലാദി-ആഹ്ലാദകരമ്| തഥാ, ബുദ്ധേഃ പ്രബോധനമ്, യാവന്മാത്രാ യസ്യ ശേമുഷീ സാ തസ്യ സ്ഫുടപ്രതിഭാസാ തദ്യോഗാദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| തനു-സ്വച്ഛമ്| അവ്യക്തരസം-അനഭിവ്യക്തഷഡ്രസമിത്യര്ഥഃ| മൃഷ്ടം-അത്യാസ്വാദസുഖമ്| സന്തി ഹി ഭൂരിരസക്വാഥചൂര്ണവടകാദീന്യപ്യവ്യക്തരസാനി, ന തു കാര്ത്സ്ന്യേന താനീന്ദ്രിയപ്രസാദാസ്വാദപ്രീതികരാണി| തഥാ, അനുരസബാഹുല്യാത്പൃഥഗപി ദ്രവ്യാണ്യഭയാമലകാദീന്യവ്യക്തരസാനി, ന തു പുനസ്താനി തഥാ മനഃപ്രീണനാനി| പാനീയസ്യ ചാവ്യക്തരസസ്യാപ്യാശ്രയവശാത് കഷായത്വസ്വാദുത്വാദി ഭവത്യേവ| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽപഠത്(സൂ.അ.൬)- "ശ്വേതേ കഷായം, തത്സ്വാദു കൃഷ്ണേ, തിക്തം ച പാണ്ഡുരേ" ഇത്യാദി| മൃഷ്ടം-ശുദ്ധമിതി ന വ്യാഖ്യേയമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൯൩)- ശീതം ശുചി ശിവം മൃഷ്ടം വിമലം ലഘു ഷഡ്ഗുണമ്| പ്രകൃത്യാ ദിവ്യമുദകമ്" ഇതി| അത്ര ഹി മൃഷ്ടവിമലയോര്ദ്വയോരുപാദാനേ പൌനരുക്ത്യം സ്യാത്| തസ്മാന്മൃഷ്ടശബ്ദോऽത്ര മനഃപ്രീണനാര്ഥഃ| തഥാ, ശീതം-വീര്യേണ ച സ്പര്ശേന ച| തഥാ, ലഘു-ലഘുഗുണയുക്തമ്| തഥാ,അമൃതോപമം-യഥാ കിലാമൃതം ത്രിദോഷഘ്നത്വധാതുസാമ്യകൃത്ത്വവിഷാര്തിജിത്ത്വാദിഗുണൈരശേഷൈര്യുക്തം തഥൈവൈതജ്ജലമപീത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)- "സൂര്യോദ്ധൃതപ്രമുക്തത്വാല്ലഘു വാതകഫാപഹമ്| ശൈത്യജീവനസൌമ്യത്വൈഃ പിത്തരക്തവിഷാര്തിജിത്||" ഇതി| തഥാ, നഭസോ ഭ്രഷ്ടം-അന്തരിക്ഷാത്പതിതമാത്രം, വസ്ത്രാദിഗൃഹീതം ഗാങ്ഗം ജലമീദൃഗ്ഗുണം ഭവതി| തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| അര്കേന്ദുമാരുതൈഃ-രവിചന്ദ്രാനിലൈഃ, സ്പൃഷ്ടം-സമ്ബദ്ധം സത്, പുനഃ ഹിതാഹിതത്വേ-പഥ്യാപഥ്യത്വേ, ദേശകാലാവപേക്ഷതേ-ദേശകാലാവനുവര്തതേ| ദേശോ വിഷയഃ പാത്രമാശ്രയ ഇതി പര്യായാഃ| തത്ര കിമനൂപദേശേ ജാങ്ഗലേ വാ തത്പതിതമ്? തഥാ, കിമസിതശ്വേതാദ്യന്യതമേ വാ? ഇതി ദേശാനുവര്തനമ്| തഥാ, ശീതേ കിമുതോഷ്ണേऽഥവാ വര്ഷാഖ്യേ പതിതമ്? ഇതി കാലാനുവര്തനമ്| രവിചന്ദ്രാനിലൈരിതി സമസ്തനിര്ദേശോ യദാ സമസ്തൈരേതൈഃ സ്പൃഷ്ടം ന തു വ്യസ്തൈഃ, തദാ ഹിതാഹിതത്വേ ദേശാദ്യപേക്ഷത ഇതി ദ്യോതയതി| സദ്യോ വസ്ത്രാദിഗൃഹീതസ്യ ജലസ്യ തു ന സര്വൈരേതൈര്യോഗഃ സമ്ഭവതീതി തത്പ്രായേണ ഹിതമേവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തത്രാദൌ തോയവര്ഗഃ| തത്തോയം ദ്വേധാ,- ദിവ്യം ഭൌമം ച| ദിവ്യം ചതുര്ധാ,- ധാരം കാരം തൌഷാരം ഹൈമം ച| ധാരം ദ്വേധാ,-ഗാങ്ഗം സാമുദ്രം ച| തത്ര ഗാങ്ഗഗുണാനാഹ-ജീവനമിതി| ജീവനം പ്രാണധാരണമ്| തര്പണം-തൃപ്തിജനനമ്| ഹൃദ്യം-ഹൃദയസ്യ പ്രിയമ്, തത്പ്രസാദകരത്വാത്| ഹ്ലാദി-സുഖജനകമ്| ബുദ്ധിപ്രബോധനം-പ്രജ്ഞാവികാശജനകമ്| തനു-സര്വേഭ്യോऽപി വിരലമ്| അവ്യക്തരസം-രസവദപ്യനഭിവ്യക്തമധുരാദിരസവിശേഷമ്| മൃഷ്ടം-ജിഹ്വേന്ദ്രിയപ്രിയമ്| ശീതം-സ്പര്ശവീര്യാഭ്യാമ്| ലഘു-ശീഘ്രപാകമ്| അമൃതോപമം-ദേവാനാമമൃതമിവേദം മനുഷ്യാണാമ്| ഗങ്ഗാമ്ബു-ആകാശഗങ്ഗാതോയം മേഘൈരാനീതമ്| നഭസോ ഭ്രഷ്ടം-ആകാശാത്പതിതമ്, ദിവ്യമിത്യര്ഥഃ| ഗങ്ഗാമ്ബ്വിതി സാമുദ്രസ്യ വ്യാവൃത്ത്യര്ഥമ്| നഭസോ ഭ്രഷ്ടമിതി ഭൌമസ്യ| ദിവ്യസ്യ ഭൌമാദ്വിശേഷമാഹ-സ്പൃഷ്ടമിതി| ദിവ്യമേവ ഭൂസമ്ബന്ധാദ്ഭൌമമുച്യതേ-സ്പൃഷ്ടമിതി| ദേവ്യമേവ ഭൂസമ്ബന്ധാദ്ഭൌമമുച്യതേ| തച്ചാര്കാദിഭിഃ സ്പൃശ്യതേ| സ്പൃഷ്ടം ച വ്യക്തരസത്വാദിദോഷസമ്ബന്ധാദ്ധിതാഹിതത്വേ ഭൂയോ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ| ഭൂയോഗ്രഹണം ദിവ്യസ്യാപി കിഞ്ചിദ്ദേശകാലാപേക്ഷത്വം ദ്യോതയതി| ദേശാപേക്ഷാ യഥാ-സുപാത്രസ്ഥം ഹിതമ്, അഹിതം ദുഷ്പാത്രസ്ഥമ്| വക്ഷ്യതി ഹി-"ഐന്ദ്രമമ്ബു സുപാത്രസ്ഥമവിപന്നം സദാ പിബേത്|" ഇതി| കാലാപേക്ഷാ യഥാ-ആര്തവം ഹിതമ്, അനാര്തവമഹിതമ്| വക്ഷ്യതി ഹി-"അനാര്തവം ച യദ്ദിവ്യമാര്തവം പ്രഥമം ച യത് " ഇതി| ഭൌമം തു ഭൂയസ്തതോऽപ്യധികമപേക്ഷതേ| തത്ര ദേശാപേക്ഷാ യഥാ-ജാങ്ഗലേ ഹിതമ്, അഹിതമനൂപേ| തത്രാപി ശുച്യാദൌ ഹിതമ്, അഹിതമശുച്യാദൌ| തത്രാപി കൂപാദൌ ഹിതമ്, അഹിതം ഷല്വലാദൌ| തത്രാപി സുപാത്രേ ഹിതമ്, അഹിതം ദുഷ്പാത്രേ| തത്രാപി ക്വചിദ്ദേഹേ ഹിതമ്, അഹിതം ക്വചിത് ഇത്യാദി| കാലാപേക്ഷാ യഥാശരദ്ധീഷ്മയോര്ഹിതമ്, അഹിതമന്യദാ| തത്രാപി ദിവാ ഹിതമ്, അഹിതം രാത്രൌ| തത്രാപി ഭുക്തസ്യ മധ്യേ ഹിതമ്, അഹിതമന്താദ്യോഃ, ഇത്യാദി| ദിവ്യം സര്വദാ സര്വത്ര സര്വേഷാം ഹിതമ്|
Adhikarana ഗങ്ഗാജലലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
നന്വാകാശാത്പതത് ലക്ഷണമന്തരേണ ഗാങ്ഗമിദമിതി ന ജ്ഞായത ഇത്യാഹ യേനാഭിവൃഷ്ടമമലം ശാല്യന്നം രാജതേ സ്ഥിതമ്|
അക്ലിന്നമവിവര്ണം ച തത്പേയം ഗാങ്ഗമ്|൩|
View original
नन्वाकाशात्पतत् लक्षणमन्तरेण गाङ्गमिदमिति न ज्ञायत इत्याह येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजते स्थितम्|
अक्लिन्नमविवर्णं च तत्पेयं गाङ्गम्|३|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യേന-അമ്ബുനാ, അഭിവൃഷ്ടം-ആഭിമുഖ്യതഃ സിക്തം, ശാല്യന്നം രാജതസ്ഥിതമക്ലിന്നം-അക്ലേദയുതം, അവിവര്ണം ച ഭവതി, തദ്ഗാങ്ഗം ജലം പേയമ്| പേയമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്, സ്നാനാവഗാഹയോരപി തത്പഥ്യമേവ| രജതസ്യ രൂപസ്യ വികാരോ രാജതമ്| പ്രാണിരജതാദിഭ്യോऽഞ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗാങ്ഗം ലക്ഷയതി-യേനാഭിവൃഷ്ടമിതി| അഭിവൃഷ്ടം ധാരാസമ്പാതേന സിക്തമ്| രാജതേ-രൌപ്യപാത്രേ| അക്ലിന്നമ്-സിക്ഥപ്രക്ലേദരഹിതമ്| അവിവര്ണം-വര്ണാന്തരരഹിതമ്| പരീക്ഷാ ച മുഹൂര്തമാത്രമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ (സൂ. അ. ൪൫/൭)- "സ യദി മുഹൂര്തമാത്രം സ്ഥിതസ്താദൃശ ഏവ ഭവതി, തദാ ഗാങ്ഗം പതതീത്യവഗന്തവ്യമ്" ഇതി| പേയം-പാനാര്ഹമ്|
Adhikarana സാമുദ്രജലലക്ഷണമ്, സാമുദ്രജലപാനനിഷേധഃ (൩-൪) · Śloka ൪
|
അന്യഥാ||൩||
സാമുദ്രം, തന്ന പാതവ്യം മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ|
|൪|
View original
|
अन्यथा||३||
सामुद्रं, तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना|
|४|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്യഥാ സാമുദ്രമിതി| ഏതല്ലക്ഷണവിപര്യയേണ യേനാമ്ബുനാ സിക്തം ശാല്യന്നം വിവര്ണം മലിനം ക്ലിന്നം ഭവേത്, തത്സാമുദ്രമ്| തച്ച ന പാതവ്യമ്| അത്രാപി പാനനിഷേധ ഉപലക്ഷണാര്ഥ:| സ്നാനാവഗാഹാവപി ഹി നാനേന കാര്യൌ| സാമുദ്രസ്യ ക്ഷാരാന്വയത്വാത് ക്ലേദനാദിയോഗഃ| നനു, സാമുദ്രമിത്യയുക്തമ്| യതഃ സമുദ്രശബ്ദസ്യ ധൂമാദിപാഠാത് ധൂമാദിഭ്യശ്ചേതി വുഞാ ഭവിതവ്യമിതി കേചിത്| മൈവമ്| ധൂമാദിഭ്യശ്ചേത്യത്രൈവ ഗണേ പഠ്യതേ, സമുദ്രാന്നാവി മനുഷ്യേ ച വുഞ്| സാമുദ്രികീ നൌഃ സാമുദ്രികോ മനുഷ്യഃ| അന്യത്ര ത്വണേവ, സാമുദ്രം ജലമിതി| തസ്മാന്ന്യായ്യമേവൈതത്| ഏവം സാമുദ്രോ മണിരിത്യാദയോ വൈദ്യാഃ| അഥ കിം സദൈവൈതന്ന പാതവ്യമ് ? നേത്യാഹ-മാസാദിത്യാദി| ആശ്വയുജമന്തരേണൈതന്ന പാതവ്യമ്| ആശ്വയുജേ തു മാസി കാലസ്വാഭാവ്യാത് പഥ്യമേവേതി ഭാവഃ| സുശ്രുതസ്ത്വധീതേ (സൂ.അ.൪൫| ൭)- "ഗാങ്ഗമാശ്വയുജേ മാസി പ്രായോ വര്ഷതി മാധവഃ| തദുപാദദീത" ഇത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സാമുദ്രം ലക്ഷയതി-അന്യഥാ സാമുദ്രമിതി| അന്യഥാ-ക്ലേദവൈവര്ണ്യോത്പത്തൌ| സാമുദ്രപാനം നിഷേധതി-തന്നേതി| തത് സാമുദ്രമ്, മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ, ഗൃഹീതമിതി ശേഷഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ (സൂ. അ. ൪൫/൭)-"സാമുദ്രമപ്യാശ്വയുജേ മാസി ഗൃഹീതം ഗാങ്ഗവദ്ഭവതി" ഇതി|
Adhikarana ആന്തരിക്ഷം ജലം പേയമ്, തദഭാവേ ഭൌമമ് (൪-൫) · Śloka ൫
|
ഐന്ദ്രമമ്ബു സുപാത്രസ്ഥമവിപന്നം സദാ പിബേത്||൪||
തദഭാവേ ച ഭൂമിഷ്ഠമാന്തരിക്ഷാനുകാരി യത്|
ശുചിപൃഥ്വസിതശ്വേതേ ദേശേऽര്കപവനാഹതമ്||൫||
View original
|
ऐन्द्रमम्बु सुपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४||
तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्|
शुचिपृथ्वसितश्वेते देशेऽर्कपवनाहतम्||५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഐന്ദ്രം-ആന്തരിക്ഷമ്, അമ്ബു-ജലം ഗാങ്ഗമ്, സുപാത്രസ്ഥം ശോഭനേ ഭാജനേ രാജതാദൌ സ്ഥിതമ്, അവിപന്നം-അദൂഷിതമവിനഷ്ടം, പിബേത്| ന മലിനാശുചിജുഗുപ്സിതപാത്രസ്ഥമ്| തദഭാവേ-തസ്യൈന്ദ്രസ്യാഭാവേ സതി, ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന, ആന്തരിക്ഷാനുകാരി-ആന്തരിക്ഷമൈന്ദ്രം ജലം യദനുകരോതി സ്വച്ഛാദിഗുണൈഃ സദൃശം, തത്പിബേത്| തദേവാഹ-ശുചീത്യാദി| ശുചിശ്ചാസൌ പൃഥ്വസിതശ്വേതശ്ച ശുചിപൃഥ്വസിതശ്വേത:, തസ്മിന് ദേശേ യജ്ജലം സ്ഥിതമ്| തഥാ, അര്കപവനാഭ്യാമാഹതം-ആസമന്താത് ക്രാന്തമ്| ഈദൃശമാന്തരിക്ഷാനുകാരി സ്യാദിതി ഭാവഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദിവ്യപാനം വിധത്തേ-ഐന്ദ്രമിതി| ഐന്ദ്രം-ദിവ്യമ്| സുപാത്രസ്ഥം-ശുദ്ധസൌവര്ണാദിപാത്രസ്ഥമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൬)-"ഖാതധൌതശിലാപൃഷ്ഠവസ്ത്രാദിഭ്യഃ സ്രുതം ജലമ്| ഹൈമമൃന്മയപാത്രസ്ഥമവിപന്നം സദാ പിബേത്||" ഇതി| അവിപന്നം-സ്പര്ശരസാദിവികൃതിരഹിതമ്| സദാ-സര്വേഷു ഋതുഷു| ഭൌമപാനം വിധത്തേ-തദഭാവ ഇതി| തദഭാവേ-ദിവ്യാഭാവേ| ഭൂമിഷ്ഠം-ഭൌമമ്| ആന്തരിക്ഷാനുകാരി-ദിവ്യസദൃശഗുണമ്| ശുച്യാദൌ ദേശേ സ്ഥിതമ്| ശുചിഃ-നിര്മലഃ| പൃഥുഃ-വിസ്തീര്ണഃ| അസിതഃ-കൃഷ്ണഃ| ശ്വേതോ-ധവലഃ|
Adhikarana പാനായോഗ്യം ജലമ്,ആന്തരിക്ഷമപി പാനേऽയോഗ്യമ് (൬-൮) · Śloka ൮
ഇദാനീം യാദൃശം ജലം ന പേയമ്, തദ്ദര്ശയതി ന പിബേത്പങ്കശൈവാലതൃണപര്ണാവിലാസ്തൃതമ്|
സൂര്യേന്ദുപവനാദൃഷ്ടമഭിവൃഷ്ടം ഘനം ഗുരു||൬||
ഫേനിലം ജന്തുമത്തപ്തം ദന്തഗ്രാഹ്യതിശൈത്യതഃ|
അനാര്തവം ച യദ്ദിവ്യമാര്തവം പ്രഥമം ച യത്||൭||
ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷസംശ്ലേഷദൂഷിതമ്|
|൮|
View original
इदानीं यादृशं जलं न पेयम्, तद्दर्शयति न पिबेत्पङ्कशैवालतृणपर्णाविलास्तृतम्|
सूर्येन्दुपवनादृष्टमभिवृष्टं घनं गुरु||६||
फेनिलं जन्तुमत्तप्तं दन्तग्राह्यतिशैत्यतः|
अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमं च यत्||७||
लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्|
|८|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പങ്ക-കര്ദമഃ| ശൈവാലഃ-ശൈവലമ്| തൃണം-ഖടഃ| പര്ണം-പത്രമ്| ആവിലം ചാസ്തൃതം ചാവിലാസ്തൃതമ്, പങ്കാദിഭിരാവിലാസ്തൃതം പങ്കാദ്യാവിലാസ്തൃതമ്| യഥാസമ്ഭവമത്ര സമ്ബന്ധഃ, തേന പങ്കേനാവിലം-കലുഷം, ശൈവാലാദിഭിരാസ്തൃതം-സഞ്ഛാദിതമിതി ബോധ്യമ്| തഥാ, സൂര്യേന്ദുപവനൈരദൃഷ്ടം-അനാസേവിതം, ന പിബേത്| തഥാ, അഭിവൃഷ്ടം-തത്കാലപതിതാന്യവര്ഷമിശ്രീഭൂതം കാലാന്തരാശ്രിതമ്| ഖരനാദേ ത്വേവമുക്തമ്- "വാര്ഷികം തദഹര്വൃഷ്ടം ഭൂമിഷ്ഠമഹിതം ജലമ്| വ്യുഷ്ടം ദ്വിരാത്രം തച്ചൈവ പ്രസന്നമമൃതോപമമ്||" ഇതി| തഥാ, ഘനം-അസ്വച്ഛമ്| തഥാ, ഗുരു-ഗുരുഗുണമ്| തഥാ, ഫേനിലം ഫേനവത്| തഥാ, ജന്തുമത്-കീടയുക്തമ്| തഥാ, തപ്തം-ഉഷ്ണമ്| തഥാ, അതിശൈത്യതഃ-അതിജാഡ്യാത്, ദന്തഗ്രാഹി-ദന്താന് ഗൃഹ്ണാതി കാര്യാക്ഷമാന് കരോതി, തച്ഛീലമ്| ന പിബേദിതി പ്രതിപദം യോജ്യമ്| ഇത്യയം പ്രായോ ഭൂമിഷ്ഠതോയസ്യ നിഷേധഃ| അധുനാ ആന്തരിക്ഷം യന്ന പേയം തദാഹ-അനാര്തവമിത്യാദി| യദ്ദിവ്യം ജലമാര്തവം ന ഭവതി, തച്ച ന പിബേത്| നനു, സര്വമേവ ദിവ്യം ജലമാര്തവമ്, കാലസ്യ ഋതുരൂപത്വാത്| ഋതൌ ച ഭവമാര്തവമ്| ഏവം ച ന കിഞ്ചിദനാര്തവം സമ്ഭവതി| ഉച്യതേ| അനാര്തവം ന പിബേത്| അര്ഥാദാര്തവം പിബേദിത്യുക്തം ഭവതി| തദത്ര സാമാന്യോക്താവപി വിശിഷ്ടോ ദിവ്യസ്യ ജലസ്യ കാല ഋതുരൂപോ ബോധ്യോ വര്ഷാഖ്യഃ, യസ്മിന് കാലേ ദിവ്യം ജലം പേയത്വേനാഭ്യനുജ്ഞായതേ| യഥാ-"വര്ഷാസു ദിവ്യനാദേയേ" ഇത്യാദി| അന്യര്തുഭവം ത്വനാര്തവത്വാന്ന പേയമ്| അത്ര ച വര്ഷാഖ്യ ഋതുശ്ചാതുര്മാസികോऽഭിപ്രേതഃ| അത ഏവാശ്വയുജേ മാസി ദിവ്യം ജലം പേയത്വേനാനുജജ്ഞേ| അന്യഥാ ഹ്യനാര്തവത്വാത്തദപേയമേവ സ്യാത്| ആര്തവം പ്രഥമം ച യത്ന കേവലമനാര്തവം ന പിബേത് യാവദാര്തവമപി പ്രഥമം ന പിബേത്| കുതോ ഹേതോ: ? ഇത്യാഹ-ലൂതാദീത്യാദി| ലൂതാ ആദിര്യേഷാം തേ ലൂതാദയഃ,-ക്ഷുദ്രജന്തവഃ പ്രാണിവിശേഷാഃ, തേഷാം തന്തുവിണ്മൂത്രവിഷാണി| തന്തുഃ-സൂത്രാകാരവിശേഷോ, ലാലേത്യന്യേ| തേഷാം ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷാണാം സംശ്ലേഷഃ-സമ്പര്കഃ, തേന ദൂഷിതം യതഃ, തതസ്തദാര്തവമപി ന പേയമ്| കേചിത്ത്വേവം വ്യാഖ്യാനയന്തി-ആര്തവം പ്രഥമം ച യത്തന്ന പേയമ്, ലൂതാദിതന്ത്വാദിദൂഷിതം ച ന പേയമിതി| സങ്ഗ്രഹേ ചാധ്യഗീഷ്ട (സൂ.അ.൬)- "തത്കുര്യാത്സ്നാനപാനാഭ്യാം തൃഷ്ണാധ്മാനോദരജ്വരാന്| കാസാഗ്നിസാദാഭിഷ്യന്ദകണ്ഡൂഗണ്ഡാദികാനതഃ|| തദ്വര്ജയേദഭാവേ വാ തോയസ്യാന്യസ്യ ശസ്യതേ| ഘനവസ്ത്രപരിസ്രാവൈഃ ക്ഷുദ്രജന്ത്വഭിരക്ഷണമ്|| വ്യാപന്നസ്യാസ്യ തപനമഗ്ന്യര്കായസപിണ്ഡകൈഃ| പര്ണീംമൂലബിസഗ്രന്ഥിമുക്താകതകശൈവലൈഃ|| വസ്ത്രഗോമേദകാഭ്യാം വാ കാരയേത്തത്പ്രസാദനമ്| പാടലാകരവീരാദികുസുമൈര്ഗന്ധനാശനമ്||' ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പങ്കാവിലാദേഃ പാനം നിഷേധതി-ന പിബേദിതി| പങ്കാദിഭിര്യഥാസമ്ഭവഭാവിലമാസ്തൃതം ച| ആവിലം-മലിനമ്| ആസ്തൃതം-ആച്ഛാദിതമ്| അഭിവൃഷ്ടം-അഭിനവവൃഷ്ടമ്| കാലമാനം തൂക്തം ഖാരണാദിനാ-"വാര്ഷികം തദഹര്വൃഷ്ടം ഭൂമിഷ്ഠമഹിതം ജലമ്| വ്യുഷ്ടം ദ്വിരാത്രം തച്ചൈവ പ്രസന്നമമൃതോപമമ്||" ഇതി| ഘനം-സാന്ദ്രമ്| ജന്തുമത്-കൃമിജുഷ്ടമ്| തപ്തം-ഭൂമിഷ്ഠമേവ സൂര്യാംശുഭിഃ| അതിശൈത്യാദ്ദന്തഗ്രാഹി-ദന്തപീഡകമ്| അനൃതുഃ-വൃഷ്ടേരകാലഃ| സ ചോക്തോ ജ്യോതിഃശാസ്ത്രേ-"അനുരാധര്ക്ഷമാരഭ്യ ഷോഡശര്ക്ഷേഷു ഭാസ്കരഃ| യാവത്പ്രവര്തതേ താവദകാലഃ പരികീര്തിതഃ||" ഇതി| പ്രഥമം-അഗസ്ത്യോദയാത്പ്രാക് വൃഷ്ടമ്| സ ച സിംഹരാശ്യര്ക ഇതി ജ്യോതിര്വിദഃ| ആര്തവമപി കുതോ ന പിബേത് ? യതോ ലൂത ദീനാം-ഖേചരാണാം വിഷപ്രാണിനാം, തന്ത്വാദിഭിര്യഃ സംശ്ലേഷഃ, തേന ദൂഷിതമ്| തന്തവഃ-തന്നിര്മിതാനി സൂത്രാണി| ഉക്തം ച കാശ്യപേന-"ബലാഹകാദ്യാഃ സമദാഃ കീടാ ലൂതാശ്ച ഖേചരാഃ| തദ്വിഷോത്സര്ഗസംസര്ഗാദഗ്രാഹ്യം തത്തദാ ജലമ്||' ഇതി| അയം ച ദോഷോऽഗസ്ത്യോദയാദപൈതി| ഉക്തം ച ജ്യോതിഃശാസ്ത്രേ (ബൃ. സം. അ. ൧൨/൧൨)- "സലിലമമരപാജ്ഞയോജ്ഝിതം യദ്വനപരിവേഷ്ടിതമൂര്തിഭിര്ഭുജങ്ഗൈഃ| ഫണജനിതവിഷാഗ്നിസമ്പ്രദുഷ്ടം ഭവതി ശിവം തദഗസ്ത്യദര്ശനേന||" ഇതി|
Adhikarana നദീനിരുപണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
ഇദാനീം നദീര്നിരൂപയന്നാഹ |
പശ്ചിമോദധിഗാഃ ശീഘ്രവഹാ യാശ്ചാമലോദകാഃ||൮||
പഥ്യാഃ സമാസാത്താ നദ്യോ വിപരീതാസ്ത്വതോऽന്യഥാ|
|൯|
View original
इदानीं नदीर्निरूपयन्नाह |
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः||८||
पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्त्वतोऽन्यथा|
|९|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- നദ്യഃ സമാസാത്-സംക്ഷേപതഃ, പഥ്യാഃ-ഹിതാ:| കാഃ ? ഇത്യാഹ-യാഃ പശ്ചിമമുദധിം-സമുദ്രം ഗച്ഛന്തീതി പശ്ചിമോദധിഗാഃ| അന്യേഭ്യോऽപി ദൃശ്യത ഇതി ഡഃ| തഥാ, ശീഘ്രവഹാഃ-വേഗവത്യഃ| തഥാ, അമലോദകാഃ-നിര്മലസലിലാഃ| ഏവം ത്രിവിശേഷണവിശിഷ്ടാഃ പഥ്യാഃ| അതഃ-ആഭ്യോ, യാഃ പുനരന്യഥാ-വിപരീതലക്ഷണാഃ, താ വിപരീതാഃ- അപഥ്യാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദിവ്യാഭാവേ ഭൌമം പേയമിത്യുക്തമ്| തസ്യ ചാഷ്ടൌ ഭേദാഃ| യഥോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൬)- "കൌപസാരസതാഡാഗചൌണ്ഡ്യപ്രാസ്രവര്ണൌദ്ഭിദമ്| വാപീനദീതോയമിതി തത്പുനഃ സ്മൃതമഷ്ടധാ||" ഇതി| ഗമ്ഭീരഃ സങ്കീര്ണ ഇഷ്ടകാദിബദ്ധഃ പുരുഷകൃതോ ജലാശയഃ-കൂപഃ| തദ്വിപരീതം-സരഃ| പുരുഷകൃതം സരഃതഡാഗഃ| സ്വയം വിശീര്ണശിലാശ്വഭ്രം-ചൌണ്ഡിഃ| പര്വതനിര്ഝരഃ-പ്രസ്രവണമ്| ഭൂമിമുദ്ഭിദ്യോദ്വമജ്ജലസ്ഥാനം-ഉദ്ഭിദമ്| ഇഷ്ടകാദിബദ്ധോ വിസ്തീര്ണഃ സസോപാനഃ കൂപോ-വാപീ| നദീ-പ്രസിദ്ധാ| തത്ര നദീവിശേഷഗുണാനാഹ-പശ്ചിമോദധിഗാ ഇതി| അതോऽന്യഥാ-പൂര്വസമുദ്രഗാ മന്ദവഹാ മലിനോദകാശ്ച| വിപരീതാഃ-അപഥ്യാഃ|
Adhikarana നദ്യഃ പഥ്യാപഥ്യാഃ ഹിമവന്മലയനദീഗുണാഃ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
|
ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദൈഃ ഖേദിതോദകാഃ||൯||
ഹിമവന്മലയോദ്ഭൂതാഃ പഥ്യാസ്താ ഏവ ച സ്ഥിരാഃ|
കൃമിശ്ലീപദഹൃത്കണ്ഠശിരോരോഗാന് പ്രകുര്വതേ||൧൦||
View original
|
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः||९||
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः|
कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते||१०||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹിമവാംശ്ച മലയശ്ച ഹിമവന്മലയൌ, താഭ്യാമുദ്ഭൂതാഃ-സഞ്ജാതാഃ പഥ്യാഃ| കിം സര്വാ ഏവ ? നേത്യാഹ-ഉപലേത്യാദി| ഉപലാനാമാസ്ഫാലനം-ഉല്ലാലനം, തേനാക്ഷേപഃ-ക്ഷോഭഃ, തേന വിച്ഛേദാഃ-വിശ്ലേഷാഃ, ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദാഃ തൈഃ| ഖേദിതം-ജാതക്ഷോഭമുദകം യാസാം താഃ ഖേദിതോദകാഃ, യാ ഹിമവന്മലയോദ്ഭൂതാസ്താ ഏവ പഥ്യാ:| യാസ്ത്വേവംഭൂതാ ന ഭവന്തി താ അപഥ്യാഃ| സ്ഥിരാ ഇതി| താ ഏവാऽവഹന്ത്യഃ സത്യഃ കൃമ്യാദീന് കുര്വതേ| ഹൃച്ച കണ്ഠശ്ച ശിരശ്ച തേഷാം രോഗാഃ, കൃമയശ്ച ശ്ലീപദം ച ഹൃത്കണ്ഠശിരോരോഗാശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| മുനിരപി ഹിമവത്പ്രഭവാനാം പഥ്യത്വമാഹ| കൃഷ്ണാത്രേയസുശ്രുതൌ ത്വപഥ്യത്വമാഹതുഃ| അത ഏവായം ഗ്രന്ഥകാരോ യുക്ത്യാ മതദ്വയമപി സങ്ഗിരമാണോ വിശേഷണമുപന്യസ്തവാന്- 'ഉപലാസ്ഫാലനാക്ഷേപവിച്ഛേദൈ: ഖേദിതോദകാ:' ഇതി| തേന യാ ഏവംവിധാ ന ഭവന്തി, താ ന പഥ്യാ ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഹിമവന്മലയനദീഗുണാനാഹ-ഉപലാസ്ഫാലനേതി| ഉപലാഃ-പാഷാണാഃ, തേഷ്വാസ്ഫാലനം-അഭിഘാതാദുച്ഛലനമ്| ആക്ഷേപഃ-സ്ഖലനാദിതസ്തതോ ഗമനമ്| വിച്ഛേദോ=ദ്വൈധീഭാവഃ| ഖേദിതം-ഖേദാദവാപ്തലാഘവമ്| താ ഏവ സ്ഥിരാശ്ചേത് കൃമ്യാദീന് കുര്വതേ| ഹൃത്കണ്ഠശിരസാം രോഗാന്| അയം ച വിഷയവിഭാഗഃ പരസ്പരവിരുദ്ധസുശ്രുതചരകവാക്യതാത്പര്യമുലഃ| തത്ര ചരകവാക്യമ് (സൂ. അ. ൨൭/൨൦൫)- നദ്യഃ പാഷാണവിച്ഛിന്നവിക്ഷുബ്ധാഭിഹതോദകാഃ| ഹിമവത്പ്രഭവാഃ പഥ്യാഃ പുണ്യാ ദേവര്ഷിസേവിതാഃ|| നദ്യഃ പാഷാണസികതാവാഹിന്യോ വിമലോദകാഃ| മലയപ്രഭവാ യാശ്ച ജലം താസ്വമൃതോപമമ്||" ഇതി| സുശ്രുതവാക്യം തു (സൂ. അ. ൪൫/൨൧)- "മലയപ്രഭവാഃ കൃമീന്്ഇമവത്പ്രഭവാഹൃദ്രോഗശ്വയഥുശിരോരോഗശ്ലീപദഗലഗണ്ഡാന് കുര്വതേ" ഇതി|
Adhikarana അവന്തിനദിഗുണാഃ മഹേന്ദ്രപര്വതനദീഗുണാഃ സഹ്രാവിന്ദ്യനദീഗുണാഃ പാരിയാത്രനദീഗുണാഃ സമുദ്രോദകഗുണാഃ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
പ്രാച്യാവന്ത്യപരാന്തോത്ഥാ ദുര്നാമാനി, മഹേന്ദ്രജാഃ|
ഉദരശ്ലീപദാതങ്കാന്, സഹ്യവിന്ധ്യോദ്ഭവാ: പുനഃ||൧൧||
കുഷ്ഠപാണ്ഡുശിരോരോഗാന്, ദോഷഘ്ന്യഃ പാരിയാത്രജാഃ|
