௫. த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயஃ| தஸ்யாயஂ ஸம்பந்தஃ "நித்யஂ ஹிதாஹாரவிஹாரஸேவீ " இத்யுக்தம்| தௌ சாஹாரவிஹாரௌ திநசர்யுர்துசர்யயோர்யத்யபி நியமிதௌ, ததாபி ந பவத்யலஂ ஹிதாஹிதஸ்வரூபவிஜ்ஞாநம்| ஏவஂ ஹி தத்ராவாதீத் (ஹ.ஸூ.அ.௩|௨௬)-'குருஶீததிவாஸ்வப்நஸ்நிக்தாம்லமதுராஂஸ்த்யஜேத்"| ததா (ஹ.ஸூ.அ.௩|௪௭)-வ்யக்தாம்லலவணஸ்நேஹஂ ஸஂஶுஷ்கஂ க்ஷௌத்ரவல்லகு"| ததா, அநந்தராதீதேऽப்யத்யாயே ஜகாத (ஸூ.அ. ௪|௬)-"அந்நபாநஂ ச விட்பேதி இதி| ததியதா வாக்யேந ந ஜ்ஞாயதே கிஂ புநஸ்தத் குருஶீதம்? கிஂ லகு ? கிஂ ஸ்நிக்தாம்லம் ? கிஂ ஶகத்பேதநம்? இதி| தஸ்மாதாஹாரத்ரவ்யஸ்வரூபமதஃபரஂ ப்ரதந்யதே| தத்ராபி பஞ்சவர்கஸ்வபாவத்வேநால்பவக்தவ்யத்வாத் ப்ராக்த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயஸ்வரூபஂ நிர்தேஷ்டுஂ யுக்தம், அந்நஸ்ய ஸப்தவர்கஸ்வபாவத்வேந பூயஸ்த்வாதித்யாஹ-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபாமேவாயஂ ஸ்வாபாவிகோ குணோ யத் த்ரவத்வம்| அதோ யாநி காநிசித் த்ரவரூபாணி த்ரவ்யாணி தாநி ஸர்வாணி ஆப்யாந்யேவ க்ஷீரதத்யாதீநி| ததர்தஂ த்ரவத்ரவ்யஶப்தஃ ஸாமாந்யேந ஸர்வத்ரவவ்யக்திபரிக்ரஹார்தஃ ஶாஸ்த்ரகதா ப்ரயுக்தஃ| த்ரவாணி ச தாநி த்ரவ்யாணி ச த்ரவத்ரவ்யாணி, தேஷாஂ விஜ்ஞாநஂ-அவபோதஃ, தஸ்மை ஹிதோ த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயோऽத்யாயஃ, தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ-ப்ரதயிஷ்யாமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாது ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| யதஃ பூர்வைஸ்த்ரிபிரத்யாயைர்விஹார உக்தஃ| ஆஹாரோ வக்தவ்யஃ| ஸ ச த்விவிதஃ,-த்ரவோऽத்ரவஶ்ச| தத்ர த்ரவோऽஸ்மிந்நத்யாயே| அத ஏவாயஂ த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயஃ| தத்ர ச பஞ்ச வர்காஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஸூ.அ. ௫/௮௩)- "தோயக்ஷீரேக்ஷுதைலாநாஂ வர்கைர்மத்யஸ்ய ச க்ரமாத்" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜீவநஂ-ஓஜோவிவத்திகரம், ஸௌம்யதாதுவர்தநமித்யந்யே| தர்பணஂ-க்லமஹத், [தப்திகதித்யந்யே]| ஹத்யஂ-ஹதயாய ஹிதம், ந து ஹதயஸ்ய ப்ரியஂ ஹத்யமிதி வ்யாக்யேயம்| ஏவஂ ஹி வ்யாக்யாயமாநே, "அம்லஂ ஹத்யாநாம்" (ச.ஸூ.அ.௨௫|௩௯) இத்யாக்ர்யாணாஂ மத்யே தத்பாடஂ முநிர்நைவாகரிஷ்யத்| யஸ்மாத்கிஞ்சித் த்ரவ்யஂ கஸ்யசித்ப்ரியஂ பவதி, ந ஸர்வஂ ஸர்வஸ்ய| தஸ்மாத்ததயாய ஹிதஂ ஹத்யமிதி போத்யம்| ததா, ஹ்லாதி-ஆஹ்லாதகரம்| ததா, புத்தேஃ ப்ரபோதநம், யாவந்மாத்ரா யஸ்ய ஶேமுஷீ ஸா தஸ்ய ஸ்புடப்ரதிபாஸா தத்யோகாத்பவதீத்யர்தஃ| தநு-ஸ்வச்சம்| அவ்யக்தரஸஂ-அநபிவ்யக்தஷட்ரஸமித்யர்தஃ| மஷ்டஂ-அத்யாஸ்வாதஸுகம்| ஸந்தி ஹி பூரிரஸக்வாதசூர்ணவடகாதீந்யப்யவ்யக்தரஸாநி, ந து கார்த்ஸ்ந்யேந தாநீந்த்ரியப்ரஸாதாஸ்வாதப்ரீதிகராணி| ததா, அநுரஸபாஹுல்யாத்பதகபி த்ரவ்யாண்யபயாமலகாதீந்யவ்யக்தரஸாநி, ந து புநஸ்தாநி ததா மநஃப்ரீணநாநி| பாநீயஸ்ய சாவ்யக்தரஸஸ்யாப்யாஶ்ரயவஶாத் கஷாயத்வஸ்வாதுத்வாதி பவத்யேவ| ததா சாஷ்டாங்கஸங்க்ரஹேऽபடத்(ஸூ.அ.௬)- "ஶ்வேதே கஷாயஂ, தத்ஸ்வாது கஷ்ணே, திக்தஂ ச பாண்டுரே" இத்யாதி| மஷ்டஂ-ஶுத்தமிதி ந வ்யாக்யேயம்| ததா ச முநிஃ (ச.ஸூ.அ.௨௭|௧௯௩)- ஶீதஂ ஶுசி ஶிவஂ மஷ்டஂ விமலஂ லகு ஷட்குணம்| ப்ரகத்யா திவ்யமுதகம்" இதி| அத்ர ஹி மஷ்டவிமலயோர்த்வயோருபாதாநே பௌநருக்த்யஂ ஸ்யாத்| தஸ்மாந்மஷ்டஶப்தோऽத்ர மநஃப்ரீணநார்தஃ| ததா, ஶீதஂ-வீர்யேண ச ஸ்பர்ஶேந ச| ததா, லகு-லகுகுணயுக்தம்| ததா,அமதோபமஂ-யதா கிலாமதஂ த்ரிதோஷக்நத்வதாதுஸாம்யகத்த்வவிஷார்திஜித்த்வாதிகுணைரஶேஷைர்யுக்தஂ ததைவைதஜ்ஜலமபீத்யர்தஃ| ததா சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)- "ஸூர்யோத்ததப்ரமுக்தத்வால்லகு வாதகபாபஹம்| ஶைத்யஜீவநஸௌம்யத்வைஃ பித்தரக்தவிஷார்திஜித்||" இதி| ததா, நபஸோ ப்ரஷ்டஂ-அந்தரிக்ஷாத்பதிதமாத்ரஂ, வஸ்த்ராதிகஹீதஂ காங்கஂ ஜலமீதக்குணஂ பவதி| துஶப்தஃ புநரர்தே| அர்கேந்துமாருதைஃ-ரவிசந்த்ராநிலைஃ, ஸ்பஷ்டஂ-ஸம்பத்தஂ ஸத், புநஃ ஹிதாஹிதத்வே-பத்யாபத்யத்வே, தேஶகாலாவபேக்ஷதே-தேஶகாலாவநுவர்ததே| தேஶோ விஷயஃ பாத்ரமாஶ்ரய இதி பர்யாயாஃ| தத்ர கிமநூபதேஶே ஜாங்கலே வா தத்பதிதம்? ததா, கிமஸிதஶ்வேதாத்யந்யதமே வா? இதி தேஶாநுவர்தநம்| ததா, ஶீதே கிமுதோஷ்ணேऽதவா வர்ஷாக்யே பதிதம்? இதி காலாநுவர்தநம்| ரவிசந்த்ராநிலைரிதி ஸமஸ்தநிர்தேஶோ யதா ஸமஸ்தைரேதைஃ ஸ்பஷ்டஂ ந து வ்யஸ்தைஃ, ததா ஹிதாஹிதத்வே தேஶாத்யபேக்ஷத இதி த்யோதயதி| ஸத்யோ வஸ்த்ராதிகஹீதஸ்ய ஜலஸ்ய து ந ஸர்வைரேதைர்யோகஃ ஸம்பவதீதி தத்ப்ராயேண ஹிதமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ராதௌ தோயவர்கஃ| தத்தோயஂ த்வேதா,- திவ்யஂ பௌமஂ ச| திவ்யஂ சதுர்தா,- தாரஂ காரஂ தௌஷாரஂ ஹைமஂ ச| தாரஂ த்வேதா,-காங்கஂ ஸாமுத்ரஂ ச| தத்ர காங்ககுணாநாஹ-ஜீவநமிதி| ஜீவநஂ ப்ராணதாரணம்| தர்பணஂ-தப்திஜநநம்| ஹத்யஂ-ஹதயஸ்ய ப்ரியம், தத்ப்ரஸாதகரத்வாத்| ஹ்லாதி-ஸுகஜநகம்| புத்திப்ரபோதநஂ-ப்ரஜ்ஞாவிகாஶஜநகம்| தநு-ஸர்வேப்யோऽபி விரலம்| அவ்யக்தரஸஂ-ரஸவதப்யநபிவ்யக்தமதுராதிரஸவிஶேஷம்| மஷ்டஂ-ஜிஹ்வேந்த்ரியப்ரியம்| ஶீதஂ-ஸ்பர்ஶவீர்யாப்யாம்| லகு-ஶீக்ரபாகம்| அமதோபமஂ-தேவாநாமமதமிவேதஂ மநுஷ்யாணாம்| கங்காம்பு-ஆகாஶகங்காதோயஂ மேகைராநீதம்| நபஸோ ப்ரஷ்டஂ-ஆகாஶாத்பதிதம், திவ்யமித்யர்தஃ| கங்காம்ப்விதி ஸாமுத்ரஸ்ய வ்யாவத்த்யர்தம்| நபஸோ ப்ரஷ்டமிதி பௌமஸ்ய| திவ்யஸ்ய பௌமாத்விஶேஷமாஹ-ஸ்பஷ்டமிதி| திவ்யமேவ பூஸம்பந்தாத்பௌமமுச்யதே-ஸ்பஷ்டமிதி| தேவ்யமேவ பூஸம்பந்தாத்பௌமமுச்யதே| தச்சார்காதிபிஃ ஸ்பஶ்யதே| ஸ்பஷ்டஂ ச வ்யக்தரஸத்வாதிதோஷஸம்பந்தாத்திதாஹிதத்வே பூயோ தேஶகாலாவபேக்ஷதே| பூயோக்ரஹணஂ திவ்யஸ்யாபி கிஞ்சித்தேஶகாலாபேக்ஷத்வஂ த்யோதயதி| தேஶாபேக்ஷா யதா-ஸுபாத்ரஸ்தஂ ஹிதம், அஹிதஂ துஷ்பாத்ரஸ்தம்| வக்ஷ்யதி ஹி-"ஐந்த்ரமம்பு ஸுபாத்ரஸ்தமவிபந்நஂ ஸதா பிபேத்|" இதி| காலாபேக்ஷா யதா-ஆர்தவஂ ஹிதம், அநார்தவமஹிதம்| வக்ஷ்யதி ஹி-"அநார்தவஂ ச யத்திவ்யமார்தவஂ ப்ரதமஂ ச யத் " இதி| பௌமஂ து பூயஸ்ததோऽப்யதிகமபேக்ஷதே| தத்ர தேஶாபேக்ஷா யதா-ஜாங்கலே ஹிதம், அஹிதமநூபே| தத்ராபி ஶுச்யாதௌ ஹிதம், அஹிதமஶுச்யாதௌ| தத்ராபி கூபாதௌ ஹிதம், அஹிதஂ ஷல்வலாதௌ| தத்ராபி ஸுபாத்ரே ஹிதம், அஹிதஂ துஷ்பாத்ரே| தத்ராபி க்வசித்தேஹே ஹிதம், அஹிதஂ க்வசித் இத்யாதி| காலாபேக்ஷா யதாஶரத்தீஷ்மயோர்ஹிதம், அஹிதமந்யதா| தத்ராபி திவா ஹிதம், அஹிதஂ ராத்ரௌ| தத்ராபி புக்தஸ்ய மத்யே ஹிதம், அஹிதமந்தாத்யோஃ, இத்யாதி| திவ்யஂ ஸர்வதா ஸர்வத்ர ஸர்வேஷாஂ ஹிதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யேந-அம்புநா, அபிவஷ்டஂ-ஆபிமுக்யதஃ ஸிக்தஂ, ஶால்யந்நஂ ராஜதஸ்திதமக்லிந்நஂ-அக்லேதயுதஂ, அவிவர்ணஂ ச பவதி, தத்காங்கஂ ஜலஂ பேயம்| பேயமித்யுபலக்ஷணார்தம், ஸ்நாநாவகாஹயோரபி தத்பத்யமேவ| ரஜதஸ்ய ரூபஸ்ய விகாரோ ராஜதம்| ப்ராணிரஜதாதிப்யோऽஞ்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காங்கஂ லக்ஷயதி-யேநாபிவஷ்டமிதி| அபிவஷ்டஂ தாராஸம்பாதேந ஸிக்தம்| ராஜதே-ரௌப்யபாத்ரே| அக்லிந்நம்-ஸிக்தப்ரக்லேதரஹிதம்| அவிவர்ணஂ-வர்ணாந்தரரஹிதம்| பரீக்ஷா ச முஹூர்தமாத்ரம்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே (ஸூ. அ. ௪௫/௭)- "ஸ யதி முஹூர்தமாத்ரஂ ஸ்திதஸ்தாதஶ ஏவ பவதி, ததா காங்கஂ பததீத்யவகந்தவ்யம்" இதி| பேயஂ-பாநார்ஹம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்யதா ஸாமுத்ரமிதி| ஏதல்லக்ஷணவிபர்யயேண யேநாம்புநா ஸிக்தஂ ஶால்யந்நஂ விவர்ணஂ மலிநஂ க்லிந்நஂ பவேத், தத்ஸாமுத்ரம்| தச்ச ந பாதவ்யம்| அத்ராபி பாநநிஷேத உபலக்ஷணார்த:| ஸ்நாநாவகாஹாவபி ஹி நாநேந கார்யௌ| ஸாமுத்ரஸ்ய க்ஷாராந்வயத்வாத் க்லேதநாதியோகஃ| நநு, ஸாமுத்ரமித்யயுக்தம்| யதஃ ஸமுத்ரஶப்தஸ்ய தூமாதிபாடாத் தூமாதிப்யஶ்சேதி வுஞா பவிதவ்யமிதி கேசித்| மைவம்| தூமாதிப்யஶ்சேத்யத்ரைவ கணே பட்யதே, ஸமுத்ராந்நாவி மநுஷ்யே ச வுஞ்| ஸாமுத்ரிகீ நௌஃ ஸாமுத்ரிகோ மநுஷ்யஃ| அந்யத்ர த்வணேவ, ஸாமுத்ரஂ ஜலமிதி| தஸ்மாந்ந்யாய்யமேவைதத்| ஏவஂ ஸாமுத்ரோ மணிரித்யாதயோ வைத்யாஃ| அத கிஂ ஸதைவைதந்ந பாதவ்யம் ? நேத்யாஹ-மாஸாதித்யாதி| ஆஶ்வயுஜமந்தரேணைதந்ந பாதவ்யம்| ஆஶ்வயுஜே து மாஸி காலஸ்வாபாவ்யாத் பத்யமேவேதி பாவஃ| ஸுஶ்ருதஸ்த்வதீதே (ஸூ.அ.