૨૦. નસ્યવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

પઞ્હ્ચકર્મોક્તિપ્રસ્તાવે વમનવિરેકાન્વાસનનિરૂહાનુક્ત્વા નસ્યવિધિમાહ -

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦૦૦૦૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જત્રુ-વક્ષોંસયોઃ સન્ધિઃ| જત્રુણ ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુ| મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્ સમાસઃ| તત્ર વિકારા ઊર્ધ્વજત્રુવિકારાઃ, તેષૂર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ-શિરોરોગાદિષુ વિષયે, વમનશિરાવ્યધાદયોઽપીષ્યન્ત એવ| વિશેષણ તુ નસ્યમિષ્યતે| નાસાયાં ક્રિયત્ ઇતિ નસ્યમ્| નાસિકાયાઃ "પદ્દન્ન" ઇતિ નસાદેશઃ| નનુ, કિમિતિ નસ્યમેતેષુ રોગેષુ વિશેષેણેષ્ટમ્ ? ઇત્યાહ-નાસા હીત્યાદિ| યસ્માત્ ઘ્રાણં શિરોદ્વારમ્| તેન દ્વારેણ શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકપ્રાપ્તમૂર્ધ્વં નેત્રકણ્ઠાદિશિરામુખાનુપ્રવેશેન, તત્-શિરો, વ્યાપ્ય તામ્-વિકારાન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે અથેતિ| તત્ર નસ્યવિષયમાહ-ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષ્વિતિ| વિશેષાદિતિવચનાદિતરેષ્વપિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"નાસયા પ્રણીયમાનમૌષધં નસ્યં નાવનં નસ્તઃકર્મેતિ ચ સંજ્ઞાં લભતે| નાસા હિ શિરસો દ્વારમ્| તત્ર નિષેચિતમૌષધંસ્રોતઃશૃઙ્ગાટકં પ્રાપ્ય, વ્યાપ્ય ચ મૂર્દ્ધાનં નેત્રશ્રોત્રકણ્ઠાદિશિરામુખાનિ ચ, મુઞ્જાદિષીકામિવાસક્તામૂર્દ્ધ્વજત્રૌગતાં વૈકારિકીમશેષામાશુ દોષસંહતિમુત્તમાઙ્ગાદપકર્ષતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્-નસ્યં, વિરેચનબૃંહણશમનાખ્યભેદેન ત્રિધા સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-[નસ્યભેદાનાહ-વિરેચનમિતિ|] વિરેચનં બૃંહણં શમનં ચેતિ ત્રિવિધં નસ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિરઃશૂલાદિષુ વિરેચનં નસ્યમિષ્યતે| અપસ્મારો યદ્યપ્યૂર્ધ્વજત્રુસ્થિતો ન ભવતિ, તથાઽપિ વિરેચનનસ્યેન શામ્યતીતિ તદુપાદાનમ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| કફજેષુ પ્રસેકાસ્યવૈરસ્યગન્ધાજ્ઞાનાદિષ્વપિ વિરેચનમેવ હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર વિરેચનસ્ય વિષયમાહ-વિરેચનમિતિ| જાડ્યં-શિરસઃ| સ્યન્દો-નેત્રકોપઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"ઉપદેહકણ્ડૂસ્તમ્ભસ્રાવપ્રસેકવૈરસ્યારોચકસ્વરભેદગન્ધાજ્ઞાનાર્બુદદદ્રુકોઠાદિષુ શ્લેષ્મજેષુ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતોદ્ભવશૂલાદિષુ બૃંહણં નસ્યં હિતમ્| સૂર્યાવર્તઃ-શિરોરોગવિશેષઃ| કૃચ્છ્રબોધઃ-કૃચ્છ્રોન્મીલનમ્| અવબાહુકો-વાતવ્યાધિવિશેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃંહણનસ્યસ્ય વિષયમાહ-બૃંહણમિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯)| "અર્ધાવભેદકકૃમિશિરોરોગાક્ષિસઙ્કોચસ્પન્દનતિમિરદન્તકર્ણશૂલનાદમન્યારોગાપતાનકનિદ્રાનાશાદિષ્બનિલોત્થેશુ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નીલિકાદિષુ શમનં નસ્યં હિતમ્| નીલિકાવ્યઙ્ગૌ-ક્ષુદ્રરોગેષુ (હૃ. ઉ. અ. ૩૧|૨૮) વક્ષ્યમાણૌ| કેશદોષઃ-કેશશાતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનનસ્યસ્ય વિષયમાહ-શમનમિતિ| અક્ષિરાજયઃ-ચક્ષુષિ રેખાકારાઃ શિરાઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) - "અકાલવલીપલિતખલતિદારુણકરક્તપિત્તાદિષુ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યે યે સ્નેહા યથાસ્વં તૈઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? યોગિકૈઃ,-યોગાર્હૈઃ સર્ષપતૈલાદિભિઃ, ન તુ ઘૃતાદિભિઃ| તથા, યથાસ્વં-મરીચશુણ્ઠ્યાદિભિઃ, પ્રસાધિતૈઃ-સંસ્કૃતૈઃ| તથા, કલ્કક્વાથસ્વરસાદિભિશ્ચ યથાસ્વં કફઘ્નૈર્ગિરિકર્ણિકાદિજૈઃ સાધિતં, આદ્યં-વિરેચનાખ્યં નસ્યં, ભવતિ| ન