ബല പൌരുഷകാരിണ്യഃ, സാഗരാമ്ഭസ്ത്രിദോഷകൃത്||൧൨||
View original
प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि, महेन्द्रजाः|
उदरश्लीपदातङ्कान्, सह्यविन्ध्योद्भवा: पुनः||११||
कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान्, दोषघ्न्यः पारियात्रजाः|
बल पौरुषकारिण्यः, सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||१२||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രാച്യാദിജാ നദ്യോ ദുര്നാമാനി-അര്ശാസി കുര്വതേ| പ്രാച്യാഃ-ഗൌഡാഃ| അവന്തയോ-മാലവാഃ| അപരാന്താഃ-കൌങ്കണാഃ| മഹേന്ദ്രജാ നദ്യ ഉദരാദീന് കുര്വതേ| സഹ്യവിന്ധ്യപര്വതോത്ഥാശ്ച പുനഃ കുഷ്ഠാദീന് കുര്വതേ| പാരിയാത്രാത് സഞ്ജാതാ ദോഷഘ്ന്യോ ഭവന്തി| സാഗരാമ്ഭഃ-സമുദ്രോദകം, ദോഷത്രയകാരി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അവന്തിനദീഗുണാനാഹ-പ്രാച്യാവന്ത്യപരാന്തോത്ത്ഥാ ഇതി| ഉജ്ജയിന്യുപലക്ഷിതാ ദേശാഃ-അവന്തയഃ| പ്രാച്യാശ്ച തേ അവന്തയശ്ച പ്രാച്യാവന്തയഃ, അപരേ-പശ്ചിമാവന്തയഃ, തേഷാമന്താഃ-മര്യാദാപര്വതാഃ, തേഷു തിഷ്ഠന്തീതി തത്സ്ഥാഃ| ന തു പ്രാച്യാഃ-ഗൌഡാഃ, അവന്തയോ-മാലവാഃ, അപരാന്താഃ-കൌങ്കണാഃ, ഇതി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ (സൂ. അ. ൪൫/൨൧)- "പ്രാച്യാവന്ത്യാ അപരാവന്ത്യാശ്ചാര്ശാംസ്യുപനിര്വര്തയന്തി" ഇതി| ദുര്നാമാനി-അര്ശാംസി| മഹേന്ദ്രപര്വതനദീഗുണാനാഹ-മഹേന്ദ്രജാ ഇതി| ഉദരാണി-വാതോദരാദീനി| ശ്ലീപദാതങ്കഃ-ശ്ലീപദവ്യാധിഃ| സഹ്യവിന്ധ്യനദീഗുണാനാഹ-സഹ്യവിന്ധ്യഭവാ ഇതി| പാരിയാത്രനദീഗുണാനാഹ-ദോഷധ്യ ഇതി| പൌരുഷം-വീര്യമ്| നനു, "പാരിയാത്രോദ്ഭവാ യാശ്ച യാശ്ച വിന്ധ്യഭവാസ്തഥാ| ശിരോഹൃദ്രോഗകുഷ്ഠാനാം താ ഹേതുഃ ശ്ലീപദസ്യ ച||" ഇതി (സൂ.അ. ൨൭/൨൦൮) ചരകേണ പാരിയാത്രജാനാം ശിരോരോഗാദികര്തൃത്വമുക്തമ്| ഇഹ തു ദോഷത്രയഹരത്വമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ദ്വിധാ ഹി പാരിയാത്രജാഃ,- തഡാഗജാ ദരീജാശ്ച| തത്രാദ്യാ ദോഷഘ്ന്യഃ, അപരാഃ ശിരോരോഗാദികര്ത്ര്യഃ| ഉക്തം ഹി വിശ്വാമിത്രേണ-"തഡാഗജം ദരീജം ച തഡാഗാദ്യത്സരിജ്ജലമ്| ബലാരോഗ്യകരം തത്സ്യാദ്ദരീജം ദോഷലം മതമ്||" ഇതി| സമുദ്രോദകഗുണാനാഹ-സാഗരാമ്ബു ത്രിദോഷകൃദിതി|
Adhikarana കൂപതഡാഗാദിഗുണാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
വിദ്യാത്കൂപതഡാഗാദീന് ജാങ്ഗലാനൂപശൈലതഃ|
|൧൩|
View original
विद्यात्कूपतडागादीन् जाङ्गलानूपशैलतः|
|१३|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആദിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താ (സൂ.അ.൬) ഗൃഹ്യന്തേ| യഥാ-"കൌപസാരസതാഡാഗചൌണ്ഡ്യപ്രാസ്രവണൌദ്ഭിദമ്| വാപീനദീതോയമിതി തത്പുനഃ സ്മൃതമഷ്ടധാ|| [കൌപം സ്വാദു ത്രിദോഷഘ്നം ലഘു പഥ്യം ച സര്വദാ| ക്ഷാരം തു കഫവാതഘ്നം ദീപനം പിത്തകൃത്പരമ്|| കഷായബഹുലം ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നം വാതകൃച്ച തത്| തൃഷ്ണാഘ്നം സാരസം ബല്യം കഷായമധുരം ലഘു|| വാതലം ലഘു താഡാഗം, ചൌണ്ഡ്യം പിത്തകരം സ്മൃതമ്| ലഘുശീതാമലം സ്വാദു പ്രോക്തം പ്രാസ്രവണം ജലമ്|| ഔദ്ഭിദം സ്വാദു പിത്തഘ്നം ദീപനം ഗുരു കിഞ്ചന| സക്ഷാരം കടു വാപ്യമ്ബു പിത്തലം കഫവാതജിത്|| ലഘ്വല്പദോഷം സുസ്വാദു നവവാപീഷ്വവാര്ഷികമ്| അനഭിഷ്യന്ദി നാദേയം കടുകം കഫപിത്തജിത്|| വിശദം വാതലം രൂക്ഷമനവസ്ഥിതലാഘവമ്|"] ഇതി| സുശ്രുതേ (?) ചൈഷാം ലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ-"ഭൂമ്യുത്ഖാതസമുദ്ഭൂതമിന്ദ്രനീലസമപ്രഭമ്| വിമലം മധുരാസ്വാദം കൌപം ജലമുദാഹൃതമ്|| നദ്യാഃ ശൈലവരാദ്വാപി സ്രുതമേകാന്തസംസ്ഥിതമ്| കുമുദാമ്ഭോജസഞ്ഛന്നം വാരി സാരസമുച്യതേ|| പ്രശസ്തഭൂമിഭാഗസ്ഥം നൈകസംവത്സരോഷിതമ്| കഷായമധുരാസ്വാദം താഡാഗം സലിലം സ്മൃതമ്|| സ്വയംശീര്ണശിലാശ്വഭ്രേ നീലോത്പലനിഭം ജലമ്| ലതാവിതാനസഞ്ഛ്ന്നം ബുധൈശ്ചൌണ്ഡേയമുച്യതേ|| ശൈലസാനുസമുദ്ഭൂതം സ്പൃഷ്ടം വാതഹിമാതപൈഃ| ലഘു ശീതാമലം സ്വാദു സ്മൃതം പ്രാസ്രവണം ജലമ്|| വിദാര്യ ഭൂമിമുദ്ഭൂതം മഹത്യാ ധാരയാ സ്രവേത്| യജ്ജലം വേദിതവ്യം തദൌദ്ഭിദം സ്വാദു ശീതലമ്|| പാഷാണൈരിഷ്ടകാഭിര്വാ ബദ്ധാ സ്യാദ്യാ തു കൂപവത്| വാപി സാ ഖലു വിജ്ഞേയാ കൃതസോപാനപങ്ക്തികാ|| നദ്യാം ശൈലപ്രസൂതായാം ഗോമേദകമണിപ്രഭമ്| പ്രശസ്തഭൂമിഭാഗസ്ഥം ജലം നാദേയമുച്യതേ||" ഇതി| "പൌഷാദിദ്വിതയേഷ്വിഷ്ടം വിശേഷേണ ക്രമാജ്ജലമ്| സരസ്തഡാഗയോഃ കൂപചുണ്ഡയോഃ പ്രസ്രവണോദ്ഭിദോഃ|| കൂപേന്ദ്രയോഃ കൂപചുണ്ഡയോഃ സര്വം പഥ്യം തതഃ പരമ്|" തദേതാന് കൂപാദീന് ജാങ്ഗലാനൂപശൈലാന് സമാശ്രിത്യ ജാതാന് വിദ്യാത്| ജാങ്ഗലാദിദേശജാന് യഥായോഗം ലഘൂന് ഗുരൂംശ്ച ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| തത്ര ജാങ്ഗലദേശേ കൂപാദീനാം സപ്താനാം ബഹൂദകസമ്ബന്ധാഭാവാല്ലഘുത്വം വേദ്യമ്| ആനൂപേ തു ബഹൂദകസമ്ബന്ധാദ്ഗുരുത്വം വേദ്യമ്|ശൈലേ തൂദകാല്പതയാ ലഘുതരത്വം വേദ്യമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)- "ധന്വാനൂപമഹീധ്രാണാം സാമീപ്യാദ്ഗുരുലാഘവമ്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കൂപാദിഗുണാനാഹ-വിദ്യാദിതി| ജാങ്ഗലോ-നിര്ജലാ ഭൂമിഃ| അനൂപഃ-സജലാ| ശൈലഃ-പര്വതഃ| ജാങ്ഗലസ്യ സമീപാഃ കൂപാദയോ ലഘൂദകാഃ| അനൂപസ്യ ഗുരൂദകാഃ| ശൈലസ്യ ലഘുതരാഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"ധന്വാനൂപമഹീധ്രാണാം സാമീപ്യാദ്ഗുരുലാഘവമ്|" ഇതി| ഖാരണാദിനാ ച-"നദീകൂപതഡാഗോദ്ഭിദ്വാപ്യാദിഷു വിശിഷ്യതേ| അനൂപേ ഗൌരവാദമ്ബു ശൈലേ ധന്വനി ലാഘവാത്||" ഇതി|
Adhikarana കേഷാഞ്ചിജ്ജലപാനനിഷേധഃ (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
ഇദാനീം കേഷാഞ്ചിജ്ജലപാനനിഷേധമാഹ |
നാമ്ബു പേയമശക്ത്യാ വാ സ്വല്പമല്പാഗ്നിഗുല്മിഭിഃ||൧൩||
പാണ്ഡൂദരാതിസാരാര്ശോഗ്രഹണീശോഷശോഥിഭിഃ|
ഋതേ ശരന്നിദാഘാഭ്യാം പിബേത്സ്വസ്ഥോऽപി ചാല്പശഃ||൧൪||
View original
इदानीं केषाञ्चिज्जलपाननिषेधमाह |
नाम्बु पेयमशक्त्या वा स्वल्पमल्पाग्निगुल्मिभिः||१३||
पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोथिभिः|
ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१४||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അല്പാഗ്ന്യാദിഭിരമ്ബു ന പേയമ്| സര്വഥൈഷാം ജലപാനനിഷേധപ്രത്യപായമാശങ്കമാന ഇദമാഹ-അശക്ത്യാ വാ,-പിപാസാമസഹിഷ്ണുഭിഃ, സ്വല്പം-അത്യല്പം പേയമ്| യാവന്മാത്രേണ പ്രത്യപായോ ന ഭവതി താവദേവ പേയമിത്യര്ഥഃ| അല്പാഗ്നയശ്ച ഗുല്മിനശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| പാണ്ഡ്വാദീനാം സപ്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ, തതോ മത്വര്ഥീയ ഇനിഃ| ശരന്നിദാഘാഭ്യാമന്തരേണ സ്വസ്ഥോऽപ്യല്പശഃ പിബേത്| കിം പുനരാതുരഃ| സങ്ഗ്രഹേ ത്വേവമുവാച (സൂ.അ.൬)- "കാമമല്പമശക്തൌ തു പേയമൌഷധസംസ്കൃതമ്| പാഷാണരൂപ്യമൃദ്ഭേമജതുതാപാര്കതാപിതമ്|| പാനീയമുഷ്ണം ശീതം വാ ത്രിദോഷഘ്നം തൃഡര്തിജിത്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അല്പാഗ്ന്യാദീനാമമ്ബുപാനം നിഷേധതി-നാമ്ബു പേയമിതി| അശക്ത്യാ-ഉദകം വിനാ സ്ഥാതുമശക്ത്യാ, സ്വല്പം പേയമ്| ശോഥഃ-ശ്വയഥുഃ| ഋതുവിശേഷേണ പാനം നിയച്ഛതി-ഋതേ ശരന്നിദാഘാഭ്യാമിതി| ഋതേ-വിനാ| സ്വസ്ഥോऽപി-കിം പുനരാതുരഃ| അല്പശഃ-അല്പമല്പമ്| ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോസ്തു കാമതഃ പിബേദിത്യര്ഥസിദ്ധമ്|
Adhikarana ഭോജനേऽമ്ബുപാനപ്രകാരഃ (൧൫) · Śloka ൧൫
സമസ്ഥൂലകൃശാ ഭുക്തമധ്യാന്തപ്രഥമാമ്ബുപാഃ|
|൧൫|
View original
समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः|
|१५|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സമാശ്ച സ്ഥൂലാശ്ച കൃശാശ്ച സമസ്ഥൂലകൃശാഃ| മധ്യശ്ച അന്തശ്ച പ്രഥമശ്ച മധ്യാന്തപ്രഥമാഃ| ഭക്തസ്യ മധ്യാന്തപ്രഥമാഃ ഭക്തമധ്യാന്തപ്രഥമാഃ| തേഷു കാലേഷു യേऽമ്ബു പിബന്തി, തേ ഭക്തമധ്യാന്തപ്രഥമാമ്ബുപാഃ, യഥാക്രമം സമാഃ സ്ഥൂലാഃ കൃശാശ്ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഭക്തമധ്യേऽമ്ബു പീതം ധാതുസാമ്യം സമാനതാം കരോതി| ഭക്താന്തേ തു പീതമാമാശയേ കഫവൃദ്ധിം വിദധത്സ്ഥൌല്യമാധത്തേ| ഭക്താദൌ ച പീതം നിരിന്ധനമഗ്നിം തേജഃപ്രതിപക്ഷതയാऽവശ്യമവസാദയതി, മന്ദോऽഗ്നിശ്ച സമ്യഗാഹാരം പക്തുമശക്തോ ഭവതി, ആഹാരസ്യ ചാസമ്യഗ്പാകാന്ന തഥാപുഷ്ടിഃ, ഇതി കൃശത്വേ യുക്തിഃ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"ഭക്തസ്യാദൌ ജലം പീതമഗ്നിസാദം കൃശാങ്ഗതാമ്| അന്തേ കരോതി സ്ഥൂലത്വമൂര്ധ്വം ചാമാശയാത്കഫമ്|| മധ്യേ മധ്യാങ്ഗതാം സാമ്യം ധാതൂനാം ജരണം സുഖമ്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അവസ്ഥാവിശേഷേണ ഫലകഥനദ്വാരാ പാനം നിയച്ഛതി-സമസ്ഥൂലകൃശാ ഇതി| ഭുക്തസ്യ മധ്യേ-അര്ധാഹാരേ ഭുക്തേ, യോऽമ്ബു പിബതി, സ സമശരീരോ ഭവതി| യോऽന്തേ-ഭോജനാനന്തരം, സ സ്ഥൂലഃ| യഃ പ്രഥമം-ഭോജനാത്പൂര്വം, സ കൃശഃ| അതോऽമ്ബു ഭുക്തമധ്യേ പേയമിത്യര്ഥസിദ്ധമ്|
Adhikarana ശീതാമ്ബുഗുണാഃ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
|
ശീതം മദാത്യയഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിശ്രമഭ്രമാന്||൧൫||
തൃഷ്ണോഷ്ണദാഹപിത്താസ്രവിഷാണ്യമ്ബു നിയച്ഛതി|
|൧൬|
View original
|
शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्||१५||
तृष्णोष्णदाहपित्तास्रविषाण्यम्बु नियच्छति|
|१६|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശീതമമ്ബു മദാത്യയാദീന് നിയച്ഛതി-പരാകരോതി| മദാത്യയോ-മദ്യോത്ഥോ രോഗഃ| ഗ്ലാനിഃ-ക്ലാന്തിഃ| മൂര്ച്ഛാ-മോഹഃ| ഛര്ദിഃ-വമിഃ| ശ്രമഃ-ഖേദഃ| ഭ്രമഃ-അനവസ്ഥിതിഃ| തഥാ, തൃഷ്ണാദീനി നിയച്ഛതി| ഏവംഗുണമപ്യാമം ക്വചിന്നേഷ്യതേ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്വ്യാധിക്ഷീണബലസ്യ ച| നാല്പമപ്യാമമുദകം ഹിതം, തദ്ധി ത്രിദോഷകൃത്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശീതോദകഗുണാനാഹ-ശീതമിതി| ഗ്ലാനിഃക്ലമഃ| ശ്രമഃ-ഖേദഃ| ഉഷ്ണം-സൂര്യാദിതാപഃ| ദാഹഃ-പിത്താദികൃതഃ| അസ്രം-രക്തമ്| നിയച്ഛതി-ഹന്തി| ഏത ഏവ സാമാന്യോദകഗുണാഃ, ശീതസ്വഭാവത്വാദുദകസ്യ|
Adhikarana ഉഷ്ണാമ്ബുഗുണാഃ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
അധുനോഷ്ണാമ്ബുഗുണാനാഹ |
ദീപനം പാചനം കണ്ഠ്യം ലഘൂഷ്ണം ബസ്തിശോധനമ്||൧൬||
ഹിധ്മാധ്മാനാനിലശ്ലേഷ്മസദ്യഃശുദ്ധിനവജ്വരേ|
കാസാമപീനസശ്വാസപാര്ശ്വരുക്ഷു ച ശസ്യതേ||൧൭||
View original
अधुनोष्णाम्बुगुणानाह |
दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं बस्तिशोधनम्||१६||
हिध्माध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धिनवज्वरे|
कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु च शस्यते||१७||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദീപനാദിഗുണയുക്തമുഷ്ണമമ്ബു ഭവതി| ബസ്തിശബ്ദേന താത്സ്ഥ്യാന്മൂത്രം ഗൃഹ്യതേ| തേന മൂത്രശോധനമിത്യത്രാര്ഥോ ബോധ്യഃ| ഹിധ്മാധ്മാനാദിഷു ച ശസ്യതേ| കാസശ്ച ആമശ്ച പീനസശ്ച ശ്വാസശ്ച പാര്ശ്വരുക് ച, താസു ച ശസ്യതേ| ആമോ-അപക്വഃ, ആഹാര ഇത്യര്ഥഃ| കേചിത്ത്വാമപീനസ ഇതി പീനസവിശേഷണമാമശബ്ദമാഹുഃ| തൈരജീര്ണ ഉഷ്ണാമ്ബു നോക്തം സ്യാത്| അജീര്ണേ ചാലസകാദിരൂപേ ജലമുഷ്ണമിഷ്യത ഏവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉഷ്ണോദകഗുണാനാഹ-ദീപനമിതി| കണ്ഠ്യം-സ്വര്യമ്| ബസ്തിഃ-മൂത്രാശയഃ| സദ്യഃശുദ്ധിഃ-തദഹഃകൃതവമനാദിഃ| നവജ്വരഃ-സാമജ്വരഃ| ആമഃ-ആമാജീര്ണമ്| പാര്ശ്വരുക്-പാര്ശ്വശൂലമ്| ഉഷ്ണം-ക്വഥനോഷ്ണമ്, സൂര്യാദിതപ്തനിഷേധാത്(?)| ക്വഥനവിധിശ്ചോക്തഃ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൬)- "ക്ഷീണപാദത്രിഭാഗാര്ധം ദേശര്തുഗുരുലാഘവാത്| ക്വഥിതം ഫേനരഹിതമവേഗമമലം ഹിതമ്||" തഥാ,-"പാഷാണരൂപ്യമൃദ്ധേമജതുപാകാര്കതാപിതമ്| പാനീയമുഷ്ണം ശീതം വാ ത്രിദോഷഘ്നം തൃഡര്തിജിത്||" ഇതി|
Adhikarana ക്വഥിതശീതലാമ്ബുഗുണാഃ വ്യുഷിതക്വഥിതശീതലമ്ബുഗുണാഃ (൧൮) · Śloka ൧൮
അധുനാ ക്വഥിതശീതലം നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ അനഭിഷ്യന്ദി ലഘു ച തോയം ക്വഥിതശീതലമ്|
പിത്തയുക്തേ ഹിതം ദോഷേ, വ്യുഷിതം തത്ത്രിദോഷകൃത്||൧൮||
View original
अधुना क्वथितशीतलं निर्दिदिक्षुराह अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथितशीतलम्|
पित्तयुक्ते हितं दोषे, व्युषितं तत्त्रिदोषकृत्||१८||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനഭിഷ്യന്ദി-ന ശ്ലേഷ്മകാരി| ലഘുഗുണയോഗോऽമ്ഭസോऽസ്ത്യേവ, പുനര്ലഘുത്വകഥനമഗ്നിസംസ്കാരവശാല്ലഘുതരത്വപ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്| അഥവാ, ആധാരാദിവശാദക്വഥിതമമ്ഭോ ലഘ്വാപി യദ്ഗുരു സമ്പന്നമ്, തദപി ക്വഥിതശീതലം ലഘു ഭവതി| ശീതലത്വാദഭിഷ്യന്ദിത്വം യത്തോയസ്യ പ്രാപ്തമ്, തത്ക്വഥിതശീതലത്വേനാസ്യ നിഷിദ്ധമ്| മദാത്യയാദിഹന്തൃത്വം തു യച്ഛീതലത്വസാമാന്യാത്തദസ്യാസ്ത്യേവ, ന കേനചിന്നിഷേദ്ധും സമ്ഭാവ്യതേ| പിത്തയുക്ത ഇത്യേകവചനമവിവക്ഷിതമ്, തേന വാതപിത്തേ പിത്തശ്ലേഷ്മണി സന്നിപാതേ ച യത്ര പിത്തയോഗഃ-പിത്താധികത്വം ദൃശ്യതേ, തത്രൈതത് ക്വഥിതശീതലം ജലം ഹിതമ്| സങ്ഗ്രഹോക്തം (സൂ.അ.൬) തത്ക്വഥനലക്ഷണം സങ്ക്ഷേപാഭിപ്രായേണേഹ നോക്തമ്| യഥാ-"ക്ഷീണപാദത്രിഭാഗാര്ധം ദേശര്തുഗുരുലാഘവാത്| ക്വഥിതം ഫേനരഹിതമവേഗമമലം ഹിതമ്||" ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ ശിഷ്യവ്യുത്പത്ത്യൈ ദര്ശ്യതേ-ധന്വസാധാരണാനൂപേഷു ദേശേഷു ക്രമശഃ ക്ഷപിതചതുര്ഭാഗാത്രിഭാഗാര്ധം സലിലമധിശ്രപേത്| ജാങ്ഗലോ ഹി ദേശോऽനിലാനലാഭ്യാം ഭൂയിഷ്ഠമധിഷ്ഠിതഃ, തേനാത്ര തോയം ലാഘവാദാശു വിശുദ്ധിം പ്രാപ്നോതി| ആനൂപസ്തു ഭൂമിസോമഗുണബഹുലഃ, തത്ര ഗുരുത്വാദിഗുണയോഗാച്ചിരേണ വിശുദ്ധിമശ്നുതേ| ഏവം സാധാരണോ ദേശശ്ചിന്ത്യഃ| തഥാ, ഋതുഷ്വപി യഥായോഗമയമേവ ക്രമോ ബോധ്യഃ| സുശ്രുതേ തൂക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൪൦)- "യത്ക്വാഥ്യമാനം നിര്വേഗം നിഷ്ഫേനം നിര്മലം ലഘു| ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം തു തത്തോയം കഫരോഗനുത്|| തത്പാദഹീനം പിത്തഘ്നം, ഹീനമര്ധേന വാതനുത്|" ഇതി| സങ്ഗ്രഹോക്തമേവ (സൂ.അ.൬) ഗ്രന്ഥമിമം കേചിദത്രാऽപി പഠന്തി| യഥാ_ "പാനീയം ന തു പാനീയം പാനീയേऽന്യപ്രദേശജേ| അജീര്ണേ ക്വഥിതം ചാമേ പക്വേ ജീര്ണേऽപി നേതരത്|| ശീതേ വിധിരയം, തപ്തേ ത്വജീര്ണേ ശിശിരം ത്യജേത്| അതിയോഗേന സലിലം തൃഷ്യതോऽപി പ്രയോജിതമ്|| പ്രയാതി ശ്ലേഷ്മപിത്തത്വം ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ|" ഇതി| അന്യപ്രദേശജേ പീതേ പാനീയേ അജീര്ണേ പാനീയം-ജലം, ന പാനീയം-ന പേയമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി-പാനീയേ പീതേ തജ്ജരണാന്തം യാവത് വിജാതീയം ജലം ന പേയമിതി| അന്യപ്രദേശജ ഇതി കോऽര്ഥഃ? കൌപേ പീതേ താഡാഗം ന പേയമ്, താഡാഗേ പീതേ കൌപം ന പേയമ്, ഏവം സര്വത്ര ചിന്ത്യമ്| തഥാ, ആമേ-അപക്വേ ജലേ, അജീര്ണേ ക്വഥിതം ച ജലം ന പേയമ്| പക്വേ-ക്വഥിതേ, പീതേ ജീര്ണേऽപി, ഇതരത്-ആമം ജലം ന പേയമ്, യാവന്ന ഭുങ്ക്തേ താവത്സജാതീയമാപ ന പേയമിത്യര്ഥഃ| ശീതേ വിധിരയം-ക്വഥിതശീത ഏതദ്വിധാനമിത്യര്ഥഃ| തുരവധാരണേ| തപ്തേऽജീര്ണ ഏവ ശിശിരം ത്യജേത്, ജീര്ണേ തു ശീതം പിബേദിത്യര്ഥഃ| അതിയോഗേന-അതിബാഹുല്യേന, തൃഷ്യതഃ-തൃഷ്ണാവതോऽപി പ്രയോജിതം-ഉപയുക്തം, സര്വസ്യാപി നരസ്യ ശ്ലേഷ്മപിത്തതാം യാതി| ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ-യത ആമേനാഗ്നൌ ബഹിഷ്കൃതേ ജ്വരസ്യോത്പത്തിഃ, ആമസ്യ ച പാനീയം വര്ധകമിതി| സങ്ക്ഷേപതയാऽല്പോപയോഗിത്വാച്ച അവശ്യായാദിഗുണാ ഗ്രന്ഥകൃതാ നോക്താഃ| താംശ്ചാത്ര ശിഷ്യഹിതായ ബ്രൂമഃ-"രൂക്ഷസ്തനുരവശ്യായഃ ശീതോ വാതാസ്രകോപനഃ| പാനതൃഡ്ദാഹപിത്താസ്രകുഷ്ഠോരുസ്തമ്ഭമേഹജിത്|| ഗ്രീഷ്മേ തു സര്വജന്തൂനാം സ്പര്ശനാദപി ശസ്യതേ| പദ്മിന്യമ്ബു ച പിത്തഘ്നം കഫകൃദ്വിരസം ഗുരു|| ഹിമം തു ശീതലം രൂക്ഷം ദാരുണം സൂക്ഷ്മമേവ ച| കഫം ന സന്ദൂഷയതി ന പിത്തം ന ച മാരുതമ്|| യഥാऽശ്മവര്ഷം പ്രാലേയം ഹിമാദല്പാന്തരം ഗുണൈഃ| ചരാചരാണാമഹിതം, തുഷാരം ത്വഗ്നിനാശനമ്|| (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൫|൩൫)- 'വൈകിരം ലഘു സക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മഘ്നം വഹ്നിദീപനമ്| കൈദാരം മധുരം പ്രോക്തം വിപാകേ ഗുരു ദോഷലമ്|| തദ്വത്പാല്വലമുദ്ദിഷ്ടം വിപാകേ ദോഷലം തു തത്| അനേകദോഷമാനൂപം വാര്യഭിഷ്യന്ദിഗര്ഹിതമ്|| ഏഭിര്ദോഷൈരസംയുക്തം നിരവദ്യം തു ജാങ്ഗലമ്| പാകേऽവിദാഹി തൃഷ്ണാഘ്നം പ്രശസ്തം പ്രീതിവര്ധനമ്|| ദീപനം സ്വാദു ശീതം ച തോയം സാധാരണം ലഘു|' ചന്ദ്രകാന്തഭവം രക്ഷോവിഷപിത്തജ്വരാപഹമ്|| രത്നാകരസമുത്ഥം ച സര്വദോഷകരം മതമ്||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശൃതശീതഗുണാനാഹ-അനഭിഷ്യന്ദീതി| അനഭിഷ്യന്ദി-സ്രോതസാമസ്രാവി| ദോഷേ-വായൌ ശ്ലേഷ്മണി ച| ഉഷ്ണമേവ ശീതീകൃതം-ക്വഥിതശീതലമ്| പര്യുഷിതശൃതശീതഗുണാനാഹ-വ്യുഷിതമിതി| തത് ക്വഥിത ശീതലമ്
Adhikarana നാരികേലോദകഗുണാഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
നാരികേലോദകം സ്നിഗ്ധം സ്വാദു വൃഷ്യം ഹിമം ലഘു|
തൃഷ്ണാപിത്താനിലഹരം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ്||൧൯||
View original
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु|
तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||१९||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നാരികേലാന്തഃസ്ഥിതമുദകം സ്നിഗ്ധം സ്വാദു വൃഷ്യം ഹിമം ച ഭവതി| ഏവമ്ഭൂതമപി പ്രഭാവാല്ലഘു ഭവതി| തഥാ, തൃഷ്ണാദിഹരം ദീപനം മൂത്രശോധനം ച ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നാരികേലോദകഗുണാനാഹ-നാരികേലോദകമിതി| ഈഷത്പക്വാര്ദ്രനാരികേലഫലാന്തര്വര്ത്തിജലം-നാരികേലോദകമ്| കേചിത് സുശ്രുതാധ്യായിനോ ഗുര്വിതി പഠന്തി, ഗുരുപാകത്വാത്| ഇഹ തു ഗുരുലഘുപാകദ്വൈവിധ്യാഭാവാല്ലഷ്വിത്യേവ പഠനീയമ്, ലഘുഗുണത്വാത്|
Adhikarana ദിവ്യനാദേയയോര്വരാവരത്വേ (൨൦-൧) · Śloka ൧
ഇദാനീം യുക്ത്യാऽഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹം നിര്ദിശതി വര്ഷാസു ദിവ്യനാദേയേ പരം തോയേ വരാവരേ|
|൨൦|
ഇതി തോയവര്ഗഃ||൧||
View original
इदानीं युक्त्याऽग्र्यसङ्ग्रहं निर्दिशति वर्षासु दिव्यनादेये परं तोये वरावरे|
|२०|