௪௫| ௭)- "காங்கமாஶ்வயுஜே மாஸி ப்ராயோ வர்ஷதி மாதவஃ| ததுபாததீத" இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸாமுத்ரஂ லக்ஷயதி-அந்யதா ஸாமுத்ரமிதி| அந்யதா-க்லேதவைவர்ண்யோத்பத்தௌ| ஸாமுத்ரபாநஂ நிஷேததி-தந்நேதி| தத் ஸாமுத்ரம், மாஸாதாஶ்வயுஜாத்விநா, கஹீதமிதி ஶேஷஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே (ஸூ. அ. ௪௫/௭)-"ஸாமுத்ரமப்யாஶ்வயுஜே மாஸி கஹீதஂ காங்கவத்பவதி" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஐந்த்ரஂ-ஆந்தரிக்ஷம், அம்பு-ஜலஂ காங்கம், ஸுபாத்ரஸ்தஂ ஶோபநே பாஜநே ராஜதாதௌ ஸ்திதம், அவிபந்நஂ-அதூஷிதமவிநஷ்டஂ, பிபேத்| ந மலிநாஶுசிஜுகுப்ஸிதபாத்ரஸ்தம்| ததபாவே-தஸ்யைந்த்ரஸ்யாபாவே ஸதி, பூயிஷ்டஂ-பாஹுல்யேந, ஆந்தரிக்ஷாநுகாரி-ஆந்தரிக்ஷமைந்த்ரஂ ஜலஂ யதநுகரோதி ஸ்வச்சாதிகுணைஃ ஸதஶஂ, தத்பிபேத்| ததேவாஹ-ஶுசீத்யாதி| ஶுசிஶ்சாஸௌ பத்வஸிதஶ்வேதஶ்ச ஶுசிபத்வஸிதஶ்வேத:, தஸ்மிந் தேஶே யஜ்ஜலஂ ஸ்திதம்| ததா, அர்கபவநாப்யாமாஹதஂ-ஆஸமந்தாத் க்ராந்தம்| ஈதஶமாந்தரிக்ஷாநுகாரி ஸ்யாதிதி பாவஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திவ்யபாநஂ விதத்தே-ஐந்த்ரமிதி| ஐந்த்ரஂ-திவ்யம்| ஸுபாத்ரஸ்தஂ-ஶுத்தஸௌவர்ணாதிபாத்ரஸ்தம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௬)-"காததௌதஶிலாபஷ்டவஸ்த்ராதிப்யஃ ஸ்ருதஂ ஜலம்| ஹைமமந்மயபாத்ரஸ்தமவிபந்நஂ ஸதா பிபேத்||" இதி| அவிபந்நஂ-ஸ்பர்ஶரஸாதிவிகதிரஹிதம்| ஸதா-ஸர்வேஷு துஷு| பௌமபாநஂ விதத்தே-ததபாவ இதி| ததபாவே-திவ்யாபாவே| பூமிஷ்டஂ-பௌமம்| ஆந்தரிக்ஷாநுகாரி-திவ்யஸதஶகுணம்| ஶுச்யாதௌ தேஶே ஸ்திதம்| ஶுசிஃ-நிர்மலஃ| பதுஃ-விஸ்தீர்ணஃ| அஸிதஃ-கஷ்ணஃ| ஶ்வேதோ-தவலஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பங்க-கர்தமஃ| ஶைவாலஃ-ஶைவலம்| தணஂ-கடஃ| பர்ணஂ-பத்ரம்| ஆவிலஂ சாஸ்ததஂ சாவிலாஸ்ததம், பங்காதிபிராவிலாஸ்ததஂ பங்காத்யாவிலாஸ்ததம்| யதாஸம்பவமத்ர ஸம்பந்தஃ, தேந பங்கேநாவிலஂ-கலுஷஂ, ஶைவாலாதிபிராஸ்ததஂ-ஸஞ்சாதிதமிதி போத்யம்| ததா, ஸூர்யேந்துபவநைரதஷ்டஂ-அநாஸேவிதஂ, ந பிபேத்| ததா, அபிவஷ்டஂ-தத்காலபதிதாந்யவர்ஷமிஶ்ரீபூதஂ காலாந்தராஶ்ரிதம்| கரநாதே த்வேவமுக்தம்- "வார்ஷிகஂ ததஹர்வஷ்டஂ பூமிஷ்டமஹிதஂ ஜலம்| வ்யுஷ்டஂ த்விராத்ரஂ தச்சைவ ப்ரஸந்நமமதோபமம்||" இதி| ததா, கநஂ-அஸ்வச்சம்| ததா, குரு-குருகுணம்| ததா, பேநிலஂ பேநவத்| ததா, ஜந்துமத்-கீடயுக்தம்| ததா, தப்தஂ-உஷ்ணம்| ததா, அதிஶைத்யதஃ-அதிஜாட்யாத், தந்தக்ராஹி-தந்தாந் கஹ்ணாதி கார்யாக்ஷமாந் கரோதி, தச்சீலம்| ந பிபேதிதி ப்ரதிபதஂ யோஜ்யம்| இத்யயஂ ப்ராயோ பூமிஷ்டதோயஸ்ய நிஷேதஃ| அதுநா ஆந்தரிக்ஷஂ யந்ந பேயஂ ததாஹ-அநார்தவமித்யாதி| யத்திவ்யஂ ஜலமார்தவஂ ந பவதி, தச்ச ந பிபேத்| நநு, ஸர்வமேவ திவ்யஂ ஜலமார்தவம், காலஸ்ய துரூபத்வாத்| தௌ ச பவமார்தவம்| ஏவஂ ச ந கிஞ்சிதநார்தவஂ ஸம்பவதி| உச்யதே| அநார்தவஂ ந பிபேத்| அர்தாதார்தவஂ பிபேதித்யுக்தஂ பவதி| ததத்ர ஸாமாந்யோக்தாவபி விஶிஷ்டோ திவ்யஸ்ய ஜலஸ்ய கால துரூபோ போத்யோ வர்ஷாக்யஃ, யஸ்மிந் காலே திவ்யஂ ஜலஂ பேயத்வேநாப்யநுஜ்ஞாயதே| யதா-"வர்ஷாஸு திவ்யநாதேயே" இத்யாதி| அந்யர்துபவஂ த்வநார்தவத்வாந்ந பேயம்| அத்ர ச வர்ஷாக்ய துஶ்சாதுர்மாஸிகோऽபிப்ரேதஃ| அத ஏவாஶ்வயுஜே மாஸி திவ்யஂ ஜலஂ பேயத்வேநாநுஜஜ்ஞே| அந்யதா ஹ்யநார்தவத்வாத்ததபேயமேவ ஸ்யாத்| ஆர்தவஂ ப்ரதமஂ ச யத்ந கேவலமநார்தவஂ ந பிபேத் யாவதார்தவமபி ப்ரதமஂ ந பிபேத்| குதோ ஹேதோ: ? இத்யாஹ-லூதாதீத்யாதி| லூதா ஆதிர்யேஷாஂ தே லூதாதயஃ,-க்ஷுத்ரஜந்தவஃ ப்ராணிவிஶேஷாஃ, தேஷாஂ தந்துவிண்மூத்ரவிஷாணி| தந்துஃ-ஸூத்ராகாரவிஶேஷோ, லாலேத்யந்யே| தேஷாஂ லூதாதிதந்துவிண்மூத்ரவிஷாணாஂ ஸஂஶ்லேஷஃ-ஸம்பர்கஃ, தேந தூஷிதஂ யதஃ, ததஸ்ததார்தவமபி ந பேயம்| கேசித்த்வேவஂ வ்யாக்யாநயந்தி-ஆர்தவஂ ப்ரதமஂ ச யத்தந்ந பேயம், லூதாதிதந்த்வாதிதூஷிதஂ ச ந பேயமிதி| ஸங்க்ரஹே சாத்யகீஷ்ட (ஸூ.அ.௬)- "தத்குர்யாத்ஸ்நாநபாநாப்யாஂ தஷ்ணாத்மாநோதரஜ்வராந்| காஸாக்நிஸாதாபிஷ்யந்தகண்டூகண்டாதிகாநதஃ|| தத்வர்ஜயேதபாவே வா தோயஸ்யாந்யஸ்ய ஶஸ்யதே| கநவஸ்த்ரபரிஸ்ராவைஃ க்ஷுத்ரஜந்த்வபிரக்ஷணம்|| வ்யாபந்நஸ்யாஸ்ய தபநமக்ந்யர்காயஸபிண்டகைஃ| பர்ணீஂமூலபிஸக்ரந்திமுக்தாகதகஶைவலைஃ|| வஸ்த்ரகோமேதகாப்யாஂ வா காரயேத்தத்ப்ரஸாதநம்| பாடலாகரவீராதிகுஸுமைர்கந்தநாஶநம்||' இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பங்காவிலாதேஃ பாநஂ நிஷேததி-ந பிபேதிதி| பங்காதிபிர்யதாஸம்பவபாவிலமாஸ்ததஂ ச| ஆவிலஂ-மலிநம்| ஆஸ்ததஂ-ஆச்சாதிதம்| அபிவஷ்டஂ-அபிநவவஷ்டம்| காலமாநஂ தூக்தஂ காரணாதிநா-"வார்ஷிகஂ ததஹர்வஷ்டஂ பூமிஷ்டமஹிதஂ ஜலம்| வ்யுஷ்டஂ த்விராத்ரஂ தச்சைவ ப்ரஸந்நமமதோபமம்||" இதி| கநஂ-ஸாந்த்ரம்| ஜந்துமத்-கமிஜுஷ்டம்| தப்தஂ-பூமிஷ்டமேவ ஸூர்யாஂஶுபிஃ| அதிஶைத்யாத்தந்தக்ராஹி-தந்தபீடகம்| அநதுஃ-வஷ்டேரகாலஃ| ஸ சோக்தோ ஜ்யோதிஃஶாஸ்த்ரே-"அநுராதர்க்ஷமாரப்ய ஷோடஶர்க்ஷேஷு பாஸ்கரஃ| யாவத்ப்ரவர்ததே தாவதகாலஃ பரிகீர்திதஃ||" இதி| ப்ரதமஂ-அகஸ்த்யோதயாத்ப்ராக் வஷ்டம்| ஸ ச ஸிஂஹராஶ்யர்க இதி ஜ்யோதிர்விதஃ| ஆர்தவமபி குதோ ந பிபேத் ? யதோ லூத தீநாஂ-கேசராணாஂ விஷப்ராணிநாஂ, தந்த்வாதிபிர்யஃ ஸஂஶ்லேஷஃ, தேந தூஷிதம்| தந்தவஃ-தந்நிர்மிதாநி ஸூத்ராணி| உக்தஂ ச காஶ்யபேந-"பலாஹகாத்யாஃ ஸமதாஃ கீடா லூதாஶ்ச கேசராஃ| தத்விஷோத்ஸர்கஸஂஸர்காதக்ராஹ்யஂ தத்ததா ஜலம்||' இதி| அயஂ ச தோஷோऽகஸ்த்யோதயாதபைதி| உக்தஂ ச ஜ்யோதிஃஶாஸ்த்ரே (ப. ஸஂ. அ. ௧௨/௧௨)- "ஸலிலமமரபாஜ்ஞயோஜ்ஜிதஂ யத்வநபரிவேஷ்டிதமூர்திபிர்புஜங்கைஃ| பணஜநிதவிஷாக்நிஸம்ப்ரதுஷ்டஂ பவதி ஶிவஂ ததகஸ்த்யதர்ஶநேந||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- நத்யஃ ஸமாஸாத்-ஸஂக்ஷேபதஃ, பத்யாஃ-ஹிதா:| காஃ ? இத்யாஹ-யாஃ பஶ்சிமமுததிஂ-ஸமுத்ரஂ கச்சந்தீதி பஶ்சிமோததிகாஃ| அந்யேப்யோऽபி தஶ்யத இதி டஃ| ததா, ஶீக்ரவஹாஃ-வேகவத்யஃ| ததா, அமலோதகாஃ-நிர்மலஸலிலாஃ| ஏவஂ த்ரிவிஶேஷணவிஶிஷ்டாஃ பத்யாஃ| அதஃ-ஆப்யோ, யாஃ புநரந்யதா-விபரீதலக்ஷணாஃ, தா விபரீதாஃ- அபத்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திவ்யாபாவே பௌமஂ பேயமித்யுக்தம்| தஸ்ய சாஷ்டௌ பேதாஃ| யதோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௬)- "கௌபஸாரஸதாடாகசௌண்ட்யப்ராஸ்ரவர்ணௌத்பிதம்| வாபீநதீதோயமிதி தத்புநஃ ஸ்மதமஷ்டதா||" இதி| கம்பீரஃ ஸங்கீர்ண இஷ்டகாதிபத்தஃ புருஷகதோ ஜலாஶயஃ-கூபஃ| தத்விபரீதஂ-ஸரஃ| புருஷகதஂ ஸரஃதடாகஃ| ஸ்வயஂ விஶீர்ணஶிலாஶ்வப்ரஂ-சௌண்டிஃ| பர்வதநிர்ஜரஃ-ப்ரஸ்ரவணம்| பூமிமுத்பித்யோத்வமஜ்ஜலஸ்தாநஂ-உத்பிதம்| இஷ்டகாதிபத்தோ விஸ்தீர்ணஃ ஸஸோபாநஃ கூபோ-வாபீ| நதீ-ப்ரஸித்தா| தத்ர நதீவிஶேஷகுணாநாஹ-பஶ்சிமோததிகா இதி| அதோऽந்யதா-பூர்வஸமுத்ரகா மந்தவஹா மலிநோதகாஶ்ச| விபரீதாஃ-அபத்யாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹிமவாஂஶ்ச மலயஶ்ச ஹிமவந்மலயௌ, தாப்யாமுத்பூதாஃ-ஸஞ்ஜாதாஃ பத்யாஃ| கிஂ ஸர்வா ஏவ ? நேத்யாஹ-உபலேத்யாதி| உபலாநாமாஸ்பாலநஂ-உல்லாலநஂ, தேநாக்ஷேபஃ-க்ஷோபஃ, தேந விச்சேதாஃ-விஶ்லேஷாஃ, உபலாஸ்பாலநாக்ஷேபவிச்சேதாஃ தைஃ| கேதிதஂ-ஜாதக்ஷோபமுதகஂ யாஸாஂ தாஃ கேதிதோதகாஃ, யா ஹிமவந்மலயோத்பூதாஸ்தா ஏவ பத்யா:| யாஸ்த்வேவஂபூதா ந பவந்தி தா அபத்யாஃ| ஸ்திரா இதி| தா ஏவாऽவஹந்த்யஃ ஸத்யஃ கம்யாதீந் குர்வதே| ஹச்ச கண்டஶ்ச ஶிரஶ்ச தேஷாஂ ரோகாஃ, கமயஶ்ச ஶ்லீபதஂ ச ஹத்கண்டஶிரோரோகாஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| முநிரபி ஹிமவத்ப்ரபவாநாஂ பத்யத்வமாஹ| கஷ்ணாத்ரேயஸுஶ்ருதௌ த்வபத்யத்வமாஹதுஃ| அத ஏவாயஂ க்ரந்தகாரோ யுக்த்யா மதத்வயமபி ஸங்கிரமாணோ விஶேஷணமுபந்யஸ்தவாந்- 'உபலாஸ்பாலநாக்ஷேபவிச்சேதை: கேதிதோதகா:' இதி| தேந யா ஏவஂவிதா ந பவந்தி, தா ந பத்யா இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஹிமவந்மலயநதீகுணாநாஹ-உபலாஸ்பாலநேதி| உபலாஃ-பாஷாணாஃ, தேஷ்வாஸ்பாலநஂ-அபிகாதாதுச்சலநம்| ஆக்ஷேபஃ-ஸ்கலநாதிதஸ்ததோ கமநம்| விச்சேதோ=த்வைதீபாவஃ| கேதிதஂ-கேதாதவாப்தலாகவம்| தா ஏவ ஸ்திராஶ்சேத் கம்யாதீந் குர்வதே| ஹத்கண்டஶிரஸாஂ ரோகாந்| அயஂ ச விஷயவிபாகஃ பரஸ்பரவிருத்தஸுஶ்ருதசரகவாக்யதாத்பர்யமுலஃ| தத்ர சரகவாக்யம் (ஸூ. அ. ௨௭/௨௦௫)- நத்யஃ பாஷாணவிச்சிந்நவிக்ஷுப்தாபிஹதோதகாஃ| ஹிமவத்ப்ரபவாஃ பத்யாஃ புண்யா தேவர்ஷிஸேவிதாஃ|| நத்யஃ பாஷாணஸிகதாவாஹிந்யோ விமலோதகாஃ| மலயப்ரபவா யாஶ்ச ஜலஂ தாஸ்வமதோபமம்||" இதி| ஸுஶ்ருதவாக்யஂ து (ஸூ. அ. ௪௫/௨௧)- "மலயப்ரபவாஃ கமீந்்‌இமவத்ப்ரபவாஹத்ரோகஶ்வயதுஶிரோரோகஶ்லீபதகலகண்டாந் குர்வதே" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ராச்யாதிஜா நத்யோ துர்நாமாநி-அர்ஶாஸி குர்வதே| ப்ராச்யாஃ-கௌடாஃ| அவந்தயோ-மாலவாஃ| அபராந்தாஃ-கௌங்கணாஃ| மஹேந்த்ரஜா நத்ய உதராதீந் குர்வதே| ஸஹ்யவிந்த்யபர்வதோத்தாஶ்ச புநஃ குஷ்டாதீந் குர்வதே| பாரியாத்ராத் ஸஞ்ஜாதா தோஷக்ந்யோ பவந்தி| ஸாகராம்பஃ-ஸமுத்ரோதகஂ, தோஷத்ரயகாரி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அவந்திநதீகுணாநாஹ-ப்ராச்யாவந்த்யபராந்தோத்த்தா இதி| உஜ்ஜயிந்யுபலக்ஷிதா தேஶாஃ-அவந்தயஃ| ப்ராச்யாஶ்ச தே அவந்தயஶ்ச ப்ராச்யாவந்தயஃ, அபரே-பஶ்சிமாவந்தயஃ, தேஷாமந்தாஃ-மர்யாதாபர்வதாஃ, தேஷு திஷ்டந்தீதி தத்ஸ்தாஃ| ந து ப்ராச்யாஃ-கௌடாஃ, அவந்தயோ-மாலவாஃ, அபராந்தாஃ-கௌங்கணாஃ, இதி| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே (ஸூ. அ. ௪௫/௨௧)- "ப்ராச்யாவந்த்யா அபராவந்த்யாஶ்சார்ஶாஂஸ்யுபநிர்வர்தயந்தி" இதி| துர்நாமாநி-அர்ஶாஂஸி| மஹேந்த்ரபர்வதநதீகுணாநாஹ-மஹேந்த்ரஜா இதி| உதராணி-வாதோதராதீநி| ஶ்லீபதாதங்கஃ-ஶ்லீபதவ்யாதிஃ| ஸஹ்யவிந்த்யநதீகுணாநாஹ-ஸஹ்யவிந்த்யபவா இதி| பாரியாத்ரநதீகுணாநாஹ-தோஷத்ய இதி| பௌருஷஂ-வீர்யம்| நநு, "பாரியாத்ரோத்பவா யாஶ்ச யாஶ்ச விந்த்யபவாஸ்ததா| ஶிரோஹத்ரோககுஷ்டாநாஂ தா ஹேதுஃ ஶ்லீபதஸ்ய ச||" இதி (ஸூ.அ. ௨௭/௨௦௮) சரகேண பாரியாத்ரஜாநாஂ ஶிரோரோகாதிகர்தத்வமுக்தம்| இஹ து தோஷத்ரயஹரத்வமிதி விரோதஃ| மைவம்| த்விதா ஹி பாரியாத்ரஜாஃ,- தடாகஜா தரீஜாஶ்ச| தத்ராத்யா தோஷக்ந்யஃ, அபராஃ ஶிரோரோகாதிகர்த்ர்யஃ| உக்தஂ ஹி விஶ்வாமித்ரேண-"தடாகஜஂ தரீஜஂ ச தடாகாத்யத்ஸரிஜ்ஜலம்| பலாரோக்யகரஂ தத்ஸ்யாத்தரீஜஂ தோஷலஂ மதம்||" இதி| ஸமுத்ரோதககுணாநாஹ-ஸாகராம்பு த்ரிதோஷகதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆதிஶப்தேந ஸங்க்ரஹோக்தா (ஸூ.அ.