કેવલમેતૈર્યાવન્માક્ષિકાદિભિશ્ચ| આસવો-મદ્યવિશેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનનસ્યસ્ય દ્રવ્યાણ્યાહ-યથાસ્વમિતિ| યથાસ્વં-યો યસ્યોચિતઃ સ્નેહઃ, તેન| યથાસ્વં-યદ્યસ્યોચિતમૌષધં, તેન| સાધિતૈઃ સ્નેહૈઃ કલ્કૈઃ ક્વાથૈશ્છૂર્ણાદિભિશ્છ| આદ્યં-વિરેચનમ્| પટુ-સૈન્ધવમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯)- "તત્ર ભીરુસ્ત્રીકૃશસુકુમારેષુ સ્નેહઃ| ગલરોગસન્નિપાતજ્વરાતિનિદ્રામનોવિકારકૃમિશિરોરોગાક્ષિસ્પન્દનતિમિરકૃચ્છ્રવિષાભિપન્નાભિષ્યન્નસર્પદષ્ટવિસંજ્ઞેષુ શેષાઃ| તેષ્વેવ ચ ભૂયસિ દોષે શીઘ્રકારિણી ચ ચૂર્ણઃ| સ હિ નાસાયામાવેગકરતરો ભવતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બૃંહણં નસ્યં ધન્વોત્થમાંસોદ્ભવરસૈઃ સ્યાત્| તથા, અસૃજા-રક્તેન, ધન્વોત્થેનૈવ| તથા, ખપુરૈઃ-નિર્યાસવિશેષૈઃ| અપિશબ્દાદન્યૈરપિ પૂર્વોક્તૈઃ સ્નેહૈરતીક્ષ્ણૈર્બૃંહણં ભવતિ| શમનં નસ્યં પૂર્વોક્તૈરતીક્ષ્ણૈઃ સ્નેહૈર્ઘૃતાદિભિસ્તથા માંસરસાદિભિર્યોજયેત્| તથા, ક્ષીરેણ જલેન ચેતિ| સુશ્રુતસ્તુ સ્પષ્ટતરમુવાચ (ચિ. અ. ૪૦|૨૨)- "તત્તુ નસ્યં દેયં વાતાભિભૂતે શિરસિ દન્તકેશશ્મશ્રુપ્રપાતદારુણકકર્ણશૂલકર્ણક્ષ્વેડતિમિરસ્વરોપઘાતનાસારોગ મુખશોષેષ્વકાલજવલીપલિતપ્રાદુર્ભાવે દારુણપ્રબોધે વાતપૈત્તિકેષુ ચાન્યેષુ મુખરોગેષુ વાતપિત્તહરદ્રવ્યસિદ્ધેન સ્નેહેનેતિ| શિરોવિરેચનં શ્લેષ્મણાઽભિવ્યાપ્તતાલુકણ્ઠશિરસાં નિદ્રાભિભૂતાનાં શિરોગૌરવશૂલપીનસાર્દ્ધાવભેદકકૃમિપ્રતિશ્યાયાપસ્મારગન્ધાજ્ઞાનેષ્વન્યેષુ ચોર્ધ્વજત્રુગતેષુ કફજેષુ વિકારેષુ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈસ્તત્સિદ્ધેન વા સ્નેહેનેતિ|" તથા-"સમ્યગ્વિશુદ્ધે શિરસિ સર્પિર્નસ્તો નિષેચયેત્| અવપીડસ્તુ શિરોવિરેચનવદભિષ્યન્દસર્પદષ્ટવિસંજ્ઞેભ્યો દદ્યાત્, શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણામન્યતમમવપિષ્યાવપીડ્ય ચ| ચેતોવિકારકૃમિવિષાભિપન્નાનાં ચૂર્ણં પ્રધમેત્| શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતમાંસરસાનામન્યતમં ક્ષીણાનાં શોણિતપિત્તે ચ વિદધ્યાત્| કૃશદુર્બલભીરૂણાં સુકુમારસ્ય યોષિતામ્| શ્રૃતાઃ સ્નેહાઃ શિરઃશુદ્ધ્યૈ કલ્કસ્તેભ્યો યથા હિતઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃંહણમિતિ| અસૃક્-રુધિરમ્| ખપુરો-નિર્યાસો મોચરસાદિઃ| અપિશબ્દાત્ બૃંહણદ્રવ્યસાધિતસ્નેહાદિભિશ્છ| શમનનસ્યસ્ય દ્રવ્યાણ્યાહ-શમનમિતિ| પૂર્વૈઃ-ધન્વમાંસરસાદિભિઃ શમનૌષધસાધિતસ્નેહાદિભિશ્છ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત્ર-એષુ નસ્યભેદેષુ મધ્યે, મર્શાખ્યઃ પ્રતિમર્શાખ્યશ્ચેતિ સ્નેહો દ્વિધા-ભેદદ્વયેન ભવતિ| કથમ્ ? માત્રયા,-માત્રાભેદેન, ન તુ વસ્તુભેદેન| કલ્કાદ્યૈરિત્યાદિ| તુરવધારણે ભિન્નક્રમઃ| કલ્કાદ્યૈરેવાવપીડઃ, ન સ્નેહેનાપિ| સ ચાવપીડઃ, તીક્ષ્ણૈઃ-શુણ્ઠ્યાદિભિઃ કલ્કક્વાથરસાદ્યૈઃ, ન મૃદુભિઃ| મૂર્દ્ધરેચનઃ-શિરોવિરેચનાખ્યં નામાન્તરમસ્ય| અતીક્ષ્ણૈસ્તુ શમનસંજ્ઞમેતદ્વિરેચનં નસ્યમ્| પુનઃ પ્રકારાન્તરમાહ-ધ્માનમિત્યાદિ| ચૂર્ણો-મરીચાદિભિઃ કૃતો, નાસયા પ્રણીયમાનો વિરેચનો-બહિર્દોષનિરસનો, ધ્માનં-પ્રધ્માનાખ્યં નસ્યં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મર્શાદીન્ પઞ્ચ નસ્યભેદાનાહ-મર્શશ્છેતિ| મર્શપ્રતિમર્શૌ-સ્નેહસ્ય વહુત્વાલ્પત્વકૃતૌ ભેદૌ| અવપીડશિરોવિરેચનૌ-કલ્કાદિનસ્યસ્ય મૃદુત્વતીક્ષ્ણત્વકૃતૌ ભેદૌ| વિરેચનચૂર્ણકૃતં નસ્યં ધ્માનમ્-પ્રધમનાખ્યમ્| ઇતિ પઞ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં-ચૂર્ણં, મુખવાયુના-ફૂત્કારાખ્યેન, યુઞ્જ્યાત્-પ્રવેશયેત્| કથમ્ ? નાડ્યા, કારણભૂતયા| કિમ્ભૂતયા ? ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા,-ષડઙ્ગુલાનિ યસ્યાઃ સા ષડઙ્ગુલા, દ્વે મુખે યસ્યાઃ સા દ્વિમુખા, ષડઙ્ગુલા ચાસૌ દ્વિમુખા ચ ષડઙ્ગુલદ્વિમુખા, તયા| તથાવિધયા, તથા ભેષજગર્ભયા-ત્રિકટુકાદિચૂર્ણભરિતયા| સ હિ-ચૂર્ણો, ભૂરિતરં-બહુતરં, દોષં ચૂર્ણત્વાદપકર્ષતિ, ન તથા કલ્કક્વાથાદયઃ| તસ્માદ્વિરેચનાખ્યોઽયમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રધમનસ્ય વિધિમાહ-યુઞ્જ્યાદિતિ| પ્રધમનસ્ય બહુદોષહરત્વે યુક્તિમાહ-સ હીતિ| ચૂર્ણં હિ બહુદ્રવગ્રાહિત્વાત્ બહુદોષાપકર્ષણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રદેશિની-અઙ્ગુષ્ઠસમીપજાઽઙ્ગુલી, તસ્યાઃ પર્વદ્વયં, તસ્માત્| કિમ્ભૂતાત્ ? પૂર્વં ભગ્નં પશ્ચાત્સમુદ્ધૃતં, તસ્માત્ મગ્નસમુદ્ધૃતાત્ તર્જનીપર્વદ્વયાત્ યાવત્પરિમાણં પતતિ, અસૌ બિન્દુઃ, 'ઉચ્યતે' ઇતિ શેષઃ| તે-બિન્દવો, યથાસઙ્ખ્યં મર્શસ્ય દશોત્કૃષ્ટા માત્રા, અષ્ટૌ મધ્યમા માત્રા, ષટ્ કનિષ્ઠા માત્રા| તા એવ ક્રમાન્માત્રા બિન્દુદ્વયેનોનાઃ કલ્કસ્વરસાદેઃ| તેનાષ્ટૌ બિન્દવ ઉત્તમા માત્રા, ષણ્મધ્યમા, ચત્વારઃ કનિષ્ઠા, ઇત્યવતિષ્ઠતે| યાવદિતિ યત્પરિમાણમસ્યેતિ| યત્તદેતેભ્યઃ પરિમાણે વતુપ્, આ સર્વનામ્ન ઇત્યાકારાદેશઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મર્શાદિમાનજ્ઞાનાર્થં બિન્દુમાનમાહ-પ્રદેશિનીતિ| યાવત્પતતિ તાવાન્ બિન્દુઃ, ન પ્રથમપતિત એવ| મર્શસ્ય માત્રાત્રયમાહ-દશાષ્ટાવિતિ| તે-બિન્દવઃ| અવપીડશિરોવિરેચનયોર્માત્રાત્રયમાહ-તા એવેતિ| બિન્દુદ્વયોનાઃ-અષ્ટષટ્ચતુર્બિન્દુકાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તોયાદિ પીતં યૈસ્તેષામ્| અત્ર "આહિતાગ્ન્યાદિત્વાત્" પરનિપાતઃ| તથા પાતુમિચ્છતાં નાવનં-નસ્યં, નૈવ યોજયેત્| તોયાદિપીતાનાં પાતુમિચ્છતાં ચ યોજિતં નસ્યં નાસાસ્યસ્યન્દોપદેહતિમિરશિરોરોગાન્ કુર્યાત્| ભુક્તભક્તસ્ય ચ દોષા ઊર્ધ્વસ્રોતાંસ્યાવૃત્ય છર્દિશ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાન્ જનયેયુઃ| શિરોભ્યક્તસ્ય ચ શિરોક્ષિકર્ણશૂલકણ્ઠરોગપીનસહનુમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતશિરઃકમ્પાન્| શિરઃસ્નાતસ્ય સ્નાતુકામસ્ય ચ મૂર્ધ્નિ સ્તિમિતો દોષો જાડ્યારુચિપીનસાન્| સ્રુતરક્તસ્ય ચ ક્ષામતામરુચિમગ્નિસાદં ચ| નવપ્રતિશ્યાયસ્ય સ્રોતોરોધાત્ દૃષ્ટપ્રતિશ્યાયકેશશાતકૃમિકણ્ડૂવિચર્ચિકારોગાન્| મૂત્રિતોચ્ચારિતાદિવેગાર્તાનાં ભૃશતરં વેગવિધારણજાન્ વિકારાન્| સૂતિકાયાઃ સ્રુતરક્તદોષાન્| શ્વાસકાસિનોર્વ્યાધિવિવૃદ્ધિમ્| શુદ્ધાનાં કૃતવમનવિરેચનાદીનાં શ્વાસકાસસ્વરેન્દ્રિયહાનિશિરોગૌરવકણ્ડૂકૃમિદોષાન્| દત્તબસ્તીનાં વિવૃતસ્રોતસ્તયાઽતિવ્યાપ્ત્યા શ્વાસકાસાદીનેવ| તથા, અનાર્તવદુર્દિને સહસૈવ શૈત્યાચ્છિરોરુગ્વેપથુસ્તૈમિત્યતાલુનેત્રકણ્ડૂપાકમન્યાસ્તમ્ભકણ્ઠરોગ પ્રતિશ્યાયારૂંષિકાઃ| એષુ ચ નસ્યદોષેષુ જાતેષુ યથાસ્વમાયતનં દોષોદ્રેકં ચાપેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદશિરોવિરેકવક્ક્રલેપસેકતીક્ષ્ણાવપીડધૂમગણ્ડૂષાદીનિ યથાસ્વં કુર્યાત્| સઙ્ગ્રહે વિશેષઃ (સૂ. અ. ૨૯)- "ગર્ભિણ્યાશ્ચ ભક્તદ્વેષજ્વરમૂર્ચ્છાર્દ્ધાવભેદકાઃ સ્યુઃ| અપત્યં ચ વ્યઙ્ગં વિકલેન્દ્રિયમુન્માદાપસ્મારયુક્તં વા સ્યાત્| વિશેષેણ તુ ગર્ભિણી રૂક્ષે નસ્યકર્મણિ વર્ષાભૂકાકોલીકપિકચ્છૂભિઃ શૃતં પયઃ પિબેત્| બલાવિદાર્યંશુમતીમેદાભિર્વા| એભિરેવ ચ શ્રૃતં હવિઃ| વાતહરસિદ્ધશ્ચ સ્નેહઃ શિરોબસ્તૌ કર્ણપૂરણે ચ યોજ્યઃ| સર્વં ચ બૃંહણમન્નપાનમ્|" ઇતિ| તોયપીતાદિષુ સદૈવ કિં નસ્યં ન યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ-અન્યત્રેત્યાદિ| આત્યયિકે વ્યાધૌ નસ્યં યોજ્યમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પીતતોયાદીનાં નસ્યં નિષેધતિ-યોજયેદિતિ| પાતુમિચ્છતાં-તોયાદીન્યેવ| ભુક્તભક્તો-ભુક્તવાન્| નવપીનસઃ-અપક્વપીનસઃ| વેગાર્તઃ-ઉત્પન્નવિણ્મૂત્રાદિવેગઃ| અનાર્તવદુર્દિને-અવાર્ષિકાભ્રે| આત્યયિકાવ્દ્યાધેરન્યત્ર નિષેધઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"તત્ર ભુક્તભક્તસ્ય નસ્યેનેરિતો દોષ ઊર્ધ્વસ્રોતાંસ્યાવૃત્ય છર્દિશ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાન્ જનયેત્| સ્નેહાઇપીતપાતુકામાનામક્ષિનાસાસ્યસ્યન્દોપદેહતિમિરશિરોરોગાન્| શિરઃસ્નાતસ્ય શિરોક્ષિકર્ણશૂલકણ્ઠરોગપીનસહનુમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતશિરઃકમ્પાન્| સ્રાતુકામસ્ય મૂર્દ્ધસ્તૈમિત્યજાડ્યારુચિપીનસાન્| સ્રુતરક્તસ્ય ક્ષામતામરુચિમગ્નિસાદં ચ| મૂત્રિતોચ્ચારિતાદિવેગાર્તાનાં ભૃશતરં વેગવિધારણજાન્ વિકારાણ્| અભિહતસ્ય તીવ્રતરાં રુજમ્| કૃતવમનાદીનાં શ્વાસકાસસ્વરેન્દ્રિયહાનિશિરોરોગગૌરવકણ્ડૂકૃમિદોષાન્| [ દત્તબસ્તીનાં વિવૃતસ્રોતસ્તયાઽતિવ્યાસ્યા શ્વાસ કાસાદીનેવ| ] ગર્ભિણ્યા ભક્તદ્વેષજ્વરમૂર્ચ્છાર્ધાવભેદકાઃ સ્યુઃ, અપત્યં ચ વ્યઙ્ગં વિકલેન્દ્રિયમુન્માદાપસ્મારયુક્તં વા| સૂતિયાયાઃ સ્રુતરક્તોક્તાણ્ દોષાન્| નવપ્રતિશ્યાયસ્ય સ્રોતોરોધાત્ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયકેશશાતકૃમિકણ્ડૂવિચર્ચિકાઃ| શ્વાસકાસિનોર્વાતવ્યાધિવૃદ્ધિઃ| અકાલદુર્દિને સહસૈવ શૈત્યાચ્છિરોરુગ્વેપથુસ્તૈમિત્યતાલુનેત્રકણ્ડૂપાકમન્યાસ્તમ્ભકણ્ઠરોગપ્રતિશ્યાયારૂંષિકાઃ| તેષુ યથાસ્વમાયતનં દોષોદ્રેકં ચાપેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદશિરોવક્ત્રલેપસેકતીક્ષ્ણાવપીડધૂમગણ્ડૂષાદ્લીનાચરેત્| વિશેષેણ તુ ગર્ભિણી રૂક્ષે નસ્યકર્મણિ વર્ષાભૂકાકોલીકપિકચ્છૂભિઃ શૃતં પયઃ પિબેત્| બલાદિદાર્યંશમતીમેદાભિર્વા| આભિરેવ ચ શૃતં હવિઃ| વાતહરસિદ્ધશ્છ સ્નેહઃ શિરોબસ્તૌ કર્ણપૂરણે ચ યોજ્યઃ| સર્વં ચ બૃંહણમન્નપાનમ્| ભુક્તભક્તાદિષ્વપિ ચાત્યયિકવ્યાધ્યાતુરમપેક્ષેત|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કારણે કાર્યોપચારાત્કફરોગઃ શ્લેષ્મશબ્દેનોક્તઃ| [ એવં પિત્તાદાવપિ| ] શ્લેષ્મરોગેષુ પ્રાતર્નસ્યં પ્રયોજયેત્| પિત્તરોગેષુ મધ્યાહ્ને| વાતરોગેષ્વપરાહ્ણે રાત્રૌ ચ| સઙ્ગ્રહે વિશેષઃ (સૂ. અ. ૨૯) - "લાલાસ્રાવસુપ્તપ્રલાપદન્તકટકટાયનક્રથનકૃચ્છ્રોન્મીલનપૂતિમુખકર્ણનાદતૃષ્ણાર્દિતશિરોરોગશ્વાસકાસોન્નિદ્રેષુ રાત્રૌ" ઇતિ| સ્વસ્થેત્યાદિ| તુરવધારણે| સ્વસ્થવૃત્તે શરદિ વસન્તે ચ પૂર્વાહ્ણે એવં નસ્યં યોજ્યમ્| શીતે-હેમન્તશિશિરલક્ષણે, મધ્યાહ્ને| ગ્રીષ્મે સાયં-અપરાહ્ણે| વર્ષાસુ સાતપે-દૃશ્યમાનરવૌ વાસરે પ્રયોજયેત્| અધુના દોષાપેક્ષયા નસ્યકાલનિયમમાહ-વાતેત્યાદિ| વાતાભિભૂતમૂર્દ્ધાદિષુ સ્વરભ્રંશાન્તેષુ સાયંપ્રાતઃ-પૂર્વાહ્ણાપરાહ્ણયોઃ, [ દિનેદિને- ] પ્રતિદિનં ચ, નૈકાહાન્તરિતમ્| અન્યત્ર-વાતાભિભૂતમૂર્દ્ધાદિભ્યોઽન્યસ્મિન્ રોગે, એકાહાન્તરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યકાલમાહ-અથેતિ| ચલે-વાયૌ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) - "લાલાસ્રાવસુપ્તપ્રલાપદન્તકટકટાયનક્રથનકૃચ્છ્રોન્મીલનપૂતિમુખકર્ણનાદતૃષ્ણાર્દિતશિરોરો-ગશ્વાસકાસોન્નિદ્રેષુ રાત્રૌ|" ઇતિ| સ્વસ્થવૃત્તે ઋતુભેદેન પૂર્વાહ્ણાદિષુ| સાતપે-વર્ષાસુ યદૈવાતપસ્તદૈવ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) - "પઞ્ચકર્માણ્યાચરતો બસ્તિકર્મોત્તરકાલમેવ|" ઇતિ| વાતાભિભૂતશિરસ્કાદિષુ પઞ્ચસુ પ્રત્યહં પ્રાતઃ સાયં ચ| અન્યેષુ તુ રોગેષ્વેકાહાન્તરં સ્વે સ્વે દોષકાલે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સપ્તાહં ચ નસ્યમાચરેત્,- સપ્તાહાદૂર્ધ્વં નસ્યં ન વિદધ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યાવૃત્તેરવધિમાહ-સપ્તાહમિતિ| તત્-નસ્યમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"અનેન વિધિના પઞ્ચ સ્પત નવ વા દિનાનિ દદ્યાદાસમ્યગ્યોગાત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વં સ્નિગ્ધં પશ્ચાત્ સ્વિન્નમુત્તમાઙ્ગં-શિરો, યસ્ય તસ્ય| તથા, પ્રાક્-પૂર્વં, કૃતમાવશ્યકં-અવશ્યકરણીયમુચ્ચારમૂત્રોત્સર્ગદન્તધાવનાદિકં, યેન સ પ્રાક્કૃતાવશ્યકઃ, તસ્ય| તથા, નિવાતસ્થાને શયનં યત્તત્ર સ્થિતસ્ય સતઃ, ભૂયો જત્રૂર્ધ્વં સ્વેદયેત્| અથેત્યાદિ| અથ-અનન્તરમ્, ઉત્તાનસ્પષ્ટસ્થિતશરીરસ્ય સતો હસ્તચરણે પ્રસારિતે, તથા કિઞ્ચિદુન્નતચરણસ્ય