इति तोयवर्गः||१||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രാവൃഷ്യാന്തരിക്ഷം ജലം പരം വരം-അത്യന്തം പഥ്യമ്| നദീസമ്ഭവം ത്വപഥ്യമ്| ഇതി തോയവര്ഗഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉദകാനാം താരതമ്യമാഹ-വര്ഷാസു ദിവ്യനാദേയ ഇതി| വര്ഷാശബ്ദോ നാദേയേനൈര്വ സമ്ബധ്യതേ| ഉക്തം ഹി ചരകേണ (സൂ. അ. ൨൫/൩൭)- "ആന്തരിക്ഷമുദകാനാമ്" ഇതി പഥ്യത്വേന പ്രകൃഷ്ടതമമുദകേഷു| "വര്ഷാനാദേയമുദകാനാമ്" ഇതി, അപഥ്യത്വേന| നാദേയശബ്ദേനൈകപദംഗതസ്യാപി ദിവ്യശബ്ദസ്യായോഗ്യത്വാന്ന വര്ഷാസമ്ബന്ധഃ| ന ഹി ദിവ്യം വര്ഷാഭവം വരിഷ്ഠമ്, തസ്യ ഗ്രഹണനിഷേധാത്| നാപി വര്ഷാസ്വേവ വരമ്, സര്വദാ വരിഷ്ഠത്വാത്| ഖാരണാദിസ്തു പാല്വലമവരമാഹ-"പാല്വലം ജലമമ്ഭസാമ്" ഇതി| ഉഭയം പ്രമാണമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬)- "സൂര്യോദ്ധൃതപ്രമുക്തത്വാല്ലഘു വാതകഫാപഹമ്| ശൈത്യജീവനസൌമ്യത്വൈഃ പിത്തരക്തവിഷാര്തിജിത്|| ശ്വേതേ കഷായം, തത്സ്വാദു കൃഷ്ണേ, തിക്തം തു പാണ്ഡുരേ| നീലേ കഷായമധുരം, ദേശേ ലവണമൂഷരേ|| സക്ഷാരം കപിലേ, മിശ്രം മിശ്രേ, ऽഥാമ്ബുഗുണാധികേ| മധുരം, ലവണാമ്ലം തു ഭവേദ്ഭൂമിഗുണാധികേ|| തേജോऽധികേ തിക്തകടു, കഷായം പവനാധികേ| ദിവ്യാനുകാരിത്വവ്യക്തരസത്വാത് ഖഗുണാധികേ|| [ *സക്ഷാരം പിത്തകൃത് കൌപം, ദീപനം നാതിവാതലമ്| സാരസം സ്വാദു ലഘു ച, താഡാഗം ഗുരു വാതലമ്|| ചൌണ്ഡ്യം തു പിത്തലം, ദോഷഹരം പ്രസ്രവണോദകമ്| ഔദ്ഭിദം സ്വാദു പിതഘ്നം, സ്വാദു വാപീജലം ലഘു|| നാദേയം വാതലം രൂക്ഷം കടുകം ച തദാദിശേത്| ] കീടാഹിമൂത്രവിട്കോഥതൃണജാലോത്കരാവിലമ്|| പങ്കപങ്കജശൈവാലഹഠപര്ണാദിസംസ്തൃതമ്| തത്കുര്യാത് സ്നാനാപാനാബ്യാം തൃഷ്ണാധ്മാനോദരജ്വരാന്|| കാസാഗ്നിസാദാഭിഷ്യന്ദകണ്ഡൂഗണ്ഡാദികാനതഃ| തദ്വര്ജയേദഭാവേ വാ തോയസ്യാന്യസ്യ ശസ്യതേ|| ഘനവസ്രപരിസ്രാവൈഃ ക്ഷുദ്രജന്ത്വഭിരക്ഷണമ്| വ്യാപന്നസ്യാസ്യ തപനമഗ്ന്യര്കായസപിണ്ഡ കൈഃ| പര്ണീമൂലബിസഗ്രന്ഥിമുക്താകതകശൈവലൈഃ| വജ്രഗോമേദകാഭ്യാം വാ കാരയേത്തത്പ്രസാദനമ്|| പാടലാകരവീരാദികുസുമൈര്ഗന്ധനാശനമ്| പാനീയം ന ച പാനീയം പാനീയേऽന്യപ്രദേശജേ|| അജീര്ണേ ക്വഥിതം ചാമേ പക്വേ ജീര്ണേऽപി നേതരത്| ശീതേ വിധിരയം, തപ്തേ ത്വജീര്ണേ ശിശിരം ത്യജേത്|| പാനീയം പ്രാണിനാം പ്രാണാ വിശ്വമേവ ഹി തന്മയമ്| അതോऽത്യന്തനിഷേധേऽപി ന ക്വചിദ്വാരി വാര്യതേ||തത്ര ശോഷാങ്ഗസാദാദ്യാ മൃത്യുര്വാ സ്യാദലാഭതഃ| ന ഹി തോയാദ്വിനാ വൃത്തിഃ സ്വസ്ഥസ്യ വ്യാധിതസ്യ വാ|| കേവലം സൌഷധം പക്വമാമമുഷ്ണം ഹിതം ച തത്| സമീക്ഷ്യ മാത്രയാ യുക്തമമൃതം വിഷമന്യഥാ|| അതിയോഗേന സലിലം തൃഷ്യതോऽപി പ്രയോജിതമ്| പ്രയാതി പിത്തശ്ലേഷ്മത്വം ജ്വരിതസ്യ വിശേഷതഃ|| വര്ദ്ധയത്യാമതൃണ്നിദ്രാതന്ദ്രാധ്മാനാങ്ഗഗൌരവമ്| കാസാഗ്നിസാദഹൃല്ലാസപ്രസേകശ്വാസപീനസാന്|| പാകേ സ്വാദു ഹിമം വീര്യേ തദുഷ്ണമപി യോജിതമ്| തസ്മാദയോഗപാനേന ലാഘവാന്ന വിയോജയേത്|| ആമവിഷ്ടബ്ധയോഃ കോഷ്ണാ നിഷ്പിപാസോऽപ്യപഃ പിബേത്| യാവന്ത്യഃ ക്ലേദയന്ത്യന്നമതിക്ലേദോऽഗ്നിനാശനഃ|| വിബദ്ധഃ കഫവാതാഭ്യാം മുക്താമാശയബന്ധനഃ| പച്യതേ ക്ഷിപ്രമാഹാരഃ കോഷ്ണതോയദ്രവീകൃതഃ|| അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്വ്യാധിക്ഷീണബലസ്യ ച| നാല്പമപ്യാമമുദകം ഹിതം, തദ്ധി ത്രിദോഷകൃത്|| തേജസഃ പ്രതിപക്ഷത്വാന്മന്ദാഗ്നിര്വര്ജയേജ്ജലമ്| തോയം വഹ്നിഗുണഭ്രഷ്ടം പാകേऽമ്ലം സര്വദോഷകൃത്|| ഭവേത്പര്യുഷിതം തച്ച തോയം തു കരകോദ്ഭവമ്| അതിശൈത്യഗുരുസ്ഥൈര്യസങ്ഘാതൈഃ കഫവാതകൃത്|| ചന്ദ്രകാന്തഭവം രക്ഷോവിഷപിത്തജ്വരാപഹമ്| [*ദൃഷ്ടിമേധാവപുഃസ്ഥൈര്യകരം സ്വാദു ഹിമം ലഘു|| ] ഇതി| ഇതി തോയവര്ഗഃ|
Adhikarana ക്ഷീരവര്ഗഃ സാമാന്യക്ഷീരഗുണാഃ (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
പരിശേഷേഭ്യോ വര്ഗേഭ്യഃ പ്രാജ്യജനോപയോഗിതയോപകാരിത്വേനാജന്മസാത്മ്യേന പ്രാധാന്യാത് പയഃ സജ്ഞാസാമാന്യാത് പയസ ഇവ ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച തോയവര്ഗാദനു ക്ഷീരവര്ഗഃ പ്രക്രമ്യതേ|
തത്രാപി ദധ്യാദീനാം മൂലകാരണത്വാത് ക്ഷീരസ്യ പ്രാഗുപാദാനമ്|
തഥാ, ജീവനീയാനാം രസായനാനാം ചാഗ്രേസരത്വാത്|
തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൩)- "ക്ഷീരം ജീവനീയാനാമ്|
ക്ഷീരഘൃതാഭ്യാസോ രസായനാനാമ്|
" ഇത്യാദി|
അഥ ക്ഷീരവര്ഗഃ|
|
സ്വാദുപാകരസം സ്നിഗ്ധമോജസ്യം ധാതുവര്ധനമ്||൨൦||
വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്|
പ്രായഃ പയഃ|൨൧|
View original
परिशेषेभ्यो वर्गेभ्यः प्राज्यजनोपयोगितयोपकारित्वेनाजन्मसात्म्येन प्राधान्यात् पयः सज्ञासामान्यात् पयस इव जीवनादिगुणयोगाच्च तोयवर्गादनु क्षीरवर्गः प्रक्रम्यते|
तत्रापि दध्यादीनां मूलकारणत्वात् क्षीरस्य प्रागुपादानम्|
तथा, जीवनीयानां रसायनानां चाग्रेसरत्वात्|
तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहे (सू. अ. १३)- "क्षीरं जीवनीयानाम्|
क्षीरघृताभ्यासो रसायनानाम्|
" इत्यादि|
अथ क्षीरवर्गः|
|
स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्||२०||
वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्|
प्रायः पयः|२१|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പയഃ-ക്ഷീരം, പ്രായഃ സ്വാദുപാകരസാദിയുക്തം ഭവതി| പാകശ്ച രസശ്ച പാകരസൌ, സ്വാദൂ പാകരസൌ യസ്യ തദേവമ്| ഓജസേ ഹിതം-ഓജസ്യമ്| ധാതൂന് വര്ധയതീതി ധാതുവര്ധനമ്| വൃഷ്യം-ശുക്രകരമതിശയേനേതി ബോധ്യമ്| ധാതുവര്ധനത്വാദേവ ശുക്രകരത്വമാത്രസ്യ സിദ്ധേഃ പ്രായോഗ്രഹണാത് ക്വചിത്ക്ഷീരം നൈവം ഭവതി| തഥാ ചോഷ്ട്രീക്ഷീരമീഷദ്രൂക്ഷോഷ്ണലവണം പഠ്യതേ, അജാക്ഷീരം ച ലഘു, ആവികമുഷ്ണമ്, ഐകശഫമുഷ്ണം സാമ്ലലവണം ചേതി| തസ്മാത്പ്രായോഗ്രഹണം കൃതമ്| സ്വാദുപാകാരസത്വാദേവ ക്ഷീരസ്യ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാദയോ ഗുണാ ലബ്ധാ ഏവ| കിം പുനരേതൈരുദ്ദിഷ്ടൈഃ ? ഇതി കേചിത്| താന് ബ്രൂമഹേ| മധുരരസാശ്രിതേഭ്യഃ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാദിഭ്യോऽപരേ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാദയോ ഗുണാ ബഹുതരാഃ ക്ഷീരസ്യ വിദ്യന്ത ഇതി ജ്ഞാപനായൈതേ സ്നിഗ്ധാദയോ ഗുണാഃ പുനരുദ്ദിഷ്ടാഃ| മഹാഭൂതാനാം ഹി സംയോഗാദിവിശേഷാത് ക്വചിദ്രസസഹചരിതാ ഏവ ഗുണാ ദ്രവ്യമഭിനിവിശന്തേ| യേ രസേ സമാരോപ്യ വര്ണ്യന്തേ| യഥാ-മധുര ആയുഷ്യാദിഗുണാഃ, അമ്ലേऽഗ്നിദീപ്തികൃദാദയഃ| കേചിച്ച രസമനപേക്ഷ്യൈവ ദ്രവ്യേ നിവിശന്തേ| യഥാ-മധുരരസദ്രവ്യേ മകുഷ്ടതണ്ഡുലീയാദൌ രൂക്ഷാദയോ ഗുണാഃ| തഥാ ഹി സ്നിഗ്ധാദീനാം തത്രോപലമ്ഭഃ പ്രാപ്തോ മധുരരസാശ്ലിഷ്ടത്വാത്| തസ്മാന്മകുഷ്ടാദിദ്രവ്യം മധുരരസസഹചരോക്തേന ഗുണൌഘേന സംയുക്തം വക്തും യുക്തമ്| അന്യഥാ തു, കൃതം ഷഡ്രസഗുണസ്വരൂപവര്ണനമനര്ഥകമേവ സ്യാത്| തസ്മാദയമത്ര വിഷയവിഭാഗോ ജ്ഞേയഃ| കേചിദ്ഗുണാ രസസഹചരിതാ ദ്രവ്യേ നിവിശന്തേ, യദ്വശാത്തദ്ദ്രവ്യം രസഗുണാനനുവര്തതേ| ഈദൃശം ച വിഷയമുദ്ദിശ്യ തന്ത്രകൃദ്ഭിര്മധുരാദിരസാനാം സ്നിഗ്ധാദിഗുണാ വര്ണിതാ വേദ്യാഃ| കേചിതു രസനിരപേക്ഷാ ഏവ ദ്രവ്യേ നിവിശന്തേ| അത ഏവ തദ്ദ്രവ്യം രസഗുണാന്നാനുവര്തതേ| അസ്മിംസ്തു വിഷയേ രസഗുണവര്ണനം നോക്തമേവ വേദ്യമ്| തസ്മാത്ക്ഷീരസ്യ സ്നിഗ്ധാദിയോഗാത്സ്വാദുപാകരസത്വേ സത്യപി സ്നിഗ്ധാദിഗുണവര്ണനമ്| ഏവം ചോഭയഥാ ക്ഷീരസ്യ സ്നിഗ്ധാദിഗുണയോഗാദധികാഃ സ്നിഗ്ധാദയോ യേ ഗുണാസ്തേऽസ്യ സന്തീത്യവഗച്ഛ| അയമേവ ച വ്യവഹാരോऽന്യത്രാപ്യേവംവിധേ ശാല്യാദൌ ദ്രവ്യേ വിജ്ഞേയഃ| നനു, "സ്വാദുഃ പടുശ്ച മധുരമമ്ലോऽമ്ലം പച്യതേ രസഃ|" ഇതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൯|൨൧) വക്ഷ്യതേ| തതശ്ച സ്വാദുരസത്വാദേവ സ്വാദുപാകത്വം ലബ്ധമ്, തത്കിം പാകഗ്രഹണേന ? ഭണാമഃ| "ശാലിപിഷ്ടമയം സര്വം ഗുരുഭാവാദ്വിദഹ്യതേ" ഇത്യുക്തമ്| തദേതത്ക്ഷീരം ഗുരുഗുണയുക്തമപി വിദാഹാവസ്ഥായാം ചിരം ന തിഷ്ഠതി, പ്രാഗേവ സ്വാദുപാകതാം യാതി| ഇതീമമര്ഥം ജ്ഞാപയിതും പാകഗ്രഹണമ്| സ്ത്രീണാം ചാഹാരരസ ഏവാപത്യസ്നേഹാത് ക്ഷീരായ സമ്പദ്യതേ| തഥാ ച ദാരുവാഹിഃ- "സ്ത്രീണാമപത്യജാദ്ധര്ഷാദ്രസഃ ക്ഷീരായ കല്പതേ| സ്നേഹാദ്രസഃ ക്ഷരത്യേവം ഹൃദയാത്ക്ഷീരമേത്യതഃ||" ഇതി| ഗവ്യസ്യ ച പൂര്വതരമുപാദാനം സര്വക്ഷീരേഭ്യോ ജ്യായസ്ത്വാത്, തഥാ മാഹിഷമപി തക്രാദി ഗോരസശബ്ദേന പ്രഥിതമിതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ക്ഷീരവര്ഗഃ| "ഗവ്യം മാഹിഷമാജം ച കാരഭം സ്ത്രൈണമാവികമ്| ഐഭമൈകശഫം ചേതി ക്ഷീരമഷ്ടവിധം സ്മൃതമ്||" ഇതി| തത്ര സാമാന്യക്ഷീരഗുണാനാഹഃ-സ്വാദുപാകരസമിതി| ഓജസ്യം-ഓജോവര്ധനമ്| സ്വാദുരസത്വാത്സ്വാദുപാകാദിഷു സിദ്ധേഷു തേഷാം ഗ്രഹണമന്യേഭ്യഃ സ്വാദുരസേഭ്യോऽതിശയാര്ഥമ്| ധാതുവര്ധനത്വാച്ഛുക്രവര്ധനത്വേ സിദ്ധേ വൃഷ്യഗ്രഹണമപി| പ്രായോഗ്രഹണാദുഷ്ട്രീക്ഷീരാദാവീഷല്ലവണത്വാദ്യപി|
Adhikarana ഗോക്ഷീരഗുണാഃ (൨൧-൨൩) · Śloka ൨൩
|
അത്ര ഗവ്യം തു ജീവനീയം രസായനമ്||൨൧||
ക്ഷതക്ഷീണഹിതം മേധ്യം ബല്യം സ്തന്യകരം സരമ്|
ശ്രമഭ്രമമദാലക്ഷ്മീശ്വാസകാസാതിതൃട്ക്ഷുധഃ||൨൨||
ജീര്ണജ്വരം മൂത്രകൃച്ഛ്രം രക്തപിത്തം ച നാശയേത്|
|൨൩|
View original
|
अत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्||२१||
क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्|
श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः||२२||
जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्|
|२३|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- അത്ര-ഏഷു ക്ഷീരേഷു മധ്യേ, ഗവ്യം പുനഃ ക്ഷീരം ജീവനീയമതിശയേനേതി ബോദ്ധവ്യമ്, ജീവനീയമാത്രസ്യൌജസ്യമിത്യനേനൈവ ക്ഷീരസാമാന്യലക്ഷണേനോക്തത്വാത്| ഓജസ്യം ഹി ജീവനീയമുച്യതേ| തഥാ ഹ്യോജഃക്ഷയേ ജീവനീയാനാമൌഷധാനാമുപയോഗോ നിര്ദിഷ്ടഃ| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൩൯)- "ഓജഃ ക്ഷീയേത കോപാദിഭിഃ" ഇത്യുക്ത്വാऽനന്തരമുവാച-"ജീവനീയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്|" ഇതി| അത്ര ച ക്ഷീരം ജീവനീയത്വേന ഗൃഹീതമപി പുനരുക്തം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൧൪)- "പ്രവരം ജീവനീയാനാം ക്ഷീരമുക്തം രസായനമ്|" ഇതി| രസായനംരസരക്താദീനാം ശ്രേഷ്ഠാനാം ലാഭോപായഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯|൨)- "ലാഭോപായോ ഹി ശസ്താനാം രസാദീനാം രസായനമ്|" ഇതി| തഥാ, ക്ഷതക്ഷീണഹിതം-ഉരഃക്ഷതായ ഹിതം ക്ഷീണായ ച ഹിതമ്| ക്ഷീണഃ-ക്ഷീണധാതുഃ| തഥാ, മേധാ-ധാരണാശക്തിഃ, തസ്യൈ ഹിതം-മേധ്യമ്| "ഉഗവാദിഭ്യോ യത്" ഇതി യത്| ഏവം ബല്യമ്| തഥാ, സ്തന്യകരമ്| കൃഞോ ഹേതുതാച്ഛീല്യേതി ഹേതൌ ടഃ, സ്ത്രീണാം സ്തന്യകരണേ ഹേതുരിത്യര്ഥഃ| തഥാ, സരമ്| ശ്രമാദീംശ്ചൈകാദശ നാശയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗവ്യഗുണാനാഹ-അത്ര ഗവ്യമിതി| ജീവനീയം പ്രാണധാരണമ്| രസായനം-വയഃസ്ഥാപനമ്| ക്ഷതം-ക്ഷതകാസഃ, ക്ഷീണഃ-ക്ഷയരോഗീ, തയോര്ഹിതമ്| മേധ്യം-മേധാജനനമ്| ബല്യം-ബലകരമ്| സ്തന്യകരം-നാര്യാഃ ക്ഷീരപ്രദമ്| അലക്ഷ്മീഃ-ലക്ഷ്മീനാശഹേതുഃ| ആധിഃ-മനഃപീഡാ| ക്ഷുത്-അതിക്ഷുധാ, തസ്യാ ഏവ രോഗത്വാത്||
Adhikarana മാഹിഷക്ഷീരഗുണാഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
|
ഹിതമത്യഗ്ന്യനിദ്രേഭ്യോ ഗരീയോ മാഹിഷം ഹിമമ്||൨൩||
View original
|
हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२३||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മഹിഷ്യാ ഇദം-മാഹിഷം ക്ഷീരമ്, അത്യഗ്നിഭ്യോऽനിദ്രേഭ്യശ്ച ഹിതമ്| തഥാ, ഗരീയോ-ഗുരുതരമ്| തഥാ, ഹിമം-ശീതവീര്യമ്| മുനിരപ്യാഹ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൧൫)- "മഹിഷീണാം ഗുരുതരം ഗവ്യാച്ഛീതതരം പയഃ| സ്നേഹാദൂനമനിദ്രാണാമത്യഗ്നീനാം ഹിതം ച തത്||" ഇതി| [സ്നേഹാത് അദൂനം-ആപൂര്ണം, സ്നേഹാദൂനമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ന തു സ്നേഹോനമിതി, പ്രത്യക്ഷവിരോധാത്| തഥാ ച ഗോക്ഷീരാത് മാഹിഷക്ഷീരേ ബഹുഃ സ്നേഹ ഉപലഭ്യതേ| ഹരിശ്ചന്ദ്രോऽപ്യേവമേവ വ്യാചഷ്ടേ| തസ്മാത്സ്നേഹാധികമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ] ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"ഗവ്യം സ്നേഹോത്തമം ക്ഷീരം ഗവ്യാച്ച പയസഃ പയഃ| യഥോത്തരം സ്നേഹഹീനമൌരഭ്രച്ഛാഗമാഹിഷമ്|| ജാങ്ഗലാനൂപശൈലേഷു ചരന്തീനാം യഥോത്തരമ്| പയോ ഗുരുതരം വത്സോ യഥാ താസാം പ്രവര്ധതേ|| ഗുരു ശീതതരം ഗവ്യാന്മാഹിഷം സ്വപ്നലം പയഃ| ചതുര്ഥഭാഗസ്നേഹോനം പിത്തഘ്നം ച വിശേഷതഃ||" ഇതി| യത്തു രവിഗുപ്തഃ സിദ്ധസാരേऽധ്യഗീഷ്ട-"ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധം ഗുരുതരം മാഹിഷം സ്വപ്നകൃത്പയ:|" ഇതി| തദ്ബുധൈശ്ചിന്ത്യമ്, സര്വമതവിരുദ്ധത്വാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മാഹിഷഗുണാനാഹ-ഹിതമിതി| അത്യഗ്നയഃ-തീക്ഷ്ണാഗ്ന്യഃ| അനിദ്രാഃ-നഷ്ടനിദ്രാഃ| ഗരീയഃ-ഗവ്യാദ്ഗുരു| സാമാന്യവചനാത്സിദ്ധേऽപി ഹിമത്വേ ഹിമഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| നന്വേവം ചേദ്ഗുരുശബ്ദാദീയസുന് ന കര്തവ്യഃ, ഗുരുശബ്ദാദേവാതിശയസിദ്ധേഃ| മൈവമ്| ശീതത്വാദപി ഗുരുത്വാതിശയാര്ഥമീയസുന് കൃതഃ| അത്ര ചരകസുശ്രുതയോര്വിരോധഃ| തത്ര ചരകഃ (സൂ.അ. ൨൭/൨൧൫)- "മഹിഷീണാം ഗുരുതരം ഗവ്യാച്ഛീതതരം പയഃ| സ്നേഹാദൂനമനിദ്രാണാമത്യഗ്നീനാം ഹിതം ച തത്||" ഇതി| സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൫/൫൫)- "മഹാഭിഷ്യന്ദി മധുരം മാഹിഷം വഹ്നിനാശനമ്| നിദ്രാകരം ശീതതരം ഗവ്യാത്സ്നിഗ്ധതരം ഗുരു||" ഇതി| തത്ര ചരകോക്തം ഗവ്യാന്മാഹിഷസ്യ സ്നേഹോനത്വം ഹൃദ്യാദിഗുണവിഷയമ്, മാഹിഷക്ഷീരജാത്സ്നേഹാത് ഗവ്യക്ഷീരജഃ സ്നേഹോ ഹൃദ്യാദിഭിര്ഗുണൈരധിക ഇത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതോക്തം സ്നേഹാധികത്വം മാത്രാവിഷയമ്, യാവതോ ഗവ്യാത് ക്ഷീരാദ്യാവാന് സ്നേഹസ്താവതോ മാഹിഷാത്തതോऽധിക ഇത്യര്ഥഃ| അത ഏവ ഖാരണാദിനോത്തമശബ്ദഃ പ്രയുക്തഃ-"ഗവ്യം സ്നേഹോത്തമം ക്ഷീരം ഗവ്യാച്ച പയസഃ പയഃ| യഥോത്തരം സ്നേഹഹീന മൌരഭ്രച്ഛാഗമാഹിഷമ്||" ഇതി| ഉദഭ്രാദീനാം യഥോത്തരസ്നേഹഹീനത്വമുദ്ദേശവാക്യക്രമാപേക്ഷയാ-"ക്ഷീരാകരാ ഗൌര്മഹിഷീ അജാവീ കരഭീ ഗജീ| ഹയീ സ്ത്രീ ചാഷ്ടമീ തേഷാം പൃഥക്കര്മഗുണാന് ശൃണു||" ഇതി| ഗവ്യം സ്നേഹോത്തമമ്, തതോ ജഘന്യം മാഹിഷമ്, തത ആജമ്, തത ആവികമിതി| ജഘന്യത്വമാനം ചോക്തം തേനൈവ-"ഗുരു ശീതതരം ഗവ്യാത്സ്വപ്നലം മാഹിഷം പയഃ| ചതുര്ഥഭാഗസ്നേഹോനം പിത്തഘ്നം ച വിശേഷതഃ||" ഇതി| നിദര്ശനം ചേദമ്| തേന മാഹിഷാത് ഛാഗം ചതുര്ഥഭാഗസ്നേഹോനമ്, ഛാഗാദൌരഭ്രമിതി|
Adhikarana ആജക്ഷീരഗുണാഃ (൨൪) · Śloka ൨൪
അല്പാമ്ബുപാനവ്യായാമകടുതിക്താശനൈര്ലഘു|
ആജം ശോഷജ്വരശ്വാസരക്തപിത്താതിസാരജിത്||൨൪||
View original
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु|
आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२४||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആജം-ഛാഗലം ക്ഷീരം, ലഘു ഭവതി, അല്പാമ്ബുപാനാദിഭിര്ഹേതുഭൂതൈഃ| അല്പാമ്ബുപാനാദിത്വം ചാജാനാം സ്വഭാവഃ, അന്യാസാം തു ദേശസാത്മ്യാപേക്ഷയാ| നനു, യദ്യേവം സ്വഭാവാദേവാല്പാമ്ബുപാനാദേര്ഗമ്യമാനത്വാദേതദുപന്യാസോ വ്യര്ഥ ഏവ| അത്രോച്യതേ| ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഇദം ജ്ഞാപയതി,-യദാ അജാ അല്പവ്യായാമഗുര്വശനാദി കുര്യുഃ, തദാ താസാമപ്യന്യഥാ ക്ഷീരം ഭവേത്| ഏവം ച ഗവാദീനാമപ്യാഹാരാദിവശാദ്ഗുരുലഘുത്വം ചിന്ത്യമിതി| തേന പ്രാദോഷമപരാഹ്ണേ യദ്ഗൃഹീതം പയഃ, തദപേക്ഷയൌഷസം പ്രഭാതേ യദ്ഗൃഹീതം തദ്ഗുരു, ചേഷ്ടാരഹിതത്വാത്| രാത്രൌ ഹി പ്രാണിനാം ന കദാചിച്ചേഷ്ടാ ഭവതി, അത ഔഷസം ഗുരു| ദിവാ ച ധാവനപ്ലവനാദികയാ ചേഷ്ടയാ പ്രാദോഷം ലഘു| അനയാ ച ദിശാ സര്വമപി ചിന്ത്യമ്| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ യദുക്തമ് (സൂ. അ. ൬)- "പിണ്യാകാമ്ലാശിനീനാം തു ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി തദ്ഭൃശമ്|" ഇതി| തദേതേനൈവോക്തപ്രായത്വാന്നേഹോക്തമ്| ശോഷേത്യാദി| ശോഷാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| താന് ജയതീതി ക്വിപ്| ശോഷജിത്| ഏവം ജ്വരജിദിത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ആജഗുണാനാഹ-അല്പാമ്ബുപാനേതി| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| അല്പാമ്ബുപാനാദിഹേതൂപന്യാസോ നിദര്ശനാര്ഥഃ| അജാനാം തത്സ്വഭാവത്വാത്| അല്പാമ്ബുപാനാദിഷു സത്സു ഗവാദീനാമപി പയോ ലഘു വിജ്ഞേയമ്, യഥാऽജാനാമിത്യര്ഥഃ| അര്ഥാദ്വിപര്യയേ ഗുരു| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൬)-"പിണ്യാകാമ്ലാശിനീനാം തു ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി തദ്ഭൃശമ്| അചേഷ്ടയാ ച പ്രാദോഷാദ്ഗരീയഃ സ്മൃതമൌഷസമ്|| വ്യാഖ്യാതോऽനേന ലഘിമാ ചേഷ്ടാവത്പ്രകൃതിഷ്വപി| ഹൃസ്വേഷു വാതിദേഹേഭ്യോ മാംസേഷ്വപ്യേവമാദിശേത്||" ഇതി|
Adhikarana ഔഷ്ട്രകക്ഷീരഗുണാഃ (൨൫) · Śloka ൨൫
ഈഷദ്രൂക്ഷോഷ്ണലവണമൌഷ്ട്രകം ദീപനം ലഘു|
ശസ്തം വാതകഫാനാഹകൃമിശോഫോദരാര്ശസാമ്||൨൫||
View original
ईषद्रूक्षोष्णलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु|
शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||२५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഔഷ്ട്രകം-ഉഷ്ട്രീണാം ക്ഷീരം, ലഘു തഥാ ഈഷത്-മനാഗ്രൂക്ഷോഷ്ണലവണം തഥാ ദീപനം ഭവതി| തഥാ, വാതാദീനാം ശസ്തം-വാതാദിഷു പഥ്യമിത്യര്ഥഃ| ഔഷ്ട്രകമിതി "ഉഷ്ട്രാദ്വുഞ്" ഇതി വുഞ്| പ്രാതിപദികഗ്രഹണേ ലിങ്ഗവിശിഷ്ടസ്യാപി ഗ്രഹണമിത്യുഷ്ട്രീശബ്ദാദപി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കാരഭഗുണാനാഹ-ഈഷദ്രുക്ഷേതി| ശസ്തം-ഔഷധമ്| വാതകഫഘ്നത്വേന ഹേതുവിപരീതത്വാദാനാഹാദിഘ്നത്വേ സിദ്ധേऽപ്യാനാഹാദിഗ്രഹണം വ്യാധിവിപരീതത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്|
Adhikarana മാനുഷക്ഷീരഗുണാഃ (൨൬) · Śloka ൨൬
മാനുഷം വാതപിത്താസൃഗഭിഘാതാക്ഷിരോഗജിത്|
തര്പണാശ്ചോതനൈര്നസ്യൈഃ|൨൬|
View original
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षिरोगजित्|
तर्पणाश्चोतनैर्नस्यैः|२६|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാനുഷീണാം ക്ഷീരം വാതപിത്താസൃഗഭിഘാതാക്ഷിരോഗജിദ്ഭവതി വാതശ്ച പിത്തം ചാസൃക് ചാഭിഘാതശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ, തൈരക്ഷിരോഗഃ, തം ജയതി യത്തദേവമ്| കേന പ്രയോഗേണ ? ഇത്യാഹ-തര്പണാശ്ചോതനൈര്നസ്യൈഃ| ന ത്വഭ്യവഹാരാദിനാ| തര്പണാദീനി-സ്വേ സ്വേऽധ്യായേ വക്ഷ്യമാണാനി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്ത്രൈണഗുണാനാഹ-മാനുഷമിതി| തര്പണം-നേത്രപൂരണമ്, ആശ്ചോതനം-നേത്രസേചനമ്, താഭ്യാമക്ഷിരോഗാന് ജയതി| മസ്യേന ശിരോഗതാംശ്ച വാതാദീന്| ഉക്തം ഹി ചരകേണ (സൂ. അ. ൨൭/൨൨൦)- "ജീവനം ബൃംഹണം സാത്മ്യം സ്നേഹനം മാനുഷം പയഃ| നാവനം രക്തപിത്തസ്യ തര്പണം ചാക്ഷിരോഗിണാമ്||" ഇതി|
Adhikarana ആവികക്ഷീരഗുണാഃ (൨൬-൨൭) · Śloka ൨൭
|
അഹൃദ്യം തൂഷ്ണമാവികമ്||൨൬||
വാതവ്യാധിഹരം ഹിധ്മാശ്വാസപിത്തകഫപ്രദമ്|
|൨൭|
View original
|
अहृद्यं तूष्णमाविकम्||२६||
वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्|