௬) கஹ்யந்தே| யதா-"கௌபஸாரஸதாடாகசௌண்ட்யப்ராஸ்ரவணௌத்பிதம்| வாபீநதீதோயமிதி தத்புநஃ ஸ்மதமஷ்டதா|| [கௌபஂ ஸ்வாது த்ரிதோஷக்நஂ லகு பத்யஂ ச ஸர்வதா| க்ஷாரஂ து கபவாதக்நஂ தீபநஂ பித்தகத்பரம்|| கஷாயபஹுலஂ ஶ்லேஷ்மபித்தக்நஂ வாதகச்ச தத்| தஷ்ணாக்நஂ ஸாரஸஂ பல்யஂ கஷாயமதுரஂ லகு|| வாதலஂ லகு தாடாகஂ, சௌண்ட்யஂ பித்தகரஂ ஸ்மதம்| லகுஶீதாமலஂ ஸ்வாது ப்ரோக்தஂ ப்ராஸ்ரவணஂ ஜலம்|| ஔத்பிதஂ ஸ்வாது பித்தக்நஂ தீபநஂ குரு கிஞ்சந| ஸக்ஷாரஂ கடு வாப்யம்பு பித்தலஂ கபவாதஜித்|| லக்வல்பதோஷஂ ஸுஸ்வாது நவவாபீஷ்வவார்ஷிகம்| அநபிஷ்யந்தி நாதேயஂ கடுகஂ கபபித்தஜித்|| விஶதஂ வாதலஂ ரூக்ஷமநவஸ்திதலாகவம்|"] இதி| ஸுஶ்ருதே (?) சைஷாஂ லக்ஷணமுக்தம்| யதா-"பூம்யுத்காதஸமுத்பூதமிந்த்ரநீலஸமப்ரபம்| விமலஂ மதுராஸ்வாதஂ கௌபஂ ஜலமுதாஹதம்|| நத்யாஃ ஶைலவராத்வாபி ஸ்ருதமேகாந்தஸஂஸ்திதம்| குமுதாம்போஜஸஞ்சந்நஂ வாரி ஸாரஸமுச்யதே|| ப்ரஶஸ்தபூமிபாகஸ்தஂ நைகஸஂவத்ஸரோஷிதம்| கஷாயமதுராஸ்வாதஂ தாடாகஂ ஸலிலஂ ஸ்மதம்|| ஸ்வயஂஶீர்ணஶிலாஶ்வப்ரே நீலோத்பலநிபஂ ஜலம்| லதாவிதாநஸஞ்ச்ந்நஂ புதைஶ்சௌண்டேயமுச்யதே|| ஶைலஸாநுஸமுத்பூதஂ ஸ்பஷ்டஂ வாதஹிமாதபைஃ| லகு ஶீதாமலஂ ஸ்வாது ஸ்மதஂ ப்ராஸ்ரவணஂ ஜலம்|| விதார்ய பூமிமுத்பூதஂ மஹத்யா தாரயா ஸ்ரவேத்| யஜ்ஜலஂ வேதிதவ்யஂ ததௌத்பிதஂ ஸ்வாது ஶீதலம்|| பாஷாணைரிஷ்டகாபிர்வா பத்தா ஸ்யாத்யா து கூபவத்| வாபி ஸா கலு விஜ்ஞேயா கதஸோபாநபங்க்திகா|| நத்யாஂ ஶைலப்ரஸூதாயாஂ கோமேதகமணிப்ரபம்| ப்ரஶஸ்தபூமிபாகஸ்தஂ ஜலஂ நாதேயமுச்யதே||" இதி| "பௌஷாதித்விதயேஷ்விஷ்டஂ விஶேஷேண க்ரமாஜ்ஜலம்| ஸரஸ்தடாகயோஃ கூபசுண்டயோஃ ப்ரஸ்ரவணோத்பிதோஃ|| கூபேந்த்ரயோஃ கூபசுண்டயோஃ ஸர்வஂ பத்யஂ ததஃ பரம்|" ததேதாந் கூபாதீந் ஜாங்கலாநூபஶைலாந் ஸமாஶ்ரித்ய ஜாதாந் வித்யாத்| ஜாங்கலாதிதேஶஜாந் யதாயோகஂ லகூந் குரூஂஶ்ச ஜாநீயாதித்யர்தஃ| தத்ர ஜாங்கலதேஶே கூபாதீநாஂ ஸப்தாநாஂ பஹூதகஸம்பந்தாபாவால்லகுத்வஂ வேத்யம்| ஆநூபே து பஹூதகஸம்பந்தாத்குருத்வஂ வேத்யம்|ஶைலே தூதகால்பதயா லகுதரத்வஂ வேத்யம்| ததா ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)- "தந்வாநூபமஹீத்ராணாஂ ஸாமீப்யாத்குருலாகவம்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கூபாதிகுணாநாஹ-வித்யாதிதி| ஜாங்கலோ-நிர்ஜலா பூமிஃ| அநூபஃ-ஸஜலா| ஶைலஃ-பர்வதஃ| ஜாங்கலஸ்ய ஸமீபாஃ கூபாதயோ லகூதகாஃ| அநூபஸ்ய குரூதகாஃ| ஶைலஸ்ய லகுதராஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)-"தந்வாநூபமஹீத்ராணாஂ ஸாமீப்யாத்குருலாகவம்|" இதி| காரணாதிநா ச-"நதீகூபதடாகோத்பித்வாப்யாதிஷு விஶிஷ்யதே| அநூபே கௌரவாதம்பு ஶைலே தந்வநி லாகவாத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அல்பாக்ந்யாதிபிரம்பு ந பேயம்| ஸர்வதைஷாஂ ஜலபாநநிஷேதப்ரத்யபாயமாஶங்கமாந இதமாஹ-அஶக்த்யா வா,-பிபாஸாமஸஹிஷ்ணுபிஃ, ஸ்வல்பஂ-அத்யல்பஂ பேயம்| யாவந்மாத்ரேண ப்ரத்யபாயோ ந பவதி தாவதேவ பேயமித்யர்தஃ| அல்பாக்நயஶ்ச குல்மிநஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| பாண்ட்வாதீநாஂ ஸப்தாநாஂ த்வந்த்வஃ, ததோ மத்வர்தீய இநிஃ| ஶரந்நிதாகாப்யாமந்தரேண ஸ்வஸ்தோऽப்யல்பஶஃ பிபேத்| கிஂ புநராதுரஃ| ஸங்க்ரஹே த்வேவமுவாச (ஸூ.அ.௬)- "காமமல்பமஶக்தௌ து பேயமௌஷதஸஂஸ்கதம்| பாஷாணரூப்யமத்பேமஜதுதாபார்கதாபிதம்|| பாநீயமுஷ்ணஂ ஶீதஂ வா த்ரிதோஷக்நஂ தடர்திஜித்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அல்பாக்ந்யாதீநாமம்புபாநஂ நிஷேததி-நாம்பு பேயமிதி| அஶக்த்யா-உதகஂ விநா ஸ்தாதுமஶக்த்யா, ஸ்வல்பஂ பேயம்| ஶோதஃ-ஶ்வயதுஃ| துவிஶேஷேண பாநஂ நியச்சதி-தே ஶரந்நிதாகாப்யாமிதி| தே-விநா| ஸ்வஸ்தோऽபி-கிஂ புநராதுரஃ| அல்பஶஃ-அல்பமல்பம்| ஶரத்க்ரீஷ்மயோஸ்து காமதஃ பிபேதித்யர்தஸித்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸமாஶ்ச ஸ்தூலாஶ்ச கஶாஶ்ச ஸமஸ்தூலகஶாஃ| மத்யஶ்ச அந்தஶ்ச ப்ரதமஶ்ச மத்யாந்தப்ரதமாஃ| பக்தஸ்ய மத்யாந்தப்ரதமாஃ பக்தமத்யாந்தப்ரதமாஃ| தேஷு காலேஷு யேऽம்பு பிபந்தி, தே பக்தமத்யாந்தப்ரதமாம்புபாஃ, யதாக்ரமஂ ஸமாஃ ஸ்தூலாஃ கஶாஶ்ச பவந்தீத்யர்தஃ| பக்தமத்யேऽம்பு பீதஂ தாதுஸாம்யஂ ஸமாநதாஂ கரோதி| பக்தாந்தே து பீதமாமாஶயே கபவத்திஂ விததத்ஸ்தௌல்யமாதத்தே| பக்தாதௌ ச பீதஂ நிரிந்தநமக்நிஂ தேஜஃப்ரதிபக்ஷதயாऽவஶ்யமவஸாதயதி, மந்தோऽக்நிஶ்ச ஸம்யகாஹாரஂ பக்துமஶக்தோ பவதி, ஆஹாரஸ்ய சாஸம்யக்பாகாந்ந ததாபுஷ்டிஃ, இதி கஶத்வே யுக்திஃ| ததா ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)-"பக்தஸ்யாதௌ ஜலஂ பீதமக்நிஸாதஂ கஶாங்கதாம்| அந்தே கரோதி ஸ்தூலத்வமூர்த்வஂ சாமாஶயாத்கபம்|| மத்யே மத்யாங்கதாஂ ஸாம்யஂ தாதூநாஂ ஜரணஂ ஸுகம்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அவஸ்தாவிஶேஷேண பலகதநத்வாரா பாநஂ நியச்சதி-ஸமஸ்தூலகஶா இதி| புக்தஸ்ய மத்யே-அர்தாஹாரே புக்தே, யோऽம்பு பிபதி, ஸ ஸமஶரீரோ பவதி| யோऽந்தே-போஜநாநந்தரஂ, ஸ ஸ்தூலஃ| யஃ ப்ரதமஂ-போஜநாத்பூர்வஂ, ஸ கஶஃ| அதோऽம்பு புக்தமத்யே பேயமித்யர்தஸித்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதமம்பு மதாத்யயாதீந் நியச்சதி-பராகரோதி| மதாத்யயோ-மத்யோத்தோ ரோகஃ| க்லாநிஃ-க்லாந்திஃ| மூர்ச்சா-மோஹஃ| சர்திஃ-வமிஃ| ஶ்ரமஃ-கேதஃ| ப்ரமஃ-அநவஸ்திதிஃ| ததா, தஷ்ணாதீநி நியச்சதி| ஏவஂகுணமப்யாமஂ க்வசிந்நேஷ்யதே| ததா சோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)-"அநவஸ்திததோஷாக்நேர்வ்யாதிக்ஷீணபலஸ்ய ச| நால்பமப்யாமமுதகஂ ஹிதஂ, தத்தி த்ரிதோஷகத்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶீதோதககுணாநாஹ-ஶீதமிதி| க்லாநிஃக்லமஃ| ஶ்ரமஃ-கேதஃ| உஷ்ணஂ-ஸூர்யாதிதாபஃ| தாஹஃ-பித்தாதிகதஃ| அஸ்ரஂ-ரக்தம்| நியச்சதி-ஹந்தி| ஏத ஏவ ஸாமாந்யோதககுணாஃ, ஶீதஸ்வபாவத்வாதுதகஸ்ய|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தீபநாதிகுணயுக்தமுஷ்ணமம்பு பவதி| பஸ்திஶப்தேந தாத்ஸ்த்யாந்மூத்ரஂ கஹ்யதே| தேந மூத்ரஶோதநமித்யத்ரார்தோ போத்யஃ| ஹித்மாத்மாநாதிஷு ச ஶஸ்யதே| காஸஶ்ச ஆமஶ்ச பீநஸஶ்ச ஶ்வாஸஶ்ச பார்ஶ்வருக் ச, தாஸு ச ஶஸ்யதே| ஆமோ-அபக்வஃ, ஆஹார இத்யர்தஃ| கேசித்த்வாமபீநஸ இதி பீநஸவிஶேஷணமாமஶப்தமாஹுஃ| தைரஜீர்ண உஷ்ணாம்பு நோக்தஂ ஸ்யாத்| அஜீர்ணே சாலஸகாதிரூபே ஜலமுஷ்ணமிஷ்யத ஏவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உஷ்ணோதககுணாநாஹ-தீபநமிதி| கண்ட்யஂ-ஸ்வர்யம்| பஸ்திஃ-மூத்ராஶயஃ| ஸத்யஃஶுத்திஃ-ததஹஃகதவமநாதிஃ| நவஜ்வரஃ-ஸாமஜ்வரஃ| ஆமஃ-ஆமாஜீர்ணம்| பார்ஶ்வருக்-பார்ஶ்வஶூலம்| உஷ்ணஂ-க்வதநோஷ்ணம், ஸூர்யாதிதப்தநிஷேதாத்(?)| க்வதநவிதிஶ்சோக்தஃ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௬)- "க்ஷீணபாதத்ரிபாகார்தஂ தேஶர்துகுருலாகவாத்| க்வதிதஂ பேநரஹிதமவேகமமலஂ ஹிதம்||" ததா,-"பாஷாணரூப்யமத்தேமஜதுபாகார்கதாபிதம்| பாநீயமுஷ்ணஂ ஶீதஂ வா த்ரிதோஷக்நஂ தடர்திஜித்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அநபிஷ்யந்தி-ந ஶ்லேஷ்மகாரி| லகுகுணயோகோऽம்பஸோऽஸ்த்யேவ, புநர்லகுத்வகதநமக்நிஸஂஸ்காரவஶால்லகுதரத்வப்ரதிபத்த்யர்தம்| அதவா, ஆதாராதிவஶாதக்வதிதமம்போ லக்வாபி யத்குரு ஸம்பந்நம், ததபி க்வதிதஶீதலஂ லகு பவதி| ஶீதலத்வாதபிஷ்யந்தித்வஂ யத்தோயஸ்ய ப்ராப்தம், தத்க்வதிதஶீதலத்வேநாஸ்ய நிஷித்தம்| மதாத்யயாதிஹந்தத்வஂ து யச்சீதலத்வஸாமாந்யாத்ததஸ்யாஸ்த்யேவ, ந கேநசிந்நிஷேத்துஂ ஸம்பாவ்யதே| பித்தயுக்த இத்யேகவசநமவிவக்ஷிதம், தேந வாதபித்தே பித்தஶ்லேஷ்மணி ஸந்நிபாதே ச யத்ர பித்தயோகஃ-பித்தாதிகத்வஂ தஶ்யதே, தத்ரைதத் க்வதிதஶீதலஂ ஜலஂ ஹிதம்| ஸங்க்ரஹோக்தஂ (ஸூ.அ.௬) தத்க்வதநலக்ஷணஂ ஸங்க்ஷேபாபிப்ராயேணேஹ நோக்தம்| யதா-"க்ஷீணபாதத்ரிபாகார்தஂ தேஶர்துகுருலாகவாத்| க்வதிதஂ பேநரஹிதமவேகமமலஂ ஹிதம்||" இதி| அஸ்யார்தஃ ஶிஷ்யவ்யுத்பத்த்யை தர்ஶ்யதே-தந்வஸாதாரணாநூபேஷு தேஶேஷு க்ரமஶஃ க்ஷபிதசதுர்பாகாத்ரிபாகார்தஂ ஸலிலமதிஶ்ரபேத்| ஜாங்கலோ ஹி தேஶோऽநிலாநலாப்யாஂ பூயிஷ்டமதிஷ்டிதஃ, தேநாத்ர தோயஂ லாகவாதாஶு விஶுத்திஂ ப்ராப்நோதி| ஆநூபஸ்து பூமிஸோமகுணபஹுலஃ, தத்ர குருத்வாதிகுணயோகாச்சிரேண விஶுத்திமஶ்நுதே| ஏவஂ ஸாதாரணோ தேஶஶ்சிந்த்யஃ| ததா, துஷ்வபி யதாயோகமயமேவ க்ரமோ போத்யஃ| ஸுஶ்ருதே தூக்தம் (ஸூ.அ.௪௫|௪௦)- "யத்க்வாத்யமாநஂ நிர்வேகஂ நிஷ்பேநஂ நிர்மலஂ லகு| சதுர்பாகாவஶிஷ்டஂ து தத்தோயஂ கபரோகநுத்|| தத்பாதஹீநஂ பித்தக்நஂ, ஹீநமர்தேந வாதநுத்|" இதி| ஸங்க்ரஹோக்தமேவ (ஸூ.அ.௬) க்ரந்தமிமஂ கேசிதத்ராऽபி படந்தி| யதா_ "பாநீயஂ ந து பாநீயஂ பாநீயேऽந்யப்ரதேஶஜே| அஜீர்ணே க்வதிதஂ சாமே பக்வே ஜீர்ணேऽபி நேதரத்|| ஶீதே விதிரயஂ, தப்தே த்வஜீர்ணே ஶிஶிரஂ த்யஜேத்| அதியோகேந ஸலிலஂ தஷ்யதோऽபி ப்ரயோஜிதம்|| ப்ரயாதி ஶ்லேஷ்மபித்தத்வஂ ஜ்வரிதஸ்ய விஶேஷதஃ|" இதி| அந்யப்ரதேஶஜே பீதே பாநீயே அஜீர்ணே பாநீயஂ-ஜலஂ, ந பாநீயஂ-ந பேயம்| ஏததுக்தஂ பவதி-பாநீயே பீதே தஜ்ஜரணாந்தஂ யாவத் விஜாதீயஂ ஜலஂ ந பேயமிதி| அந்யப்ரதேஶஜ இதி கோऽர்தஃ? கௌபே பீதே தாடாகஂ ந பேயம், தாடாகே பீதே கௌபஂ ந பேயம், ஏவஂ ஸர்வத்ர சிந்த்யம்| ததா, ஆமே-அபக்வே ஜலே, அஜீர்ணே க்வதிதஂ ச ஜலஂ ந பேயம்| பக்வே-க்வதிதே, பீதே ஜீர்ணேऽபி, இதரத்-ஆமஂ ஜலஂ ந பேயம், யாவந்ந புங்க்தே தாவத்ஸஜாதீயமாப ந பேயமித்யர்தஃ| ஶீதே விதிரயஂ-க்வதிதஶீத ஏதத்விதாநமித்யர்தஃ| துரவதாரணே| தப்தேऽஜீர்ண ஏவ ஶிஶிரஂ த்யஜேத், ஜீர்ணே து ஶீதஂ பிபேதித்யர்தஃ| அதியோகேந-அதிபாஹுல்யேந, தஷ்யதஃ-தஷ்ணாவதோऽபி ப்ரயோஜிதஂ-உபயுக்தஂ, ஸர்வஸ்யாபி நரஸ்ய ஶ்லேஷ்மபித்ததாஂ யாதி| ஜ்வரிதஸ்ய விஶேஷதஃ-யத ஆமேநாக்நௌ பஹிஷ்கதே ஜ்வரஸ்யோத்பத்திஃ, ஆமஸ்ய ச பாநீயஂ வர்தகமிதி| ஸங்க்ஷேபதயாऽல்போபயோகித்வாச்ச அவஶ்யாயாதிகுணா க்ரந்தகதா நோக்தாஃ| தாஂஶ்சாத்ர ஶிஷ்யஹிதாய ப்ரூமஃ-"ரூக்ஷஸ்தநுரவஶ்யாயஃ ஶீதோ வாதாஸ்ரகோபநஃ| பாநதட்தாஹபித்தாஸ்ரகுஷ்டோருஸ்தம்பமேஹஜித்|| க்ரீஷ்மே து ஸர்வஜந்தூநாஂ ஸ்பர்ஶநாதபி ஶஸ்யதே| பத்மிந்யம்பு ச பித்தக்நஂ கபகத்விரஸஂ குரு|| ஹிமஂ து ஶீதலஂ ரூக்ஷஂ தாருணஂ ஸூக்ஷ்மமேவ ச| கபஂ ந ஸந்தூஷயதி ந பித்தஂ ந ச மாருதம்|| யதாऽஶ்மவர்ஷஂ ப்ராலேயஂ ஹிமாதல்பாந்தரஂ குணைஃ| சராசராணாமஹிதஂ, துஷாரஂ த்வக்நிநாஶநம்|| (ஸுஶ்ருதே ஸூ.அ.௪௫|௩௫)- 'வைகிரஂ லகு ஸக்ஷாரஂ ஶ்லேஷ்மக்நஂ வஹ்நிதீபநம்| கைதாரஂ மதுரஂ ப்ரோக்தஂ விபாகே குரு தோஷலம்|| தத்வத்பால்வலமுத்திஷ்டஂ விபாகே தோஷலஂ து தத்| அநேகதோஷமாநூபஂ வார்யபிஷ்யந்திகர்ஹிதம்|| ஏபிர்தோஷைரஸஂயுக்தஂ நிரவத்யஂ து ஜாங்கலம்| பாகேऽவிதாஹி தஷ்ணாக்நஂ ப்ரஶஸ்தஂ ப்ரீதிவர்தநம்|| தீபநஂ ஸ்வாது ஶீதஂ ச தோயஂ ஸாதாரணஂ லகு|' சந்த்ரகாந்தபவஂ ரக்ஷோவிஷபித்தஜ்வராபஹம்|| ரத்நாகரஸமுத்தஂ ச ஸர்வதோஷகரஂ மதம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶதஶீதகுணாநாஹ-அநபிஷ்யந்தீதி| அநபிஷ்யந்தி-ஸ்ரோதஸாமஸ்ராவி| தோஷே-வாயௌ ஶ்லேஷ்மணி ச| உஷ்ணமேவ ஶீதீகதஂ-க்வதிதஶீதலம்| பர்யுஷிதஶதஶீதகுணாநாஹ-வ்யுஷிதமிதி| தத் க்வதித ஶீதலம்