કિઞ્ચિચ્છિરસિ નામિતે સતિ, નાસાપુટમેકં પિધાય-સ્થગયિત્વા, પર્યાયેણ-ન તુ યુગપત્, ભૈષજ્યં નિષેચયેત્| કીદૃશમ્ ? ઉષ્ણામ્બુતપ્તં,- ઉષ્ણોદકોષ્ણીકૃતમ્| કેન પરિષેચયેત્ ? પ્રણાડ્યા, અથવા પિચુના-કાર્પાસાદિમયેન| દત્તે નસ્યે સતિ પાદતલસ્કન્ધહસ્તકર્ણાદિ મર્દયેત્| આદિશબ્દેન ગ્રીવાલલાટાદિપરિગ્રહઃ| સુશ્રુતે ચાભ્યધાયિ (ચિ. અ. ૪૦|૨૫)- "વસ્ત્રાવચ્છાદિતનેત્રાય વામહસ્તપ્રદેશિન્યગ્રોન્નામિતનાસિકાગ્રાય વિશુદ્ધસ્રોતસિ દક્ષિણહસ્તેન સ્નેહમુષ્ણામ્બુપ્રતપ્તં રજતસુવર્ણતામ્રમણિમૃત્પાત્રશુક્તીનામન્યતમસ્થમનવચ્છિન્નધારમાસિઞ્ચેત્|" ઇતિ| શનૈરિત્યાદિ| તતો-મર્દનાનન્તરં, શનૈરુચ્છિદ્ય પાર્શ્વયોરુભયોર્નિષ્ઠીવેત્| (સઙ્ગ્રહે તુ સૂ. અ. ૨૯)- "અનભ્યવહરન્| કફસહિતમભ્યવહૃતમગ્નિમવાસાદયેદ્દોષં ચ સંવર્દ્ધયેત્| એકપાર્શ્વનિષ્ઠીવને ન સર્વાઃ શિરા ભેષજેન સમ્યગ્વ્યાપ્યન્તે| પુનઃપુનશ્ચૈનં સ્વેદયેત્|" એવં-અનેન ક્રમેણ, આભેષજક્ષયાત્ કુર્યાત્| (પ્રાયઃ સઙ્ગ્રહોક્તોઽયમગ્રિમો ગ્રન્થઃ-) ન તુ નસ્યમાત્રા સકૃદેવ પ્રક્ષેપ્તવ્યા| હીનમાત્રં ચૌષધં ન દેયમ્| તદ્ધિ દોષાનુત્ક્લેશ્યાનિર્હરન્ ગૌરવારુચિકાસપ્રસેકપીનસચ્છર્દિકણ્ઠરોગાન્ કુર્યાત્| અધિકમતિયોગદોષાન્ કુર્યાત્| સકૃદેવ સર્વં દત્તમુચ્છિન્દ્યમાનં શિરોરોગેપ્રતિશ્યાયઘ્રાણક્લેદાનુચ્છ્વાસોપરોધં ચ કુર્યાત્| અત્યુષ્ણં દાહપાકજ્વરરતાગમ [ શિરોરુગ્દૃષ્ટિદૌર્બલ્ય ] મૂર્છાભ્રમાન્| અતિશીતં હીનદોષાન્| અત્યુન્નતશિરસઃ સમ્યગપ્રતિપદ્યમાનં તાનેવ હીનદોષાન્| અત્યવનતશિરસો દૂરગમનાન્મૂર્ચ્છાજાડ્ય [ કણ્ડૂદાહ ] જ્વરાન્| સઙ્કુચિતગાત્રસ્ય સમ્યગ્ધમનીરપ્રાપ્નુવદ્દોષોત્ક્લેશં [ વેદનાં સ્તમ્ભં વા ] કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યવિધિમાહ-સ્નિગ્ધસ્વિન્નેતિ| આવશ્યકં-દન્તધાવનાદિ| પર્યાયેણ-ન યુગપન્નાસાપુટદ્વયે| પ્રણાડ્યા-પ્રણાલિકયા| ઉચ્છિદ્ય-નાસયા શ્વાસમૂર્ધ્વં નીત્વા, ઉભયોઃ પાર્શ્વયોર્નિષ્ઠીવત્ યાવદ્ભેષજક્ષયઃ| નસ્યે પુટસઙ્ખ્યામાહ-એવમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂર્ચ્છાયાં સત્યાં શીતજલેન મૂર્દ્ધવર્જં સિઞ્ચેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૯) - "ન ચ નસ્યે નિષિચ્યમાને કોપહાસવ્યાહારસ્પન્દનોચ્છિન્દનાન્યાચરેત્| તથા હિ શિરોરુક્ઽઽપ્રતિશ્યાયકાસતિમિરખલતિપલિતવ્યઙ્ગતિલકાલકમુખદૂષિકાણાં સમ્ભવઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ર૦-નસ્યમૂર્ચ્છાયં પ્રતીકારમાહ-મૂર્ચ્છાયામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિરેચનસ્યાવસાને દેશદોષસાત્મ્યાદ્યપેક્ષયા સ્નેહમનુષેચયેત્| તન્ત્રાન્તરે (સઙ્ગ્રહે) ચોક્તમ્| (સૂ. અ. ૨૯) - "અથ નસ્યાર્હં નરમવ્યાહતવેગં ધૌતાન્તર્બહિર્મુખં સ્વવસ્થિતશિરસં પ્રાયોગિકધૂમપાનવિશુદ્ધસ્રોતસં સ્વાસ્તીર્ણનિવાતશયનસ્થમુત્તાનશીર્ષમીષદુન્નતપાદં પ્રસારિતચરણં ચ જત્રૂર્ધ્વં પાણિતાપેન પુનઃ પુનઃ સ્વેદયેત્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનનસ્યાનન્તરં તીક્ષ્ણત્વદોષપરિહારાર્થં સ્નેહનં નસ્યમઙ્ગત્વેનાહ-સ્નેહમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નસ્યાવસાને વાક્ઽઽશતં-માત્રાશતમુત્તાનો નિદ્રામસેવમાનસ્તિષ્ઠેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિવૃત્તનસ્યસ્યોત્તાનશયનમાહ-નસ્યાન્ત ઇતિ| વાક્શતં-શતગુર્વક્ષરોચ્ચારણપર્યાપ્તં કાલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો-વાક્શતાવસ્થાનાદનન્તરમ્, ઈષદુષ્ણજલકવલાન્ ધારયેત્| કિમર્થમ્ ? કણ્ઠશુદ્ધયે ઉત્ક્લિષ્ટદોષશાન્તયે ચ| કિં કૃત્વા ? ધૂમં-વિરેચનાદ્યન્યતમં, યથાયોગં પીત્વા, તતોઽસ્ય સ્નેહોક્તમાચારમાદિશેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉત્તાનશયનાનન્તરં ધૂમગણ્ડૂષાવાહ-ધારયેદિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"અથ નસ્યાર્હં નરમવ્યાહતવેગં ધૌતાન્તર્બહિર્મુખં નાતિક્ષુધિતં પ્રાયોગિકધૂમષાનવિશુદ્ધસ્રોતસમ્| તતઃ કનકરજતતામ્રાદ્યન્યતમશુક્તિસ્થિતં પ્રદેયૌષધત્રિભાગં વામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યામાક્રમ્ય નયનપ્રચ્છાદણમ્ ચતુર્ગુણં વાસો મધ્યમયા નાસાગ્રમુન્નમય્ય પ્રદેશિન્યનામિકાભ્યાં ચૈકૈકં નાસાપુટં પર્યાયેણ પિધાયેતરસ્મિન્ નાસાસ્રોતસિ દક્ષિણહસ્તેન પ્રણાડ્યા પિચુના વાઽનવચ્છિન્નધારમાસિઞ્ચેત્| ન ચ હીનાધિકં સકૃદેવ સર્વમત્યુષ્ણશીતમત્યુન્નતાવનતિશિરસે સઙ્કુચિતગાત્રાવયવાય દેયમ્| તત્ર હીનં દોષમુત્ક્લેશ્યાનિર્હરદ્ગૌરવારુચિકાસપ્રસેકપીનસચ્છર્દિકણ્ઠરોગાન્ કુર્યાત્| અધિકમતિયોગદોષાન્| સકૃદેવ સર્વં દત્તમુત્સ્નેહનશિરોરોગપ્રતિશ્યાયઘ્રાણક્લેદાનુચ્છ્વાસોપરોધં ચ| અત્યુષ્ણં દાહપાકજ્વરરક્તાગમશિરોરુગ્દ્દષ્ટિદૌર્બલ્યમૂર્ચ્છાભ્રમાન્| અતિશીતં હીનદોષાન્| અત્યુન્નતશિરસોઽપિ સમ્યક્શિરોઽપ્રતિપદ્યમાનં તાનેવ| અત્યવનતશિરસોઽતિદૂરગમનાત્ મૂર્ચ્છાજાડ્યકણ્ડૂદાહજ્વરાન્| સઙ્કુચિતગાત્રસ્ય સમ્યક્ધમનીરવ્યાપ્નુવદ્દોષોત્ક્લેશં વેદનાં સ્તમ્ભં વા| ન ચ નસ્યે નિષિચ્યમાને કોપહાસ્યવ્યાહારસ્પન્દનોચ્છિન્દ્યનાન્યાચરેત્| તથા હિ શિરોરુક્પ્રતિશ્યાયકાસતિમિરખલતિપલિતવ્યઙ્ગતિલકાલકમુખદૂષિકાણાં સમ્ભવઃ| અનભ્યવહરંશ્છ વામદક્ષિણપાર્શ્વયોરૌષધં નિષ્ઠીવેત્| સકફં હિ તદભ્યવહૃતમગ્નિમવસાદયેદ્દોષં ચ સંવર્દ્ધયેત્| એકપાર્શ્વનિષ્ઠીવને ન સર્વાઃ શિરા ભેષજેન સમ્યગ્વ્યાપ્યન્તે| પુનઃપુનશ્છૈનં સ્વેદયેત્| અથાસ્ય સ્નેહોક્તમાચારમાદિશેદતિદ્રવપાનં ચ વર્જયેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્યક્ઽઽસ્નિગ્ધે શિરસિ સુખોચ્છ્વાસાદયઃ સ્યુઃ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૯) - "સમ્યક્ઽઽસ્નિગ્ધે મૂર્ધ્નિ વિરિક્તે વા સુખોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસક્ષવથુસ્વપ્નપ્રબોધશિરોવદનેન્દ્રિયવિશુદ્ધયો ભવન્તિ, યથોક્તવ્યાધ્યુપશમશ્ચ|" ઇતિ| સ૦-રૂક્ષે તુ શિરસ્યક્ષિસ્તબ્ધતા સ્યાત્| તથા, નાસાયામાસ્યે ચ શોષો મૂર્દ્ધશૂન્યતા ચ સ્યાત્| સ૦-અતિસ્નિગ્ધે કણ્ડ્વાદયઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નેહનનસ્યસ્ય સમ્યગ્યોગમાહ-સમ્યક્સ્નિગ્ધ ઇતિ| સ્વપ્નબોધૌ સુખેન| આ૦ ર૦-સ્નેહનનસ્યસ્ય હીનયોગમાહ-રૂક્ષ ઇતિ| આ૦ ર૦-સ્નેહનનસ્યાતિયોગમાહ-સ્નિગ્ધ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુવિરિક્તે-સમ્યગ્વિરિક્તે, અક્ષિલઘુતાદયઃ સ્યુઃ| સ૦-દુર્વિરિક્તે ગદોદ્રેકો-રોગસ્યાધિક્યમ્| અતિવિરેચિતે ક્ષામતા-કૃશતા સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનનસ્તસ્ય સમ્યગ્યોગમાહ-સુવિરિક્ત ઇતિ| આ૦ ર૦-વિરેચનનસ્યસ્ય હીનયોગમાહ-દુર્વિરિક્ત ઇતિ| વિરેચનનસ્યસ્યાતિયોગમાહ-ક્ષામતેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રતિમર્શઃ ક્ષતક્ષામાદિષુ પ્રયોજ્યઃ| અકાલવર્ષણેઽપિ કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રતિમર્શસ્ય વિષયમાહ-પ્રતિમર્શ ઇતિ| અકાલવર્ષેઽપિ-અનાર્તવદુર્દિનેઽપિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"તૃષ્ણામુખશોષભીરુષુ" ઇત્યધિકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દૃષ્ટપીનસે તુ ન પ્રયોજ્યઃ| દુષ્ટપીનસો-નાસારોગેષુ (હૃ. ઉ. અ. ૧૯|૯) વક્ષ્યમાણઃ| તથા મદ્યપીતે, તથાઽબલશ્રોતે-રુદ્ધશ્રવણમાર્ગે, તથા કૃમિભિર્દૂષિતો મૂર્દ્ધા યસ્ય તસ્મિન્ કૃમિપીડિતશિરસિ, તથોત્કૃષ્ટો-વૃદ્ધિં ગતઃ, તથોત્ક્લિષ્ટઃ-પ્રચલો, દોષો યસ્ય તસ્મિંશ્ચ, પ્રતિમર્શો ન યોજ્યઃ| કેન પ્રકારેણ (કારણેન) ન યોજ્યઃ ? ઇત્યાહ-હીનેત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, એષાં સઃ-પ્રતિમર્શઃ, હીનમાત્રતયા,-હીના માત્રા યસ્ય સ હીનમાત્રઃ, તસ્ય ભાવો હીનમાત્રતા, તયા| ય (અ) સ્માદસૌ ન યુજ્યતે| એષાં હ્યુદીર્ણદોષત્વાત્ તાવતા દોષોત્ક્લેશ એવ ભવતિ ન શમઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુષ્ટપીનસાદૌ પ્રતિમર્શં નિષેધતિ-ન ત્વિષ્ટ ઇતિ| અબલશ્રોત્રે-શબ્દશ્રવણાસમર્થે| ઉત્કૃષ્ટદોષે ઉત્ક્લિષ્ટદોષે ચ , હિ-યસ્માત્, હીનમાનતયા યુક્તઃ સ દોષનિર્હરણા સમર્થત્વાદેતેષુ ન યોજ્ય ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસૌ-પ્રતિમર્શૌ, દ્વિબિન્દુકો નિશાદીનાં પઞ્ચદશાનાં કાલાનામન્તે પ્રયોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રતિમર્શસ્ય પઞ્ચદશ કાલાનાહ-નિશાહરિતિ| અહઃસ્વપ્નો-દિવાસ્વપ્નઃ| શ્રમો-વ્યાયામઃ| પ્રસ્રાવો-મૂત્રમ્| દ્વિબિન્દુકો-બિન્દુદ્વયમાત્રઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"બિન્દુર્વા યેન ચોત્ક્લેશો નાનુત્ક્લિષ્ટસ્ય જાયતે| નિષ્ઠ્યતે યત્ર વા સ્નેહો ન સાક્ષાદુપલક્ષ્યતે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર નિશાહર્ભુક્તવાન્તાહઃસ્વપ્નાખ્યેષુ પઞ્ચસુ કાલેષુ પ્રતિમર્શે પ્રયુક્તે સ્રોતસાં શુદ્ધિર્ભવતિ| ક્રમાત્-ક્રમેણૈવ પઠિતેષુ| અધ્વશ્રમમૈથુનાનાં ત્રયાણામન્તે પ્રતિમર્શે દત્તે સતિ ક્લમસ્ય નાશઃ સ્યાત્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| મનઃપ્રસાદશિરોલાઘવેઽપિ ભવતઃ| એવં શિરોભ્યઞ્જનાદિષુ પઞ્ચસ્વન્તે પ્રતિમર્શે યોજિતે સતિ દૃષ્ટેર્બલં સ્યાત્| તતઃ-અનન્તરં, દન્તકાષ્ઠહાસયોરન્તે યથાસઙ્ખ્યેન દ્વિજદૃઢત્વં પવનશમશ્ચ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તકાલાનાં ફલમાહ-પઞ્ચસ્વિતિ| પઞ્ચસુનિશાન્તાદિષુ, સ્રોતઃશુદ્ધિઃ| ત્રિષુ-અધ્વશ્રમરોતોન્તેષુ, ક્લમનાશઃ| પઞ્ચસુ-શિરોભ્યઞ્જનાદિષુ, દૃગ્બલમ્| દન્તધાવનાન્તે દન્તદાર્ઢ્યમ્| હાસ્યાન્તે વાતોપશમઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊનસપ્તવર્ષે નસ્યં ન યોજ્યમ્| તથા, અતિક્રાન્તાશીતિવર્ષે ચ નસ્યં પ્રયોજનમ્| અપૂર્ણાષ્ટાદશવર્શે ધૂમો ન પ્રયોજ્યઃ| કવલોઽપૂર્ણપઞ્ચવત્સરે ન પ્રયોજ્યઃ| ઊનદશમવર્ષે શુદ્ધિઃ-વમનવિરેકાદિકા, ન પ્રયોજ્યા| તથા, અતીતસપ્તતિવર્ષે ચ શુદ્ધિર્ન યોજ્યા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વયોવિશેષેણ નસ્યધૂમકવલશોધનાનિ નિષેધતિ-ન નસ્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રતિમર્શઃ પુનર્બસ્તિરિવ શસ્તો-હિતઃ| કથમ્ ? આજન્મમરણં,-જન્મમરણે અવધિં કૃત્વા, પ્રતિમર્શો હિત ઇત્યર્થઃ| સ ચ-પ્રતિમર્શો, નિત્યોપસેવનાત્-સન્તતમભ્યસ્યમાનો, મર્શ ઇવ ગુણાન્-સુખોચ્છ્વાસાદીન્ કુર્યાત્| અત્ર ચ-પ્રતિમર્શે, યન્ત્રણા-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકા, નાસ્તિ| ન ચ વ્યાપભ્દ્યઃ-"અક્ષિસ્તબ્ધતા શોષઃ" ઇત્યાદિભ્યો, ભયં મર્શ ઇવ-મર્શવત્ નાસ્તીતિ| મર્શ ઇવ મર્શવત્, સપ્તમ્યન્તાદ્વતિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રતિમર્શસ્ય સુખસેવ્યત્વમાહ-આજન્મેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈલમેવ નિત્યાભ્યાસેન પ્રતિમર્શન્યાયેન નસ્યાર્થે શ્રેષ્ઠં ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? મૂર્ધ્નઃ કફસ્થાનત્વાત્| ન ત્વપરે સ્નેહાઃ| તેષાં શ્લેષ્મલત્વાદિતિ ભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિત્યનસ્યે તૈલમેવોચિતમિત્યાહ-તૈલમેવેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૯) -"આશુકૃચ્ચિરકારિત્વં ગુણોત્કર્ષાપકૃષ્ટતા| મર્શે ચ પ્રતિમર્શે ચ વિશેષો ન ભવેદ્યદિ|| કોમર્શં સપરીહારં સાપદં ચ ભજેત્તતઃ| અચ્છપાનવિચારાખ્યૌકુટીવાતાતપસ્થિતી|| અન્વાસમાત્રાબસ્તી ચ તદ્વદેવ વિનિર્દિશેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આશુકારિગુણયુક્તો મર્શઃ, ચિરકારી તુ પ્રતિમર્શઃ| ગુણોત્કર્ષત્વયુક્તો મર્શો ગુણાપકૃષ્ટતાન્વિતસ્તુ પ્રતિમર્શ ઇત્યનયોર્ભેદઃ| યદિ ચ મર્શે પ્રતિમર્શે ચ વિશેષગુણો ન સ્યાત્, તતો મર્શં સપરિહારં સવ્યાપદં ચ કો ભજેત્ ? ન કશ્ચિદ્ભજેદિત્યર્થઃ| મર્શપ્રતિમર્શવિશેષવદચ્છપાનવિચારાખ્યૌ સ્નેહૌ શીઘ્રકારિત્વાદિના વિશેષેણ નિર્દિશેત્| તથા, કુટીપ્રવેશસ્થિત્યા યદ્રરસાયનમુપયુજ્યતે, યચ્ચ વાતાતપાદ્યપરિહારસ્થિત્યા