|२७|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആവികം ക്ഷീരമുഷ്ണവീര്യം ഭവതി| തഥാ, അഹൃദ്യം-ഹൃദയായാഹിതം ഭവതി| തഥാ, വാതവ്യാധിഹരമ്| തഥാ, ഹിക്കാദിപ്രദമ്| ആവികമിത്യവിശബ്ദാത് സ്വാര്ഥേ കപ്രത്യയാന്താത് "തസ്യേദമ്" ഇത്യണ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ആവികഗുണാനാഹ-അഹൃദ്യമിതി| ഖാരണാദിസ്ത്വാഹ-"സ്വാദ്വമ്ലപാകം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ഗുരു പിത്തകഫോല്ബണമ്| ആവികം ബൃംഹണം ക്ഷീരം ഹിക്കാശ്വാസാനിലാപഹമ്||' ഇതി| തത്ര ഹിക്കാശ്വാസൌ കഫപിത്തജൌ കരോതി, വാതജൌ ഹരതീത്യവിരോധഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൫/൫൪)- "ആവികം മധുരം സ്നിഗ്ധം ഗുരു പിത്തകഫാവഹമ്| പഥ്യം കേവലവാതേഷു ശ്വാസേ ചാനിലസമ്ഭവേ||" ഇതി|
Adhikarana ഹസ്തിനീക്ഷീരഗുണാഃ (൨൭) · Śloka ൨൭
|
ഹസ്തിന്യാഃ സ്ഥൈര്യകൃത്|൨൭|
View original
|
हस्तिन्याः स्थैर्यकृत्|२७|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹസ്തിന്യാഃ ക്ഷീരം സ്ഥൈര്യകൃദ്ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഏഭഗുണാനാഹ-ഹസ്തിന്യാ ഇതി| സ്ഥൈര്യകൃത്-ദേഹദാര്ഢ്യകൃത്| ബാഢം-അത്യര്ഥമ്|
Adhikarana വഡവാദിക്ഷീരഗുണാഃ (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൮
ബാഢമുഷ്ണം ത്വൈകശഫം ലഘു||൨൭||
ശാഖാവാതഹരം സാമ്ലലവണം ജഡതാകരമ്|
|൨൮|
View original
बाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||२७||
शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्|
|२८|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏകഃ ശഫോ-നഖോ, യാസാം വഡവാദീനാം താ ഏകശഫാഃ, താസാമിദം-ഐകശഫം ക്ഷീരം, ബാഢം-അതിശയേനോഷ്ണം ഭവതി| തഥാ, ശാഖാസു-ബാഹൂരുപ്രഭൃതിഷു യോ വാതഃ, തം ഹരതീതി ശാഖാവാതഹരമ്| "ഹരതേരനുദ്യമനേऽച്" ഇത്യച്| തഥാ, സമ്ലലവണം-ഈഷദമ്ലമീഷല്ലവണം ച| തഥാ, ജഡതാകരം-അങ്ഗജാഡ്യകരണഹേതുഃ| "കുഞോ ഹേതുഃ" ഇത്യാദീനാ ഹേതൌ ടഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഐകശഫഗുണാനാഹ-ഉഷ്ണമിതി| ഏകശഫാഃ-അവിഭാഗഖുരാ വഡവാഗര്ദഭ്യാദയഃ| ശാഖാ-ബാഹ്യോ രോഗമാര്ഗഃ| സാമ്ലലവണം-ഈഷദമ്ലമീഷല്ലവണമ്| ജഡതാ-പ്രജ്ഞാഹീനത്വമ്|
Adhikarana അപക്വക്ഷീരഗുണാഃ പക്വക്ഷീരഗുണാഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
|
പയോऽഭിഷ്യന്ദി ഗുര്വാമം, യുക്ത്യാ ശൃതമതോऽന്യഥാ||൨൮||
View original
|
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं, युक्त्या शृतमतोऽन्यथा||२८||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആമം-അക്വഥിതം, പയോऽഭിഷ്യന്ദി-ശ്ലേഷ്മപ്രകോപി, തഥാ ഗുരു ഭവതി| അതഃ-ആമാത്, അന്യഥാ-വിപരീതം, യുക്ത്യാ ശൃതം ഭവതി| അനഭിഷ്യന്ദി ലഘു ച| ലഘിമാ തു പൂര്വാവസ്ഥാമപേക്ഷ്യോച്യതേ| യുക്തിഃ-യോഗ ഉപായ:| ഖരനാദേന ക്ഷീരസ്യ ശ്രപണേ യുക്തിഃ സ്പഷ്ടം കൃത്വാ ദര്ശിതാ-"അര്ധോദകം ക്ഷീരശിഷ്ടമാമാല്ലഘുതരം ശൃതമ്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അപക്കക്ഷീരഗുണാനാഹ-പയ ഇതി| അഭിഷ്യന്ദി സ്രോതഃസ്രാവി| സ്ത്രൈണം ത്വപക്വമേവ ഗുണവത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൫/൬൨)-"തദേവോക്തം ലഘുതരമനഭിഷ്യന്ദി വൈ ശൃതമ്| വര്ജയിത്വാ സ്ത്രിയാഃ സ്തന്യമാമമേവ ഹി തദ്ധിതമ്||" ഇതി| പകവക്ഷീരഗുണാനാഹ-യുക്ത്യേതി| അതോऽന്യഥാ-അനഭിഷ്യന്ദി ലഘു ച| യുക്തിരുക്താ ഖാരണാദിനാ-"അര്ധോദകം ക്ഷീരശിഷ്ടമാമാല്ലുഘുതരം ശൃതമ്| സ്യാന്നിര്ജലം ശൃതം ദ്വിത്രിചതുരഷ്ടാംശശേഷിതമ്|| യഥാശൃതതമം സാരം ഗുരു ബല്യതമം പയഃ|" ഇതി|
Adhikarana അതിപക്വക്ഷീരഗുണാഃ ധാരോഷ്ണക്ഷീരഗുണാഃ (൨൯) · Śloka ൨൯
ഭവേദ്ഗരീയോऽതിശൃതം, ധാരോഷ്ണമമൃതോപമമ്|
|൨൯|
View original
भवेद्गरीयोऽतिशृतं, धारोष्णममृतोपमम्|
|२९|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിശയേന ക്വഥിതം കവലഭോജ്യമിവ സഞ്ജാതം, ഗരീയോ-ഗുരുതരം ഭവേത്| ഖരനാദേനോക്തമ്-"സ്യാന്നിര്ജലം ശൃതം ദ്വിത്രിചതുരഷ്ടാംശശേഷിതമ്| യഥാശൃതതമം സാരം ഗുരു ബല്യതമം പയഃ||" ഇതി| സുശ്രുതേ (?) ചോക്തമ്-"ശൃതശീതം തു പിത്തഘ്നം ശൃതോഷ്ണം കഫവാതജിത്| ത്യജേദ്വിവര്ണം ഗ്രഥിതം വിഗന്ധം വിരസം പടു|| രക്തപിത്തപ്രശമനീ വൃഷ്യാ സന്താനികാ ഗുരുഃ|" ഇതി| ഖരനാദേനോക്തമ്-"ധാരോഷ്ണാത്സര്വശഃ ക്ഷീരാച്ഛീതം ഗുരുതരം ഭവേത്|" ഇതി| ധാരോഷ്ണമമൃതോപമമ്, നിര്ദോഷത്വാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അതിപക്വക്ഷീരഗുണാനാഹ-ഭവേദിതി| ഗരീയഃ-അപക്വാദ്ഗുരു| ധാരോഷ്ണഗുണാനാഹ-ധാരോഷ്ണമിതി| ധാരായാമുഷ്ണം-ധാരോഷ്ണമ്, യസ്യ മുഖമേവ പാത്രമ്| ഇതി ക്ഷീരമ്|
Adhikarana ദധിഗുണാഃ,ദധിഭോജനനിയമാഃ (൨൯-൩൩) · Śloka ൩൩
|
അമ്ലപാകരസം ഗ്രാഹി ഗുരൂഷ്ണം ദധി വാതജിത്||൨൯||
മേദഃശുക്രബലശ്ലേഷ്മപിത്തരക്താഗ്നിശോഫകൃത്|
രോചിഷ്ണു ശസ്തമരുചൌ ശീതകേ വിഷമജ്വരേ||൩൦||
പീനസേ മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ച, രൂക്ഷം തു ഗ്രഹണീഗദേ|
നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണം വസന്തോഷ്ണശരത്സു ന||൩൧||
നാമുദ്ഗസൂപം നാക്ഷൌദ്രം തന്നാഘൃതസിതോപലമ്|
ന ചാനാമലകം നാപി നിത്യം നോ മന്ദമന്യഥാ||൩൨||
ജ്വരാസൃക് പിത്തവീസര്പകുഷ്ഠപാണ്ഡുഭ്രമപ്രദമ്|
|൩൩|
View original
|
अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्||२९||
मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्|
रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे||३०||
पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च, रूक्षं तु ग्रहणीगदे|
नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न||३१||
नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं तन्नाघृतसितोपलम्|
न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा||३२||
ज्वरासृक् पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्डुभ्रमप्रदम्|
|३३|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അമ്ലൌ പാകരസൌ യസ്യ തദേവംഭൂതം ദധി ഭവതി| തഥാ, ഗ്രാഹി-സ്തമ്ഭനമ്| തഥാ ചോക്തമ്-"ഭേദി തത്പിണ്ഡിതാന് ഭാവാന് ശകൃദാദീന് ഭിനത്തി യത്| വിപരീതമതോ ഗ്രാഹി തച്ച സ്തമ്ഭനമുച്യതേ||" ഇതി| തഥാ, ഗുരു ഉഷ്ണം വാതജിച്ച| മേദആദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ, താന് കരോതി യത്തദേവമ്| രോചത ഇതി രോചിഷ്ണു| ന രോചത ഏവ കേവലമ്, അരോചകമപി വ്യാവര്തയതീതി ശസ്തമരുചൌ| രോചനം ഹി ഘൃതപൂരാദി ന ത്വരുചിം ജയതി| അരുചിഘ്നം പ പടോലപത്രം തന്ന രോചതേ| തഥാ ഹ്യത്രൈവ പഠിഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦|൧൪)- "തിക്തഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരരുചിമ്" ഇത്യാദി| രോചിഷ്ണുത്വാദേവ ചോച്ചാവചവ്യഞ്ജനപരിവൃതൈര്മാംസമണ്ഡകാദിഭിരപി സുഹിതസ്യാപി ദധന്യഭിലാഷ ഉത്പദ്യത ഏവ| അത ഏവ ചൈതദാഹാരാന്തേऽഭ്യവഹരന്തി| ശീതക ഇതി വിഷമജ്വരവിശേഷണമ്| ശീതകാരിത്വം തു വാതേ ശ്ലേഷ്മണി തത്സംസര്ഗേ വാ യദ്യപി ത്രിതയേ സമ്ഭവതി, തഥാऽപി വാതജിദ്വാതജ ഏവ വിഷമജ്വരേ ദധി പ്രയോജ്യമ്, സംസര്ഗേ വാ വാതോല്ബണേ| തഥാ ഹി ശീതജ്വര ഏവോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൧൪൨)- "അഗ്ന്യനഗ്നികൃതാന് സ്വേദാന് സ്വേദി ഭേഷജഭോജനമ്|" ഇതി| നനു, പീനസേ ശസ്തമിതി കഥമവിശേഷേണോക്തമ് ? യതശ്ചത്വാരഃ പീനസാ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജാ ഇതി വക്ഷ്യന്തേ| തത്ര ദധ്നോ വാതാധിക ഏവ യുക്തത്വം, ന ശേഷേഷു| അത്ര സഞ്ചക്ഷ്മഹേ| പരിപാകാത് പീനസസ്യോപശാന്തിഃ| പരിപാകകരം ച ദധി, ഉഷ്ണത്വാത്| അഥവാ പൂര്വവത്സാമാന്യോക്താവപി യത്ര യോഗ്യതാऽസ്യ വാതികേ, തത്രൈവ തദുപകല്പ്യതാമ്| അനുക്തേഷ്വപി ഹി സാമാന്യോപക്രമോ വസ്തുവശാദ്വിശേഷ്വേവ വിപരിണമതി| തഥാ ഹ്യത്രൈവോപരിഷ്ടാദ്ദുഗ്ധകര്മസു വ്യതീതമ്-"ശ്രമഭ്രമമദാലക്ഷ്മീശ്വാസകാസാതിതൃട്ക്ഷുധഃ| ജീര്ണജ്വരം മൂത്രകൃച്ഛ്രം രക്തപിത്തം ച നാശയേത്||" ഇതി| ന ച സര്വേഷ്വേവ കാസശ്വാസകൃച്ഛ്രാസ്രപിത്തേഷു പയഃ കാര്മുകമിതി| തഥാ, ഗ്രഹണീരോഗേ തു തദ്രൂക്ഷം ശസ്തമ്| അനേന ച ഹേതുനാ ദധ്നഃ പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ സ്നിഗ്ധത്വം യുക്ത്യൈവോക്തമ്| യതോ ഗ്രഹണ്യാം രൂക്ഷം-ഉദ്ധൃതസാരമുദ്ദിഷ്ടമ്| നിശി നൈവ-ന കിഞ്ചിദദ്യാത്| നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണമിത്യേവകാരാ ആത്യന്തികനിഷേധായ| രാത്രൌ നിഷേധാദ്ദിവാ ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥാദവഗമ്യതേ| നൈവോഷ്ണം-അഗ്ന്യാദിതാപാത്തപ്തമ്| തഥാ, വസന്തഗ്രീഷ്മശരത്സു ന ഭോജ്യമ്| അന്യര്താവപി മുദ്ഗസൂപാദീനാമന്യതമേന രഹിതം ന ഭോജ്യമ്| തത്ര ഘൃതസിതോപലയോഃ സമാംശികതയോരേവ യോഗേന പഥ്യത്വമിച്ഛന്തി| മുദ്ഗസൂപാദീനാം തു മിശ്രീഭാവോ ദധ്നാ ജന്യമാനസ്യ ദോഷസ്യ പ്രതിബന്ധാര്ഥം കല്പ്യതേ, രക്തപിത്തവത്| യഥാസമീരണോല്ബണേऽസ്രപിത്തേ തിത്തിര്യാദീനാമൌഷ്ണ്യമുദുമ്ബരാദിരസേന പ്രതിബധ്നാതി| നിത്യമിതി| യദ്യുപശേതേ ശരീരസ്യ തഥാപ്യുദകരോഗാവഹത്വാന്ന ശീലനീയമ്| അത ഏവ മാത്രാശിതീയേऽപ്യതിദോഷലത്വാദസ്യ നിഷേധം കരോതി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൪൦)- "കിലാടദധികൂചീകാ" ഇത്യാദി| നോ മന്ദമിതി| ദുഗ്ധാവസ്ഥാം വ്യതീത്യ ദധ്യവസ്ഥാമസമ്പ്രാപ്തമന്തരാലവര്തി-മന്ദകമിത്യുച്യതേ| തസ്മിന് സത്യപി സ്നേഹേ പരിണതിവിശേഷേണ കാലാത്മനാ സ്രോതസാമത്യന്തോപലേപകൃതോ ദോഷത്രയകോപോऽപി ഭവതീത്യതീവ വര്ജനീയമേവ മന്ദകനിഷേധശ്ചോപലക്ഷണാര്ഥഃ, തേന മദ്യാദീനപ്യപ്രാപ്തരസാന്നോപയുഞ്ജീതേത്യവഗന്തവ്യമ്| അന്യഥേത്യാദി| പ്രശബ്ദ ഏവം ദ്യോതയതി-വിധിഭ്രഷ്ടം ദധി നിഷേവ്യമാണം പ്രകര്ഷേണ ജ്വരാസൃക്പിത്താദീന് ദദാതി| നനു, ശുക്രകൃത്ത്വബലവര്ധനത്വാദ്ദീപനത്വമനുപപന്നമ്| ശുക്രകൃദ്ബലവര്ധനാനി ഹി ദ്രവ്യാണി പ്രായേണ ഗുരൂണി ഭവന്തി| അതോ ദധ്യേവംഗുണം സത്കഥം നാമാഗ്നികൃത്സ്യാത് ? അത്രാചക്ഷ്മഹേ| അമ്ലത്വാദുഷ്ണവീര്യത്വാച്ച യുക്തമേവ| യതോ രസവിപാകാഭ്യാമമ്ലം വീര്യേണോഷ്ണം ച ദധി, അതോऽഗ്നികൃത്ത്വമസ്മിന്നുപപന്നമിതി| നനു, ശുക്രകരത്വം ദധ്നോ ന യുക്തമ്| യതോऽമ്ലപാകരസം ദധീത്യധീതമാചാര്യേണ, അമ്ലശ്ച ശുക്രനാശനഃ, തസ്മാച്ഛുക്രകൃത്ത്വമയുക്തമ്| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| സ്നിഗ്ധത്വബൃംഹണത്വവാതഘ്നത്വബല്യത്വൈഃ ശുക്രകൃത്ത്വമുപപന്നമേവ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൯|൨൨)- "കിഞ്ചിദ്രസേന കുരുതേ കര്മ പാകേന ചാപരമ്| ഗുണാന്തരേണ വീര്യേണ പ്രഭാവേണൈവ കിഞ്ചന||" ഇതി| നനു, വാതജിദിത്യനേന നാര്ഥഃ| യാനി ഖലു ദ്രവ്യാണി ബല്യസ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണയുക്താനി, താനി വാതഘ്നാന്യേവ ദൃഷ്ടാനി| തസ്മാദ്വാതജിദിതി ന വാച്യമ്| നൈവമ്| സക്തുമദ്യസൂര്യതാപമന്ദകാദിഷു വ്യഭിചാരാത്| തഥാ ഹി-സക്തവോ വാതലാ വൃഷ്യാ രൂക്ഷാ ബലകരാശ്ച| മാര്ദ്വീകാദിമദ്യം ഹര്ഷണത്വാദ്വൃഷ്യം വാതലം ച| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ഉ. അ. ൪൦|൩൫)- "മനസോ ഹര്ഷണം യച്ച തത്സര്വം വൃഷ്യമുച്യതേ|" ഇതി| മദ്യം ച മാത്രാ പീതം ഹര്ഷണം ഭവതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച.ചി.അ.൨൪|൫൯)-"ഹര്ഷമൂര്ജപ്രദം പുഷ്ടിമാരോഗ്യം പൌരുഷം പരമ്| യുക്ത്യാ പീതം കരോത്യാശു മദ്യമ്" ഇതി| സൂര്യതാപശ്ചോഷ്ണോऽപി സന്മാരുതസ്യ വൃദ്ധയേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.ചി.അ. ൧൪|൧൩)-"കഷായകടുതിക്താനി രൂക്ഷശീതലഘൂനി ച|" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "വാതാതപൌ ഭയം ശോകോ ഹേതുര്വാതാര്ശസാമിതി||" ഇതി| മന്ദകം ച സ്നിഗ്ധാമ്ലഗുരുഗുണയുക്തമപി ത്രിദോഷകരമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൨൪)- "ത്രിദോഷം മന്ദകമ്" ഇതി| ത്രിഷു ച ദോഷേഷ്വന്തര്ഭൂതഃ പവന ഇതി ചൈവം വ്യഭിചാരദര്ശനാദ്വാതജിദിത്യുക്തമ്| ക്ഷീരസ്യ ച ദധ്യാത്മനാ പരിണമതോऽനഭിവ്യക്താമ്ലാഭിവ്യക്താമ്ലാത്യമ്ലലക്ഷണാസ്തിസ്രോऽവസ്ഥാഃ സമ്പദ്യന്തേ| തത്ര മന്ദജാതം-അനഭിവ്യക്താമ്ലമ്| സമ്യഗ്ജാതം-അഭിവ്യക്താമ്ലമ്| അതിജാതം-അത്യമ്ലമ്| തത്ര മന്ദജാതം ത്രിദോഷകൃത്ത്വാന്നിഷിദ്ധമ്| സമ്യഗ്ജാതസ്യൈതേ പൂര്വോക്താ ഗുണാഃ| കിഞ്ചിദ്ധീനാശ്ചാത്യമ്ലസ്യ| തഥാ, സുജാതേऽത്യമ്ലേ ച ദധ്നി സരമണ്ഡൌ സ്തഃ| തത്ര ദധ്ന ഉപരിഭാഗഃ സരഃ, അധോ മണ്ഡഃ| ഏതദ്ഗുണാസ്തു ലാഘവികത്വാന്നേഹോക്താഃ| മുനിനാ ച ദര്ശിതാഃ (ച.സൂ.അ. ൨൭|൨൨൪)- "ത്രിദോഷം മന്ദകം ജാതം വാതഘ്നം ദധി ശുക്രലമ്| സരഃ ശ്ലേഷ്മാനിലഘ്നസ്തു മണ്ഡഃ സ്രോതോവിശോധനഃ||" ഇതി| ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്തകൃത്ത്വം ചാമ്ലപാകരസോഷ്ണവീര്യത്വാദേവാത്രഗമ്യതേ| യത്തു സാക്ഷാദേതേഷാമുപാദാനം തത് പ്രകര്ഷാര്ഥമ്| അന്യേഭ്യോऽമ്ലദ്രവ്യേഭ്യോ ദധ്യേതാന്യതിശയേന കരോതീതി| നൈവാദ്യാന്നിശീത്യാദൌ ഗ്രന്ഥേ ചൈകസ്മിന്നേവ നകാരേ കര്തവ്യേ യദനേകനകാരകരണം തച്ഛാസ്ത്രനിഷിദ്ധദധിഭക്ഷണാദതിപ്രത്യവായജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ചരകോക്തശ്ച മങ്ഗല്യഗുണോ നേഹോക്തഃ, ചികിത്സായാമനുപയോഗിത്വാത്| അത ഏവ സര്പിരാദീനാം മങ്ഗല്യാനാമപി ചരകേऽപി മങ്ഗലത്വം നാവാദീദിതി| സുശ്രുതേ തു (സൂ.അ. ൪൫|൬൮) ദധ്നോ വിശേഷഗുണാ ഉക്താഃ| യഥാ-"ദധ്യാജം കഫപിത്തഘ്നം ലഘു വാതക്ഷയാപഹമ്| ദുര്നാമശ്വാസകാസേഷു ഹിതമഗ്നേശ്ച ദീപനമ്|| വിപാകേ മധുരം വൃഷ്യം രക്തപിത്തപ്രണാശനമ്| ബലാസവര്ധനം സ്നിഗ്ധം വിശേഷാദ്ദധി മാഹിഷമ്|| വിപാകേ കടു സക്ഷാരമമ്ലം ഭേദ്യൌഷ്ട്രകം ദധി| വാതമര്ശാംസി കുഷ്ഠാനി കൃമീന് ഹന്ത്യുദരാണി ച|| വാതഘ്നം കഫകൃത്സ്നിഗ്ധം വിശേഷാന്ന ച പിത്തകൃത്| കുര്യാദ്ഭക്താഭിലാഷം ച ദധി യത് സുപരിസ്രുതമ്|| ശൃതക്ഷീരാച്ച യജ്ജാതം ഗുണവദ്ദധി തത്സ്മൃതമ്| വാതപിത്തഹരം രുച്യം ധാത്വഗ്നിബലവര്ധനമ്|| ദധി ത്വസാരം രൂക്ഷം ച ഗ്രാഹി വിഷ്ടമ്ഭിവാതലമ്| ദീപനീയം വിശേഷേണ സകഷായം രുചിപ്രദമ്||" ഇതി| കേവലമപി സ്വല്പം കദാചിദ്ദധി ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥാദവഗമ്യതേ| അന്യഥാ കേവലസ്യ ഗുണകഥനം നിഷ്ഫലമേവ സ്യാദിതി കേചിദാഹുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദധിഗുണാനാഹ-അമ്ലപാകരസമിതി| ഗ്രാഹി-സ്തമ്ഭനമ്| രോചിഷ്ണു-സ്വയം രോചതേ| അരുചൌ ശസ്തം-അന്യാന്യപി രോചയതി| ശീതകേ-ശീതജ്വരേ| വിഷമജ്വരേ തു-അശീതേऽപി| രൂക്ഷദധിഗുണാനാഹ-രൂക്ഷം ത്വിതി| രൂക്ഷം-ഉദ്ധൃതസ്നേഹമ്, ഗ്രഹണീദോഷേ ശസ്തമ്| ദധിഭോജനം നിയമയതി-നൈവേതി| ഉഷ്ണം-അഗ്ന്യാദിതപ്തമ്| ഉഷ്ണോ-ഗ്രീഷ്മഃ| സിതോപലാ-ശര്കരാ| നിത്യം-പ്രത്യഹമ്| മന്ദംഅസമ്യഗ്നിഷ്പന്നമ്| വസന്താദിഭ്യോऽന്യദാ ദിവാ ഘൃതാദ്യന്യതമോപേതം ശീതം സുജാതമേകാഹാദ്യന്തരം ദധി ഭുഞ്ജീതേതി മഥിതാര്ഥഃ| നിയമാതിക്രമേ ദോഷമാഹ-അന്യഥേതി|
Adhikarana തക്രഗുണാഃ (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪
|
തക്രം ലഘു കഷായാമ്ലം ദീപനം കഫവാതജിത്||൩൩||
ശോഫോദരാര്ശോഗ്രഹണീദോഷമൂത്രഗ്രഹാരുചീഃ|
പ്ലീഹഗുല്മഘൃതവ്യാപദ്ഗരപാണ്ഡ്വാമയാന് ജയേത്||൩൪||
View original
|
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्||३३||
शोफोदरार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः|
प्लीहगुल्मघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयान् जयेत्||३४||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തക്രം ലഘു കഷായാമ്ലം ദീപനം കഫവാതജിച്ച ഭവതി| തഥാ, ശോഫാദീനേകാദശ ജയേത്| ഘൃതസ്യാതിപാനാത് വ്യാപത്-രോഗോ ഘൃതവ്യാപത്| ഗരഃ-കൃത്രിമോ വിഷവിശേഷഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൮൬)- "നൈവ തക്രം ക്ഷതേ ദദ്യാന്നോഷ്ണകാലേ ന ദുര്ബലേ| ന മൂര്ച്ഛാഭ്രമദാഹേഷു ന രോഗേ രക്തപൈത്തികേ|| ശീതകാലേऽഗ്നിമാന്ദ്യേ ച കഫോത്ഥേഷ്വാമയേഷു ച| മാര്ഗാവരോധേ ദുഷ്ടേ ച വായൌ തക്രം പ്രശസ്യതേ||" ഇതി| തഥോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)- "തക്രമാമം കഫം കോഷ്ഠേ ഹന്തി കണ്ഠേ കരോതി തു| പീനസശ്വാസകാസാദൌ സിദ്ധമേവോപയോജയേത്||" ഇതി| "മന്ദജാതം മരുത്കോപി രൂക്ഷാഭിഷ്യന്ദി ദുര്ജരമ്| അതിജാതം ഭൃശാമ്ലൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യാത്പിത്തകരം പരമ്|| ദോഷഘ്നമുദ്ധൃതസ്നേഹം സസ്നേഹമപി ശോഫജിത്| (സു. സൂ. അ. ൪൫|൮൯)- 'വാതേऽമ്ലം സൈന്ധവോപേതം, സ്വാദു പിത്തേ സശര്കരമ്|| ഹിതം തക്രം കഫേ സാമ്ലം വ്യോഷസൌവര്ചലാന്വിതമ്| തക്രാല്ലഘുതരോ മണ്ഡോ ദുര്ജരാ തക്രകൂര്ചികാ'||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തക്രഗുണാനാഹ-തക്രമിതി| മഥിതം ദധി-തക്രമ്| തദ്ദ്വിവിധം,- സജലം നിര്ജലം ച| സജലം ദ്വിവിധം,- സസ്നേഹമസ്നേഹം ച| തത്രാസ്നേഹസ്യൈതേ ഗുണാഃ| സസ്നേഹസ്യ ഗൌരവാത്കിഞ്ചിദൂനാഃ| നിര്ജലസ്യ തതോऽപ്യൂനാഃ| തഥാ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ. അ. ൪൫/൮൫)- "മന്ഥനാദ്യത്പൃഥഗ്ഭൂതസ്നേഹമര്ദ്ധോദകം ച യത്| നാതിസാന്ദ്രദ്രവം തക്രം സ്വാദ്വമ്ലം തുവരം രസേ||" ഇതി| തഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)- "ദണ്ഡാഭിമഥനാദ്ദധ്നോ ഗുരുണശ്ചാതിശോഫദാത്| അനുദ്ധൃതസ്നേഹമപി തക്രം ശോഫഹരം ലഘു||" ഇതി| കഫഘ്നത്വേ വിശേഷ ഉക്തഃ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)- "തക്രമാമം കഫം കോഷ്ഠേ ഹന്തി കണ്ഠേ കരോതി തു|" ഇതി| മൂത്രഗ്രഹോ-മൂത്രകൃച്ഛ്രമ്| ഘൃതസ്യാതിപാനാദുത്പന്നോ രോഗോ-ഘൃതവ്യാപത്| ഗരം-കൃത്രിമം വിഷമ്|
Adhikarana മസ്തുഗുണാഃ (൩൫) · Śloka ൩൫
തദ്വന്മസ്തു സരം സ്രോതഃശോധി വിഷ്ഠമ്ഭജില്ലഘു|
|൩൫|
View original
तद्वन्मस्तु सरं स्रोतःशोधि विष्ठम्भजिल्लघु|
|३५|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മസ്തു തദ്വത്-തക്രവദ്ഗുണൈര്വേദ്യമ്| തഥാ, സരമ്| തഥാ, സ്രോതഃശോധിഃ| തഥാ, വിഷ്ടമ്ഭജിത്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൮൧)- "തൃഷ്ണാക്ലമഹരം മസ്തു ലഘു സ്രോതോവിശോധനമ്| അമ്ലം കഷായാനുരസമവൃഷ്യം കഫവാതജിത്|| ആഹ്ലാദനം പ്രീണനം ച ഭിനത്ത്യാശു മലം ച തത്| ബലമാവഹതി ക്ഷിപ്രം തഥാ ഭക്തസ്യ രോചകമ്||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മസ്തുഗുണാനാഹ-തദ്വദിതി| സുജാതസ്യ ദധ്നോ ദ്രവഭാഗോ-മസ്തു| ദോഷപൂര്ണാനി സ്രോതാംസി ശോധയതീതി-സ്രോതഃശോധി| സരം-മലാനുലോമനമ്| വിഷ്ടമ്ഭജിത്-വാതാനുലോമനമ്| ഭേദിനോऽപി കൂഷ്മാണ്ഡാദേര്വിഷ്ടമ്ഭിത്വദര്ശനാത് ഗ്രാഹിണോऽപി നാഗരസ്യ വിബന്ധനുത്ത്വദര്ശനാദുഭയോര്ഗ്രഹണമ്| തദ്വദിതി ലഘുത്വേ സിദ്ധേ ലധ്വിത്യതിശയാര്ഥമ്|
Adhikarana നവനീതഗുണാഃ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
|
നവനീതം നവം വൃഷ്യം ശീതം വര്ണബലാഗ്നികൃത്||൩൫||
സങ്ഗ്രാഹി വാതപിത്താസൃക്ക്ഷയാര്ശോര്ദിതകാസജിത്|
|൩൬|
View original
|
नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्णबलाग्निकृत्||३५||
सङ्ग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोर्दितकासजित्|