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாரிகேலாந்தஃஸ்திதமுதகஂ ஸ்நிக்தஂ ஸ்வாது வஷ்யஂ ஹிமஂ ச பவதி| ஏவம்பூதமபி ப்ரபாவால்லகு பவதி| ததா, தஷ்ணாதிஹரஂ தீபநஂ மூத்ரஶோதநஂ ச பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நாரிகேலோதககுணாநாஹ-நாரிகேலோதகமிதி| ஈஷத்பக்வார்த்ரநாரிகேலபலாந்தர்வர்த்திஜலஂ-நாரிகேலோதகம்| கேசித் ஸுஶ்ருதாத்யாயிநோ குர்விதி படந்தி, குருபாகத்வாத்| இஹ து குருலகுபாகத்வைவித்யாபாவால்லஷ்வித்யேவ படநீயம், லகுகுணத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ராவஷ்யாந்தரிக்ஷஂ ஜலஂ பரஂ வரஂ-அத்யந்தஂ பத்யம்| நதீஸம்பவஂ த்வபத்யம்| இதி தோயவர்கஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உதகாநாஂ தாரதம்யமாஹ-வர்ஷாஸு திவ்யநாதேய இதி| வர்ஷாஶப்தோ நாதேயேநைர்வ ஸம்பத்யதே| உக்தஂ ஹி சரகேண (ஸூ. அ. ௨௫/௩௭)- "ஆந்தரிக்ஷமுதகாநாம்" இதி பத்யத்வேந ப்ரகஷ்டதமமுதகேஷு| "வர்ஷாநாதேயமுதகாநாம்" இதி, அபத்யத்வேந| நாதேயஶப்தேநைகபதஂகதஸ்யாபி திவ்யஶப்தஸ்யாயோக்யத்வாந்ந வர்ஷாஸம்பந்தஃ| ந ஹி திவ்யஂ வர்ஷாபவஂ வரிஷ்டம், தஸ்ய க்ரஹணநிஷேதாத்| நாபி வர்ஷாஸ்வேவ வரம், ஸர்வதா வரிஷ்டத்வாத்| காரணாதிஸ்து பால்வலமவரமாஹ-"பால்வலஂ ஜலமம்பஸாம்" இதி| உபயஂ ப்ரமாணம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௬)- "ஸூர்யோத்ததப்ரமுக்தத்வால்லகு வாதகபாபஹம்| ஶைத்யஜீவநஸௌம்யத்வைஃ பித்தரக்தவிஷார்திஜித்|| ஶ்வேதே கஷாயஂ, தத்ஸ்வாது கஷ்ணே, திக்தஂ து பாண்டுரே| நீலே கஷாயமதுரஂ, தேஶே லவணமூஷரே|| ஸக்ஷாரஂ கபிலே, மிஶ்ரஂ மிஶ்ரே, ऽதாம்புகுணாதிகே| மதுரஂ, லவணாம்லஂ து பவேத்பூமிகுணாதிகே|| தேஜோऽதிகே திக்தகடு, கஷாயஂ பவநாதிகே| திவ்யாநுகாரித்வவ்யக்தரஸத்வாத் ககுணாதிகே|| [ *ஸக்ஷாரஂ பித்தகத் கௌபஂ, தீபநஂ நாதிவாதலம்| ஸாரஸஂ ஸ்வாது லகு ச, தாடாகஂ குரு வாதலம்|| சௌண்ட்யஂ து பித்தலஂ, தோஷஹரஂ ப்ரஸ்ரவணோதகம்| ஔத்பிதஂ ஸ்வாது பிதக்நஂ, ஸ்வாது வாபீஜலஂ லகு|| நாதேயஂ வாதலஂ ரூக்ஷஂ கடுகஂ ச ததாதிஶேத்| ] கீடாஹிமூத்ரவிட்கோததணஜாலோத்கராவிலம்|| பங்கபங்கஜஶைவாலஹடபர்ணாதிஸஂஸ்ததம்| தத்குர்யாத் ஸ்நாநாபாநாப்யாஂ தஷ்ணாத்மாநோதரஜ்வராந்|| காஸாக்நிஸாதாபிஷ்யந்தகண்டூகண்டாதிகாநதஃ| தத்வர்ஜயேதபாவே வா தோயஸ்யாந்யஸ்ய ஶஸ்யதே|| கநவஸ்ரபரிஸ்ராவைஃ க்ஷுத்ரஜந்த்வபிரக்ஷணம்| வ்யாபந்நஸ்யாஸ்ய தபநமக்ந்யர்காயஸபிண்ட கைஃ| பர்ணீமூலபிஸக்ரந்திமுக்தாகதகஶைவலைஃ| வஜ்ரகோமேதகாப்யாஂ வா காரயேத்தத்ப்ரஸாதநம்|| பாடலாகரவீராதிகுஸுமைர்கந்தநாஶநம்| பாநீயஂ ந ச பாநீயஂ பாநீயேऽந்யப்ரதேஶஜே|| அஜீர்ணே க்வதிதஂ சாமே பக்வே ஜீர்ணேऽபி நேதரத்| ஶீதே விதிரயஂ, தப்தே த்வஜீர்ணே ஶிஶிரஂ த்யஜேத்|| பாநீயஂ ப்ராணிநாஂ ப்ராணா விஶ்வமேவ ஹி தந்மயம்| அதோऽத்யந்தநிஷேதேऽபி ந க்வசித்வாரி வார்யதே||தத்ர ஶோஷாங்கஸாதாத்யா மத்யுர்வா ஸ்யாதலாபதஃ| ந ஹி தோயாத்விநா வத்திஃ ஸ்வஸ்தஸ்ய வ்யாதிதஸ்ய வா|| கேவலஂ ஸௌஷதஂ பக்வமாமமுஷ்ணஂ ஹிதஂ ச தத்| ஸமீக்ஷ்ய மாத்ரயா யுக்தமமதஂ விஷமந்யதா|| அதியோகேந ஸலிலஂ தஷ்யதோऽபி ப்ரயோஜிதம்| ப்ரயாதி பித்தஶ்லேஷ்மத்வஂ ஜ்வரிதஸ்ய விஶேஷதஃ|| வர்த்தயத்யாமதண்நித்ராதந்த்ராத்மாநாங்ககௌரவம்| காஸாக்நிஸாதஹல்லாஸப்ரஸேகஶ்வாஸபீநஸாந்|| பாகே ஸ்வாது ஹிமஂ வீர்யே ததுஷ்ணமபி யோஜிதம்| தஸ்மாதயோகபாநேந லாகவாந்ந வியோஜயேத்|| ஆமவிஷ்டப்தயோஃ கோஷ்ணா நிஷ்பிபாஸோऽப்யபஃ பிபேத்| யாவந்த்யஃ க்லேதயந்த்யந்நமதிக்லேதோऽக்நிநாஶநஃ|| விபத்தஃ கபவாதாப்யாஂ முக்தாமாஶயபந்தநஃ| பச்யதே க்ஷிப்ரமாஹாரஃ கோஷ்ணதோயத்ரவீகதஃ|| அநவஸ்திததோஷாக்நேர்வ்யாதிக்ஷீணபலஸ்ய ச| நால்பமப்யாமமுதகஂ ஹிதஂ, தத்தி த்ரிதோஷகத்|| தேஜஸஃ ப்ரதிபக்ஷத்வாந்மந்தாக்நிர்வர்ஜயேஜ்ஜலம்| தோயஂ வஹ்நிகுணப்ரஷ்டஂ பாகேऽம்லஂ ஸர்வதோஷகத்|| பவேத்பர்யுஷிதஂ தச்ச தோயஂ து கரகோத்பவம்| அதிஶைத்யகுருஸ்தைர்யஸங்காதைஃ கபவாதகத்|| சந்த்ரகாந்தபவஂ ரக்ஷோவிஷபித்தஜ்வராபஹம்| [*தஷ்டிமேதாவபுஃஸ்தைர்யகரஂ ஸ்வாது ஹிமஂ லகு|| ] இதி| இதி தோயவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பயஃ-க்ஷீரஂ, ப்ராயஃ ஸ்வாதுபாகரஸாதியுக்தஂ பவதி| பாகஶ்ச ரஸஶ்ச பாகரஸௌ, ஸ்வாதூ பாகரஸௌ யஸ்ய ததேவம்| ஓஜஸே ஹிதஂ-ஓஜஸ்யம்| தாதூந் வர்தயதீதி தாதுவர்தநம்| வஷ்யஂ-ஶுக்ரகரமதிஶயேநேதி போத்யம்| தாதுவர்தநத்வாதேவ ஶுக்ரகரத்வமாத்ரஸ்ய ஸித்தேஃ ப்ராயோக்ரஹணாத் க்வசித்க்ஷீரஂ நைவஂ பவதி| ததா சோஷ்ட்ரீக்ஷீரமீஷத்ரூக்ஷோஷ்ணலவணஂ பட்யதே, அஜாக்ஷீரஂ ச லகு, ஆவிகமுஷ்ணம், ஐகஶபமுஷ்ணஂ ஸாம்லலவணஂ சேதி| தஸ்மாத்ப்ராயோக்ரஹணஂ கதம்| ஸ்வாதுபாகாரஸத்வாதேவ க்ஷீரஸ்ய ஸ்நிக்தவஷ்யாதயோ குணா லப்தா ஏவ| கிஂ புநரேதைருத்திஷ்டைஃ ? இதி கேசித்| தாந் ப்ரூமஹே| மதுரரஸாஶ்ரிதேப்யஃ ஸ்நிக்தவஷ்யாதிப்யோऽபரே ஸ்நிக்தவஷ்யாதயோ குணா பஹுதராஃ க்ஷீரஸ்ய வித்யந்த இதி ஜ்ஞாபநாயைதே ஸ்நிக்தாதயோ குணாஃ புநருத்திஷ்டாஃ| மஹாபூதாநாஂ ஹி ஸஂயோகாதிவிஶேஷாத் க்வசித்ரஸஸஹசரிதா ஏவ குணா த்ரவ்யமபிநிவிஶந்தே| யே ரஸே ஸமாரோப்ய வர்ண்யந்தே| யதா-மதுர ஆயுஷ்யாதிகுணாஃ, அம்லேऽக்நிதீப்திகதாதயஃ| கேசிச்ச ரஸமநபேக்ஷ்யைவ த்ரவ்யே நிவிஶந்தே| யதா-மதுரரஸத்ரவ்யே மகுஷ்டதண்டுலீயாதௌ ரூக்ஷாதயோ குணாஃ| ததா ஹி ஸ்நிக்தாதீநாஂ தத்ரோபலம்பஃ ப்ராப்தோ மதுரரஸாஶ்லிஷ்டத்வாத்| தஸ்மாந்மகுஷ்டாதித்ரவ்யஂ மதுரரஸஸஹசரோக்தேந குணௌகேந ஸஂயுக்தஂ வக்துஂ யுக்தம்| அந்யதா து, கதஂ ஷட்ரஸகுணஸ்வரூபவர்ணநமநர்தகமேவ ஸ்யாத்| தஸ்மாதயமத்ர விஷயவிபாகோ ஜ்ஞேயஃ| கேசித்குணா ரஸஸஹசரிதா த்ரவ்யே நிவிஶந்தே, யத்வஶாத்தத்த்ரவ்யஂ ரஸகுணாநநுவர்ததே| ஈதஶஂ ச விஷயமுத்திஶ்ய தந்த்ரகத்பிர்மதுராதிரஸாநாஂ ஸ்நிக்தாதிகுணா வர்ணிதா வேத்யாஃ| கேசிது ரஸநிரபேக்ஷா ஏவ த்ரவ்யே நிவிஶந்தே| அத ஏவ தத்த்ரவ்யஂ ரஸகுணாந்நாநுவர்ததே| அஸ்மிஂஸ்து விஷயே ரஸகுணவர்ணநஂ நோக்தமேவ வேத்யம்| தஸ்மாத்க்ஷீரஸ்ய ஸ்நிக்தாதியோகாத்ஸ்வாதுபாகரஸத்வே ஸத்யபி ஸ்நிக்தாதிகுணவர்ணநம்| ஏவஂ சோபயதா க்ஷீரஸ்ய ஸ்நிக்தாதிகுணயோகாததிகாஃ ஸ்நிக்தாதயோ யே குணாஸ்தேऽஸ்ய ஸந்தீத்யவகச்ச| அயமேவ ச வ்யவஹாரோऽந்யத்ராப்யேவஂவிதே ஶால்யாதௌ த்ரவ்யே விஜ்ஞேயஃ| நநு, "ஸ்வாதுஃ படுஶ்ச மதுரமம்லோऽம்லஂ பச்யதே ரஸஃ|" இதி (ஹ. ஸூ. அ. ௯|௨௧) வக்ஷ்யதே| ததஶ்ச ஸ்வாதுரஸத்வாதேவ ஸ்வாதுபாகத்வஂ லப்தம், தத்கிஂ பாகக்ரஹணேந ? பணாமஃ| "ஶாலிபிஷ்டமயஂ ஸர்வஂ குருபாவாத்விதஹ்யதே" இத்யுக்தம்| ததேதத்க்ஷீரஂ குருகுணயுக்தமபி விதாஹாவஸ்தாயாஂ சிரஂ ந திஷ்டதி, ப்ராகேவ ஸ்வாதுபாகதாஂ யாதி| இதீமமர்தஂ ஜ்ஞாபயிதுஂ பாகக்ரஹணம்| ஸ்த்ரீணாஂ சாஹாரரஸ ஏவாபத்யஸ்நேஹாத் க்ஷீராய ஸம்பத்யதே| ததா ச தாருவாஹிஃ- "ஸ்த்ரீணாமபத்யஜாத்தர்ஷாத்ரஸஃ க்ஷீராய கல்பதே| ஸ்நேஹாத்ரஸஃ க்ஷரத்யேவஂ ஹதயாத்க்ஷீரமேத்யதஃ||" இதி| கவ்யஸ்ய ச பூர்வதரமுபாதாநஂ ஸர்வக்ஷீரேப்யோ ஜ்யாயஸ்த்வாத், ததா மாஹிஷமபி தக்ராதி கோரஸஶப்தேந ப்ரதிதமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத க்ஷீரவர்கஃ| "கவ்யஂ மாஹிஷமாஜஂ ச காரபஂ ஸ்த்ரைணமாவிகம்| ஐபமைகஶபஂ சேதி க்ஷீரமஷ்டவிதஂ ஸ்மதம்||" இதி| தத்ர ஸாமாந்யக்ஷீரகுணாநாஹஃ-ஸ்வாதுபாகரஸமிதி| ஓஜஸ்யஂ-ஓஜோவர்தநம்| ஸ்வாதுரஸத்வாத்ஸ்வாதுபாகாதிஷு ஸித்தேஷு தேஷாஂ க்ரஹணமந்யேப்யஃ ஸ்வாதுரஸேப்யோऽதிஶயார்தம்| தாதுவர்தநத்வாச்சுக்ரவர்தநத்வே ஸித்தே வஷ்யக்ரஹணமபி| ப்ராயோக்ரஹணாதுஷ்ட்ரீக்ஷீராதாவீஷல்லவணத்வாத்யபி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அத்ர-ஏஷு க்ஷீரேஷு மத்யே, கவ்யஂ புநஃ க்ஷீரஂ ஜீவநீயமதிஶயேநேதி போத்தவ்யம், ஜீவநீயமாத்ரஸ்யௌஜஸ்யமித்யநேநைவ க்ஷீரஸாமாந்யலக்ஷணேநோக்தத்வாத்| ஓஜஸ்யஂ ஹி ஜீவநீயமுச்யதே| ததா ஹ்யோஜஃக்ஷயே ஜீவநீயாநாமௌஷதாநாமுபயோகோ நிர்திஷ்டஃ| யதா (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௩௯)- "ஓஜஃ க்ஷீயேத கோபாதிபிஃ" இத்யுக்த்வாऽநந்தரமுவாச-"ஜீவநீயௌஷதக்ஷீரரஸாத்யாஸ்தத்ர பேஷஜம்|" இதி| அத்ர ச க்ஷீரஂ ஜீவநீயத்வேந கஹீதமபி புநருக்தஂ ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௧௪)- "ப்ரவரஂ ஜீவநீயாநாஂ க்ஷீரமுக்தஂ ரஸாயநம்|" இதி| ரஸாயநஂரஸரக்தாதீநாஂ ஶ்ரேஷ்டாநாஂ லாபோபாயஃ| ததா சோக்தம் (ஹ. உ. அ. ௩௯|௨)- "லாபோபாயோ ஹி ஶஸ்தாநாஂ ரஸாதீநாஂ ரஸாயநம்|" இதி| ததா, க்ஷதக்ஷீணஹிதஂ-உரஃக்ஷதாய ஹிதஂ க்ஷீணாய ச ஹிதம்| க்ஷீணஃ-க்ஷீணதாதுஃ| ததா, மேதா-தாரணாஶக்திஃ, தஸ்யை ஹிதஂ-மேத்யம்| "உகவாதிப்யோ யத்" இதி யத்| ஏவஂ பல்யம்| ததா, ஸ்தந்யகரம்| கஞோ ஹேதுதாச்சீல்யேதி ஹேதௌ டஃ, ஸ்த்ரீணாஂ ஸ்தந்யகரணே ஹேதுரித்யர்தஃ| ததா, ஸரம்| ஶ்ரமாதீஂஶ்சைகாதஶ நாஶயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கவ்யகுணாநாஹ-அத்ர கவ்யமிதி| ஜீவநீயஂ ப்ராணதாரணம்| ரஸாயநஂ-வயஃஸ்தாபநம்| க்ஷதஂ-க்ஷதகாஸஃ, க்ஷீணஃ-க்ஷயரோகீ, தயோர்ஹிதம்| மேத்யஂ-மேதாஜநநம்| பல்யஂ-பலகரம்| ஸ்தந்யகரஂ-நார்யாஃ க்ஷீரப்ரதம்| அலக்ஷ்மீஃ-லக்ஷ்மீநாஶஹேதுஃ| ஆதிஃ-மநஃபீடா| க்ஷுத்-அதிக்ஷுதா, தஸ்யா ஏவ ரோகத்வாத்||

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மஹிஷ்யா இதஂ-மாஹிஷஂ க்ஷீரம், அத்யக்நிப்யோऽநித்ரேப்யஶ்ச ஹிதம்| ததா, கரீயோ-குருதரம்| ததா, ஹிமஂ-ஶீதவீர்யம்| முநிரப்யாஹ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௧௫)- "மஹிஷீணாஂ குருதரஂ கவ்யாச்சீததரஂ பயஃ| ஸ்நேஹாதூநமநித்ராணாமத்யக்நீநாஂ ஹிதஂ ச தத்||" இதி| [ஸ்நேஹாத் அதூநஂ-ஆபூர்ணஂ, ஸ்நேஹாதூநமிதி வ்யாக்யேயம்| ந து ஸ்நேஹோநமிதி, ப்ரத்யக்ஷவிரோதாத்| ததா ச கோக்ஷீராத் மாஹிஷக்ஷீரே பஹுஃ ஸ்நேஹ உபலப்யதே| ஹரிஶ்சந்த்ரோऽப்யேவமேவ வ்யாசஷ்டே| தஸ்மாத்ஸ்நேஹாதிகமிதி வ்யாக்யேயம்| ] கரநாதே சோக்தம்-"கவ்யஂ ஸ்நேஹோத்தமஂ க்ஷீரஂ கவ்யாச்ச பயஸஃ பயஃ| யதோத்தரஂ ஸ்நேஹஹீநமௌரப்ரச்சாகமாஹிஷம்|| ஜாங்கலாநூபஶைலேஷு சரந்தீநாஂ யதோத்தரம்| பயோ குருதரஂ வத்ஸோ யதா தாஸாஂ ப்ரவர்ததே|| குரு ஶீததரஂ கவ்யாந்மாஹிஷஂ ஸ்வப்நலஂ பயஃ| சதுர்தபாகஸ்நேஹோநஂ பித்தக்நஂ ச விஶேஷதஃ||" இதி| யத்து ரவிகுப்தஃ ஸித்தஸாரேऽத்யகீஷ்ட-"கவ்யாத் ஸ்நிக்தஂ குருதரஂ மாஹிஷஂ ஸ்வப்நகத்பய:|" இதி| தத்புதைஶ்சிந்த்யம், ஸர்வமதவிருத்தத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஹிஷகுணாநாஹ-ஹிதமிதி| அத்யக்நயஃ-தீக்ஷ்ணாக்ந்யஃ| அநித்ராஃ-நஷ்டநித்ராஃ| கரீயஃ-கவ்யாத்குரு| ஸாமாந்யவசநாத்ஸித்தேऽபி ஹிமத்வே ஹிமக்ரஹணமதிஶயார்தம்| நந்வேவஂ சேத்குருஶப்தாதீயஸுந் ந கர்தவ்யஃ, குருஶப்தாதேவாதிஶயஸித்தேஃ| மைவம்| ஶீதத்வாதபி குருத்வாதிஶயார்தமீயஸுந் கதஃ| அத்ர சரகஸுஶ்ருதயோர்விரோதஃ| தத்ர சரகஃ (ஸூ.அ. ௨௭/௨௧௫)- "மஹிஷீணாஂ குருதரஂ கவ்யாச்சீததரஂ பயஃ| ஸ்நேஹாதூநமநித்ராணாமத்யக்நீநாஂ ஹிதஂ ச தத்||" இதி| ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௫/௫௫)- "மஹாபிஷ்யந்தி மதுரஂ மாஹிஷஂ வஹ்நிநாஶநம்| நித்ராகரஂ ஶீததரஂ கவ்யாத்ஸ்நிக்ததரஂ குரு||" இதி| தத்ர சரகோக்தஂ கவ்யாந்மாஹிஷஸ்ய ஸ்நேஹோநத்வஂ ஹத்யாதிகுணவிஷயம், மாஹிஷக்ஷீரஜாத்ஸ்நேஹாத் கவ்யக்ஷீரஜஃ ஸ்நேஹோ ஹத்யாதிபிர்குணைரதிக இத்யர்தஃ| ஸுஶ்ருதோக்தஂ ஸ்நேஹாதிகத்வஂ மாத்ராவிஷயம், யாவதோ கவ்யாத் க்ஷீராத்யாவாந் ஸ்நேஹஸ்தாவதோ மாஹிஷாத்ததோऽதிக இத்யர்தஃ| அத ஏவ காரணாதிநோத்தமஶப்தஃ ப்ரயுக்தஃ-"கவ்யஂ ஸ்நேஹோத்தமஂ க்ஷீரஂ கவ்யாச்ச பயஸஃ பயஃ| யதோத்தரஂ ஸ்நேஹஹீந மௌரப்ரச்சாகமாஹிஷம்||" இதி| உதப்ராதீநாஂ யதோத்தரஸ்நேஹஹீநத்வமுத்தேஶவாக்யக்ரமாபேக்ஷயா-"க்ஷீராகரா கௌர்மஹிஷீ அஜாவீ கரபீ கஜீ| ஹயீ ஸ்த்ரீ சாஷ்டமீ தேஷாஂ பதக்கர்மகுணாந் ஶணு||" இதி| கவ்யஂ ஸ்நேஹோத்தமம், ததோ ஜகந்யஂ மாஹிஷம், தத ஆஜம், தத ஆவிகமிதி| ஜகந்யத்வமாநஂ சோக்தஂ தேநைவ-"குரு ஶீததரஂ கவ்யாத்ஸ்வப்நலஂ மாஹிஷஂ பயஃ| சதுர்தபாகஸ்நேஹோநஂ பித்தக்நஂ ச விஶேஷதஃ||" இதி| நிதர்ஶநஂ சேதம்| தேந மாஹிஷாத் சாகஂ சதுர்தபாகஸ்நேஹோநம், சாகாதௌரப்ரமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆஜஂ-சாகலஂ க்ஷீரஂ, லகு பவதி, அல்பாம்புபாநாதிபிர்ஹேதுபூதைஃ| அல்பாம்புபாநாதித்வஂ சாஜாநாஂ ஸ்வபாவஃ, அந்யாஸாஂ து தேஶஸாத்ம்யாபேக்ஷயா| நநு, யத்யேவஂ ஸ்வபாவாதேவால்பாம்புபாநாதேர்கம்யமாநத்வாதேததுபந்யாஸோ வ்யர்த ஏவ| அத்ரோச்யதே| ஜ்ஞாபநார்தம்| இதஂ ஜ்ஞாபயதி,-யதா அஜா அல்பவ்யாயாமகுர்வஶநாதி குர்யுஃ, ததா தாஸாமப்யந்யதா க்ஷீரஂ பவேத்| ஏவஂ ச கவாதீநாமப்யாஹாராதிவஶாத்குருலகுத்வஂ சிந்த்யமிதி| தேந ப்ராதோஷமபராஹ்ணே யத்கஹீதஂ பயஃ, ததபேக்ஷயௌஷஸஂ ப்ரபாதே யத்கஹீதஂ தத்குரு, சேஷ்டாரஹிதத்வாத்| ராத்ரௌ ஹி ப்ராணிநாஂ ந கதாசிச்சேஷ்டா பவதி, அத ஔஷஸஂ குரு| திவா ச தாவநப்லவநாதிகயா சேஷ்டயா ப்ராதோஷஂ லகு| அநயா ச திஶா ஸர்வமபி சிந்த்யம்| அத ஏவ ஸங்க்ரஹே யதுக்தம் (ஸூ. அ. ௬)- "பிண்யாகாம்லாஶிநீநாஂ து குர்வபிஷ்யந்தி தத்பஶம்|" இதி| ததேதேநைவோக்தப்ராயத்வாந்நேஹோக்தம்| ஶோஷேத்யாதி| ஶோஷாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| தாந் ஜயதீதி க்விப்| ஶோஷஜித்| ஏவஂ ஜ்வரஜிதித்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஜகுணாநாஹ-அல்பாம்புபாநேதி| ஶோஷோ-ராஜயக்ஷ்மா| அல்பாம்புபாநாதிஹேதூபந்யாஸோ நிதர்ஶநார்தஃ| அஜாநாஂ தத்ஸ்வபாவத்வாத்| அல்பாம்புபாநாதிஷு ஸத்ஸு கவாதீநாமபி பயோ லகு விஜ்ஞேயம், யதாऽஜாநாமித்யர்தஃ| அர்தாத்விபர்யயே குரு| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௬)-"பிண்யாகாம்லாஶிநீநாஂ து குர்வபிஷ்யந்தி தத்பஶம்| அசேஷ்டயா ச ப்ராதோஷாத்கரீயஃ ஸ்மதமௌஷஸம்|| வ்யாக்யாதோऽநேந லகிமா சேஷ்டாவத்ப்ரகதிஷ்வபி| ஹஸ்வேஷு வாதிதேஹேப்யோ மாஂஸேஷ்வப்யேவமாதிஶேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஔஷ்ட்ரகஂ-உஷ்ட்ரீணாஂ க்ஷீரஂ, லகு ததா ஈஷத்-மநாக்ரூக்ஷோஷ்ணலவணஂ ததா தீபநஂ பவதி| ததா, வாதாதீநாஂ ஶஸ்தஂ-வாதாதிஷு பத்யமித்யர்தஃ| ஔஷ்ட்ரகமிதி "உஷ்ட்ராத்வுஞ்" இதி வுஞ்| ப்ராதிபதிகக்ரஹணே லிங்கவிஶிஷ்டஸ்யாபி க்ரஹணமித்யுஷ்ட்ரீஶப்தாதபி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காரபகுணாநாஹ-ஈஷத்ருக்ஷேதி| ஶஸ்தஂ-ஔஷதம்| வாதகபக்நத்வேந ஹேதுவிபரீதத்வாதாநாஹாதிக்நத்வே ஸித்தேऽப்யாநாஹாதிக்ரஹணஂ வ்யாதிவிபரீதத்வக்யாபநார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாநுஷீணாஂ க்ஷீரஂ வாதபித்தாஸகபிகாதாக்ஷிரோகஜித்பவதி வாதஶ்ச பித்தஂ சாஸக் சாபிகாதஶ்சேதி த்வந்த்வஃ, தைரக்ஷிரோகஃ, தஂ ஜயதி யத்ததேவம்| கேந ப்ரயோகேண ? இத்யாஹ-தர்பணாஶ்சோதநைர்நஸ்யைஃ| ந த்வப்யவஹாராதிநா| தர்பணாதீநி-ஸ்வே ஸ்வேऽத்யாயே வக்ஷ்யமாணாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்த்ரைணகுணாநாஹ-மாநுஷமிதி| தர்பணஂ-நேத்ரபூரணம், ஆஶ்சோதநஂ-நேத்ரஸேசநம், தாப்யாமக்ஷிரோகாந் ஜயதி| மஸ்யேந ஶிரோகதாஂஶ்ச வாதாதீந்| உக்தஂ ஹி சரகேண (ஸூ. அ. ௨௭/௨௨௦)- "ஜீவநஂ பஂஹணஂ ஸாத்ம்யஂ ஸ்நேஹநஂ மாநுஷஂ பயஃ| நாவநஂ ரக்தபித்தஸ்ய தர்பணஂ சாக்ஷிரோகிணாம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆவிகஂ க்ஷீரமுஷ்ணவீர்யஂ பவதி| ததா, அஹத்யஂ-ஹதயாயாஹிதஂ பவதி| ததா, வாதவ்யாதிஹரம்| ததா, ஹிக்காதிப்ரதம்| ஆவிகமித்யவிஶப்தாத் ஸ்வார்தே கப்ரத்யயாந்தாத் "தஸ்யேதம்" இத்யண்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆவிககுணாநாஹ-அஹத்யமிதி| காரணாதிஸ்த்வாஹ-"ஸ்வாத்வம்லபாகஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணஂ குரு பித்தகபோல்பணம்| ஆவிகஂ பஂஹணஂ க்ஷீரஂ ஹிக்காஶ்வாஸாநிலாபஹம்||' இதி| தத்ர ஹிக்காஶ்வாஸௌ கபபித்தஜௌ கரோதி, வாதஜௌ ஹரதீத்யவிரோதஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௫/௫௪)- "ஆவிகஂ மதுரஂ ஸ்நிக்தஂ குரு பித்தகபாவஹம்| பத்யஂ கேவலவாதேஷு ஶ்வாஸே சாநிலஸம்பவே||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹஸ்திந்யாஃ க்ஷீரஂ ஸ்தைர்யகத்பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஏபகுணாநாஹ-ஹஸ்திந்யா இதி| ஸ்தைர்யகத்-தேஹதார்ட்யகத்| பாடஂ-அத்யர்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏகஃ ஶபோ-நகோ, யாஸாஂ வடவாதீநாஂ தா ஏகஶபாஃ, தாஸாமிதஂ-ஐகஶபஂ க்ஷீரஂ, பாடஂ-அதிஶயேநோஷ்ணஂ பவதி| ததா, ஶாகாஸு-பாஹூருப்ரபதிஷு யோ வாதஃ, தஂ ஹரதீதி ஶாகாவாதஹரம்| "ஹரதேரநுத்யமநேऽச்" இத்யச்| ததா, ஸம்லலவணஂ-ஈஷதம்லமீஷல்லவணஂ ச| ததா, ஜடதாகரஂ-அங்கஜாட்யகரணஹேதுஃ| "குஞோ ஹேதுஃ" இத்யாதீநா ஹேதௌ டஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஐகஶபகுணாநாஹ-உஷ்ணமிதி| ஏகஶபாஃ-அவிபாககுரா வடவாகர்தப்யாதயஃ| ஶாகா-பாஹ்யோ ரோகமார்கஃ| ஸாம்லலவணஂ-ஈஷதம்லமீஷல்லவணம்| ஜடதா-ப்ரஜ்ஞாஹீநத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆமஂ-அக்வதிதஂ, பயோऽபிஷ்யந்தி-ஶ்லேஷ்மப்ரகோபி, ததா குரு பவதி| அதஃ-ஆமாத், அந்யதா-விபரீதஂ, யுக்த்யா ஶதஂ பவதி| அநபிஷ்யந்தி லகு ச| லகிமா து பூர்வாவஸ்தாமபேக்ஷ்யோச்யதே| யுக்திஃ-யோக உபாய:| கரநாதேந க்ஷீரஸ்ய ஶ்ரபணே யுக்திஃ ஸ்பஷ்டஂ கத்வா தர்ஶிதா-"அர்தோதகஂ க்ஷீரஶிஷ்டமாமால்லகுதரஂ ஶதம்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அபக்கக்ஷீரகுணாநாஹ-பய இதி| அபிஷ்யந்தி ஸ்ரோதஃஸ்ராவி| ஸ்த்ரைணஂ த்வபக்வமேவ குணவத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௫/௬௨)-"ததேவோக்தஂ லகுதரமநபிஷ்யந்தி வை ஶதம்| வர்ஜயித்வா ஸ்த்ரியாஃ ஸ்தந்யமாமமேவ ஹி தத்திதம்||" இதி| பகவக்ஷீரகுணாநாஹ-யுக்த்யேதி| அதோऽந்யதா-அநபிஷ்யந்தி லகு ச| யுக்திருக்தா காரணாதிநா-"அர்தோதகஂ க்ஷீரஶிஷ்டமாமால்லுகுதரஂ ஶதம்| ஸ்யாந்நிர்ஜலஂ ஶதஂ த்வித்ரிசதுரஷ்டாஂஶஶேஷிதம்|| யதாஶததமஂ ஸாரஂ குரு பல்யதமஂ பயஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிஶயேந க்வதிதஂ கவலபோஜ்யமிவ ஸஞ்ஜாதஂ, கரீயோ-குருதரஂ பவேத்| கரநாதேநோக்தம்-"ஸ்யாந்நிர்ஜலஂ ஶதஂ த்வித்ரிசதுரஷ்டாஂஶஶேஷிதம்| யதாஶததமஂ ஸாரஂ குரு பல்யதமஂ பயஃ||" இதி| ஸுஶ்ருதே (?) சோக்தம்-"ஶதஶீதஂ து பித்தக்நஂ ஶதோஷ்ணஂ கபவாதஜித்| த்யஜேத்விவர்ணஂ க்ரதிதஂ விகந்தஂ விரஸஂ படு|| ரக்தபித்தப்ரஶமநீ வஷ்யா ஸந்தாநிகா குருஃ|" இதி| கரநாதேநோக்தம்-"தாரோஷ்ணாத்ஸர்வஶஃ க்ஷீராச்சீதஂ குருதரஂ பவேத்|" இதி| தாரோஷ்ணமமதோபமம், நிர்தோஷத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிபக்வக்ஷீரகுணாநாஹ-பவேதிதி| கரீயஃ-அபக்வாத்குரு| தாரோஷ்ணகுணாநாஹ-தாரோஷ்ணமிதி| தாராயாமுஷ்ணஂ-தாரோஷ்ணம், யஸ்ய முகமேவ பாத்ரம்| இதி க்ஷீரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லௌ பாகரஸௌ யஸ்ய ததேவஂபூதஂ ததி பவதி| ததா, க்ராஹி-ஸ்தம்பநம்| ததா சோக்தம்-"பேதி தத்பிண்டிதாந் பாவாந் ஶகதாதீந் பிநத்தி யத்| விபரீதமதோ க்ராஹி தச்ச ஸ்தம்பநமுச்யதே||" இதி| ததா, குரு உஷ்ணஂ வாதஜிச்ச| மேதஆதீநாஂ த்வந்த்வஃ, தாந் கரோதி யத்ததேவம்| ரோசத இதி ரோசிஷ்ணு| ந ரோசத ஏவ கேவலம், அரோசகமபி வ்யாவர்தயதீதி ஶஸ்தமருசௌ| ரோசநஂ ஹி கதபூராதி ந த்வருசிஂ ஜயதி| அருசிக்நஂ ப படோலபத்ரஂ தந்ந ரோசதே| ததா ஹ்யத்ரைவ படிஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௦|௧௪)- "திக்தஃ ஸ்வயமரோசிஷ்ணுரருசிம்" இத்யாதி| ரோசிஷ்ணுத்வாதேவ சோச்சாவசவ்யஞ்ஜநபரிவதைர்மாஂஸமண்டகாதிபிரபி ஸுஹிதஸ்யாபி ததந்யபிலாஷ உத்பத்யத ஏவ| அத ஏவ சைததாஹாராந்தேऽப்யவஹரந்தி| ஶீதக இதி விஷமஜ்வரவிஶேஷணம்| ஶீதகாரித்வஂ து வாதே ஶ்லேஷ்மணி தத்ஸஂஸர்கே வா யத்யபி த்ரிதயே ஸம்பவதி, ததாऽபி வாதஜித்வாதஜ ஏவ விஷமஜ்வரே ததி ப்ரயோஜ்யம், ஸஂஸர்கே வா வாதோல்பணே| ததா ஹி ஶீதஜ்வர ஏவோக்தம் (ஹ. சி. அ. ௧|௧௪௨)- "அக்ந்யநக்நிகதாந் ஸ்வேதாந் ஸ்வேதி பேஷஜபோஜநம்|" இதி| நநு, பீநஸே ஶஸ்தமிதி கதமவிஶேஷேணோக்தம் ? யதஶ்சத்வாரஃ பீநஸா வாதபித்தகபஸந்நிபாதஜா இதி வக்ஷ்யந்தே| தத்ர தத்நோ வாதாதிக ஏவ யுக்தத்வஂ, ந ஶேஷேஷு| அத்ர ஸஞ்சக்ஷ்மஹே| பரிபாகாத் பீநஸஸ்யோபஶாந்திஃ| பரிபாககரஂ ச ததி, உஷ்ணத்வாத்| அதவா பூர்வவத்ஸாமாந்யோக்தாவபி யத்ர யோக்யதாऽஸ்ய வாதிகே, தத்ரைவ ததுபகல்ப்யதாம்| அநுக்தேஷ்வபி ஹி ஸாமாந்யோபக்ரமோ வஸ்துவஶாத்விஶேஷ்வேவ விபரிணமதி| ததா ஹ்யத்ரைவோபரிஷ்டாத்துக்தகர்மஸு வ்யதீதம்-"ஶ்ரமப்ரமமதாலக்ஷ்மீஶ்வாஸகாஸாதிதட்க்ஷுதஃ| ஜீர்ணஜ்வரஂ மூத்ரகச்ச்ரஂ ரக்தபித்தஂ ச நாஶயேத்||" இதி| ந ச ஸர்வேஷ்வேவ காஸஶ்வாஸகச்ச்ராஸ்ரபித்தேஷு பயஃ கார்முகமிதி| ததா, க்ரஹணீரோகே து தத்ரூக்ஷஂ ஶஸ்தம்| அநேந ச ஹேதுநா தத்நஃ ப்ரகதிஸ்தஸ்ய ஸ்நிக்தத்வஂ யுக்த்யைவோக்தம்| யதோ க்ரஹண்யாஂ ரூக்ஷஂ-உத்ததஸாரமுத்திஷ்டம்| நிஶி நைவ-ந கிஞ்சிதத்யாத்| நைவாத்யாந்நிஶி நைவோஷ்ணமித்யேவகாரா ஆத்யந்திகநிஷேதாய| ராத்ரௌ நிஷேதாத்திவா புஞ்ஜீதேத்யர்தாதவகம்யதே| நைவோஷ்ணஂ-அக்ந்யாதிதாபாத்தப்தம்| ததா, வஸந்தக்ரீஷ்மஶரத்ஸு ந போஜ்யம்| அந்யர்தாவபி முத்கஸூபாதீநாமந்யதமேந ரஹிதஂ ந போஜ்யம்| தத்ர கதஸிதோபலயோஃ ஸமாஂஶிகதயோரேவ யோகேந பத்யத்வமிச்சந்தி| முத்கஸூபாதீநாஂ து மிஶ்ரீபாவோ தத்நா ஜந்யமாநஸ்ய தோஷஸ்ய ப்ரதிபந்தார்தஂ கல்ப்யதே, ரக்தபித்தவத்| யதாஸமீரணோல்பணேऽஸ்ரபித்தே தித்திர்யாதீநாமௌஷ்ண்யமுதும்பராதிரஸேந ப்ரதிபத்நாதி| நித்யமிதி| யத்யுபஶேதே ஶரீரஸ்ய ததாப்யுதகரோகாவஹத்வாந்ந ஶீலநீயம்| அத ஏவ மாத்ராஶிதீயேऽப்யதிதோஷலத்வாதஸ்ய நிஷேதஂ கரோதி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௮|௪௦)- "கிலாடததிகூசீகா" இத்யாதி| நோ மந்தமிதி| துக்தாவஸ்தாஂ வ்யதீத்ய தத்யவஸ்தாமஸம்ப்ராப்தமந்தராலவர்தி-மந்தகமித்யுச்யதே| தஸ்மிந் ஸத்யபி ஸ்நேஹே பரிணதிவிஶேஷேண காலாத்மநா ஸ்ரோதஸாமத்யந்தோபலேபகதோ தோஷத்ரயகோபோऽபி பவதீத்யதீவ வர்ஜநீயமேவ மந்தகநிஷேதஶ்சோபலக்ஷணார்தஃ, தேந மத்யாதீநப்யப்ராப்தரஸாந்நோபயுஞ்ஜீதேத்யவகந்தவ்யம்| அந்யதேத்யாதி| ப்ரஶப்த ஏவஂ த்யோதயதி-விதிப்ரஷ்டஂ ததி நிஷேவ்யமாணஂ ப்ரகர்ஷேண ஜ்வராஸக்பித்தாதீந் ததாதி| நநு, ஶுக்ரகத்த்வபலவர்தநத்வாத்தீபநத்வமநுபபந்நம்| ஶுக்ரகத்பலவர்தநாநி ஹி த்ரவ்யாணி ப்ராயேண குரூணி பவந்தி| அதோ தத்யேவஂகுணஂ ஸத்கதஂ நாமாக்நிகத்ஸ்யாத் ? அத்ராசக்ஷ்மஹே| அம்லத்வாதுஷ்ணவீர்யத்வாச்ச யுக்தமேவ| யதோ ரஸவிபாகாப்யாமம்லஂ வீர்யேணோஷ்ணஂ ச ததி, அதோऽக்நிகத்த்வமஸ்மிந்நுபபந்நமிதி| நநு, ஶுக்ரகரத்வஂ தத்நோ ந யுக்தம்| யதோऽம்லபாகரஸஂ ததீத்யதீதமாசார்யேண, அம்லஶ்ச ஶுக்ரநாஶநஃ, தஸ்மாச்சுக்ரகத்த்வமயுக்தம்| அத்ராசக்ஷ்மஹே| ஸ்நிக்தத்வபஂஹணத்வவாதக்நத்வபல்யத்வைஃ ஶுக்ரகத்த்வமுபபந்நமேவ| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௯|௨௨)- "கிஞ்சித்ரஸேந குருதே கர்ம பாகேந சாபரம்| குணாந்தரேண வீர்யேண ப்ரபாவேணைவ கிஞ்சந||" இதி| நநு, வாதஜிதித்யநேந நார்தஃ| யாநி கலு த்ரவ்யாணி பல்யஸ்நிக்தகுரூஷ்ணயுக்தாநி, தாநி வாதக்நாந்யேவ தஷ்டாநி| தஸ்மாத்வாதஜிதிதி ந வாச்யம்| நைவம்| ஸக்துமத்யஸூர்யதாபமந்தகாதிஷு வ்யபிசாராத்| ததா ஹி-ஸக்தவோ வாதலா வஷ்யா ரூக்ஷா பலகராஶ்ச| மார்த்வீகாதிமத்யஂ ஹர்ஷணத்வாத்வஷ்யஂ வாதலஂ ச| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. உ. அ. ௪௦|௩௫)- "மநஸோ ஹர்ஷணஂ யச்ச தத்ஸர்வஂ வஷ்யமுச்யதே|" இதி| மத்யஂ ச மாத்ரா பீதஂ ஹர்ஷணஂ பவதி| ததா ச முநிஃ (ச.சி.அ.௨௪|௫௯)-"ஹர்ஷமூர்ஜப்ரதஂ புஷ்டிமாரோக்யஂ பௌருஷஂ பரம்| யுக்த்யா பீதஂ கரோத்யாஶு மத்யம்" இதி| ஸூர்யதாபஶ்சோஷ்ணோऽபி ஸந்மாருதஸ்ய வத்தயே| ததா ச முநிஃ (ச.சி.அ. ௧௪|௧௩)-"கஷாயகடுதிக்தாநி ரூக்ஷஶீதலகூநி ச|" இத்யாரப்ய யாவத் "வாதாதபௌ பயஂ ஶோகோ ஹேதுர்வாதார்ஶஸாமிதி||" இதி| மந்தகஂ ச ஸ்நிக்தாம்லகுருகுணயுக்தமபி த்ரிதோஷகரம்| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௨௪)- "த்ரிதோஷஂ மந்தகம்" இதி| த்ரிஷு ச தோஷேஷ்வந்தர்பூதஃ பவந இதி சைவஂ வ்யபிசாரதர்ஶநாத்வாதஜிதித்யுக்தம்| க்ஷீரஸ்ய ச தத்யாத்மநா பரிணமதோऽநபிவ்யக்தாம்லாபிவ்யக்தாம்லாத்யம்லலக்ஷணாஸ்திஸ்ரோऽவஸ்தாஃ ஸம்பத்யந்தே| தத்ர மந்தஜாதஂ-அநபிவ்யக்தாம்லம்| ஸம்யக்ஜாதஂ-அபிவ்யக்தாம்லம்| அதிஜாதஂ-அத்யம்லம்| தத்ர மந்தஜாதஂ த்ரிதோஷகத்த்வாந்நிஷித்தம்| ஸம்யக்ஜாதஸ்யைதே பூர்வோக்தா குணாஃ| கிஞ்சித்தீநாஶ்சாத்யம்லஸ்ய| ததா, ஸுஜாதேऽத்யம்லே ச தத்நி ஸரமண்டௌ ஸ்தஃ| தத்ர தத்ந உபரிபாகஃ ஸரஃ, அதோ மண்டஃ| ஏதத்குணாஸ்து லாகவிகத்வாந்நேஹோக்தாஃ| முநிநா ச தர்ஶிதாஃ (ச.ஸூ.அ. ௨௭|௨௨௪)- "த்ரிதோஷஂ மந்தகஂ ஜாதஂ வாதக்நஂ ததி ஶுக்ரலம்| ஸரஃ ஶ்லேஷ்மாநிலக்நஸ்து மண்டஃ ஸ்ரோதோவிஶோதநஃ||" இதி| ஶ்லேஷ்மபித்தரக்தகத்த்வஂ சாம்லபாகரஸோஷ்ணவீர்யத்வாதேவாத்ரகம்யதே| யத்து ஸாக்ஷாதேதேஷாமுபாதாநஂ தத் ப்ரகர்ஷார்தம்| அந்யேப்யோऽம்லத்ரவ்யேப்யோ தத்யேதாந்யதிஶயேந கரோதீதி| நைவாத்யாந்நிஶீத்யாதௌ க்ரந்தே சைகஸ்மிந்நேவ நகாரே கர்தவ்யே யதநேகநகாரகரணஂ தச்சாஸ்த்ரநிஷித்தததிபக்ஷணாததிப்ரத்யவாயஜ்ஞாபநார்தம்| சரகோக்தஶ்ச மங்கல்யகுணோ நேஹோக்தஃ, சிகித்ஸாயாமநுபயோகித்வாத்| அத ஏவ ஸர்பிராதீநாஂ மங்கல்யாநாமபி சரகேऽபி மங்கலத்வஂ நாவாதீதிதி| ஸுஶ்ருதே து (ஸூ.அ. ௪௫|௬௮) தத்நோ விஶேஷகுணா உக்தாஃ| யதா-"தத்யாஜஂ கபபித்தக்நஂ லகு வாதக்ஷயாபஹம்| துர்நாமஶ்வாஸகாஸேஷு ஹிதமக்நேஶ்ச தீபநம்|| விபாகே மதுரஂ வஷ்யஂ ரக்தபித்தப்ரணாஶநம்| பலாஸவர்தநஂ ஸ்நிக்தஂ விஶேஷாத்ததி மாஹிஷம்|| விபாகே கடு ஸக்ஷாரமம்லஂ பேத்யௌஷ்ட்ரகஂ ததி| வாதமர்ஶாஂஸி குஷ்டாநி கமீந் ஹந்த்யுதராணி ச|| வாதக்நஂ கபகத்ஸ்நிக்தஂ விஶேஷாந்ந ச பித்தகத்| குர்யாத்பக்தாபிலாஷஂ ச ததி யத் ஸுபரிஸ்ருதம்|| ஶதக்ஷீராச்ச யஜ்ஜாதஂ குணவத்ததி தத்ஸ்மதம்| வாதபித்தஹரஂ ருச்யஂ தாத்வக்நிபலவர்தநம்|| ததி த்வஸாரஂ ரூக்ஷஂ ச க்ராஹி விஷ்டம்பிவாதலம்| தீபநீயஂ விஶேஷேண ஸகஷாயஂ ருசிப்ரதம்||" இதி| கேவலமபி ஸ்வல்பஂ கதாசித்ததி புஞ்ஜீதேத்யர்தாதவகம்யதே| அந்யதா கேவலஸ்ய குணகதநஂ நிஷ்பலமேவ ஸ்யாதிதி கேசிதாஹுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ததிகுணாநாஹ-அம்லபாகரஸமிதி| க்ராஹி-ஸ்தம்பநம்| ரோசிஷ்ணு-ஸ்வயஂ ரோசதே| அருசௌ ஶஸ்தஂ-அந்யாந்யபி ரோசயதி| ஶீதகே-ஶீதஜ்வரே| விஷமஜ்வரே து-அஶீதேऽபி| ரூக்ஷததிகுணாநாஹ-ரூக்ஷஂ த்விதி| ரூக்ஷஂ-உத்ததஸ்நேஹம், க்ரஹணீதோஷே ஶஸ்தம்| ததிபோஜநஂ நியமயதி-நைவேதி| உஷ்ணஂ-அக்ந்யாதிதப்தம்| உஷ்ணோ-க்ரீஷ்மஃ| ஸிதோபலா-ஶர்கரா| நித்யஂ-ப்ரத்யஹம்| மந்தஂஅஸம்யக்நிஷ்பந்நம்| வஸந்தாதிப்யோऽந்யதா திவா கதாத்யந்யதமோபேதஂ ஶீதஂ ஸுஜாதமேகாஹாத்யந்தரஂ ததி புஞ்ஜீதேதி மதிதார்தஃ| நியமாதிக்ரமே தோஷமாஹ-அந்யதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தக்ரஂ லகு கஷாயாம்லஂ தீபநஂ கபவாதஜிச்ச பவதி| ததா, ஶோபாதீநேகாதஶ ஜயேத்| கதஸ்யாதிபாநாத் வ்யாபத்-ரோகோ கதவ்யாபத்| கரஃ-கத்ரிமோ விஷவிஶேஷஃ| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (ஸூ.அ.௪௫|௮௬)- "நைவ தக்ரஂ க்ஷதே தத்யாந்நோஷ்ணகாலே ந துர்பலே| ந மூர்ச்சாப்ரமதாஹேஷு ந ரோகே ரக்தபைத்திகே|| ஶீதகாலேऽக்நிமாந்த்யே ச கபோத்தேஷ்வாமயேஷு ச| மார்காவரோதே துஷ்டே ச வாயௌ தக்ரஂ ப்ரஶஸ்யதே||" இதி| ததோக்தம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௭)- "தக்ரமாமஂ கபஂ கோஷ்டே ஹந்தி கண்டே கரோதி து| பீநஸஶ்வாஸகாஸாதௌ ஸித்தமேவோபயோஜயேத்||" இதி| "மந்தஜாதஂ மருத்கோபி ரூக்ஷாபிஷ்யந்தி துர்ஜரம்| அதிஜாதஂ பஶாம்லௌஷ்ண்யதைக்ஷ்ண்யாத்பித்தகரஂ பரம்|| தோஷக்நமுத்ததஸ்நேஹஂ ஸஸ்நேஹமபி ஶோபஜித்| (ஸு. ஸூ. அ. ௪௫|௮௯)- 'வாதேऽம்லஂ ஸைந்தவோபேதஂ, ஸ்வாது பித்தே ஸஶர்கரம்|| ஹிதஂ தக்ரஂ கபே ஸாம்லஂ வ்யோஷஸௌவர்சலாந்விதம்| தக்ரால்லகுதரோ மண்டோ துர்ஜரா தக்ரகூர்சிகா'||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தக்ரகுணாநாஹ-தக்ரமிதி| மதிதஂ ததி-தக்ரம்| தத்த்விவிதஂ,- ஸஜலஂ நிர்ஜலஂ ச| ஸஜலஂ த்விவிதஂ,- ஸஸ்நேஹமஸ்நேஹஂ ச| தத்ராஸ்நேஹஸ்யைதே குணாஃ| ஸஸ்நேஹஸ்ய கௌரவாத்கிஞ்சிதூநாஃ| நிர்ஜலஸ்ய ததோऽப்யூநாஃ| ததா சோக்தம் (ஸுஶ்ருதே ஸூ. அ. ௪௫/௮௫)- "மந்தநாத்யத்பதக்பூதஸ்நேஹமர்த்தோதகஂ ச யத்| நாதிஸாந்த்ரத்ரவஂ தக்ரஂ ஸ்வாத்வம்லஂ துவரஂ ரஸே||" இதி| ததா (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௭)- "தண்டாபிமதநாத்தத்நோ குருணஶ்சாதிஶோபதாத்| அநுத்ததஸ்நேஹமபி தக்ரஂ ஶோபஹரஂ லகு||" இதி| கபக்நத்வே விஶேஷ உக்தஃ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)- "தக்ரமாமஂ கபஂ கோஷ்டே ஹந்தி கண்டே கரோதி து|" இதி| மூத்ரக்ரஹோ-மூத்ரகச்ச்ரம்| கதஸ்யாதிபாநாதுத்பந்நோ ரோகோ-கதவ்யாபத்| கரஂ-கத்ரிமஂ விஷம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மஸ்து தத்வத்-தக்ரவத்குணைர்வேத்யம்| ததா, ஸரம்| ததா, ஸ்ரோதஃஶோதிஃ| ததா, விஷ்டம்பஜித்| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (ஸூ.அ.௪௫|௮௧)- "தஷ்ணாக்லமஹரஂ மஸ்து லகு ஸ்ரோதோவிஶோதநம்| அம்லஂ கஷாயாநுரஸமவஷ்யஂ கபவாதஜித்|| ஆஹ்லாதநஂ ப்ரீணநஂ ச பிநத்த்யாஶு மலஂ ச தத்| பலமாவஹதி க்ஷிப்ரஂ ததா பக்தஸ்ய ரோசகம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மஸ்துகுணாநாஹ-தத்வதிதி| ஸுஜாதஸ்ய தத்நோ த்ரவபாகோ-மஸ்து| தோஷபூர்ணாநி ஸ்ரோதாஂஸி ஶோதயதீதி-ஸ்ரோதஃஶோதி| ஸரஂ-மலாநுலோமநம்| விஷ்டம்பஜித்-வாதாநுலோமநம்| பேதிநோऽபி கூஷ்மாண்டாதேர்விஷ்டம்பித்வதர்ஶநாத் க்ராஹிணோऽபி நாகரஸ்ய விபந்தநுத்த்வதர்ஶநாதுபயோர்க்ரஹணம்| தத்வதிதி லகுத்வே ஸித்தே லத்வித்யதிஶயார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நவநீதஂ நவஂ-நவோத்ததஂ, லகு வஷ்யஂ ச| ததா, ஶீதஂ-ஶீதவீர்யஂ, பலவர்ணாக்நிகரஂ ச| ததா, ஸங்க்ராஹி வாதாதிஜிச்ச| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ.அ.௬)-"ஶீதஂ ஸ்வாது கஷாயாம்லஂ நவநீதஂ நவோத்ததம்|" இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நவநீதகுணாநாஹ-நவநீதமிதி| நவஂ-ஸத்யஸ்கம்| அஸக்-ரக்தம்| க்ஷயோ-ராஜயக்ஷ்மா| அர்திதஂ-ஏகாயாமஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷீரோத்பவஂ து-க்ஷீராதேவ ஜாதஂ மதித்வோத்பாதிதஂ, நவநீதஂ ஸங்க்ராஹி ரக்தபித்தாக்ஷிரோகஜிச்ச பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷீரநவநீதகுணாநாஹ-க்ஷீரோத்பவமிதி| க்ஷீரோத்பவஂ-க்ஷீரமதநோத்பவம்| ஸர்பிரப்யேவஂ த்விவிதஂ ஜ்ஞேயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கதஂ தீப்ரபதீநாமக்நிக்லபிதாத்மாந்தாநாஂ ஶஸ்தஂ-ஹிதம்| தீஃ-புத்திஃ, வஸ்துக்ரஹணஶக்திஃ| ஸ்மதிஃ-அதீதவிசாரஶக்திஃ| ப்ரஜார்திநாஂ ஶஸ்தம்| ப்ரஜா-அபத்யம், ததர்திநாம்| ஶுக்ரஸ்ய ஸபலதாகரமித்யர்தஃ| ததா, வாதாதிக்நம்| ததா, ஸ்நேஹாநாஂ-தைலாதீநாஂ, உத்தமஂ-ஶ்ரேஷ்டம்| ததா, ஶீதம்| வயஸஃ ஸ்தாபநஂ-ஜரயா விநா வயஸஃ ஸ்தாபநமித்யர்தஃ| ஸஹஸ்ரவீர்யமிதி| ஸஹஸ்ர-ஶப்தோऽநேகார்தஃ, அநேகஶக்தீத்யர்தஃ| கதம் ? விதிபிஃ,-யோகஸஂஸ்காராதிபிர்கதமநேகஶக்திஃ ஸம்பத்யதே| யேந த்ரவ்யேண ப்ரயுஜ்யதே ஸஂஸ்க்ரியதே வா, தச்சக்திமேவாऽநுருத்யதே| அதவா தத்ஸஂயோகாச்சக்த்யந்தரமந்யதாரோஹதி| அதோ ஹேதோஃ ஸஹஸ்ரஶப்தோऽநேகார்தஃ| அந்யதா த்ரவ்யாணாமாநந்த்யாத்கதஂ தஶஶதவாசீ ஸஹஸ்ரஶப்த உபபத்யதே| அந்யே த்வேவஂ வ்யாசக்ஷதே -ஸஹஸ்ரஶப்தோ தஶஶதஸஂக்யாவாச்யேவ| ஸஹஸ்ரபாக்யஂ ஹி ஸர்பிருக்தம், ந ஸஹஸ்ரபாக்யாத்பரேண| தத்ர சேதஂ ஸஹஸ்ரபாக்யத்வே ப்ரயோஜநம்-பாகஸஹஸ்ரஂ யாவதஸ்ய ஸஂஸ்காரோऽநுவர்ததே, நாதஃபரம்| அந்யதா ஸஹஸ்ரபாகாத்பரேண கிமிதி பாகோ நோக்தஃ ? தஸ்மாதாஸஹஸ்ரஂ பாகாநாஂ ஶக்த்யந்தராண்யாரோஹந்தி பாகாஃ, ந ததஃ பரேணேதி| ததா, கர்மஸஹஸ்ரகத்-அநேககார்யகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கதகுணாநாஹ-ஶஸ்தமிதி| உபதிஷ்டக்ரஹணே ஶக்திஃ-தீஃ| கஹீதஸ்ய விச்சேதேந தாரயிதுஂ ஶக்திஃ-ஸ்மதிஃ| அவிச்சேதேந-மேதா| ப்ரஜாதிபிரர்திஶப்தஃ ஸம்பத்யதே| ப்ரஜாஅபத்யம்| க்ஷதக்ஷீணஃ-க்ஷதகாஸபீடிதஃ| பரீஸர்போ-விஸர்பஃ, ஶஸ்த்ரஂ-ஶஸ்த்ரகாதஃ, அக்நிஃ-அக்நிதாஹஃ, தைஸ்த்ரிபிர்க்லபிதஃ-பீடிதஃ, ஆத்மா-ஶரீரஂ யேஷாஂ தே ததா| ஶோஷோ-ராஜயக்ஷ்மா| ஜ்வரோ-ஜீர்ணஜ்வரஃ, நவஸ்ய ஸ்நேஹாநர்ஹத்வாத்| ஸ்நேஹாநாஂ-தைலாதீநாம்| வயஸஃ-யௌவநஸ்ய| யோஜநயா கர்மஸஹஸ்ரகத்பஹுதரகார்யகத்| யதஃ ஸஹஸ்ரவீர்யஂ-பஹுதரஶக்தியுக்தம்| கைஃ? விதிபிஃ,- யோகஸஂஸ்காரபாநாப்யஞ்ஜநாநுவாஸநாதிபிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-புராணஂ-அதீதபஹு காலஂ, பஞ்சதஶாதிவர்ஷஸ்திதஂ, கதஂ மதாதீந் வ்யாதீந் ஜயதி| வ்ரணாநாஂ பைச்சில்யாதீந் ஶோதயதி| ததா, வ்ரணாந் ரோபயதி| ஸங்க்ரஹே சைவமத்யைஷ்ட (ஸூ. அ. ௬)- "வ்ரணஶோதநரோபணம்| பூர்வோக்தாஂஶ்சாதிகாந்குர்யாத்குணாஂஸ்ததமதோபமம்|| தத்வச்ச கதமண்டோऽபி ரூக்ஷஸ்தீக்ஷ்ணஸ்தநுஸ்து ஸஃ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-புராணகதகுணாநாஹ-மதாபஸ்மாரேதி| மூர்ச்சாயோமூர்ச்சா| ஶோதநஂ-துஷ்டவ்ரணாநாம், ரோபணஂ-ஶுத்தாநாம்| தஶவர்ஷோஷிதஂ-புராணம்| உக்தஂ ச- "உக்ரகந்தஂ புராணஂ ஸ்யாத்தஶவர்ஷஸ்திதஂ கதம்| லாக்ஷாரஸநிபஂ ஶீதஂ ப்ரபுராணமதஃ பரம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கிலாடாதயோ பல்யாஃ| ததா, ஶுக்ராதிகராஃ| ததா, விஷ்டம்பிநோ குரவோ தோஷலாஶ்ச ஸ்யுஃ| ஆதிக்ரஹணாத்தக்ரபிண்டகக்ஷீரஶாகயோர்க்ரஹணம்| வஹ்நிநாஶகத்வஂ சைஷாஂ பல்யத்வேந ஶுக்ரகத்த்வேந விஷ்டம்பிதோஷலத்வேநாவகதமேவேதி 'வஹ்நிஸாதநாஃ' இதி க்ரந்தகதா நேஹகதம்| ஸங்க்ரஹே து ஸ்பஷ்டார்தஂ கதமேவ| தத்ர, கிலாடஃ-அல்பக்ஷீரோ பஹுநா தக்ரேண கதஃ| பீயூஷஃ-ஸத்யஃப்ரஸூதாக்ஷீரகதஃ| கூர்சிகா-ததிதக்ரகதா கிலாடிகா| மோரணஃ-க்ஷீரஸதஶஃ கிலாடிகஃ| பிண்டநஂ-உத்தராபதே ப்ரஸித்தம்| க்ஷீரஶாகஃ-ப்ரஸித்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கிலாடாதீநாஂ குணாநாஹ-பல்யா இதி| தத்நா தக்ரேண வா ஸஹ பாகாத்பதக்பூதஂ கநத்ரவபாகஂ க்ஷீரஂ-கூர்சிகா| ஸைவ பாகாத்விநா-க்ஷீரஶாகஃ| தயோர்காநபாகஃ பதகுத்ததஃ-கிலாடஃ, த்ரவபாகோ-மாரேணஃ| ப்ரஸூதிதிநாதாரப்ய யாவந்மலிந கநஂ க்ஷீரஂ தாவத்-பீயூஷஃ| ஆதிஶப்தாத் க்ஷீரஶாகதக்ரபிண்டகௌ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௬)-"பல்யாஃ கிலாடகூர்சிகாதக்ரபிண்டகமோரணாஃ| ஸக்ஷீரஶாகபீயூஷா ரோசநா வஹ்நிஸாதநாஃ|| இதி| கநவஸ்த்ரபத்தஂ ஸ்வயஂ ஸ்ருதத்ரவபாகஂ தக்ரஂ-தக்ர-பிண்டகஃ| விஷ்டம்பிநஃ-அதோவாதாவரோதிநஃ| தோஷலாஃ-ஆமஸஞ்சயகாரிணஃ| தோஷஶப்தேநாத்ர ஆமோ க்ராஹ்யஃ, "ஸதோஷஶப்தஂ ச ஶகத் த்ரவஂ ஸஜதி வேகவத்|" (ஹ. நி. அ. ௨/௭௮) இத்யாதிவத்| ந து வாதாதயஃ, கபஸ்ய பதக்க்ரஹணாதந்த்ராந்தரே வாதக்நத்வாச்ச| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௫/௯௧)- "பல்யஃ கிலாடோऽநிலஹத் புஂஸ்த்வநித்ராப்ரதஃ ஸ்மதஃ| மதுரௌ பஂஹணௌ வஷ்யௌ தத்வத்பீயூஷமோரணௌ|| இதி| கூர்சிகாமோரணாவத்ர ததிபவௌ க்ராஹ்யௌ| தக்ரகூர்சிகாயாஸ்தந்த்ராந்தரே வாதலத்வாத் தந்மோரணஸ்ய ச லகுத்வாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௫/௯௦)- "க்ராஹிணீ வாதலா ரூக்ஷா துர்ஜரா தக்ரகூர்சிகா| தக்ரால்லகுதரோ மண்டோ ததிகூர்சிகதக்ரஜஃ||" இதி| கூர்சீகதஂ தக்ரஂ-தக்ரகூர்சிகா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோஸம்பவே க்ஷீரகதே ஶ்ரேஷ்டே| ஆவிகே ச நிந்திதே-கர்ஹிதே| கதஸ்ய ச க்ஷீரவிகாரோபலக்ஷணார்தத்வாத்ததிதக்ரமஸ்த்வாதீநாமபி கவ்யாநாஂ ஶ்ரேஷ்டத்வமேவ வேத்யம்| அத ஏவாவிஸம்பவாநாஂ ததிதக்ராதீநாமதமத்வமேவ வேத்யம், ந க்ஷீரகதயோரேவ| அத ஏவ ஸங்க்ரஹே ஸுஸ்பஷ்டஂ கத்வோக்தம் (ஸூ. அ. ௬)- "வித்யாத்ததிகதாதீநாஂ குணதோஷாந் யதாபயஃ|" இதி| அஸ்ய ஹ்யயமர்தஃ-கதாதீநாஂ பயோகுணாநதிக்ரமேண குணாந் வித்யாத்| யதாஶப்தஸ்ய பதார்தாநதிவத்த்யர்தேऽஸ்யாவ்யயீபாவஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி| யதா-"ஸ்வாதுபாகரஸம்" இத்யாதீநா ஸாமாந்யேந க்ஷீரகுணா உக்தாஃ| தத்வத்தத்யாதீநாமபி ஸாமாந்யேநைவ குணா உக்தாஃ| விஶேஷாபிலாஷே து தத்யாதீநாஂ ஸத்ஸ்வபி ஸாமாந்யகுணேஷு ப்ரகதிபூதஂ யத்க்ஷீரஂ தத்குணோச்சயோऽபி க்ராஹ்ய இதி| கரநாதே தூக்தம்-"தத்யாதீநாஂ து தஜ்ஜாநாஂ ஸாமாந்யே குணகர்மணீ| ததா ஸ்வாத் ஸ்வாதபி க்ஷீராத்தத்யாதீநாஂ விஶேஷணம்||" இதி| கவ்யமிதி "கோபயஸோர்யத்" இதி யத்| பாஹுல்யேந க்ஷீரநிர்தேஶாத்க்ஷீரவர்கோऽயம்| ததிநவநீதாதீநாஂ து தத்விகாரபூதத்வாத்| இதி க்ஷீரவர்கஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷீராணாஂ கதாநாஂ ச தாரதம்யமாஹ-கவ்யே க்ஷீரகத இதி| கவ்யாவிகயோருத்தமாதமத்வாதிதரேபாஂ மத்யமத்வஂ ஜ்ஞேயம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௬)-"வித்யாத்ததிகதாதீநாஂ குணதோஷாந் யதாபயஃ|" இதி| இதி க்ஷீரவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இக்ஷோ ரஸஃ ஸரத்வாதிகுணயுக்தஃ| ததா, கபமூத்ரகத்| ஸரஃ-ஶகத்பேதீதி கத்யதே| ததா, (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௮௪)- "குர்வீ ஸரா து பாலக்யா" இத்யுக்த்வாநந்தரமுக்தவாந்-"பாலக்யாவத்ஸ்மதஶ்சஞ்சுஃ ஸ து ஸங்க்ரஹணாத்மகஃ|" இதி சஞ்சுஶாகஸ்ய ஸங்க்ரஹணேந குணேந ஸரத்வஂ பாதிதமிதி| அத்ர ஸ்நிக்தபஂஹணவஷ்யமதுராதிகுணேந யுக்தஂ ச த்ரவ்யஂ ப்ராயஃ பவநஹந்த தஷ்டம்| அதோऽஸ்யாபீக்ஷுரஸஸ்ய மாருதஜித்த்வஂ வேத்யம்| க்ரந்தகதா து ஸ்பஷ்டஂ கத்வா நோக்தம்| புக்தே ஹி ஸமீரணகத்த்வமஸ்ய தஷ்டம்| ததா ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)-"வஷ்யஃ ஶீதஃ பவநஜித்புக்தே வாதப்ரகோபநஃ|" இதி| கரநாதேऽப்யுக்தம்-"மாருதாऽऽத்மாநஜநநஶ்சக்ஷுஷ்யோ பஂஹணோ ரஸஃ|" இதி| ஸ௦-ஸ ச-ரஸஃ, அக்ரே-இக்ஷுப்ராந்தே ஜாதஃ, ஸலவணஃ-ஈஷல்லவணஃ| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (ஸூ.அ.௪௫|௧௫௬)-"அதீவ மதுரோ மூலே, மத்யே மதுர ஏவ ச| அக்ரே த்வக்ஷிஷு விஜ்ஞேய இக்ஷூணாஂ லவணோ ரஸஃ||" இதி| பாஷாணாதிஸங்க்ஷுண்ணஸ்யேக்ஷோஃ ஸத்ய ஏவ யோ ரஸ உத்பத்யதே, தஸ்யைதே யதோக்தா குணா வேத்யாஃ, நாந்யதா பீடிதஸ்யேக்ஷுரஸஸ்ய| யந்த்ரதந்தாதிபீடிதஸ்யாந்யதா ஶாஸ்த்ரகதா குணோ நிர்திஶ்யதே| தந்தபீடிதோ யஃ, ஸ ஶர்கராஸம இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதேக்ஷுவர்கஃ| இக்ஷுரஸகுணாநாஹ-இக்ஷோஃ ஸர இதி| குர்வாதிகுணத்வாத்வாதக்நத்வமர்தஸித்தம்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)-"வஷ்யஃ ஶீதஃ பவநஜித்புக்தே வாதப்ரகோபநஃ|" இதி| "மாருதாத்மாநஜநநஶ்சேக்ஷூணாஂ பக்ஷிதோ ரஸஃ|" இதி காரணாதிநாப்யுக்தஂ வாதலத்வஂ புக்தமாத்ரபீதேக்ஷுரஸவிஷயம்| ஆ௦ ர௦-இக்ஷ்வக்ரபாகரஸகுணாநாஹ-ஸோऽக்ர இதி| ஸலவணஃ-ஈஷல்லவணஃ| அக்ரஶப்தேநேக்ஷோஸ்தத்பர்வணாஂ சாத்யந்தௌ பாகௌ| உக்தஂ ஹி காரணாதிநா-"மத்யகாண்டே ஸுமாதுர்யமிக்ஷோர்மூலாக்ரபர்வஸு| மாதுர்யஂ ஸாம்லலவணஂ விதாஹீ தேந யாந்த்ரிகஃ||' இதி| யத்தக்தஂ ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௫/௧௫௬)-" அதீவ மதுரோ மூலே, மத்யே மதுர ஏவ ச| அக்ரேऽக்ஷிஷு ச விஜ்ஞேய இக்ஷூணாஂ லவணோ ரஸஃ||" இதி| தத்ர மூலஶப்தேந மத்யமகாண்டாநாஂ ப்ரதமஂ காண்டம்| அக்ஷிஷு-ஸந்திஷு| தந்தபீடிதேக்ஷுகுணாநாஹ-தந்தபீடித இதி| ஶர்கராஸம இதி தாஹக்நத்வாதிபிர்குணைஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மூலஂ சாக்ரஂ ச ஜந்துஜக்தாதயஶ்ச மூலாக்ரஜந்துஜக்தாதயஃ, தேஷாஂ ததாவிதாநாமிக்ஷூணாஂ பீடநஂ, தஸ்மாந்மூலாக்ரஜந்துஜக்தாதிபீடநாத்| ததா, மலஸங்கராத்-மலமிஶ்ரணாத்| ததா, கிஞ்சித்காலஂ விதத்யா ச-யாந்த்ரிகே ரஸே