રસાયનં ક્રિયતે, તે ચ દ્વે અપિ તથૈવ સવિશેષે નિર્દિશેત્| તથા, અન્વાસઃ-અનુવાસનં, તથા માત્રાબસ્તિશ્ચ, તાવપ્યેવં શીઘ્રકારિચિરકારિત્વાદિગુણૈર્વિનિર્દિશેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦૦૦૦૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદીનિ દ્રવ્યાણિ દિવ્યે જલે ક્વાથયેત્| ગોપી-સારિવા| પ્લવં-ગોપાલદમનાખ્યમ્| પુણ્ડ્રાહ્વં-પ્રપૌણ્ડરીકમ્| ધાવન્યૌ-કણ્ટકારિકામહોટિકાખ્યે| સુરભિઃ-સલ્લકી| સ્થિરે-શાલીપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ| કૃમિહરં-વિડઙ્ગમ્| અત્ર તૈલસમાનિ દ્રવ્યાણિ ગ્રાહ્યાણીતિ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારઃ| આકાશાદેવ પટાદિભિર્ગૃહીતં જલં દિવ્યમુચ્યતે| તચ્ચ તૈલાચ્છતગુણં ગૃહીત્વા તાવત્ક્વાથયેત્, યાવદ્દશગુણો રસસ્તૈલાત્સ્યાત્| તેન ચ ક્વાથેન તૈલં દશૈવ વારાન્ પચેત્| દશમે ચ પાકે તૈલસમમજાક્ષીરં ક્ષિપેત્| તતઃ પુનઃ પચેત્| ઇત્યેતત્તૈલં મહાગુણં-સર્વોત્તમગુણં, અણુતૈલસંજ્ઞં કથયન્તિ| અણુષુ તૈલમણુતૈલમ્| અણૂનીન્દ્રિયસ્રોતાંસિ પ્રવિશતીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યતૈલેષુ શ્રેષ્ઠત્વાદણુતૈલમાહ-જીવન્તીતિ| જીવન્ત્યાદીનિ શતગુણે જલે નિષ્કાથ્ય, જીવન્ત્યાદ્યપેક્ષયૈવ દશગુણં રસં પરિશેષ્ય, તૈલાદ્દશગુણેન સલિલેન-ક્વાથેન, દશવારં તૈલં પચેત્| અર્થાત્પ્રતિવારં તૈલસમઃ ક્વાથઃ| દશમે તુ પાકે તૈલસમમાજદુગ્ધં ક્વાથં ચાવશિષ્ટં ક્ષિપેત્| સેવ્યંઉશીરમ્| પ્લવં-ક્ષુદ્રમુસ્તમ્| ધાવન્યૌ-બૃહતીદ્વયમ્| સુરભિંરાસ્નામ્| સ્થિરે-શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ| કમલાત્કિઞ્જલ્કંપદ્મકેસરમ્| અત્ર જીવન્ત્યાદીનામેવ કલ્કઃ, "યતઃ ક્વાથસ્તતઃ કલ્કઃ કેવલક્વાથભાષિતે|" ઇતિ વચનાત્| કલ્કં બિનૈવ પાક ઇત્યપરે| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૨૯)-"અણુતૈલવિધાનં તુ મઞ્જિષ્ટામધુકપ્રપૌણ્ડરીકજીવકર્શભકાકોલીદ્વયપયસ્યાસારિવાનન્તાનીલોત્પલાઞ્જનરાસ્નાવિડઙ્ગતણ્ડુલમધુપર્ણીશ્રાવણીમેદાકાકનાસાસરલસાલભદ્રદારુચન્દનૈઃ સુપિષ્ટૈરષ્ટગુણં પડ્ગુણેન પયસા તૈલં વિપચેત્| ઘૃતં વા પિત્તોલ્બણેષુ દોષેષુ| અથવા ચન્દનાગુરુપત્રદાર્વ્લીત્વઙ્મધુકબલૈલાદ્વયપદ્મોત્પલપદ્મકેશરપૌણ્ડરીકવિડઙ્ગોશીરહ્નીબેરવન્યત્વઙ્મુસ્તાસારિવાબૃહતીદ્વયાંશુમતીદ્વયજીવન્તીદેવદારુસુરભિશતાવરીઃ શતગુણે દિવ્યેઽમ્ભસિ દશભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયેત્| તતસ્તસ્ય ક્વાથસ્ય દશમાંશેન સમાંશં તૈલં સાધયેત્| દશમે ચાત્ર પાકે તૈલતુલ્યમાજમપિ પયો દદ્યાત્| એતદપ્યણુતૈલં પૂર્વસ્માદ્વિશેષેણેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકરં કેશ્યં બલ્યં કણ્ઠ્યં પ્રીણનં બૃંહણં દોપત્રયઘ્નં ચ|" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરાત્-"નસ્યં વિદધ્યાદ્ગુડનાગરં વા સસૈન્ધવાં માગધિકામથો વા| ઘ્રાણાસ્યમન્યાહનુબાહુપૃષ્ટશિરોક્ષિકણ્ઠશ્રવણામયેષુ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નસ્યશીલિનો નિબિડોચ્ચતરરમણીયત્વગાદયઃ સ્યુઃ| ત્વક્ ચ સ્કન્ધશ્ચ ગ્રીવા ચાસ્યં ચ વક્ષશ્ચ એતેષાં સમાહારઃ ત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષઃ| ઘનોન્નતપ્રસન્નં ત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષો યેષાં તે ઘનોન્નતપ્રસન્નત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષસઃ| તથા, પુષ્ટેન્દ્રિયાઃ પલિતવર્જિતાશ્ચ ભવેયુઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને નસ્યવિધિર્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૦||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યશીલનસ્ય ફલમાહ-ઘનોન્નતેતિ| ઘનત્વચઃ, ઉન્નતસ્કન્ધગ્રીવાવક્ષસઃ, પ્રસન્નાસ્યાઃ, ઇતિ યથાયોગં સમ્બન્ધઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| નસ્યકર્મપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૨૦||