|३६|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നവനീതം നവം-നവോദ്ധൃതം, ലഘു വൃഷ്യം ച| തഥാ, ശീതം-ശീതവീര്യം, ബലവര്ണാഗ്നികരം ച| തഥാ, സങ്ഗ്രാഹി വാതാദിജിച്ച| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൬)-"ശീതം സ്വാദു കഷായാമ്ലം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്|" ഇത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നവനീതഗുണാനാഹ-നവനീതമിതി| നവം-സദ്യസ്കമ്| അസൃക്-രക്തമ്| ക്ഷയോ-രാജയക്ഷ്മാ| അര്ദിതം-ഏകായാമഃ|
Adhikarana ക്ഷീരോദ്ഭവനവനീതഗുണാഃ (൩൬) · Śloka ൩൬
|
ക്ഷീരോദ്ഭവം തു സങ്ഗ്രാഹി രക്തപിത്താക്ഷിരോഗജിത്||൩൬||
View original
|
क्षीरोद्भवं तु सङ्ग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||३६||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷീരോദ്ഭവം തു-ക്ഷീരാദേവ ജാതം മഥിത്വോത്പാദിതം, നവനീതം സങ്ഗ്രാഹി രക്തപിത്താക്ഷിരോഗജിച്ച ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരനവനീതഗുണാനാഹ-ക്ഷീരോദ്ഭവമിതി| ക്ഷീരോദ്ഭവം-ക്ഷീരമഥനോദ്ഭവമ്| സര്പിരപ്യേവം ദ്വിവിധം ജ്ഞേയമ്|
Adhikarana ഘൃതഗുണാഃ (൩൭-൩൯) · Śloka ൩൯
ശസ്തം ധീസ്മൃതിമേധാഗ്നിബലായുഃശുക്രചക്ഷുഷാമ്|
ബാലവൃദ്ധപ്രജാകാന്തിസൌകുമാര്യസ്വരാര്ഥിനാമ്||൩൭||
ക്ഷതക്ഷീണപരീസര്പശസ്ത്രാഗ്നിഗ്ലപിതാത്മനാമ്|
വാതപിത്തവിഷോന്മാദശോഷാലക്ഷ്മീജ്വരാപഹമ്||൩൮||
സ്നേഹാനാമുത്തമം ശീതം വയസഃ സ്ഥാപനം പരമ്|
സഹസ്രവീര്യം വിധിഭിര്ഘൃതം കര്മസഹസ്രകൃത്||൩൯||
View original
शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुःशुक्रचक्षुषाम्|
बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्||३७||
क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्||३८||
स्नेहानामुत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम्|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||३९||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഘൃതം ധീപ്രഭൃതീനാമഗ്നിഗ്ലപിതാത്മാന്താനാം ശസ്തം-ഹിതമ്| ധീഃ-ബുദ്ധിഃ, വസ്തുഗ്രഹണശക്തിഃ| സ്മൃതിഃ-അതീതവിചാരശക്തിഃ| പ്രജാര്ഥിനാം ശസ്തമ്| പ്രജാ-അപത്യമ്, തദര്ഥിനാമ്| ശുക്രസ്യ സഫലതാകരമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, വാതാദിഘ്നമ്| തഥാ, സ്നേഹാനാം-തൈലാദീനാം, ഉത്തമം-ശ്രേഷ്ഠമ്| തഥാ, ശീതമ്| വയസഃ സ്ഥാപനം-ജരയാ വിനാ വയസഃ സ്ഥാപനമിത്യര്ഥഃ| സഹസ്രവീര്യമിതി| സഹസ്ര-ശബ്ദോऽനേകാര്ഥഃ, അനേകശക്തീത്യര്ഥഃ| കഥമ് ? വിധിഭിഃ,-യോഗസംസ്കാരാദിഭിര്ഘൃതമനേകശക്തിഃ സമ്പദ്യതേ| യേന ദ്രവ്യേണ പ്രയുജ്യതേ സംസ്ക്രിയതേ വാ, തച്ഛക്തിമേവാऽനുരുധ്യതേ| അഥവാ തത്സംയോഗാച്ഛക്ത്യന്തരമന്യദാരോഹതി| അതോ ഹേതോഃ സഹസ്രശബ്ദോऽനേകാര്ഥഃ| അന്യഥാ ദ്രവ്യാണാമാനന്ത്യാത്കഥം ദശശതവാചീ സഹസ്രശബ്ദ ഉപപദ്യതേ| അന്യേ ത്വേവം വ്യാചക്ഷതേ -സഹസ്രശബ്ദോ ദശശതസംഖ്യാവാച്യേവ| സഹസ്രപാക്യം ഹി സര്പിരുക്തമ്, ന സഹസ്രപാക്യാത്പരേണ| തത്ര ചേദം സഹസ്രപാക്യത്വേ പ്രയോജനമ്-പാകസഹസ്രം യാവദസ്യ സംസ്കാരോऽനുവര്തതേ, നാതഃപരമ്| അന്യഥാ സഹസ്രപാകാത്പരേണ കിമിതി പാകോ നോക്തഃ ? തസ്മാദാസഹസ്രം പാകാനാം ശക്ത്യന്തരാണ്യാരോഹന്തി പാകാഃ, ന തതഃ പരേണേതി| തഥാ, കര്മസഹസ്രകൃത്-അനേകകാര്യകൃത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഘൃതഗുണാനാഹ-ശസ്തമിതി| ഉപദിഷ്ടഗ്രഹണേ ശക്തിഃ-ധീഃ| ഗൃഹീതസ്യ വിച്ഛേദേന ധാരയിതും ശക്തിഃ-സ്മൃതിഃ| അവിച്ഛേദേന-മേധാ| പ്രജാദിഭിരര്ഥിശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ| പ്രജാഅപത്യമ്| ക്ഷതക്ഷീണഃ-ക്ഷതകാസപീഡിതഃ| പരീസര്പോ-വിസര്പഃ, ശസ്ത്രം-ശസ്ത്രഘാതഃ, അഗ്നിഃ-അഗ്നിദാഹഃ, തൈസ്ത്രിഭിര്ഗ്ലപിതഃ-പീഡിതഃ, ആത്മാ-ശരീരം യേഷാം തേ തഥാ| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| ജ്വരോ-ജീര്ണജ്വരഃ, നവസ്യ സ്നേഹാനര്ഹത്വാത്| സ്നേഹാനാം-തൈലാദീനാമ്| വയസഃ-യൌവനസ്യ| യോജനയാ കര്മസഹസ്രകൃത്ബഹുതരകാര്യകൃത്| യതഃ സഹസ്രവീര്യം-ബഹുതരശക്തിയുക്തമ്| കൈഃ? വിധിഭിഃ,- യോഗസംസ്കാരപാനാഭ്യഞ്ജനാനുവാസനാദിഭിഃ|
Adhikarana പുരാണഘൃതഗുണാഃ (൪൦) · Śloka ൪൦
മദാപസ്മാരമൂര്ഛായശിരഃകര്ണാക്ഷിയോനിജാന്|
പുരാണം ജയതി വ്യാധീന് വ്രണശോധനരോപണമ്||൪൦||
View original
मदापस्मारमूर्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्|
पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्||४०||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പുരാണം-അതീതബഹു കാലം, പഞ്ചദശാദിവര്ഷസ്ഥിതം, ഘൃതം മദാദീന് വ്യാധീന് ജയതി| വ്രണാനാം പൈച്ഛില്യാദീന് ശോധയതി| തഥാ, വ്രണാന് രോപയതി| സങ്ഗ്രഹേ ചൈവമധ്യൈഷ്ട (സൂ. അ. ൬)- "വ്രണശോധനരോപണമ്| പൂര്വോക്താംശ്ചാധികാന്കുര്യാദ്ഗുണാംസ്തദമൃതോപമമ്|| തദ്വച്ച ഘൃതമണ്ഡോऽപി രൂക്ഷസ്തീക്ഷ്ണസ്തനുസ്തു സഃ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പുരാണഘൃതഗുണാനാഹ-മദാപസ്മാരേതി| മൂര്ച്ഛായോമൂര്ച്ഛാ| ശോധനം-ദുഷ്ടവ്രണാനാമ്, രോപണം-ശുദ്ധാനാമ്| ദശവര്ഷോഷിതം-പുരാണമ്| ഉക്തം ച- "ഉഗ്രഗന്ധം പുരാണം സ്യാദ്ദശവര്ഷസ്ഥിതം ഘൃതമ്| ലാക്ഷാരസനിഭം ശീതം പ്രപുരാണമതഃ പരമ്||" ഇതി|
Adhikarana കിലാടാദിഗുണാഃ (൪൧) · Śloka ൪൧
ബല്യാഃ കിലാടപീയൂഷകൂര്ചികാമോരണാദയഃ|
ശുക്രനിദ്രാകഫകരാ വിഷ്ടമ്ഭിഗുരുദോഷലാഃ||൪൧||
View original
बल्याः किलाटपीयूषकूर्चिकामोरणादयः|
शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४१||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കിലാടാദയോ ബല്യാഃ| തഥാ, ശുക്രാദികരാഃ| തഥാ, വിഷ്ടമ്ഭിനോ ഗുരവോ ദോഷലാശ്ച സ്യുഃ| ആദിഗ്രഹണാത്തക്രപിണ്ഡകക്ഷീരശാകയോര്ഗ്രഹണമ്| വഹ്നിനാശകത്വം ചൈഷാം ബല്യത്വേന ശുക്രകൃത്ത്വേന വിഷ്ടമ്ഭിദോഷലത്വേനാവഗതമേവേതി 'വഹ്നിസാദനാഃ' ഇതി ഗ്രന്ഥകൃതാ നേഹകൃതമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടാര്ഥം കൃതമേവ| തത്ര, കിലാടഃ-അല്പക്ഷീരോ ബഹുനാ തക്രേണ കൃതഃ| പീയൂഷഃ-സദ്യഃപ്രസൂതാക്ഷീരകൃതഃ| കൂര്ചികാ-ദധിതക്രകൃതാ കിലാടികാ| മോരണഃ-ക്ഷീരസദൃശഃ കിലാടികഃ| പിണ്ഡനം-ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധമ്| ക്ഷീരശാകഃ-പ്രസിദ്ധഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കിലാടാദീനാം ഗുണാനാഹ-ബല്യാ ഇതി| ദധ്നാ തക്രേണ വാ സഹ പാകാത്പൃഥഗ്ഭൂതം ഘനദ്രവഭാഗം ക്ഷീരം-കൂര്ചികാ| സൈവ പാകാദ്വിനാ-ക്ഷീരശാകഃ| തയോര്ഘാനഭാഗഃ പൃഥഗുദ്ധൃതഃ-കിലാടഃ, ദ്രവഭാഗോ-മാരേണഃ| പ്രസൂതിദിനാദാരഭ്യ യാവന്മലിന ഘനം ക്ഷീരം താവത്-പീയൂഷഃ| ആദിശബ്ദാത് ക്ഷീരശാകതക്രപിണ്ഡകൌ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൬)-"ബല്യാഃ കിലാടകൂര്ചികാതക്രപിണ്ഡകമോരണാഃ| സക്ഷീരശാകപീയൂഷാ രോചനാ വഹ്നിസാദനാഃ|| ഇതി| ഘനവസ്ത്രബദ്ധം സ്വയം സ്രുതദ്രവഭാഗം തക്രം-തക്ര-പിണ്ഡകഃ| വിഷ്ടമ്ഭിനഃ-അധോവാതാവരോധിനഃ| ദോഷലാഃ-ആമസഞ്ചയകാരിണഃ| ദോഷശബ്ദേനാത്ര ആമോ ഗ്രാഹ്യഃ, "സദോഷശബ്ദം ച ശകൃത് ദ്രവം സൃജതി വേഗവത്|" (ഹൃ. നി. അ. ൨/൭൮) ഇത്യാദിവത്| ന തു വാതാദയഃ, കഫസ്യ പൃഥഗ്ഗ്രഹണാതന്ത്രാന്തരേ വാതഘ്നത്വാച്ച| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൫/൯൧)- "ബല്യഃ കിലാടോऽനിലഹൃത് പുംസ്ത്വനിദ്രാപ്രദഃ സ്മൃതഃ| മധുരൌ ബൃംഹണൌ വൃഷ്യൌ തദ്വത്പീയൂഷമോരണൌ|| ഇതി| കൂര്ചികാമോരണാവത്ര ദധിഭവൌ ഗ്രാഹ്യൌ| തക്രകൂര്ചികായാസ്തന്ത്രാന്തരേ വാതലത്വാത് തന്മോരണസ്യ ച ലഘുത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൫/൯൦)- "ഗ്രാഹിണീ വാതലാ രൂക്ഷാ ദുര്ജരാ തക്രകൂര്ചികാ| തക്രാല്ലഘുതരോ മണ്ഡോ ദധികൂര്ചികതക്രജഃ||" ഇതി| കൂര്ചീകൃതം തക്രം-തക്രകൂര്ചികാ|
Adhikarana ക്ഷീരഘൃതയോഃശ്രേഷ്ഠത്വനിന്ദിതത്വേ (൪൨-൨) · Śloka ൨
ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ നിന്ദിതേ ചാവിസമ്ഭവേ|
|൪൨|
ഇതി ക്ഷീരവര്ഗഃ||൨||
View original
गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे|
|४२|
इति क्षीरवर्गः||२||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗോസമ്ഭവേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ| ആവികേ ച നിന്ദിതേ-ഗര്ഹിതേ| ഘൃതസ്യ ച ക്ഷീരവികാരോപലക്ഷണാര്ഥത്വാദ്ദധിതക്രമസ്ത്വാദീനാമപി ഗവ്യാനാം ശ്രേഷ്ഠത്വമേവ വേദ്യമ്| അത ഏവാവിസമ്ഭവാനാം ദധിതക്രാദീനാമധമത്വമേവ വേദ്യമ്, ന ക്ഷീരഘൃതയോരേവ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ സുസ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തമ് (സൂ. അ. ൬)- "വിദ്യാദ്ദധിഘൃതാദീനാം ഗുണദോഷാന് യഥാപയഃ|" ഇതി| അസ്യ ഹ്യയമര്ഥഃ-ഘൃതാദീനാം പയോഗുണാനതിക്രമേണ ഗുണാന് വിദ്യാത്| യഥാശബ്ദസ്യ പദാര്ഥാനതിവൃത്ത്യര്ഥേऽസ്യാവ്യയീഭാവഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| യഥാ-"സ്വാദുപാകരസമ്" ഇത്യാദീനാ സാമാന്യേന ക്ഷീരഗുണാ ഉക്താഃ| തദ്വദ്ദധ്യാദീനാമപി സാമാന്യേനൈവ ഗുണാ ഉക്താഃ| വിശേഷാഭിലാഷേ തു ദധ്യാദീനാം സത്സ്വപി സാമാന്യഗുണേഷു പ്രകൃതിഭൂതം യത്ക്ഷീരം തദ്ഗുണോച്ചയോऽപി ഗ്രാഹ്യ ഇതി| ഖരനാദേ തൂക്തമ്-"ദധ്യാദീനാം തു തജ്ജാനാം സാമാന്യേ ഗുണകര്മണീ| തഥാ സ്വാത് സ്വാദപി ക്ഷീരാദ്ദധ്യാദീനാം വിശേഷണമ്||" ഇതി| ഗവ്യമിതി "ഗോപയസോര്യത്" ഇതി യത്| ബാഹുല്യേന ക്ഷീരനിര്ദേശാത്ക്ഷീരവര്ഗോऽയമ്| ദധിനവനീതാദീനാം തു തദ്വികാരഭൂതത്വാത്| ഇതി ക്ഷീരവര്ഗഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷീരാണാം ഘൃതാനാം ച താരതമ്യമാഹ-ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃത ഇതി| ഗവ്യാവികയോരുത്തമാധമത്വാദിതരേപാം മധ്യമത്വം ജ്ഞേയമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬)-"വിദ്യാദ്ദധിഘൃതാദീനാം ഗുണദോഷാന് യഥാപയഃ|" ഇതി| ഇതി ക്ഷീരവര്ഗഃ|
Adhikarana ഇക്ഷുവര്ഗഃ ഇക്ഷുരസഗുണാഃ (൪൨-൪൩) · Śloka ൪൩
ക്ഷീരവര്ഗാദനന്തരമിക്ഷുവര്ഗ ആരമ്ഭ്യതേ, ഗുണക്രിയാതുല്യത്വാത്|
തഥാ, ഹി-ഇക്ഷുരപി ക്ഷീരവത്സരഗുരുസ്നിഗ്ധബൃംഹണാദിഗുണകര്മാ അഥേക്ഷുവര്ഗഃ|
|
ഇക്ഷോഃ സരോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബൃംഹണഃ കഫമൂത്രകൃത്||൪൨||
വൃഷ്യഃ ശീതോऽസ്രപിത്തഘ്നഃ സ്വാദുപാകരസോ രസഃ|
സോऽഗ്രേ സലവണോ, ദന്തപീഡിതഃ ശര്കരാസമഃ||൪൩||
View original
क्षीरवर्गादनन्तरमिक्षुवर्ग आरम्भ्यते, गुणक्रियातुल्यत्वात्|
तथा, हि-इक्षुरपि क्षीरवत्सरगुरुस्निग्धबृंहणादिगुणकर्मा अथेक्षुवर्गः|
|
इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्||४२||
वृष्यः शीतोऽस्रपित्तघ्नः स्वादुपाकरसो रसः|
सोऽग्रे सलवणो, दन्तपीडितः शर्करासमः||४३||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇക്ഷോ രസഃ സരത്വാദിഗുണയുക്തഃ| തഥാ, കഫമൂത്രകൃത്| സരഃ-ശകൃദ്ഭേദീതി കഥ്യതേ| തഥാ, (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൮൪)- "ഗുര്വീ സരാ തു പാലക്യാ" ഇത്യുക്ത്വാനന്തരമുക്തവാന്-"പാലക്യാവത്സ്മൃതശ്ചഞ്ചുഃ സ തു സങ്ഗ്രഹണാത്മകഃ|" ഇതി ചഞ്ചുശാകസ്യ സങ്ഗ്രഹണേന ഗുണേന സരത്വം ബാധിതമിതി| അത്ര സ്നിഗ്ധബൃംഹണവൃഷ്യമധുരാദിഗുണേന യുക്തം ച ദ്രവ്യം പ്രായഃ പവനഹന്തൃ ദൃഷ്ടമ്| അതോऽസ്യാപീക്ഷുരസസ്യ മാരുതജിത്ത്വം വേദ്യമ്| ഗ്രന്ഥകൃതാ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വാ നോക്തമ്| ഭുക്തേ ഹി സമീരണകൃത്ത്വമസ്യ ദൃഷ്ടമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"വൃഷ്യഃ ശീതഃ പവനജിദ്ഭുക്തേ വാതപ്രകോപനഃ|" ഇതി| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"മാരുതാऽऽധ്മാനജനനശ്ചക്ഷുഷ്യോ ബൃംഹണോ രസഃ|" ഇതി| സ൦-സ ച-രസഃ, അഗ്രേ-ഇക്ഷുപ്രാന്തേ ജാതഃ, സലവണഃ-ഈഷല്ലവണഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൫|൧൫൬)-"അതീവ മധുരോ മൂലേ, മധ്യേ മധുര ഏവ ച| അഗ്രേ ത്വക്ഷിഷു വിജ്ഞേയ ഇക്ഷൂണാം ലവണോ രസഃ||" ഇതി| പാഷാണാദിസങ്ക്ഷുണ്ണസ്യേക്ഷോഃ സദ്യ ഏവ യോ രസ ഉത്പദ്യതേ, തസ്യൈതേ യഥോക്താ ഗുണാ വേദ്യാഃ, നാന്യഥാ പീഡിതസ്യേക്ഷുരസസ്യ| യന്ത്രദന്താദിപീഡിതസ്യാന്യഥാ ശാസ്ത്രകൃതാ ഗുണോ നിര്ദിശ്യതേ| ദന്തപീഡിതോ യഃ, സ ശര്കരാസമ ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥേക്ഷുവര്ഗഃ| ഇക്ഷുരസഗുണാനാഹ-ഇക്ഷോഃ സര ഇതി| ഗുര്വാദിഗുണത്വാദ്വാതഘ്നത്വമര്ഥസിദ്ധമ്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"വൃഷ്യഃ ശീതഃ പവനജിദ്ഭുക്തേ വാതപ്രകോപനഃ|" ഇതി| "മാരുതാധ്മാനജനനശ്ചേക്ഷൂണാം ഭക്ഷിതോ രസഃ|" ഇതി ഖാരണാദിനാപ്യുക്തം വാതലത്വം ഭുക്തമാത്രപീതേക്ഷുരസവിഷയമ്| ആ൦ ര൦-ഇക്ഷ്വഗ്രഭാഗരസഗുണാനാഹ-സോऽഗ്ര ഇതി| സലവണഃ-ഈഷല്ലവണഃ| അഗ്രശബ്ദേനേക്ഷോസ്തത്പര്വണാം ചാദ്യന്തൌ ഭാഗൌ| ഉക്തം ഹി ഖാരണാദിനാ-"മധ്യകാണ്ഡേ സുമാധുര്യമിക്ഷോര്മൂലാഗ്രപര്വസു| മാധുര്യം സാമ്ലലവണം വിദാഹീ തേന യാന്ത്രികഃ||' ഇതി| യത്തൃക്തം സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൫/൧൫൬)-" അതീവ മധുരോ മൂലേ, മധ്യേ മധുര ഏവ ച| അഗ്രേऽക്ഷിഷു ച വിജ്ഞേയ ഇക്ഷൂണാം ലവണോ രസഃ||" ഇതി| തത്ര മൂലശബ്ദേന മധ്യമകാണ്ഡാനാം പ്രഥമം കാണ്ഡമ്| അക്ഷിഷു-സന്ധിഷു| ദന്തപീഡിതേക്ഷുഗുണാനാഹ-ദന്തപീഡിത ഇതി| ശര്കരാസമ ഇതി ദാഹഘ്നത്വാദിഭിര്ഗുണൈഃ|
Adhikarana യാന്ത്രികേക്ഷുരസഗുണാഃ (൪൪-൪൫) · Śloka ൪൫
യാന്ത്രികസ്ത്വന്യഗുണ ഏവേത്യാഹ മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദിപീഡനാന്മലസങ്കരാത്|
കിഞ്ചിത്കാലം വിധൃത്യാ ച വികൃതിം യാതി യാന്ത്രികഃ||൪൪||
വിദാഹീ ഗുരുവിഷ്ടമ്ഭീ തേനാസൌ|
|൪൫|
View original
यान्त्रिकस्त्वन्यगुण एवेत्याह मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्|
किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः||४४||
विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ|
|४५|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മൂലം ചാഗ്രം ച ജന്തുജഗ്ധാദയശ്ച മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദയഃ, തേഷാം തഥാവിധാനാമിക്ഷൂണാം പീഡനം, തസ്മാന്മൂലാഗ്രജന്തുജഗ്ധാദിപീഡനാത്| തഥാ, മലസങ്കരാത്-മലമിശ്രണാത്| തഥാ, കിഞ്ചിത്കാലം വിധൃത്യാ ച-യാന്ത്രികേ രസേ സ്വല്പകാലം വിധൃതിഃ-വിലമ്ബശ്ച ദൃഷ്ടഃ| തദേതൈഃ കാരണൈര്യാന്ത്രികോ രസോ വികൃതിം യാതി-സ്വഭാവാന്യഥാത്വം പ്രാപ്നോതി| തഥാ-ഗുരുരധികം ഗുരുഃ സമ്പദ്യതേ, അവിദാഹി വിദാഹി, അവിഷ്ടമ്ഭീ വിഷ്ടമ്ഭീ, ഇത്യേവംവിധാऽസ്യ വികൃതിഃ| യാന്ത്രികസ്യ ച രസസ്യ ബാഹുല്യേന ലോകേ മൂലാദിസഹിതസ്യ പീഡനാത്കാലവിലമ്ബോപലബ്ധേശ്ച ഗ്രന്ഥകൃദേവം സമവോചത്| അത ഏവ ഹേതുനിര്ദേശോऽത്ര കൃതഃ, ഹേത്വഭാവാത്കാര്യാഭാവപ്രതിപാദനായ| തേന യദാऽതിനിപുണധീഭിര്മൂലാദിരഹിതഃ പീഡ്യതേ, കാലവിലമ്ബിതം ച നോപയുജ്യതേ, തദാ വികൃതിം ന യാത്യേവേര്ഥഃ|വിദാഹീത്യാദി| യതോ വികൃതിം യാതി, തേന-ഹേതുനാ, അസൌ യാന്ത്രികോ, വിദാഹ്യാദിഗുണഃ സമ്പദ്യതേ| വിദാഹീ-ജഠരാഗ്നിസംയോഗാദ്യഃ പാകം ഗച്ഛന്മധ്യമായാമേവാവസ്ഥായാം വിദഹ്യമാനഃ പിത്തം കുര്വംശ്ചിരകാലമവതിഷ്ഠതേ, ന ദ്രാഗേവ ജരാം യാതി ഗുരുത്വാദഥവാ വസ്തുസ്വഭാവാത്, സ വിദാഹഗുണയുക്തോ ഭാവോ ഭണ്യതേ| തസ്മാത് ഗുരുസ്വാഭാവ്യാദ്വിദാഹീ കഥിതഃ| തഥാ ചോക്തം ധാന്വന്തരേ-"ശാലിപിഷ്ടമയം സര്വം ഗുരുഭാവാദ്വിദഹ്യതേ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-യന്ത്രപീഡിതഗുണാനാഹ-മൂലാഗ്രേതി| ജന്തുജഗ്ധഃകൃമിഭക്ഷിതാവയവഃ| ആദിശബ്ദാത് ത്വഗാദയഃ| മലോ-യന്ത്രാദിലഗ്നഃ| കിഞ്ചിത്കാലം വിധൃത്യാ-പീഡനഗ്രഹണാദികാലവിലമ്ബേന, വികൃതിം-മാധുര്യാദിന്യൂനത്വം, യാതി| യദ്യപി സര്വമന്നപാനം വിദാഹി, വിദഗ്ധാവസ്ഥായാ അവശ്യംഭാവാത്, തഥാപി യച്ചിരകാലം വിദഗ്ധാവസ്ഥാമനുഭവതി, തദ്വിദാഹീത്യുച്യതേ| തേന-വികൃതിം ഗമനേന, അസൌ-യാന്ത്രികഃ| ഹേതൂപന്യാസാദ്ധേത്വല്പത്വേന ദോഷാല്പത്വം ജ്ഞേയമ്|
Adhikarana പൌണ്ഡ്രികേക്ഷുഗുണാഃ വാംശികേക്ഷുഗുണാഃ (൪൫) · Śloka ൪൫
തത്ര പൌണ്ഡ്രകഃ|
ശൈത്യപ്രസാദമാധുര്യൈര്വരസ്തമനു വാംശികഃ||൪൫||
View original
तत्र पौण्ड्रकः|
शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः||४५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷു ഇക്ഷുരസേഷു മധ്യേ, പൌണ്ഡ്രകോ രസോ വരഃ-സര്വേക്ഷുരസേഭ്യഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| കഥമ് ? ശൈത്യാദിഭിര്ഹേതുഭൂതൈഃ| ശീതസ്യ ഭാവഃ-ശൈത്യമ്| "ഗുണവചന" ഇത്യാദിനാ ഷ്യഞ്| പ്രസാദഃ-പ്രസന്നത്വമ്| മാധുര്യം-സ്വാദുതാ| തമനു വാംശികഃ-ഹീനാര്ഥേऽനുശബ്ദസ്യ "കര്മപ്രവചനീയയുക്ത" ഇതി ദ്വിതീയാ, ശൈത്യാദിഭിഃ പൌണ്ഡ്രകാദ്ധീനോ വാംശിക ഇത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦--അഥേക്ഷുവിശേഷഗുണാഃ| തത്ര പൌണ്ഡ്രകഗുണാനാഹ-തത്ര പൌണ്ഡ്രക ഇതി| പൌണ്ഡ്രകഃ-ശ്വേതേക്ഷുഃ| പ്രസാദോ-നൈര്മല്യമ്| വാംശികഗുണാനാഹ-തമന്വിതി| തമനു-തസ്മാത്പൌണ്ഡ്രകാദ്ധീനഃ| ഹീനാര്ഥസ്യാനോഃ കര്മപ്രവചനീയത്വാത് ദ്വിതീയാ| വാംശികോ-നീലേക്ഷുഃ|
Adhikarana ശതപര്വകാദീനാം ഗുണാഃ (൪൬) · Śloka ൪൬
ശതപര്വകകാന്താരനൈപാലാദ്യാസ്തതഃ ക്രമാത്|
സക്ഷാരാഃ സകഷായാശ്ച സോഷ്ണാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനഃ||൪൬||
View original
शतपर्वककान्तारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्|
सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||४६||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശതപര്വകാദയഃ, തതഃ-വാംശികാത്, ക്രമാത്-ഉത്തരോത്തരം, ശൈത്യാദിഭിര്ഹീനാഃ| തേ ച ശതപര്വകാദയ ഈഷത്ക്ഷാരത്വേന യുക്താ ഈഷത്കഷായരസാ ഈഷദുഷ്ണാഃ കിഞ്ചിദ്വിദാഹിനശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശതപര്വാദിഗുണാനാഹ-ശതപര്വകേതി| ശതപര്വകഃ-ഹ്രസ്വബഹുപര്വാ| കാന്താരനൈപാലൌ-സ്വനാമപ്രസിദ്ധൌ| ആദ്യശബ്ദാദ്ദീര്ഘപത്രാദയഃ| തതഃ-വാംശികാത്, ക്രമാത്-ഉത്തരോത്തരം ഹീനാഃ| സക്ഷാരാഃ-ഈഷപല്ലവണാഃ|
Adhikarana ഫാണിതഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
ഫാണിതം ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ചയകൃന്മൂത്രശോധനമ്|
|൪൭|
View original
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम्|
|४७|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഫാണിതം-ക്ഷുദ്രഗുഡീഭൂത ഇക്ഷുരസഃ, ഗുരു-അതിശയേനേത്യര്ഥാദ്വേദ്യമ്, ഗുരുത്വമാത്രസ്യേക്ഷുരസേऽപ്യുക്തത്വാത്| അഭിഷ്യന്ദി| തഥാ, ചയകൃത്-ത്രിദോഷകരമ്| മൂത്രശോധനം-മൂത്രമതിവാഹയതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"രൂക്ഷം മധൂകപുഷ്പോത്ഥം ഫാണിതം വാതപിത്തകൃത്| കഫഘ്നം മധുരം പാകേ കഷായം ബസ്തിദൂഷണമ്||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥേക്ഷുരസവികാരാഃ| തേ ച പഞ്ച,-"ഇക്ഷോ രസസ്യ സമലത്ര്യംശാര്ദ്ധാങ്ഘ്രിമലാ മലാഃ| വികാരാഃ ഫാണിതഗുഡമത്സ്യണ്ഡീഖണ്ഡശര്കരാഃ||" ഇതി| തത്ര ഫാണിതഗുണാനാഹ-ഫാണിതമിതി| ചയകൃത്-വിശേഷാഗ്രഹണാത് ത്രയാണാം ദോഷാണാമ്|
Adhikarana ധൌതഗുഡഗുണാഃ അധൌതഗുഡഗുണാഃ (൪൭-൪൮) · Śloka ൪൮
നാതിശ്ലേഷ്മകരോ ധൌതഃ സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്ഗുഡഃ||൪൭||
പ്രഭൂതകൃമിമജ്ജാസൃഡ്മേദോമാംസകഫോऽപരഃ|
|൪൮|
View original
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः||४७||
प्रभूतकृमिमज्जासृड्मेदोमांसकफोऽपरः|
|४८|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗുഡോ ധൌതഃ-സംസ്കാരവശാന്നിര്മലോ, നാതിശ്ലേഷ്മകരഃ-കിഞ്ചിത്കഫകര ഇത്യര്ഥഃ| മൂത്രം ച ശകൃച്ച മൂത്രശകൃത്, സൃഷ്ടം-ബഹിഃ ക്ഷിപ്തം, മൂത്രശകൃദ്യേന സ ഏവമ്| പ്രഭൂത ഇതി| അപര ഇതി ധൌതാത്-വിശുദ്ധാദന്യഃ, സമല ഇതി യാവത്| പ്രഭൂതാഃ കൃമിമജ്ജാസൃഡ്മേദോമാംസകഫാ യസ്യ സ ഏവമ്| കാരണേ കാര്യോപചാരാദ്ഗുഡോऽപ്യേവമുക്തഃ| യഥാ-ആനൂപോദകം പാദരോഗ ഇതി| പ്രഭൂതകൃമ്യാദീന് കരോതീത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗുഡശ്ചതുര്ധാ, -ധൌതാധൌതപുരാണനവഭേദേന| തത്രധൌതഗുഡഗുണാനാഹ-നാതിശ്ലേഷ്മകര ഇതി| സൃഷ്ടമൂത്രശകൃത്-മലാനുലോമനഃ| അധൌതഗുഡഗുണാനാഹ-പ്രഭൂതകൃമിമജ്ജേതി|
Adhikarana പുരാണഗുഡഗുണാഃ നവഗുഡഗുണാഃ (൪൮) · Śloka ൪൮
|
ഹൃദ്യഃ പുരാണഃ പഥ്യശ്ച, നവഃ ശ്ലേഷ്മാഗ്നിസാദകൃത്||൪൮||
View original
|
हृद्यः पुराणः पथ्यश्च, नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||४८||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗുഡ ഇത്യനുവര്തതേ| പുരാണോ ഗുഡോ ഹൃദയായ ഹിതഃ| തഥാ, പഥ്യഃ-അന്തര്മധ്യബഹിര്മാര്ഗായ ഹിതഃ| നവോ ഗുഡഃ ശ്ലേഷ്മാണമഗ്നിസാദം ച കരോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പുരാണഗുഡഗുണാനാഹ-ഹൃദ്യ ഇതി| പഥ്യഃ-സ്വസ്ഥ ഹിതഃ| നവഗുഡഗുണാനാഹ-നവ ഇതി| അഗ്നിസാദഃ-അഗ്നിമാന്ദ്യമ്|
Adhikarana മത്സ്യണ്ഡികാദിഗുണാഃ (൪൯) · Śloka ൪൯
വൃഷ്യാഃ ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ രക്തപിത്താനിലാപഹാഃ|
മത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡസിതാഃ ക്രമേണ ഗുണവത്തമാഃ||൪൯||
View original
वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहाः|
मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||४९||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മത്സ്യണ്ഡികാദയസ്ത്രയോ വൃഷ്യാഃ| തഥാ, ക്ഷീണക്ഷതഹിതാ രക്തപിത്താനിലാപഹാശ്ച| തഥാ, ക്രമേണ ഗുണവത്തമാഃ-ധൌതഗുഡാദപി മത്സ്യണ്ഡികാ ഗുണകാരീ നിര്മലതരത്വാത്, തതോऽപി ഖണ്ഡോ ഗുണവത്തരഃ, ഖണ്ഡാദപി ശര്കരാ ഗുണവത്തമാ നിര്മലതമത്വാത്, ഗുണവത്തമേതി ഗുണവതീശബ്ദസ്യ തമപ്പ്രത്യയേ പുംവദ്ഭാവോऽത്ര പക്ഷേ ച വക്തവ്യ ഇതി പുംവദ്ഭാവഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മത്സ്യണ്ഡ്യാദീനാം ഗുണാനാഹ-വൃഷ്യാ ഇതി| ക്ഷതക്ഷീണയോര്ഹിതാഃ| ക്രമേണേതി മത്സ്യണ്ഡികായാഃ ഖണ്ഡോ ഗുണവാന്, ഖണ്ഡാത്സിതാ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൫/൧൬൩)-"യഥാ യഥൈഷാം വൈമല്യം മധുരത്വം തഥാ തഥാ| സ്നേഹഗൌരവശൈത്യാനി സരത്വം ച തഥാ തഥാ||" ഇതി|
Adhikarana യവാസശര്കരാഗുണാഃ (൫൦) · Śloka ൫൦
തദ്ഗുണാ തിക്തമധുരാ കഷായാ യാസശര്കരാ|
|൫൦|
View original
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा|
|५०|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തദ്ഗുണേതി ശര്കരാസമാ| യാസശര്കരാ-യവാസശര്കരേതി യാ ലോകേ പ്രസിദ്ധാ, തിക്തമധുരകഷായരസാ ച| കേചിത്ത്വാചക്ഷതേ-ദുരാലഭാരസേന സാ ക്രിയത ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-യാസശര്കരാഗുണാനാഹ-തദ്ഗുണേതി| തദ്ഗുണാ-മത്സ്യണ്ഡികാദിസാമാന്യസദൃശഗുണാ| യാസശര്കരാ-ദുരാലഭാരസേനേക്ഷുരസവത്ക്രിയതേ||
Adhikarana സര്വശര്കരാഗുണാഃ (൫൦) · Śloka ൫൦
|
ദാഹതൃട്ച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാസൃക്പിത്തഘ്ന്യഃ സര്വശര്കരാഃ||൫൦||
View original
|
दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५०||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വശര്കരാ ഇത്യേതാശ്ചാന്യാശ്ച ദാഹാദിനാശനാഃ| ഗ്രന്ഥാന്തരേ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ.അ. ൪൫|൧൬൩)- "യഥാ യഥാऽऽസാം വൈമല്യം മധുരത്വം തഥാ തഥാ| സ്നേഹലാഘവശൈത്യാദി സാരത്വം ച തഥാ തഥാ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സാമാന്യശര്കരാഗുണാനാഹ-ദാഹതൃട്ഛിര്ദീതി| സര്വാഃ-ഉക്താ മത്സ്യണ്ഡികാദയഃ, അനുക്താശ്ച മധുശര്കരാദയഃ| മത്സ്യണ്ഡികാദൌ രക്തപിത്തഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്|
Adhikarana ശര്കരാഫാണിതയോര്വരാവരത്വേ (൫൧) · Śloka ൫൧
അധുനാ വരാവരത്വം നിര്ധാരയതി ശര്കരേക്ഷുവികാരാണാം ഫാണിതം ച വരാവരേ|
|൫൧|
View original
अधुना वरावरत्वं निर्धारयति शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे|
|५१|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇക്ഷുവികാരാണാം മധ്യേ ശര്കരാ ഫാണിതം ച ക്രമേണ വരാവരേ ഭവതഃ| ശര്കരാ ശ്രേഷ്ഠാ, ഫാണിതമശ്രേഷ്ഠമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഇക്ഷുവികാരാണാം താരതമ്യമാഹ-ശര്കരേതി| ഇക്ഷുവികാരാണാം മധ്യേ ശര്കരാ-സിതാഖ്യാ വരാ| ഫാണിതമവരമ്| ഇതരേ മധ്യമാഃ|
Adhikarana മധുഗുണാഃ മധുശര്കരാഗുണാഃ (൫൧-൫൩) · Śloka ൫൩
ശര്കരായോനിപ്രസങ്ഗേന മധുനോऽപി ഗുണാനാഹ |
ചക്ഷുഷ്യം ഛേദി തൃട്ശ്ലേഷ്മവിഷഹിധ്മാസ്രപിത്തനുത്||൫൧||
മേഹകുഷ്ഠകൃമിച്ഛര്ദിശ്വാസകാസാതിസാരജിത്|
വ്രണശോധനസന്ധാനരോപണം വാതലം മധു||൫൨||
രൂക്ഷം കഷായമധുരം, തത്തുല്യാ മധുശര്കരാ|
|൫൩|
View original
शर्करायोनिप्रसङ्गेन मधुनोऽपि गुणानाह |
चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्||५१||
मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्|
व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु||५२||
रूक्षं कषायमधुरं, तत्तुल्या मधुशर्करा|
|५३|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മധു ചക്ഷുഷേ ഹിതമ്| തഥാ, ഛേദി-ഉഭയഥാऽऽശ്ചോതനവ്രണലേപാദാവുപയുക്തമ്, തഥാऽഭ്യവഹാരവിഷയേऽപി| തൈക്ഷ്ണ്യാദ്യോ ദേഹേ പിണ്ഡിതാന് ഭാവാന് ഛിനത്തി-വിഭജതി, സ ഛേദീതി കഥ്യതേ| തഥാ, തൃഡാദിനുത് മേഹാദിജിദിതി ച പ്രായേണാഭ്യവഹാരവിഷയ ഏവ| വ്രണാനാം ശോധനം സന്ധാനം രോപണം ച| ശോധനം-യത് പൂയപൈച്ഛില്യാദിപ്രേരകമ്| സന്ധാനം-യദ് ദ്വൌ വ്രണൌ ചൈകീകരോതി| രോപണം-സുപ്രസിദ്ധമ്| ഏതച്ച കാര്യം ബാഹ്യവിഷയമേവാസ്യ വേദ്യമ്| തഥാ, വാതലമേതച്ചാസ്യ ബാഹ്യോപയോഗേനാഭ്യന്തരോപയോഗേന ച, അന്തേ വ്യസ്തശ്രുതത്വാത്| "ചക്ഷുഷ്യം ഛേദി" ഇത്യാദിനാऽസ്യ മധുനഃ കര്മനിര്ദേശഃ| "രൂക്ഷം കഷായമധുരം" ഇത്യനേനാസ്യ സ്വരൂപനിര്ദേശഃ| ലാഘവാച്ചാത്ര ഗ്രന്ഥകാരേണൈതദ്ഭേദാദി നോക്തമ്| തഥാ ഹ്യയമേവ തന്ത്രകാരഃ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬) മധുനോ ഭേദാനാഖ്യത്| യഥാ-"ഭ്രാമരം പൌത്തികം ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികം ച യഥോത്തരമ്| [തത്ര സ്യാദ്ഭ്രാമരം ശുക്ലം ഘൃതവര്ണം തു പൌത്തികമ്|| ക്ഷൌദ്രം തു കപിലം പ്രോക്തം തൈലാഭം മാക്ഷികം സ്മൃതമ്| ഭ്രാമരം തര്പണം സ്വാദു, ത്രിദോഷം പൌത്തികം വിദുഃ|| വരം ച ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ക്ഷൌദ്രം രൂക്ഷം മനാഗ്ഗുരു| മാക്ഷികം ലഘ്വപവനം മധുരം ശസ്യതേ വ്രണേ|| ഗരീയഃ സ്വാദ്വഭിഷ്യന്ദി നവം, ജീര്ണമതോऽന്യഥാ| മണ്ഡഃ പുരാണോ മധുരസ്തീക്ഷ്ണോ രൂക്ഷോ ലഘുസ്തനുഃ||"] ഇതി| തഥാ സങ്ഗ്രഹേ കടുപാകിത്വഗുരുത്വശൈത്യവിഷാന്വയത്വവിരുദ്ധോപക്രമത്വയോഗവാഹിത്വാദീന് ഗുണാനവോചത്| യോഗവാഹിത്വേ ച വിവദന്തേ ബഹുവിദഃ| തത്ര കേചിദേവം സമഗിരന്ത,-യധ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണ സംയുജ്യാത്മീയം സ്വഭാവം ഹിത്വാ സംയുക്തദ്രവ്യസ്വഭാവമേവാനുവര്തതേ, തദ്യോഗവാഹീതി| ന ചൈതദ്യുക്തമ്| യതോ യദ്യേവം യോഗവാഹിതാ നിശ്ചീയതേ തദാനീം യോഗവാഹിദ്രവ്യോപയോഗോ നിരര്ഥകഃ സ്യാത്| തഥാ ഹി-യോഗവാഹിദ്രവ്യമന്തരേണാപി യത്സ്വഭാവം ദ്രവ്യം പ്രാഗാസീത് തത്സ്വഭാവമേവ യോഗവാഹിദ്രവ്യയുക്തമപി| തസ്മാദസദേതദ്യോഗവാവാഹിലക്ഷണമിതി| കേചിത്ത്വേവം പ്രതിജാനതേ,-യധ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണ യുക്തം സത് തസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ശക്ത്യുത്കര്ഷമുത്പാദയതി, തദ്യോഗവാഹീതി| തദപ്യസമ്യക്| യസ്മാദേവമഭ്യുപഗമ്യമാനേ ബഹൂനി ദ്രവ്യാണി യോഗവാഹീനി സ്യുഃ| തഥാ ച മധ്വാദേരപി ദ്രവ്യസ്യ കിഞ്ചിധ്രവ്യം സമാനഗുണം ശക്ത്യുത്കര്ഷം കുര്വദേവ ദൃഷ്ടമ്| തത്കഥം മധ്വാദേരേവ യോഗവാഹിത്വമുച്യതേ നാപരസ്യേതി| തദേതദപി ലക്ഷണമസച്ഛ്രുതത്വാദലക്ഷണമ്| അപരേ ത്വേവമാഹുഃ,-യധ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണാനനുഗുണേനാപി യുക്തം സത്തദ്ഗുണാനനുവര്തതേ സ്വം ച കാര്യം തദവിരുദ്ധം കിഞ്ചിത്കരോതി, തദ്യോഗവാഹി ദ്രവ്യം ഭൃത്യവത്| യഥാ ഭൃത്യഃ സ്വാമികാര്യമത്യജന് സ്വകാര്യമപി ശരീരയാത്രാദികം സ്വാമ്യവിരുദ്ധം കരോതി, തഥൈവ മധു മദനഫലസംയുക്തം വമനകാര്യം കരോതി, ന തു വമനനിവാരണം മധുകാര്യമ്| ഏവം മധു ഹരീതകീസംയോഗാദ്വിരേചനകാര്യമേവ കരോതി, ന മധുകാര്യം സ്തമ്ഭനരൂപമിതി| യേ ത്വത്രൈവം പ്രതിപന്നാഃ,-മദനഫലാദേഃ ശക്ത്യുക്തര്ഷസ്തഥാവിധോऽസ്തി യേന മധുസമ്ബന്ധികാര്യമവധൂയ, സ്വം കാര്യം കരോതീതി, തേ ചൈവം ചോദയന്തോ ഭവന്തീതി വചനീയാഃ| യതഃ സ്തമ്ഭനദ്രവ്യേണാന്യേന യേന കേനചിത്സംയുക്തസ്യ സുധാക്ഷീരസ്യാപി ശക്തിഃ കിഞ്ചിദപഹീയമാനാ ദൃഷ്ടാ, മധുനാ തു സ്തമ്ഭനസ്വഭാവേനാപ്യസ്യ നാപഹീയതേ മനാഗപി| അതോ മധ്വാദേരേവ യോഗവാഹിത്വം നാന്യസ്യ| അപി ചാന്യദാ യോഗവാഹി ദ്രവ്യം ത്രിവൃതാദിമദനഫലേന യുക്തം സദ്വിരേചനം വമനം ചോഭയകാര്യം കുര്വദ്ദൃഷ്ടമ്, ന കേവലം വമനമേവ വിരേചനമേവ വാ| തസ്മാന്മധ്വാദേരേവ യോഗവാഹിത്വമിതി സ്ഥിതമേതത്| തത്തുല്യേതി മധുസമാ ഗുണൈര്മധുശര്കരാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മധുഗുണാനാഹ-ചക്ഷുഷ്യമിതി| യത്സംഹതാന് കഫാദീന് വിശ്ലേഷയതി തത്-ഛേദി| ശോധനം-ദുഷ്ടപൂയാദിനിര്ഹരണമ്| സന്ധാനം-വിച്ഛിന്നാസ്ഥ്യാദിസംശ്ലേഷകമ്| രോപണം-ക്ഷീണമാംസാദിവര്ധനമ്| നനു, ഇഹ വാതലം സുശ്രുതവാക്യേ ത്രിദോഷശമനമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| വിഷയഭേദാത്| യത്ര ശുദ്ധോ വായുഃ ശുദ്ധം മധു, തത്ര വാതലത്വമ്| യത്ര വാതഘാതിഭിര്മിശ്രം മധു പിത്താദ്യൈര്വ്യാമിശ്രോ വായുഃ, തത്ര വാതഘ്നത്വമ്| ഉഭയോര്യോഗവാഹിത്വാത്| സുശ്രുതേന ഹി പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നത്വം പഠിത്വാ ത്രിദോഷശമനത്വം പഠതാ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ശുദ്ധൌ വാതമിശ്രൌ വാ, വായു തു മിശ്രമേവ മധു ഹന്തീതി ദ്യോതിതമ്| യച്ച ചരകേണ മധുനോ ഗുരുത്വമുക്തം സുശ്രുതേന ലഘുത്വമുക്തമ്, തത്ര ഗുരുത്വം ഗുണേന, ലഘുത്വം പാകേനേത്യവിരോധഃ| ചരകോ ഹി ഗുരുലഘുഗുണാവേവേച്ഛതി| സുശ്രുതസ്തു പാകാവപി| തത്ര യച്ചിരേണ പച്യതേ തദ്ഗുരുഗുണമ്, യച്ഛീഘ്രം തല്ലഘുഗുണമ്, യത്പക്വം വിണ്മൂത്രേ സൃജതി ശ്ലേഷ്മാണം കരോതി തദ്ഗുരുപാകമ്, യദ്വിണ്മൂത്രേ ഗൃഹ്ണാതി വായും കരോതി തല്ലഘുപാകമ്| മധുശര്കരാഗുണാനാഹ-തത്തുല്യേതി| തത്തുല്യാ-മധുസദൃശഗുണാ| വഹ്നിപാകാത്കാലപാകാദ്വാ ശര്കരാരൂപതാം ഗതം മധു-മധുശര്കരാ|
Adhikarana ഉഷ്ണമധുഗുണാഃ (൫൩) · Śloka ൫൩
|
ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തുമുഷ്ണേ ച യുക്തം ചോഷ്ണൈര്നിഹന്തി തത്||൫൩||
View original
|
उष्णमुष्णार्तुमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्||५३||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്-മധു, ഉഷ്ണമുപയുക്തം സന്നിഹന്തി-മാരയതി| തഥാ, ഉഷ്ണാര്തം-പ്രതപ്തം പുരുഷം നിഹന്തി| ഉഷ്ണേ ച കാലേ ദേശേ ചോപയുക്തം തഥാ, ഉഷ്ണൈരാഹാരാദിഭിശ്ച യുക്തം സന്നിഹന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉഷ്ണേന മധുനോ വിരോധമാഹ-ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തമിതി| ഉഷ്ണം മധു-അഗ്ന്യാദിതാപിതമ്| ഉഷ്ണാര്തം-ഉഷ്ണൈരാതപാദിഭിഃ പീഡിതം നരമ്| ഉഷ്ണേ-ഉഷ്ണദേശേ കാലേ വാ പ്രയുക്തം മധു| ഉഷ്ണൈഃ-ഉഷ്ണസ്പര്ശൈര്ദ്രവ്യൈഃ സഹോപയുക്തം മധു|
Adhikarana ഉഷ്ണമധുന ഉപയോഗഃ (൫൪-൩) · Śloka ൩
പ്രച്ഛര്ദനേ നിരൂഹേ ച മധൂഷ്ണം ന നിവാര്യതേ|
അലബ്ധപാകമാശ്വേവ തയോര്യസ്മാന്നിവര്തതേ||൫൪||
ഇതീക്ഷുവര്ഗഃ||൩||
View original
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते|
अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||५४||
इतीक्षुवर्गः||३||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തച്ച മധു പ്രച്ഛര്ദനേ-വമനേ, തഥാ നിരൂഹേ ച ഉഷ്ണം ന നിവാര്യതേ-ന നിഷിധ്യതേ| യസ്മാത്കാരണാത്, തയോഃ-വമിനിരൂഹയോഃ, അലബ്ധപാകം-അപക്വമേവാശു നിവര്തതേ-പുനരാഗച്ഛതി| ഇതീക്ഷുവര്ഗഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉഷ്ണവിരോധസ്യാപവാദമാഹ-പ്രച്ഛര്ദന ഇതി| അലബ്ധപാകമപി ചിരകാലസ്ഥിതം വിരുദ്ധോപക്രമൈരജീര്ണാദിവികാരൈര്മധു ഹന്തീത്യാശ്ചേവോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬)-"വിഷാന്വയത്വേന വിഷപുഷ്പേഭ്യോऽപി യതോ മധു| കുര്വതേ സേ സ്വയം യച്ച സവിഷാ ഭ്രമരാദയഃ|| ഗുരുരൂക്ഷകഷായത്വാച്ഛൈത്യാച്ചാല്പം ഹിതം മധു| ന ഹി കഷ്ടതമം കിഞ്ചിത്തദജീര്ണാദ്യതോ നരമ്|| ഉപക്രമവിരോധിത്വാത്സദ്യോ ഹന്യാദ്യഥാ വിഷമ്| നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വാച്ച യോഗവാഹി പരം മധു|| വൃഷ്യയോഗൈരതോ യുക്തം വൃഷ്യതാമനുവര്തതേ| ഭ്രാമരം പൌത്തികം ക്ഷൌദ്രം മാക്ഷികം ച യഥോത്തരമ്|| [വരം സ്യാദ്ഭ്രാമരം ശുക്ലം, ഘൃതവര്ണം തു പൌത്തികമ്| ക്ഷൌദ്രം തു കപിലം പ്രോക്തം തൈലാഭം മാക്ഷികം സ്മൃതമ്|| വിശേഷാദ്ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ഭ്രാമരം സ്വാദുതര്പണമ്| ക്ഷൌദ്രംസതിക്തമധുരം ലഘു രൂക്ഷം വിശോധനമ്|| പൌത്തികം ബൃംഹണം രൂക്ഷം കഫവ്രണഹിതം ലഘു| മണ്ഡഃ പുരാണോ മധുരസ്തീക്ഷ്ണോ രൂക്ഷോ ലഘുസ്തനുഃ||] വരം ജീര്ണം ച തേഷ്വന്ത്യേ ദ്വേ ഏവ വിനിയോജയേത്|" ഇതി| ഇതീക്ഷുവര്ഗഃ|
Adhikarana തൈലവര്ഗഃ തൈലഗുണാഃ തൈലസ്യ ബൃംഹണാദികരത്വമ് (൫൫-൫൬) · Śloka ൫൬
സര്പിഷോऽനന്തരം സ്നേഹസാമാന്യാത്തൈലവര്ഗേ വക്തവ്യേ ഗുഡസ്യ സമാനരസവീര്യവിപാകകര്മത്വാത് പ്രായേണ ചാഹാരദ്രവ്യേഷു ഭക്ഷ്യഭോജ്യേഷ്വസ്യൈവ തൈലേഭ്യഃ സുതരാം ഭോജനോപയോഗിത്വാദീക്ഷുവര്ഗോऽന്തരാ നിര്ദിഷ്ടഃ|
ഭൂരിഭോജനോപയോഗിതയാ ച മദ്യാത്പ്രാക് തൈലവര്ഗോ വക്തവ്യ ഇത്യാഹ അഥ തൈലവര്ഗഃ|
തൈലം സ്വയോനിവത്തത്ര മുഖ്യം തീക്ഷ്ണം വ്യവായി ച|
ത്വഗ്ദോഷകൃദചക്ഷുഷ്യം സൂക്ഷ്മോഷ്ണം കഫകൃന്ന ച||൫൫||
കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ച|
ബദ്ധവിട്കം കൃമിഘ്നം ച സംസ്കാരാത്സര്വരോഗജിത്||൫൬||
View original
सर्पिषोऽनन्तरं स्नेहसामान्यात्तैलवर्गे वक्तव्ये गुडस्य समानरसवीर्यविपाककर्मत्वात् प्रायेण चाहारद्रव्येषु भक्ष्यभोज्येष्वस्यैव तैलेभ्यः सुतरां भोजनोपयोगित्वादीक्षुवर्गोऽन्तरा निर्दिष्टः|
भूरिभोजनोपयोगितया च मद्यात्प्राक् तैलवर्गो वक्तव्य इत्याह अथ तैलवर्गः|
तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च|
त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च||५५||
कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च|
बद्धविट्कं कृमिघ्नं च संस्कारात्सर्वरोगजित्||५६||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വം തൈലം സ്വകാരണസമഗുണം ഭവതി| യതോ യദഭിനിര്വൃത്തം തത്സ്വരൂപമേവ തദിത്യര്ഥഃ| തത്ര-തൈലേഷു മധ്യേ, മുഖ്യം-തിലോദ്ഭവം, യത്തൈലം തത്തീക്ഷ്ണം-മന്ദവിപരീതമ്| തഥാ, വ്യവായി-വ്യാപ്തിശീലമ്, യദ്ദേഹം വ്യാപ്യ പാകം യാതി| തഥാ, ത്വഗ്ദോഷകൃത്-പാനാഭ്യാസേന ത്വചം ദൂഷയതി| അചക്ഷുഷ്യം-ചക്ഷുഷേ ഹിതം ന ഭവതി| സൂക്ഷ്മം-സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമി| ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യമ്| സ്വയോനിവദിത്യതിദേശാത്കഫകൃത്ത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-കഫകൃന്ന ച,-കഫം ന കരോതി| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"മേധ്യസ്തിലഃ സ്പര്ശശീതോ, മേധ്യം തൈലം, ഖലോ ഹിമ:| തസ്യൈവ ശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വം, ന തൈലസ്യ ഖലസ്യ വാ||" ഇതി| പാനകസ്ത്വായുര്വേദാവതാരേऽധിജഗേ-"വിപാകേ കടുകം തൈലം വാതഘ്നം കഫപിത്തകൃത്|" ഇതി| നനു ച, തൈലമിതി കഥമസ്യ മുഖ്യം നാമ ? യതോ യഥാ തിലസ്യ വികാരഃ സ്നേഹസ്തൈലമിത്യുച്യതേ, തഥൈരണ്ഡാദീനാമപി യോ വികാരഃ സ്നേഹഃ സോऽപി തൈലമിത്യുച്യതേ| മുനരപ്യാഹ (ച.വി.അ. ൮|൨൧)- "അതൈലമപി തൈലമേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യതേ, തൈലപ്രാധാന്യാത്|" സ്നേഹപ്രാധാന്യാദിതി യാവത്| സാമാനാധികരണ്യപ്രയോഗോऽത ഏവോപപന്നഃ| യഥാ-കൌസുമ്ഭം തൈലമൈരണ്ഡം തൈലമിതി| അത്രോച്യതേ| തിലസ്യേദം വസ്തു തൈലമിത്യന്വര്ഥതാ തിലോദ്ഭവസ്യൈവ തൈലസ്യ സമ്ഭവതി, ന കൌസുമ്ഭാദീനാമ്| അപി ച, കൌസുമ്ഭം തൈലമിത്യാദൌ തൈലശബ്ദഃ കാണ്ഡാദിവ്യവച്ഛേദപരഃ സമ്ഭാവ്യതേ| യഥാ-കൌസുമ്ഭം തൈലം, ന പത്രം കാണ്ഡം വേതി| ഇദം തൈലം തൈലമിത്യത്ര തു സാമാനാധികരണ്യേന യദി തൈലശബ്ദോ നിര്ദിശ്യതേ തതഃ പൂര്വസ്മാത്തൈലശബ്ദാത്സ്നേഹാഭിധായിനോऽധികമര്ഥാന്തരം ന വക്തി| നനു, അത്രാപി തൈലശബ്ദഃ കസ്മാത്കാണ്ഡാദിവ്യവച്ഛേദപരോ ന ഭവതി ? ഇതി ചേത് ബ്രൂമഃ| രൂഢിരൂപത്വാത്തൈലശബ്ദസ്യ| സ്നേഹവിഷയ ഏവ തൈലശബ്ദോ രൂഢഃ, ന കാണ്ഡപത്രാദിവിഷയേ| തിലസ്യ ഹി കാണ്ഡം പത്രം വാ ന തൈലമിത്യുച്യതേ, കിം തര്ഹി ? തിലപത്രം തിലകാണ്ഡമിതി| അത ഏവ തൈലശബ്ദോച്ചാരണസ്യ സമനന്തരം സ്നേഹവിഷയൈവ ധീര്ജായതേ, ന പത്രകാണ്ഡാദിവിഷയാ| തസ്മാദസ്യൈവൈതന്മുഖ്യം നാമേതി യുക്തമുക്തമ്| സംസ്കാരാനുവര്തിത്വേന സര്വരോഗജിത്ത്വാച്ചാസ്യ മുഖ്യത്വമ്| തഥാ ചോക്തമ്-"സംസ്കാരാത്സര്വരോഗജിത്" ഇതി| കുസുമ്ഭാദീനാം തിലശബ്ദസ്യ ച സ്നേഹനാര്ഥവാച്യേ വികാരേ സ്നേഹേ തൈലച്പ്രത്യയേ സതി കുസുമ്ഭതൈലമേരണ്ഡതൈലം തിലതൈലമിതി രൂപം ഭവതി| കൃശാനാം പുംസാം ബൃംഹണായ-ബൃഹത്ത്വായ, അലം-പര്യാപ്തമ്| സ്ഥൂലാനാം ച കര്ശനായാലമ്| നനു, കഥമേകസ്മാദ്വസ്തുനോ വിരുദ്ധം കാര്യദ്വയം കര്ശനത്വബൃംഹണത്വരൂപം സ്യാദിതി ? ബ്രൂമ:| കൃശാനാം താത്വത്സ്രോതാംസി സങ്കോചമായാന്തി| സങ്കുചിതസ്രോതസാം ച നരാണാം തൈലമന്തരേണാന്യാനി ദ്രവ്യാണി ബൃംഹണഗുണയുക്താന്യപി ന തഥാ പ്രവേഷ്ടും സമര്ഥാനി ഭവന്തി| തൈലം പുനഃ സങ്കുചിതാനി സ്രോതാംസി തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്ഝടിത്യേവ പ്രവിശ്യ ശോധയതി| സ്രോതഃശുദ്ധ്യാ ച ശരീരപുഷ്ടിഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൮|൪൩)- " സ്രോതഃസു തക്രശുദ്ധേഷു രസോ ധാതൂനുപൈതി യഃ| തേന തുഷ്ടിര്ബലം വര്ണഃ പരം പുഷ്ടിശ്ച ജായതേ||" ഇതി| തസ്മാത്കൃശാനാം ബൃംഹണായാലമിത്യുപപന്നമ്| തഥാ, സ്ഥൂലാനാം സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമിത്വാത്സര്വസ്രോതഃസു തൈലം പ്രവിശ്യ തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിഗുണയോഗാന്മേദഃ ക്ഷപയതി| തത്ക്ഷപണാച്ച കര്ശനം സമ്പദ്യതേ, ഇതി സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ചേത്യപ്യുപപന്നമ്| സ്നേഹാദിഗുണയോഗാത്തൈലസ്യ ബൃംഹണത്വകര്ശനത്വേ സിദ്ധേ സതി 'കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ച|' ഇത്യുക്തം ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| യദിത്ഥംഭൂതം തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമന്യദപി, തത് കൃശാനാം ബൃംഹണായാലം സ്ഥൂലാനാം കര്ശനായ ചേതി| ബദ്ധേത്യാദി| ബദ്ധാ വിട് യേന തദ്ബദ്ധവിട്കമ്| കപ്സമാസാന്തഃ| ഗ്രഥിതപുരീഷമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, കൃമിഘ്നമ്| സംസ്കാരാദിത്യാദി| വിശിഷ്ടദ്രവ്യകൃതം സംസ്കാരമാശ്രിത്യാശേഷരോഗജിത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ തൈലവര്ഗഃ| തത്ര തൈലസാമാന്യഗുണാനാഹതൈലമിതി| സ്വയോനിവത്-സ്വകാരണവത്| യഥാ-തിലതൈലം തിലഗുണമ്, സര്ഷപതൈലം സര്ഷപഗുണമിതി| തത്ര യാനി തൈലാനി സ്വയോനേര്വിശിഷ്ടാനി തേഷാം ഗുണാഃ| തത്ര തിലതൈലഗുണാനാഹ-തത്ര മുഖ്യമിതി| മുഖ്യം-തിലതൈലമ്| മുഖ്യമിതി വദതാ തൈലശബ്ദപ്രയോഗേ തിലതൈലം ഗ്രാഹ്യമിതി ദ്യോതയതി, 'ഗൌണമുഖ്യയോര്മുഖ്യേ കാര്യസമ്പ്രത്യയഃ' ഇതി ന്യായാത്| യദാദൌ ദേഹം വ്യാപ്നോതി പശ്ചാജ്ജീര്യതി തത്-വ്യവായി| ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണസ്പര്ശമ്| ഉഷ്ണവീര്യത്വം ച സ്വയോനിവദിത്യനേന ലബ്ധമ്| അലം-സമര്ഥമ്| നനു, ഏകസ്യ ബൃംഹണസമര്ഥത്വകര്ശനസമര്ഥത്വേ അനുപപന്നേ| മൈവമ്| കൃശസ്യ ഹി സ്രോതാംസി സങ്കുചിതത്വാത്സമ്യഗ്രസം ന വഹന്തി, സ്ഥൂലസ്യ തു പൂര്ണത്വാത്| തൈലം തു സൂക്ഷ്മവ്യവായിതീക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാത് സ്രോതാംസി ശോധയതി| ശുദ്ധേഷു സ്രോതഃസു രസഃ സമ്യഗ്വഹന് കൃശസ്യ ധാതുപുഷ്ടിം വിധത്തേ, സ്ഥൂലസ്യ ധാതുസാമ്യമ്| ബദ്ധവിട്കം-ബദ്ധപുരീഷമ്| ദ്രവ്യാന്തരസംയോഗജനിതം ഗുണാന്തരം-സംസ്കാരഃ| നനു, അത്ര "ത്വഗ്ദോഷകൃദചക്ഷുഷ്യം കഫകൃന്നച" ഇതി| സുശ്രുതേ തു (സൂ.അ.൪൫|൧൧൨)-"ത്വക്പ്രസാദനം...ചക്ഷുഷ്യം...അനിലബലാസക്ഷയകരമ്|" ഇതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ത്വഗ്ദോഷകരത്വമചക്ഷുഷ്യത്വം ചാഭ്യവഹാരേ| ത്വക്പ്രസാദനത്വം ചക്ഷുഷ്യത്വം ചാഭ്യങ്ഗേ| ഉക്തം ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൨|൮)-"ദൃഷ്ടിപ്രസാദപുഷ്ട്യായുഃസ്വപ്നസുത്വക്ത്വദാഢര്യകൃത്|" ഇതി| അനിലബലാസക്ഷയകരത്വം സംസര്ഗവിഷയമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൧൩) അഗ്ര്യേഷു സമുദായനിര്ധാര്യേഷു-"തൈലം വാതശ്ലേഷ്മപ്രശമനാനാമ്" ഇതി|
Adhikarana ഏരണ്ഡതൈലഗുണാഃ രക്തൈരണ്ഡതൈലഗുണാഃ (൫൭-൫൮) · Śloka ൫൮
സത്തിക്തോഷണമൈരണ്ഡം തൈലം സ്വാദു സരം ഗുരു|
വര്ധ്മഗുല്മാനിലകഫാനുദരം വിഷമജ്വരമ്||൫൭||
രുക്ശോഫൌ ച കടീഗുഹ്യകോഷ്ഠപൃഷ്ഠാശ്രയൌ ജയേത്|
തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിച്ഛിലം വിസ്രം, രക്തൈരണ്ഡോദ്ഭവം ത്വതി||൫൮||
View original
सत्तिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु|
वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्||५७||
रुक्शोफौ च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत्|
तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं, रक्तैरण्डोद्भवं त्वति||५८||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏരണ്ഡതൈലമീഷത്തിക്തകടുകം ഭവതി| തഥാ, സ്വാദു-മധുരമ്| തഥാ, സരം ഗുരു ച| വര്ധ്മേത്യാദി| വര്ധ്മാദീന് ജയേത്| കടീഗുഹ്യകോഷ്ഠപൃഷ്ഠസ്ഥിതൌ രുക്ശോഫൌ ജയേത്| തച്ച തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിച്ഛിലം വിസ്രം ച ഭവതി| ലോഹിതൈരണ്ഡതൈലം ത്വതിശയേന തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഏരണ്ഡതൈലഗുണാനാഹ-സതിക്തോഷണമിതി| സതിക്തോഷണം-ഈഷത്തിക്തമീഷത്കടുകം ച| ഏരണ്ഡം-ഏരണ്ഡഫലോദ്ഭവമ്| സരം-വിരേചനമ്| വര്ധ്മ-മുപ്കവൃദ്ധിഃ| രുക്ശോഫൌ-ശൂലശ്വയഥൂ| തൌ ച കട്യാദിഗതൌ| രക്തൈരണ്ഡതേലഗുണാനാഹ-തീക്ഷ്ണോഷ്ണമിതി| അതിഗ്രഹണാച്ഛുക്ലൈരണ്ഡോദ്ഭവമപി തീക്ഷ്ണാദിഗുണമ്|
Adhikarana സാര്ഷാപതൈലഗുണാഃ (൫൯) · Śloka ൫൯
കടൂഷ്ണം സാര്ഷപം തീക്ഷ്ണം കഫശുക്രാനിലാപഹമ്|
ലഘു പിത്താസ്രകൃത് കോഠകുഷ്ഠാര്ശോവ്രണജന്തുജിത്||൫൯||
View original
कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्|
लघु पित्तास्रकृत् कोठकुष्ठार्शोव्रणजन्तुजित्||५९||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്ഷപാണാമിദം സാര്ഷപം തൈലം കടൂഷ്ണം ച ഭവതി| തഥാ, തീക്ഷ്ണം കഫശുക്രാനിലാപഹം ച| അപപൂര്വാദ്ധന്തേരന്യേഷ്വപി ദൃശ്യത ഇതി ഡഃ| തഥാ ച, ലഘു പിത്താസ്രം ച കരോതി| തഥാ, കോഠാദീന് ജയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സര്ഷപതൈലഗുണാനാഹ-കടൂഷ്ണമിതി| പിത്താസ്രകൃത്രക്തപിത്തകോപനമ്| കോഠഃ-ക്ഷുദ്രരോഗവിശേഷഃ| ജന്തവോ-ബാഹ്യാഭ്യന്തരാഃ കൃമയഃ|
Adhikarana അക്ഷതൈലഗുണാഃ (൬൦) · Śloka ൬൦
ആക്ഷം സ്വാദു ഹിമം കേശ്യം ഗുരു പിത്താനിലാപഹമ്|
|൬൦|
View original
आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलापहम्|
|६०|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അക്ഷാണാം-ബിഭീതകാനാമിദമാക്ഷം തൈലം മധുരാദിഗുണയുക്തം പിത്താനിലഹൃച്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ബിഭീതകതൈലഗുണാനാഹ-ആക്ഷമിതി| കേശ്യംകേശഹിതമ്|
Adhikarana നിമ്ബോദ്ഭവതൈലഗുണാഃ (൬൦) · Śloka ൬൦
|
നാത്യുഷ്ണം നിമ്ബജം തിക്തം കൃമികുഷ്ഠകഫപ്രണുത്||൬൦||
View original
|
नात्युष्णं निम्बजं तिक्तं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्||६०||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നിമ്ബോദ്ഭവം തൈലമതിശയേനോഷ്ണം ന ഭവതി| തഥാ, തിക്തമ്| തഥാ, കൃമികുഷ്ഠകഫനാശനമതിശയേന|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നിമ്ബതൈലഗുണാനാഹ-നാത്യുഷ്ണമിതി| നാത്യുഷ്ണംഈഷദുഷ്ണമ്|
Adhikarana ഉമാകുസുമ്ഭജതൈലഗുണാഃ (൬൧) · Śloka ൬൧
ഉമാകുസുമ്ഭജം ചോഷ്ണം ത്വഗ്ദോഷകഫപിത്തകൃത്|
|൬൧|
View original
उमाकुसुम्भजं चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्|
|६१|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- അതസീജം കുസുമ്ഭജം ച തൈലമുഷ്ണവീര്യം ഭവതി| തഥാ ത്വഗ്ദോഷകഫപിത്താനി കരോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അതസീതൈലകുസുമ്ഭതൈലഗുണാനാഹ-ഉമാകുസുമ്ഭജമിതി| യത്തൂക്തം സുശ്രുതേന (സൂ. അ. ൪൫/൧൧൯)-"വിപാകേ കടു സക്ഷാരം കൌസുമ്ഭം സര്വദോഷകൃത്|" ഇതി, തന്മിലിതസര്വദോഷവിഷയമ്| പൃഥഗ്ഭൂതം തു വായും ഹന്ത്യേവ| യദാഹ ഖാരണാദിഃ- "കൌസുമ്ഭം കടു സക്ഷാരം വാതഘ്നം കഫപിത്തലമ്|" ഇതി|
Adhikarana വസാമജ്ജമേദോഗുണാഃ (൬൧-൪) · Śloka ൪
സ്നേഹപ്രസങ്ഗാദിദമപ്യാഹ |
വസാ മജ്ജാ ച വാതഘ്നൌ ബലപിത്തകഫപ്രദൌ||൬൧||
മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ ച, വിദ്യാന്മേദോऽപി താവിവ|
|൬൨|
ഇതി തൈലവര്ഗഃ||൪||
View original
स्नेहप्रसङ्गादिदमप्याह |
वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ||६१||
मांसानुगस्वरूपौ च, विद्यान्मेदोऽपि ताविव|
|६२|
इति तैलवर्गः||४||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- വസാ-തനുരൂപേണ ശുദ്ധമാംസസ്യ സ്നേഹഃ| മജ്ജാ-ധാതുഃ| തൌ വാതനാശനൌ| തഥാ, മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ-യസ്യ പ്രാണിനഃ സമ്ബധി മാംസം തത്സദൃശരൂപൌ| മേദോऽപി താവിവ-വസാമജ്ജ്ഞോഃ സദൃശസ്വരൂപം വിദ്യാത്| സംക്ഷേപതയാ ചായം തൈലവര്ഗ ഇഹോക്തഃ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേऽധികമപ്യുക്തമ് (സൂ.അ.൬)-"ദന്തീമൂലകരക്ഷോഘ്നകരഞ്ജാരിഷ്ടശിഗ്രുജമ്| സുവര്ചലേങ്ഗുദീപീലുശങ്ഖിനീനീപസമ്ഭവമ്|| സരലാഗുരുദേവാഹ്വശിംശപാസാരജന്മ ച| തുവരാരുഷ്കരോത്ഥം ച തീക്ഷ്ണം കട്വസ്രപിത്തകൃത്|| അര്ശഃകുഷ്ഠകൃമിശ്ലേഷ്മശുക്രമേദോऽനിലാപഹമ്| കരഞ്ജനിമ്ബജേ തിക്തേ നാത്യുഷ്ണേ തത്ര നിര്ദിശേത്|| കഷായതിക്തകടുകം സാരലം വ്രണശോധനമ്| ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണകടുകേ തുവരാരുഷ്കരോദ്ഭവേ|| വിശേഷാത്കൃമികുഷ്ഠഘ്നേ തഥോര്ധ്വാധോവിരേചനേ| അക്ഷാതിമുക്തകാക്ഷോഡനാലികേരമധൂകജമ്|| ത്രപുസൈര്വാരുകൂഷ്മാണ്ഡശ്ലേഷ്മാതകപ്രിയാലജമ്| വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്|| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനം ശ്രീപര്ണീകിംശുകോദ്ഭവമ്| തിലതൈലം വരം തേഷു കൌസുമ്ഭമവരം പരമ്|| വസാ മജ്ജാ ച വാതഘ്നൌ ബലപിത്തകഫപ്രദൌ| മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ ച വിദ്യാന്മേദോऽപി താവിവ|| തൌലൂകീ ശൌകരീ പാകഹംസജാ കുക്കുടോദ്ഭവാ| വസാ ശ്രേഷ്ഠാ സ്വവര്ഗേഷു കുമ്ഭീരമഹിഷോദ്ഭവാ|| കാകമദ്ഗുവസാ തദ്വത്കാരണ്ഡോത്ഥാ ച നിന്ദിതാ| ശാഖാദമേദസാം ഛാഗം ഹാസ്തിനം ച വരാവരമ്||" ഇതി| ഇതി തൈലവര്ഗഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വസാമജ്ജഗുണാനാഹ-വസാ മജ്ജാ ചേതി| വസാമാംസസ്നേഹഃ| മജ്ജാ-ഷഷ്ഠോ ധാതുഃ| മാംസാനുഗസ്വരൂപൌ-യസ്യ പ്രാണിനോ യൌ വസാമജ്ജാനൌ, തസ്യ മാംസേന തൌ സദൃശഗുണൌ| മേദോഗുണാനാഹ-വിദ്യാദിതി| മേദഃ-ചതുര്ഥോ ധാതുഃ| താവിവ-വസാമജ്ജവദ്വാതഘ്നാദിഗുണമ്| തൈലവര്ഗേ സ്നേഹത്വസാമ്യാദ്വസാദീനാമുക്തിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬)-"തൈലപ്രയോഗാദജരാ നിര്വികാരാ ജിതശ്രമാഃ| ആസന്നതിബലാ യുദ്ധേ ദൈത്യാധിപതയഃ പുരാ|| ദന്തീമൂലകരക്ഷോഘ്നകരഞ്ജാരിഷ്ടശിഗ്രുജമ്| സുവര്ചലേങ്ഗു ദീപീലുശങ്ഖിനീനീപസമ്ഭവമ്|| സരലാഗുരുദേവാഹ്വശിംശിപാസാരജന്മ ച| തുവരാരുഷ്കരോത്ഥം ച തീക്ഷ്ണം കട്വസ്രപിത്തകൃത്|| അര്ശഃ-കുഷ്ഠകൃമിശ്ലേഷ്മശുക്രമേദോऽനിലാപഹമ്| കരഞ്ജനിമ്ബജേ തിക്തേ നാത്യുഷ്ണേ തത്ര നിര്ദിശേത്|| കഷായതിക്തകടുകം സാരലം വ്രണശോധനമ്| ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണകടുകേ തുവരാരുഷ്കരോദ്ഭവേ|| വിശേഷാത്കൃമികുഷ്ഠഘ്നേ തഥോര്ധ്വാധോവിരേചനേ| അക്ഷാതിമുക്തകാക്ഷോഡനാലികേരമധൂകജമ്|| ത്രപുസൈര്വാരുകുഷ്മാണ്ഡശ്ലേഷ്മാതകപിയാലജമ്| വാതപിത്തഹരം കേശ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ശീതലമ്|| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനം ശ്രീപര്ണീകിംശുകോദ്ഭവമ്| തിലതൈലം വരം തേഷു കൌസുമ്ഭമവരം പരമ്|| ചൌലൂകീ സൌകരീ പാകഹംസജാ കുക്കുടോദ്ഭവാ| വസാ ശ്രേഷ്ഠാ സ്വവര്ഗേഷു കുമ്ഭീരമഹിഷോദ്ഭവാ|| കാകമദ്ഗുവസാ തദ്വത് കാരണ്ഡോത്ഥാ ച നിന്ദിതാ| ശാഖാദമേദസാം ഛാഗം ഹാസ്തിനം ച വരാവരമ്||" ഇതി| ഇതി തൈലവര്ഗഃ|
Adhikarana മദ്യവര്ഗഃ സാമാന്യമദ്യഗുണാഃ (൬൨-൬൫) · Śloka ൬൫
തീക്ഷ്ണോഷ്ണസൂക്ഷ്മാദിഗുണസാമാന്യാത്തൈലവര്ഗാദനന്തരം മദ്യവര്ഗ ആരഭ്യതേഅഥ മദ്യവര്ഗഃ|
|
ദീപനം രോചനം മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണം തുഷ്ടിപുഷ്ടിദമ്||൬൨||
സസ്വാദുതിക്തകടുകമമ്ലപാകരസം സരമ്|
സകഷായം സ്വരാരോഗ്യപ്രതിഭാവര്ണകൃല്ലഘു||൬൩||
നഷ്ടനിദ്രാऽതിനിദ്രേഭ്യോ ഹിതം പിത്താസ്രദൂഷണമ്|
കൃശസ്ഥൂലഹിതം രൂക്ഷം സൂക്ഷ്മം സ്രോതോവിശോധനമ്||൬൪||
വാതശ്ലേഷ്മഹരം യുക്ത്യാ പീതം വിഷവദന്യഥാ|
|൬൫|
View original
तीक्ष्णोष्णसूक्ष्मादिगुणसामान्यात्तैलवर्गादनन्तरं मद्यवर्ग आरभ्यतेअथ मद्यवर्गः|
|
दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्||६२||
सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्|
सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु||६३||
नष्टनिद्राऽतिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्|
कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्||६४||
वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा|
|६५|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വം മദ്യം ദീപനാദിഗുണയുക്തമ്| തുഷ്ടിഃ-ചിത്തപരിതോഷഃ, പുഷ്ടിഃ-ശരീരപോഷഃ, തേ ദദാതി-ജനയതി, യത്തത്തുഷ്ടിപുഷ്ടിദമ്| ആതോऽനുപസര്ഗേ കഃ| തഥാ ഈഷന്മധുരതിക്തകടുകമ്| തഥാ, അമ്ലൌ പാകരസൌ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, സരമ്| തഥാ സകഷായമ്| തഥാ, സ്വരശ്ചാരോഗ്യം ച പ്രതിഭാ ച വര്ണശ്ച താന് കരോതി| നനു, സര്വാണ്യേവ ദ്രവ്യാണ്യാരോഗ്യാര്ഥമുപദിശ്യന്തേ| തസ്മാദാരോഗ്യകൃത്വം സര്വേഷാമേവ ദ്രവ്യാണാം പ്രാപ്തമ്| കിമിതി മദ്യസ്യൈവാരോഗ്യകൃത്ത്വമുച്യതേ ? യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്ത്വതിശയഖ്യാപനാര്ഥമേതത്| മദ്യമതിശയേനാരോഗ്യകൃദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ലഘു| തഥാ, നഷ്ടനിദ്രേഭ്യോ നരേഭ്യോऽതിനിദ്രേഭ്യശ്ച ഹിതമ്| സര്വമേവ മദ്യം പ്രഭാവാദിതി കേചിത്| അന്യേ ത്വേവം മന്യന്തേ, യഥാ-സുരാദി യന്മദ്യം ശ്ലേഷ്മാദിവര്ധനം, തന്നഷ്ടനിദ്രേഭ്യോ ഹിതമ്| യച്ച മാധവാദി മദ്യം ശ്ലേഷ്മാദിഹന്തൃ, തച്ചാതിനിദ്രേഭ്യോ ഹിതമിതി| തഥാ, പിത്താസ്രദൂഷണമ്| തഥാ, കൃശേഭ്യഃ സ്ഥൂലേഭ്യശ്ച ഹിതമ്, ഇതി സാമാന്യേऽപി നിര്ദേശേऽത്രായം വിശേഷോ ബോധ്യഃ,-കിഞ്ചിന്മദ്യം കൃശായ ഹിതം കിഞ്ചിത്സ്ഥൂലായേതി| അഥവാ, തൈലോക്തന്യായേന കൃശസ്ഥൂലഹിതത്വം ബോധ്യമ്| തഥാ, രൂക്ഷം| തഥാ, സൂക്ഷ്മം-സ്രോതോഗാമി| തഥാ, സ്രോതോ വിശോധയതി| തഥാ, വാത ശ്ലേഷ്മഹരമ്| യുക്ത്യാ പീതം സദേവംഗുണം മദ്യം ഭവതി| യുക്തിസ്തു-മദാത്യയനിദാനേ ചികിത്സിതേ ച വക്ഷ്യമാണാ| അന്യഥാ-അയുക്ത്യാ പീതം സത്, വിഷതുല്യം ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ മദ്യവര്ഗഃ| ദ്രാക്ഷാദിസന്ധാനം മദ്യമുച്യതേ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬)-"ദ്രാക്ഷേക്ഷുമക്ഷികം ശാലിരുത്തമാ വ്രീഹിപഞ്ചമാഃ| മദ്യാകരാ യദേഭ്യോऽന്യത്തന്മദ്യപ്രതിരൂപകമ്||" ഇതി| തത്ര സാമാന്യമദ്യഗുണാനാഹ-ദീപനം രോചനമിതി| തുഷ്ടിഃ-സന്തോഷഃ| പുഷ്ടിഃ-ബലവൃദ്ധിഃ, ശരീരവൃദ്ധേഃ കൃശഹിതത്വേന ലബ്ധത്വാത്| സശബ്ദസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| പ്രതിഭാ-പ്രജ്ഞാ| നനു, ഏകമേവ നിദ്രാം കരോതി ഹന്തി ചേതി വിരുദ്ധമ്| മൈവമ്| പ്രവൃദ്ധവാതോ ഹി നിഷ്ടനിദ്രോ ഭവതി, തസ്യാമവസ്ഥായാം വാതഘ്നത്വാന്നിദ്രാം കരോതി| പ്രവൃദ്ധശ്ലേഷ്മാ ചാതിനിദ്രഃ, തസ്യാമവസ്ഥായാം ശ്ലേഷ്മഘ്നത്വാന്നിദ്രാം ഹന്തി| കൃശസ്ഥൂലഹിതം തൈലോക്തന്യായേന| യുക്ത്യാ പീതമേവംവിധമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൬/൪൧)-"ബലകാലദേശസാത്മ്യപ്രകൃതിസഹായാമയവയാംസി| പ്രവിഭജ്യ തദനുരൂപം യദി പിബതി തതഃ പിബത്യമൃതമ്||" ഇതി|
Adhikarana നവജീര്ണമദ്യഗുണാഃ (൬൫) · Śloka ൬൫
|
ഗുരു തദ്ദോഷജനനം നവം, ജീര്ണമതോऽന്യഥാ||൬൫||
View original
|
गुरु तद्दोषजननं नवं, जीर्णमतोऽन्यथा||६५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നവം-കിഞ്ചിത്കാലാതിക്രാന്തമ്, തത്-മദ്യം, ഗുരു ത്രിദോഷകരം ച ഭവതി| നവം-അനതീതസംവത്സരമിത്യേകേ| ജീര്ണം-പുരാണം ബഹുകാലാതിക്രാന്തമ്| അതഃ-നവാത്, അന്യഥാ-ലഘു ദോഷഹരം ചേത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നവമദ്യഗുണാനാഹ-ഗുരു തദിതി| തത്-മദ്യമ്| നവം-തത്കാലനിഷ്പന്നമ്| ഗുരുത്വദോഷജനനത്വാഭ്യാം ലഘുത്വവാതശ്ലേഷ്മഹരത്വേ ബാധ്യേതേ| പുരാണമദ്യഗുണാനാഹ-ജീര്ണമിതി| ജീര്ണം-ചിരകാലനിഷ്പന്നമ്| അതോऽന്യഥാ-നവാദ്വിപരീതമ്, ലഘുവാതകഫഹരം ചേത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (സൂ.അ. ൪൫/൧൯൪)-" സ്ഫുടസ്രോതഃകരം ജീര്ണം ലഘു വാതകഫാപഹമ്|" ഇതി
Adhikarana ഉഷ്ണോപചാരേണ മദ്യപാനനിഷേധഃ (൬൬) · Śloka ൬൬
പേയം നോഷ്ണോപചാരേണ ന വിരിക്തക്ഷുധാതുരൈഃ|
നാത്യര്ഥതീക്ഷ്ണമൃദ്വല്പസമ്ഭാരം കലുഷം ന ച||൬൬||
View original
पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः|
नात्यर्थतीक्ष्णमृद्वल्पसम्भारं कलुषं न च||६६||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തച്ച മദ്യമുഷ്ണോപചാരേണ ന പേയമ്| ഉഷ്ണോ-വിഹാരാഹാരാദിക ഉപചാരോ യസ്യ സ ഏവമ്, തേന| ന വിരിക്തേത്യാദി| കൃതവിരേചനേന ന പേയമ്, ദോഷാസാമ്യാദിതി ഭാവഃ| തഥാ, ക്ഷുധാര്തേന ന പേയമ്| തഥാ, അതിതീക്ഷ്ണമതിമൃദു ച മദ്യം ന പേയമ്| അല്പസമ്ഭാരമിതി| യദ്യാവതാ സമ്ഭാരേണ ലോകപ്രസിദ്ധേന സന്ധീയതേ സുരാദി, തത്ര തദപേക്ഷയാ ചാല്പസമ്ഭാരം ന പേയമ്| തഥാ, കലുഷം-അസ്വച്ഛം പാംസുശര്കരാദിഭിര്യുക്തം, ച ന പേയമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മദ്യപാനം നിയച്ഛതി-പേയം നോഷ്ണോപചാരേണേതി| ഉഷ്ണോപചാരേണ-ഉഷ്ണമാഹാരം സൂര്യസന്താപാദികം വാ സേവമാനേന| വിരിക്തൈഃ-കൃതവിരേചനൈഃ| ക്ഷുധാതുരൈഃ-അതിക്ഷുധിതൈഃ| അത്യര്ഥം തീക്ഷ്ണം-അതിതീവ്രമദമ്| അത്യര്ഥം മൃദു-മദാനുത്പാദകമ്| അല്പസമ്ഭാരം-അസമ്പൂര്ണകാരണസാമഗ്രീകമ്| കലുഷം-മലിനമ്|
Adhikarana സുരാഗുണാഃ (൬൭) · Śloka ൬൭
ഗുല്മോദരാര്ശോഗ്രഹണീശോഷഹൃത് സ്നേഹനീ ഗുരുഃ|
സുരാऽനിലഘ്നീ മേദോऽസൃക്സ്തന്യമൂത്രകഫാവഹാ||൬൭||
View original
गुल्मोदरार्शोग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः|
सुराऽनिलघ्नी मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||६७||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦--സുരാ ഗുല്മാദിഹൃദ്ഭവതി| തഥാ, സ്നേഹയതീതി സ്നേഹനീ| തഥാ, ഗുരുര്വാതനാശിനീ ച| തഥാ, മേദശ്ചാസൃക് ച സ്തന്യം ച മൂത്രം ച കഫശ്ച താനാവഹതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സുരാഗുണാനാഹ-ഗുല്മേതി| ശാലിപിഷ്ടകൃതം മദ്യംസുരാ| സ്നേഹനീ-ദേഹസ്നിഗ്ധത്വകൃത്| മേദഃപ്രഭൃതീനാവഹതി-കരോതീതി തഥാ|
Adhikarana വാരുണീഗുണാഃ,ബൈഭീതകീഗുണാഃ (൬൮) · Śloka ൬൮
തദ്ഗുണാ വാരുണീ ഹൃദ്യാ ലഘുസ്തീക്ഷ്ണാ നിഹന്തി ച|
ശൂലകാസവമിശ്വാസവിബന്ധാധ്മാനപീനസാന്||൬൮||
View original
तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च|
शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||६८||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏവം വാരുണീ-പ്രസന്നാ| ത ഏവ സുരോക്താ ഗുണാ യസ്യാഃ സാ തദ്ഗുണാ, സുരാസമഗുണേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഹൃദയായ ഹിതാ-ഹൃദ്യാ| തഥാ, ലഘുസ്തീക്ഷ്ണാ ച| ശൂലാദീന്നിഹന്തി ച| വിബന്ധഃ-സ്രോതസാമുപലേപേന ദോഷാദീനാമവഹനമ്| ജഗലമേദകബക്കസാനാം സുതരാമനുപയോഗിത്വാദ്ഗുണാ നേഹോക്താഃ| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൬) തൂക്താ ഏവ| യഥാ-"ജഗലഃ പാചനോ ഗ്രാഹീ രൂക്ഷസ്തദ്വച്ച മേദകഃ| ബക്കസോ ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ ദോഷകോപനഃ||" ഇതി| വാരുണ്യാ അധോഭാഗോ ഘനോ-ജഗലഃ| ജഗലസ്യാധോഭാഗോ-മേദകഃ| പാനീയേന മദ്യകല്കപീഡ(നേ)നോത്പന്നോ-ബക്കസഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വാരുണീഗുണാനാഹ-തദ്ഗുണേതി| വാരുണീ-ശ്വേതസുരാ| സാ ച ശ്വേതപുനര്നവാദിമൂലയുക്തേന ശാലിപിഷ്ടേന ക്രിയതേ| തദ്ഗുണാ-സുരാതുല്യാ| വിബന്ധഃ-വാതരോധഃ| ആധ്മാനം-ഉദരാപൂരഃ| വാരുണീ-അച്ഛസുരേതി കേചിത്| തന്ന| തസ്യാഃ കഫഘ്നത്വാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേന (സൂ.അ.൪൫/൧൭൮)-"പ്രസന്നാ കഫവാതാര്ശോവിബന്ധാനാഹനാശിനീ" ഇതി|
Adhikarana ബൈഭീതകീഗുണാഃ യവസുരാഗുണാഃ (൬൯-൭൦) · Śloka ൭൦
നാതിതീവ്രമദാ ലഘ്വീ പഥ്യാ ബൈഭീതകീ സുരാ|
വ്രണേ പാണ്ഡ്വാമയേ കുഷ്ഠേ ന ചാത്യര്ഥം വിരുധ്യതേ||൬൯||
വിഷ്ടമ്ഭിനീ യവസുരാ ഗുര്വീ രൂക്ഷാ ത്രിദോഷലാ|
|൭൦|
View original
नातितीव्रमदा लघ्वी पथ्या बैभीतकी सुरा|
व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||६९||
विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला|
|७०|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബിഭീതകാനാമിയം ബൈഭീതകീ| നാതിതീവ്രോ മദോ യസ്യാഃ സൈവമ്| തീവ്രമദം ന ജനയതീത്യര്ഥഃ| തഥാ, ലഘ്വീ| തഥാ, പഥ്യാ| തഥാ, വ്രണാദിഷു ചാത്യര്ഥമന്യമദ്യവന്ന വിരുധ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ബൈഭീതകീഗുണാനാഹ-നാതിതീവ്രമദേതി| ബിഭീതകവല്കലയുക്തശാലിപിഷ്ടകൃതാ-ബൈഭീതകീ സുരാ| നാതിതീവ്രമദാ-മധ്യമമദാ| പഥ്യാ-സ്വസ്ഥഹിതാ| യവസുരാഗുണാനാഹ-വിഷ്ടമ്ഭിനീതി| യവപിഷ്ടകൃതം മദ്യം-യവസുരാ|
Adhikarana അരിഷ്ടഗുണാഃ (൨൨)) · Śloka ൭൧
|
യഥാദ്രവ്യഗുണോऽരിഷ്ടഃ സര്വമദ്യഗുണാധികഃ||൭൦||
ഗ്രഹണീപാണ്ഡുകുഷ്ഠാര്ശഃശോഫശോഷോദരജ്വരാന്|
ഹന്തി ഗുല്മകൃമിപ്ലീഹ്നഃ കഷായകടുവാതലഃ||൭൧||
View original
|
यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः||७०||
ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोफशोषोदरज्वरान्|
हन्ति गुल्मकृमिप्लीह्नः कषायकटुवातलः||७१||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അരിഷ്ടോ യോ യൈര്ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധഃ, സ തദ്ഗുണാനനുഗച്ഛതി| സര്വൈശ്ച ദീപനത്വാദിഭിര്മദ്യഗുണൈരധികഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"മദ്യാകരാധികദ്രവ്യം മദിരാദ്യാത്മകം ത്വതഃ| യഥാദ്രവ്യഗുണോऽരിഷ്ടഃ സര്വമദ്യഗുണാധികഃ||" ഇതി| ഗ്രഹണ്യാദികാംശ്ച രോഗാന് ഹന്തി| തഥാ, കഷായകടുശ്ചാസൌ വാതലശ്ച സ ഏവമ്| ലക്ഷണം ചാസ്യ പ്രാഗുക്തമ് (അ. ൩|൨൨)|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അരിഷ്ടഗുണാനാഹ-യഥാദ്രവ്യഗുണ ഇതി| ഔഷധയുക്തൈര്മദ്യാകരൈഃ കൃതം മദ്യം-ആസവഃ| സ ഏവ ക്വഥിതൌഷധൈഃ-അരിഷ്ടഃ| യഥാദ്രവ്യഗുണഃ-സ്വൌഷധാനുരൂപഗുണഃ| ഔഷധഗര്ഭത്വാത് സര്വേഷു മദ്യേഷ്വധികഗുണഃ| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| കഷായകടുശ്ചാസൌ വാതലശ്ച, കഷായകടുഃ സന് വാതല ഇത്യര്ഥഃ| അമ്ലാദിരസസ്തു വാതഘ്നഃ| യഥോക്തം സുശ്രുതേന (സൂ.അ.൪൫/൧൯൪)-"അരിഷ്ടോ ദ്രവ്യസംയോഗസംസ്കാരാദധികോ ഗുണൈഃ| ദീപനഃ കഫവാതഘ്നഃ സരഃ പിത്താവിരോധനഃ||" ഇതി|
Adhikarana മാര്ദ്വീകഗുണാഃ (൭൨) · Śloka ൭൨
മാര്ദ്വീകം ലേഖനം ഹൃദ്യം നാത്യുഷ്ണം മധുരം സരമ്|
അല്പപിത്താനിലം പാണ്ഡുമേഹാര്ശഃകൃമിനാശനമ്||൭൨||
View original
मार्द्वीकं लेख़नं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्|
अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||७२||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാര്ദ്വീകം-ദ്രാക്ഷാരസോദ്ഭവം, ലേഖനത്വാദിയുക്തമ്| തഥാ, അല്പൌ പിത്താനിലൌ യസ്യ തദേവമ്| അന്യമദ്യാപേക്ഷയാऽല്പതരൌ കരോതീത്യര്ഥഃ| തഥാ, പാണ്ഡ്വാദിനാശനമ്| "വിലിഖത്യതിതൈക്ഷ്ണ്യാദ്യദ്ധാതൂംസ്തല്ലേഖനം മതമ്|"
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മാര്ദ്വീകഗുണാനാഹ-മാര്ദ്വീകമിതി| മാര്ദ്വീകംദ്രാക്ഷാകൃതം മദ്യമ്| ലേഖനം-ലീനമലോത്ഖനനമ്| അല്പപിത്താനിലകരം-അന്യമദ്യാപേക്ഷയാ|
Adhikarana ഖാര്ജൂരമദ്യഗുണാഃ ശാര്കരമദ്യഗുണാഃ (൭൩) · Śloka ൭൩
അസ്മാദല്പാന്തരഗുണം ഖാര്ജൂരം വാതലം ഗുരു|
ശാര്കരഃ സുരഭിഃ സ്വാദുഹൃദ്യോ നാതിമദോ ലഘുഃ||൭൩||
View original
अस्मादल्पान्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु|
शार्करः सुरभिः स्वादुहृद्यो नातिमदो लघुः||७३||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഖാര്ജൂരം മദ്യമസ്മാത്-മാര്ദ്വീകാദല്പാന്തരഗുണമ്| അല്പാന്തരാഃ-കിഞ്ചിദ്വിശേഷാ ഗുണാ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, വാതലം ഗുരു ച| ദ്രാക്ഷാസവശ്ചാന്യത്രോക്തഃ| യഥാ-"ശുഷ്കദ്രാക്ഷാമ്ബുസമ്ഭൂതോ വിശദോ രോചനോ ഹിമഃ| ദ്രാക്ഷാസവോ മധുസമോ ബൃംഹണോ ഭൃശദീപനഃ||' ഇതി| ശാര്കരഃ-ശര്കരാസമ്ബന്ധീ മദ്യവിശേഷഃ, സുരഭിഃ-സുഗന്ധിര്ഭവതി| തഥാ, സ്വാദുശ്ച (ശ്ചാസൌ) ഹൃദ്യശ്ച സ്വാദുഹൃദ്യഃ| തഥാ, നാതിമദോ ലഘുശ്ച ഭവതി|
Adhikarana ഗൌഡമദ്യഗുണാഃ (൭൪) · Śloka ൭൪
സൃഷ്ടമൂത്രശകൃദ്വാതോ ഗൌഡസ്തര്പണദീപനഃ|
|൭൪|
View original
सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
|७४|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗുഡസമ്ബന്ധീ-ഗൌഡഃ, സൃഷ്ടമൂത്രത്വാദിഭിര്ഗുണൈര്യുക്തഃ| തഥാ, തര്പണാശ്ചാസൌ ദീപനശ്ച തര്പണദീപനഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗൌഡഗുണാനാഹ-സൃഷ്ടമൂത്രേതി| ഗുഡകൃതം മദ്യം-ഗൌഡഃ| സൃഷ്ടാഃ-പ്രവര്തിതാഃ, മൂത്രാദയോ യേന സ തഥാ| തര്പണഃ-തൃപ്തിജനനഃ|
Adhikarana പക്വരസഗുണാഃ (൭൪-൭൫) · Śloka ൭൫
|
വാതപിത്തകരഃ സീധുഃ സ്നേഹശ്ലേഷ്മവികാരഹാ||൭൪||
മേദഃശോഫോദരാര്ശോഘ്നസ്തത്ര പക്വരസോ വരഃ|
|൭൫|
View original
|
वातपित्तकरः सीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा||७४||
मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वरसो वरः|
|७५|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സീധുഃ വാതപിത്തകരഃ| തഥാ, സ്നേഹവികാരാന് ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച ഹന്തി| ബ്രഹ്മഭ്രൂണവൃത്രേഷ്വിത്യത്ര ചതുര്വിധസ്യ നിയമസ്യ പ്രായികത്വാത് ക്വിപ്| സീധുഃ-അപക്വേക്ഷുരസകൃതഃ പക്വേക്ഷുരസകൃതശ്ച| തത്ര സീധ്വോര്മധ്യേ, പക്വരസോ മേദഃശോഫോദരാര്ശാംസി ഹന്തി, ശ്രേഷ്ഠശ്ച ഭവതി| മേദഃശോഫോദരാര്ശോഘ്ന ഇതി "അമനുഷ്യകര്തൃകേ ച" ഇതി ഠക്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സീധുഗുണാനാഹ-വാതപിത്തകര ഇതി| ഇക്ഷുരസകൃതം മദ്യം-സീധുഃ| സ്നേഹവികാരാന്-സ്നേഹവ്യാപദഃ, ശ്ലേഷ്മവികാരാംശ്ച ഹന്തീതി തഥാ| സ ച സീധുര്ദ്വിവിധഃ,- ശീതരസഃ പക്വരസശ്ച| അപക്വേനേക്ഷുരസേന കൃതഃ-ശീതരസഃ, പക്വേന-പക്വരസഃ| തയോര്മധ്യേ പക്വരസഃ ശ്രേഷ്ഠഃ|
Adhikarana മധ്വാസവഗുണാഃ (൭൫) · Śloka ൭൫
|
ഛേദീ മധ്വാസവസ്തീക്ഷ്ണോ മേഹപീനസകാസജിത്||൭൫||
View original
|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्||७५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മധ്വാസവോ-മാക്ഷികേണ സന്ധീയതേ മാധവാഖ്യോ മദ്യവിശേഷഃ, ഛേദീ തീക്ഷ്ണോ മേഹാദിനാശനശ്ച| അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬) സുരാസവാദയോ ഗദിതാഃ| തഥാ ചാപഠത്-"സുരാസവസ്തീവ്രമദഃ സ്വാദുസ്തീക്ഷ്ണോऽനിലാപഹഃ| മൈരേയോ മധുരോ വൃഷ്യഃ സരഃ സന്തര്പണോ ഗുരുഃ||" ഇത്യാദി| തത്ര മധുനൈവ സുരാസന്ധാനേന യാ ക്രിയതേ, താം സുരാം സുരാസവമാഹുഃ| മൈരേയഃ-കോദ്രവൈര്ജായതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മധ്വാസവഗുണാനാഹ-ഛേദീതി| മധുകൃതം മദ്യംമധ്വാസവഃ| ആസവശബ്ദോ മദ്യമാത്രവചനഃ| ഛേദീ-സംഹതകഫാദിവിശ്ലേഷീ|
Adhikarana ശുക്തഗുണാഃ (൭൬-൭൭) · Śloka ൭൭
രക്തപിത്തകഫോത്ക്ലേദി ശുക്തം വാതാനുലോമനമ്|
ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണരൂക്ഷാമ്ലം ഹൃദ്യം രുചികരം സരമ്||൭൬||
ദീപനം ശിശിരസ്പര്ശം പാണ്ഡുദൃക്കൃമിനാശനമ്|
|൭൭|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
भृशोष्णतीक्ष्णरूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम्||७६||
दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्कृमिनाशनम्|
|७७|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശുക്തം രക്തപിത്തകഫാനുത്ക്ലേദയതി| തഥാ, വാതമനുലോമയതി-മാര്ഗാന്തരേഭ്യസ്തമാനീയ സ്വമാര്ഗപ്രതിപന്നം കരോതി, തദ്വാതാനുലോമനമ്| അതിശയേനോഷ്ണതീക്ഷ്ണരൂക്ഷാമ്ലമ്| തഥാ, ഹൃദ്യമ്| തഥാ, പരം-അതിശയേന രുചികരമ്| തഥാ, ദീപനമ്| തഥാ, ശിശിരഃ സ്പര്ശോ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, പാണ്ഡ്വാദിഘ്നമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മദ്യവര്ഗേ സന്ധാനസാമാന്യാത് ശുക്താദീന്യാഹ| തത്ര ശുക്തഗുണാനാഹ-രക്തപിത്തകഫോത്ക്ലേദീതി| ശുക്തം-കന്ദാദിസന്ധാനമ്| ഉക്തം ഹി (ശാര്ങ്ഗധരേ മ. അ. ൧൦/൧൭)-"കന്ദമൂലഫലാദീനി സസ്നേഹലവണാനി ച| യത്രൈകത്രാഭിഷൂയന്തേ തച്ഛുക്തമഭിധീയതേ|| ഗുഡസ്തിവക്ഷുരസോ മദ്യം മാര്ദ്വീകം ച ദ്രവം യദാ| ഗുഡേക്ഷുമദ്യമാര്ദ്വീകശുക്താനി സ്യുസ്തദാ ക്രമാത്||' ഇതി| യത്തൂക്തം വൃന്ദേന-"യന്മസ്ത്വാദി ശുചൌ ഭാണ്ഡേ സഗുഡക്ഷൌദ്രകാഞ്ജികമ്| ധാന്യരാശൌ ത്രിരാത്രസ്ഥം ശുക്തം ചുക്രം തദുച്യതേ||' ഇതി| തച്ഛുക്തവിശേഷലക്ഷണമ്| രക്താദീന് ക്ലേദയതി-അതിദ്രവീകരോതീതി തത്തഥാ| ശിശിരസ്പര്ശം-സ്പര്ശേ ശീതമ്| ദൃക്-ദര്ശനശക്തിഃ|
Adhikarana ഗുഡാദീനാം യഥോത്തരം ലഘുത്വമ് (൭൭) · Śloka ൭൭
|
ഗുഡേക്ഷുമദ്യമാര്ദ്വീകശുക്തം ലഘു യഥോത്തരമ്||൭൭||
View original
|
गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||७७||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗുഡാദിഭിവം ശുക്രം യഥോത്തരം ലഘു-യദ്യദുത്തരം തത്തല്ലഘു, ഗുഡകൃതാച്ഛുക്താദിക്ഷുശുക്തം ലഘു, ഇക്ഷുശുക്താന്മദ്യശുക്തം ലഘു, മദ്യശുക്താന്മാര്ദ്വീകം ശുക്തം ലഘു ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗുഡശുക്താദീനാം ലഘുത്വേ താരതമ്യമാഹ-ഗുഡേക്ഷ്വിതി| യഥോത്തരം ലഘു-ഗുഡശുക്താദിക്ഷുശുക്തം ലഘു, തതോ മദ്യശുക്തമ്, തതോ മാര്ദ്വീകശുക്തമിതി| മദ്യം-മാര്ദ്വീകാദന്യത്|
Adhikarana ശുക്തഗതകന്ദാദിഗുണാഃ (൭൮) · Śloka ൭൮
കന്ദമൂലഫലാദ്യം ച തദ്വദ്വിദ്യാത്തദാസുതമ്|
|൭൮|
View original
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्|
|७८|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കന്ദാദികം ച തദാസുതം-ഗുഡശുക്താദ്യാസുതം, തദ്വദ്വിദ്യാത്- തച്ഛുക്തസമാനഗുണം ജാനീയാത്| ശുക്തേനാത്യുത്കൃഷ്ടശക്തിനാ പരിത്യാജ്യ നിജം സ്വഭാവം, വശീകൃത്യാऽऽത്മരൂപതാം നീയത ഇത്യര്ഥഃ| ആദ്യഗ്രഹണാത്കാണ്ഡത്വക്പത്രാദിപരിഗ്രഹഃ| തേന കാണ്ഡാദ്യപി തഥൈവ വേദ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശുക്തഗതകന്ദാദിഗുണാനാഹ-കന്ദമൂലേതി| ആദ്യശബ്ദാച്ച കാണ്ഡാദീനി| തദ്വത്-ശുക്തതുല്യഗുണമ്| തദാസുതം-തസ്മിന്-ശുക്തേ, ആസുതം-ചിരകാലസ്ഥിതമ്| ഉക്തം ച- "കന്ദമൂലഫലാദ്യം ച ലവണോദകസംയുതമ്| സന്ധാനാച്ചിരകാലാമ്ലമാസുതം പരികീര്തിതമ്||" ഇതി| കന്ദാദീനാം പൃഥക്പ്രയോഗാദദ്രവത്വേऽപി പ്രാസങ്ഗികമത്ര കഥനമ്|
Adhikarana ശുക്തേംതരസന്ധാനഗുണാഃ (൭൮) · Śloka ൭൮
അമ്ലത്വരോചനാദിഗുണതുല്യത്വാദന്യദപി ശാണ്ഡാക്യാദികമാഹ |
ശാണ്ഡാകീ ചാസുതം ചാന്യത്കാലാമ്ലം രോചനം ലഘു||൭൮||
View original
अम्लत्वरोचनादिगुणतुल्यत्वादन्यदपि शाण्डाक्यादिकमाह |
शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||७८||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മൂലകസര്ഷപശാകാനി ക്വഥിതാസുതാനി കാലജീരകരാജികാചൂര്ണഭാവിതാന്യമ്ലതീക്ഷ്ണാനി ശാണ്ഡാകീശബ്ദേനോച്യന്തേ| സാ ടക്കവിഷയേ പ്രസിദ്ധാ| സാ ചാന്യച്ചാനുക്തമപ്യാസുതം കാലേനാമ്ലം-അമ്ലീഭൂതമ്, ന തു സ്വയമാമ്ല്യമാപാദ്യമ്| അനേനൈവ ഹേതുനാ സുതരാം തത്സംസ്കാരതാമധികരോതീതി| തച്ച രോചനം ലഘു ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശുക്തേതരസന്ധാനഗുണാനാഹ-ശാണ്ഡാകീ ചാസുതമിതി| ശാകമുദ്ഗാദിവടകസന്ധാനം-ശാണ്ഡാകീ| ഉക്തം ച "ശാണ്ഡാകീ കന്ദമൂലാദിമുദ്ഗാദിവടകൈഃ കൃതാ|| തഥാ, "മൂലകച്ഛേദസന്ധാനം ശാണ്ഡാകീ സ്യാദ്ബഹുദ്രവാ||' ഇതി| അന്യത്-ശുക്തശാണ്ഡാകീഭ്യാമിതരത്| തച്ച പിണ്യാകാദികൃതമ്, കാലാമ്ലംകാലേന ചിരകാലാവസ്ഥേനാമ്ലമ്, തദുഭയം രോചനം ലഘു ച|
Adhikarana കാഞ്ജികഗുണാഃ (൭൯-൮൧) · Śloka ൮൧
ധാന്യാമ്ലം ഭേദി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം പിത്തകൃത്സ്പര്ശശീതലമ്|
ശ്രമക്ലമഹരം രുച്യം ദീപനം ബസ്തിശൂലനുത്||൭൯||
ശസ്തമാസ്ഥാപനേ ഹൃദ്യം ലഘു വാതകഫാപഹമ്|
ഏഭിരേവ ഗുണൈര്യുക്തേ സൌവീരകതുഷോദകേ||൮൦||
കൃമിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാണ്ഡുരോഗനിബര്ഹണേ|
തേ ക്രമാദ്വിതുഷൈര്വിദ്യാത്സതുഷൈശ്ച യവൈഃ കൃതേ||൮൧||
View original
धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्|
श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्||७९||
शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्|
एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके||८०||
कृमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे|
ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||८१||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ധാന്യാമ്ലം-കാഞ്ജികം, ഭേദി തീക്ഷ്ണമ്| തഥാ, ഉഷ്ണവീര്യമ്| തഥാ, പിത്തകൃത്| സ്വഭാവാച്ച സ്പര്ശശീതലമ്| വ്യായാമാദിനാ ശ്രാന്തത്വം-ശ്രമഃ, നിര്വ്യായാമാദേരേവോപശ്രാന്തത്വം-ക്ലമഃ, തൌ ഹരതി| തഥാ, രുച്യം ദീപനം ച| ബസ്തിശൂലം ച ജയതി| തഥാ, ആസ്ഥാപനേ-നിരൂഹേ ശസ്തമ്| തഥാ, ലഘു വാതകഫാപഹം ച| ഹന്തേഃ "അന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ" ഇതി ഡഃ| ധാന്യാമ്ലം-തണ്ഡുലകണ്ഡനാദികൃതമ്| സൌവീരകതുഷോദകേ തു വിതുഷൈഃ സതുഷൈശ്ച യവൈഃ ക്രമാത്കൃതേ തദ്വദ്വിദ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കാഞ്ജികഗുണാനാഹ-ധാന്യാമ്ലമിതി| ധാന്യാമ്ലം-കാഞ്ജികമ്| ഭേദി-സരമ്| ആസ്ഥാപനേ-നിരൂഹേ|
Adhikarana ഗോऽജാദിമൂത്രഗുണാഃ (൮൨-൮൩) · Śloka ൮൩
മദ്യവത്തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിയുക്തത്വാത് ഗോമൂത്രാദിഗുണാനപ്യാഹ മൂത്രം ഗോऽജാവിമഹിഷീഗജാശ്വോഷ്ട്രഖരോദ്ഭവമ്|
പിത്തലം രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലവണാനുരസം കടു||൮൨||
കൃമിശോഫോദരാനാഹശൂലപാണ്ഡുകഫാനിലാന്|
ഗുല്മാരുചിവിഷശ്വിത്രകുഷ്ഠാര്ശാംസി ജയേല്ലഘു||൮൩||
View original
मद्यवत्तीक्ष्णोष्णादियुक्तत्वात् गोमूत्रादिगुणानप्याह मूत्रं गोऽजाविमहिषीगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम्|
पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु||८२||
कृमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्|
गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु||८३||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മൂത്രം ഗോऽജാദിഭവം പിത്തലാദിഗുണയുക്തമ്| തഥാ, ലവണോऽനുരസഃ സ്വല്പോ യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, കൃമ്യാദീന് ജയേത്| ലഘു ച| ഗോമൂത്രസ്യ ച പൂര്വമുപന്യാസാത് പ്രാധാന്യം ജ്ഞേയമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു വിശേഷാന്തരമപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൬)- "ശ്വാസകാസഹരം ഛാഗം പൂരണാത്കര്ണശൂലജിത്| ദദ്യാത്ക്ഷാരേ കിലാസേ ച ഗജവാജിസമുദ്ഭവമ്| ഹന്ത്യുന്മാദമപസ്മാരം കൃമീന്മേഹം ച രാസഭമ്| കഷായതിക്തമേതേഷാം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം ശകൃത്|| പിത്തം തിക്തം കൃമിഹരം, രോചനാ കഫവാതജിത്| തിക്താ പാമാഹരാ, മൂത്രം മാനുഷം തു വിഷാപഹമ്||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മൂത്രഗുണാനാഹ-മൂത്രമിതി| മഹിഷീതി സ്ത്രീലിങ്ഗനിര്ദേശോ മഹിഷ്യന്താനാം സ്ത്രീണാം ഗജാദീനാം പുംസാം മൂത്രം ഗ്രാഹ്യമിതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| മൂത്രസ്യ തീക്ഷ്ണോഷ്ണത്വാദിസാധര്മ്യാത് മദ്യവര്ഗേ നിര്ദേശഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൬)-[* ശൂലപ്രവാഹികാടോപതൃഷ്ണാശോഫാര്ശസാം ഹിതഃ|] ജഗലഃ പാചനോ ഗ്രാഹി രൂക്ഷസ്തദ്വച്ച മേദകഃ|| ബക്കസോ ഹൃതസാരത്വാദ്വിഷ്ടമ്ഭീ ദോഷകോപനഃ| കൌഹലീ ബൃംഹണീ ഗുര്വീ, ശ്ലേഷ്മലസ്തു മധൂലകഃ|| മാര്ദ്വീകാല്പാന്തരഗുണം ഖാര്ജൂരം വാതലം ഗുരു| ശാര്കരഃ സുരഭിഃ സ്വാദുര്ഹൃദ്യോ നാതിമദോ ലഘുഃ|| സുരാസവസ്തീവ്രമദഃ സ്വാദുസ്തീക്ഷ്ണോऽനിലാപഹഃ| മൈരേയോ മധുരോ വൃഷ്യഃ സരഃ സന്തര്പണോ ഗുരുഃ|| ധാതക്യഭിഷുതോ ജീര്ണോ രൂക്ഷോ രോചനദീപനഃ| ദ്രാക്ഷാസവോ മധുസമഃ പരമം സ തു ദീപനഃ|| മാര്ദ്വീകസദൃശഃ പ്രോക്തോ മൃദ്വീകേക്ഷുരസാസവഃ| സമാസാദാസവോ ഹൃദ്യോ വാതലഃ സ്വൌഷധാനുഗഃ|| [* ഏഭിരേവ ഗുണൈര്യുക്തേ സൌവീരകതുഷോദകേ| ക്രിമിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാണ്ഡുരോഗനിബര്ഹണേ|| തേ ക്രമാദ്വിതുഷൈര്വിദ്യാത്സതുഷൈശ്ച യവൈഃ കൃതേ| വിരേകാസ്ഥാപനാലേപസ്വേദാദിഷു ച പൂജിതമ്||] ദീപനം പാചനം ഭേദി തേഷു ഗോമുത്രമുത്തമമ്| ശ്വാസകാസഹരം ഛാഗം പൂരണാത്കര്ണശൂലജിത്|| ദദ്യാത് ക്ഷാരേ കിലാസേ ച ഗജവാജിസമുദ്ഭവമ്|| ഹന്ത്യുന്മാദമപസ്മാരം കൃമീന്മേഹം ച രാസഭമ്|| കഷായതിക്തമേതേഷാം ഹിധ്മാശ്വാസഹരം ശകൃത്| [*മാര്ഗമോജഃക്ഷയഹരം വൈഷ്കിരം വാതരോഗനുത്|| പ്രസഹാനാമപസ്മാരമുന്മാദം ച നിയച്ഛതി| മഹാമൃഗസമുദ്ഭൂതം കുഷ്ടഹൃജ്ജലചാരിണാമ്|| നേത്രരോഗഹരം പിത്തം പ്രവൃദ്ധം ച നിയച്ഛതി|] പിത്തം തിക്തം കൃമിഹരം, രോചനാ കഫവാതജിത്|| തിക്താ പാമാഹരാ, മൂത്രം മാനുഷം തു വിഷാപഹമ്|" ഇതി| ഇതി മദ്യവര്ഗഃ|
Adhikarana ദ്രവൈകദേശോദാഹരണമ് (൫) · Śloka ൫
തോയക്ഷീരേക്ഷുതൈലാനാം വര്ഗൈര്മദ്യസ്യ ച ക്രമാത്|
ഇതി ദ്രവൈകദേശോऽയം യഥാസ്ഥൂലമുദാഹൃതഃ||൮൪||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
View original
तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्|
इति द्रवैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||८४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇതി-അനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ, തോയാദീനാം വര്ഗൈഃ ക്രമാനതിക്രമേണ ദ്രവാണാമേകദേശോ യഥാസ്ഥൂലമയമുദാഹൃതഃ-ഉക്തഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി-തോയേതി| ഏകദേശഗ്രഹണം ദ്രവദ്രവ്യവ്യക്തീനാമാനന്ത്യേന കാര്ത്സ്ന്യേന വക്തുമശക്യത്വാത്| യഥാസ്ഥൂലമിതി സാകല്യേऽവ്യയീഭാവഃ| യാവത്യഃ സ്ഥൂലാഃ പ്രസിദ്ധാ വ്യക്തയഃ, താവത്യഃ സര്വാ ഉക്താ ഇത്യര്ഥഃ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ദ്രവദ്രവ്യപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൫||