ஸ்வல்பகாலஂ விததிஃ-விலம்பஶ்ச தஷ்டஃ| ததேதைஃ காரணைர்யாந்த்ரிகோ ரஸோ விகதிஂ யாதி-ஸ்வபாவாந்யதாத்வஂ ப்ராப்நோதி| ததா-குருரதிகஂ குருஃ ஸம்பத்யதே, அவிதாஹி விதாஹி, அவிஷ்டம்பீ விஷ்டம்பீ, இத்யேவஂவிதாऽஸ்ய விகதிஃ| யாந்த்ரிகஸ்ய ச ரஸஸ்ய பாஹுல்யேந லோகே மூலாதிஸஹிதஸ்ய பீடநாத்காலவிலம்போபலப்தேஶ்ச க்ரந்தகதேவஂ ஸமவோசத்| அத ஏவ ஹேதுநிர்தேஶோऽத்ர கதஃ, ஹேத்வபாவாத்கார்யாபாவப்ரதிபாதநாய| தேந யதாऽதிநிபுணதீபிர்மூலாதிரஹிதஃ பீட்யதே, காலவிலம்பிதஂ ச நோபயுஜ்யதே, ததா விகதிஂ ந யாத்யேவேர்தஃ|விதாஹீத்யாதி| யதோ விகதிஂ யாதி, தேந-ஹேதுநா, அஸௌ யாந்த்ரிகோ, விதாஹ்யாதிகுணஃ ஸம்பத்யதே| விதாஹீ-ஜடராக்நிஸஂயோகாத்யஃ பாகஂ கச்சந்மத்யமாயாமேவாவஸ்தாயாஂ விதஹ்யமாநஃ பித்தஂ குர்வஂஶ்சிரகாலமவதிஷ்டதே, ந த்ராகேவ ஜராஂ யாதி குருத்வாததவா வஸ்துஸ்வபாவாத், ஸ விதாஹகுணயுக்தோ பாவோ பண்யதே| தஸ்மாத் குருஸ்வாபாவ்யாத்விதாஹீ கதிதஃ| ததா சோக்தஂ தாந்வந்தரே-"ஶாலிபிஷ்டமயஂ ஸர்வஂ குருபாவாத்விதஹ்யதே|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யந்த்ரபீடிதகுணாநாஹ-மூலாக்ரேதி| ஜந்துஜக்தஃகமிபக்ஷிதாவயவஃ| ஆதிஶப்தாத் த்வகாதயஃ| மலோ-யந்த்ராதிலக்நஃ| கிஞ்சித்காலஂ விதத்யா-பீடநக்ரஹணாதிகாலவிலம்பேந, விகதிஂ-மாதுர்யாதிந்யூநத்வஂ, யாதி| யத்யபி ஸர்வமந்நபாநஂ விதாஹி, விதக்தாவஸ்தாயா அவஶ்யஂபாவாத், ததாபி யச்சிரகாலஂ விதக்தாவஸ்தாமநுபவதி, தத்விதாஹீத்யுச்யதே| தேந-விகதிஂ கமநேந, அஸௌ-யாந்த்ரிகஃ| ஹேதூபந்யாஸாத்தேத்வல்பத்வேந தோஷால்பத்வஂ ஜ்ஞேயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு இக்ஷுரஸேஷு மத்யே, பௌண்ட்ரகோ ரஸோ வரஃ-ஸர்வேக்ஷுரஸேப்யஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| கதம் ? ஶைத்யாதிபிர்ஹேதுபூதைஃ| ஶீதஸ்ய பாவஃ-ஶைத்யம்| "குணவசந" இத்யாதிநா ஷ்யஞ்| ப்ரஸாதஃ-ப்ரஸந்நத்வம்| மாதுர்யஂ-ஸ்வாதுதா| தமநு வாஂஶிகஃ-ஹீநார்தேऽநுஶப்தஸ்ய "கர்மப்ரவசநீயயுக்த" இதி த்விதீயா, ஶைத்யாதிபிஃ பௌண்ட்ரகாத்தீநோ வாஂஶிக இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦--அதேக்ஷுவிஶேஷகுணாஃ| தத்ர பௌண்ட்ரககுணாநாஹ-தத்ர பௌண்ட்ரக இதி| பௌண்ட்ரகஃ-ஶ்வேதேக்ஷுஃ| ப்ரஸாதோ-நைர்மல்யம்| வாஂஶிககுணாநாஹ-தமந்விதி| தமநு-தஸ்மாத்பௌண்ட்ரகாத்தீநஃ| ஹீநார்தஸ்யாநோஃ கர்மப்ரவசநீயத்வாத் த்விதீயா| வாஂஶிகோ-நீலேக்ஷுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶதபர்வகாதயஃ, ததஃ-வாஂஶிகாத், க்ரமாத்-உத்தரோத்தரஂ, ஶைத்யாதிபிர்ஹீநாஃ| தே ச ஶதபர்வகாதய ஈஷத்க்ஷாரத்வேந யுக்தா ஈஷத்கஷாயரஸா ஈஷதுஷ்ணாஃ கிஞ்சித்விதாஹிநஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶதபர்வாதிகுணாநாஹ-ஶதபர்வகேதி| ஶதபர்வகஃ-ஹ்ரஸ்வபஹுபர்வா| காந்தாரநைபாலௌ-ஸ்வநாமப்ரஸித்தௌ| ஆத்யஶப்தாத்தீர்கபத்ராதயஃ| ததஃ-வாஂஶிகாத், க்ரமாத்-உத்தரோத்தரஂ ஹீநாஃ| ஸக்ஷாராஃ-ஈஷபல்லவணாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாணிதஂ-க்ஷுத்ரகுடீபூத இக்ஷுரஸஃ, குரு-அதிஶயேநேத்யர்தாத்வேத்யம், குருத்வமாத்ரஸ்யேக்ஷுரஸேऽப்யுக்தத்வாத்| அபிஷ்யந்தி| ததா, சயகத்-த்ரிதோஷகரம்| மூத்ரஶோதநஂ-மூத்ரமதிவாஹயதி| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"ரூக்ஷஂ மதூகபுஷ்போத்தஂ பாணிதஂ வாதபித்தகத்| கபக்நஂ மதுரஂ பாகே கஷாயஂ பஸ்திதூஷணம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதேக்ஷுரஸவிகாராஃ| தே ச பஞ்ச,-"இக்ஷோ ரஸஸ்ய ஸமலத்ர்யஂஶார்த்தாங்க்ரிமலா மலாஃ| விகாராஃ பாணிதகுடமத்ஸ்யண்டீகண்டஶர்கராஃ||" இதி| தத்ர பாணிதகுணாநாஹ-பாணிதமிதி| சயகத்-விஶேஷாக்ரஹணாத் த்ரயாணாஂ தோஷாணாம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குடோ தௌதஃ-ஸஂஸ்காரவஶாந்நிர்மலோ, நாதிஶ்லேஷ்மகரஃ-கிஞ்சித்கபகர இத்யர்தஃ| மூத்ரஂ ச ஶகச்ச மூத்ரஶகத், ஸஷ்டஂ-பஹிஃ க்ஷிப்தஂ, மூத்ரஶகத்யேந ஸ ஏவம்| ப்ரபூத இதி| அபர இதி தௌதாத்-விஶுத்தாதந்யஃ, ஸமல இதி யாவத்| ப்ரபூதாஃ கமிமஜ்ஜாஸட்மேதோமாஂஸகபா யஸ்ய ஸ ஏவம்| காரணே கார்யோபசாராத்குடோऽப்யேவமுக்தஃ| யதா-ஆநூபோதகஂ பாதரோக இதி| ப்ரபூதகம்யாதீந் கரோதீத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குடஶ்சதுர்தா, -தௌதாதௌதபுராணநவபேதேந| தத்ரதௌதகுடகுணாநாஹ-நாதிஶ்லேஷ்மகர இதி| ஸஷ்டமூத்ரஶகத்-மலாநுலோமநஃ| அதௌதகுடகுணாநாஹ-ப்ரபூதகமிமஜ்ஜேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குட இத்யநுவர்ததே| புராணோ குடோ ஹதயாய ஹிதஃ| ததா, பத்யஃ-அந்தர்மத்யபஹிர்மார்காய ஹிதஃ| நவோ குடஃ ஶ்லேஷ்மாணமக்நிஸாதஂ ச கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-புராணகுடகுணாநாஹ-ஹத்ய இதி| பத்யஃ-ஸ்வஸ்த ஹிதஃ| நவகுடகுணாநாஹ-நவ இதி| அக்நிஸாதஃ-அக்நிமாந்த்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மத்ஸ்யண்டிகாதயஸ்த்ரயோ வஷ்யாஃ| ததா, க்ஷீணக்ஷதஹிதா ரக்தபித்தாநிலாபஹாஶ்ச| ததா, க்ரமேண குணவத்தமாஃ-தௌதகுடாதபி மத்ஸ்யண்டிகா குணகாரீ நிர்மலதரத்வாத், ததோऽபி கண்டோ குணவத்தரஃ, கண்டாதபி ஶர்கரா குணவத்தமா நிர்மலதமத்வாத், குணவத்தமேதி குணவதீஶப்தஸ்ய தமப்ப்ரத்யயே புஂவத்பாவோऽத்ர பக்ஷே ச வக்தவ்ய இதி புஂவத்பாவஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்ஸ்யண்ட்யாதீநாஂ குணாநாஹ-வஷ்யா இதி| க்ஷதக்ஷீணயோர்ஹிதாஃ| க்ரமேணேதி மத்ஸ்யண்டிகாயாஃ கண்டோ குணவாந், கண்டாத்ஸிதா| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௫/௧௬௩)-"யதா யதைஷாஂ வைமல்யஂ மதுரத்வஂ ததா ததா| ஸ்நேஹகௌரவஶைத்யாநி ஸரத்வஂ ச ததா ததா||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்குணேதி ஶர்கராஸமா| யாஸஶர்கரா-யவாஸஶர்கரேதி யா லோகே ப்ரஸித்தா, திக்தமதுரகஷாயரஸா ச| கேசித்த்வாசக்ஷதே-துராலபாரஸேந ஸா க்ரியத இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யாஸஶர்கராகுணாநாஹ-தத்குணேதி| தத்குணா-மத்ஸ்யண்டிகாதிஸாமாந்யஸதஶகுணா| யாஸஶர்கரா-துராலபாரஸேநேக்ஷுரஸவத்க்ரியதே||

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வஶர்கரா இத்யேதாஶ்சாந்யாஶ்ச தாஹாதிநாஶநாஃ| க்ரந்தாந்தரே சோக்தம் (ஸுஶ்ருதே ஸூ.அ. ௪௫|௧௬௩)- "யதா யதாऽऽஸாஂ வைமல்யஂ மதுரத்வஂ ததா ததா| ஸ்நேஹலாகவஶைத்யாதி ஸாரத்வஂ ச ததா ததா||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸாமாந்யஶர்கராகுணாநாஹ-தாஹதட்சிர்தீதி| ஸர்வாஃ-உக்தா மத்ஸ்யண்டிகாதயஃ, அநுக்தாஶ்ச மதுஶர்கராதயஃ| மத்ஸ்யண்டிகாதௌ ரக்தபித்தக்ரஹணமதிஶயார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இக்ஷுவிகாராணாஂ மத்யே ஶர்கரா பாணிதஂ ச க்ரமேண வராவரே பவதஃ| ஶர்கரா ஶ்ரேஷ்டா, பாணிதமஶ்ரேஷ்டம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-இக்ஷுவிகாராணாஂ தாரதம்யமாஹ-ஶர்கரேதி| இக்ஷுவிகாராணாஂ மத்யே ஶர்கரா-ஸிதாக்யா வரா| பாணிதமவரம்| இதரே மத்யமாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மது சக்ஷுஷே ஹிதம்| ததா, சேதி-உபயதாऽऽஶ்சோதநவ்ரணலேபாதாவுபயுக்தம், ததாऽப்யவஹாரவிஷயேऽபி| தைக்ஷ்ண்யாத்யோ தேஹே பிண்டிதாந் பாவாந் சிநத்தி-விபஜதி, ஸ சேதீதி கத்யதே| ததா, தடாதிநுத் மேஹாதிஜிதிதி ச ப்ராயேணாப்யவஹாரவிஷய ஏவ| வ்ரணாநாஂ ஶோதநஂ ஸந்தாநஂ ரோபணஂ ச| ஶோதநஂ-யத் பூயபைச்சில்யாதிப்ரேரகம்| ஸந்தாநஂ-யத் த்வௌ வ்ரணௌ சைகீகரோதி| ரோபணஂ-ஸுப்ரஸித்தம்| ஏதச்ச கார்யஂ பாஹ்யவிஷயமேவாஸ்ய வேத்யம்| ததா, வாதலமேதச்சாஸ்ய பாஹ்யோபயோகேநாப்யந்தரோபயோகேந ச, அந்தே வ்யஸ்தஶ்ருதத்வாத்| "சக்ஷுஷ்யஂ சேதி" இத்யாதிநாऽஸ்ய மதுநஃ கர்மநிர்தேஶஃ| "ரூக்ஷஂ கஷாயமதுரஂ" இத்யநேநாஸ்ய ஸ்வரூபநிர்தேஶஃ| லாகவாச்சாத்ர க்ரந்தகாரேணைதத்பேதாதி நோக்தம்| ததா ஹ்யயமேவ தந்த்ரகாரஃ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬) மதுநோ பேதாநாக்யத்| யதா-"ப்ராமரஂ பௌத்திகஂ க்ஷௌத்ரஂ மாக்ஷிகஂ ச யதோத்தரம்| [தத்ர ஸ்யாத்ப்ராமரஂ ஶுக்லஂ கதவர்ணஂ து பௌத்திகம்|| க்ஷௌத்ரஂ து கபிலஂ ப்ரோக்தஂ தைலாபஂ மாக்ஷிகஂ ஸ்மதம்| ப்ராமரஂ தர்பணஂ ஸ்வாது, த்ரிதோஷஂ பௌத்திகஂ விதுஃ|| வரஂ ச குர்வபிஷ்யந்தி க்ஷௌத்ரஂ ரூக்ஷஂ மநாக்குரு| மாக்ஷிகஂ லக்வபவநஂ மதுரஂ ஶஸ்யதே வ்ரணே|| கரீயஃ ஸ்வாத்வபிஷ்யந்தி நவஂ, ஜீர்ணமதோऽந்யதா| மண்டஃ புராணோ மதுரஸ்தீக்ஷ்ணோ ரூக்ஷோ லகுஸ்தநுஃ||"] இதி| ததா ஸங்க்ரஹே கடுபாகித்வகுருத்வஶைத்யவிஷாந்வயத்வவிருத்தோபக்ரமத்வயோகவாஹித்வாதீந் குணாநவோசத்| யோகவாஹித்வே ச விவதந்தே பஹுவிதஃ| தத்ர கேசிதேவஂ ஸமகிரந்த,-யத்ரவ்யஂ த்ரவ்யாந்தரேண ஸஂயுஜ்யாத்மீயஂ ஸ்வபாவஂ ஹித்வா ஸஂயுக்தத்ரவ்யஸ்வபாவமேவாநுவர்ததே, தத்யோகவாஹீதி| ந சைதத்யுக்தம்| யதோ யத்யேவஂ யோகவாஹிதா நிஶ்சீயதே ததாநீஂ யோகவாஹித்ரவ்யோபயோகோ நிரர்தகஃ ஸ்யாத்| ததா ஹி-யோகவாஹித்ரவ்யமந்தரேணாபி யத்ஸ்வபாவஂ த்ரவ்யஂ ப்ராகாஸீத் தத்ஸ்வபாவமேவ யோகவாஹித்ரவ்யயுக்தமபி| தஸ்மாதஸதேதத்யோகவாவாஹிலக்ஷணமிதி| கேசித்த்வேவஂ ப்ரதிஜாநதே,-யத்ரவ்யஂ த்ரவ்யாந்தரேண யுக்தஂ ஸத் தஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய ஶக்த்யுத்கர்ஷமுத்பாதயதி, தத்யோகவாஹீதி| ததப்யஸம்யக்| யஸ்மாதேவமப்யுபகம்யமாநே பஹூநி த்ரவ்யாணி யோகவாஹீநி ஸ்யுஃ| ததா ச மத்வாதேரபி த்ரவ்யஸ்ய கிஞ்சித்ரவ்யஂ ஸமாநகுணஂ ஶக்த்யுத்கர்ஷஂ குர்வதேவ தஷ்டம்| தத்கதஂ மத்வாதேரேவ யோகவாஹித்வமுச்யதே நாபரஸ்யேதி| ததேததபி லக்ஷணமஸச்ச்ருதத்வாதலக்ஷணம்| அபரே த்வேவமாஹுஃ,-யத்ரவ்யஂ த்ரவ்யாந்தரேணாநநுகுணேநாபி யுக்தஂ ஸத்தத்குணாநநுவர்ததே ஸ்வஂ ச கார்யஂ ததவிருத்தஂ கிஞ்சித்கரோதி, தத்யோகவாஹி த்ரவ்யஂ பத்யவத்| யதா பத்யஃ ஸ்வாமிகார்யமத்யஜந் ஸ்வகார்யமபி ஶரீரயாத்ராதிகஂ ஸ்வாம்யவிருத்தஂ கரோதி, ததைவ மது மதநபலஸஂயுக்தஂ வமநகார்யஂ கரோதி, ந து வமநநிவாரணஂ மதுகார்யம்| ஏவஂ மது ஹரீதகீஸஂயோகாத்விரேசநகார்யமேவ கரோதி, ந மதுகார்யஂ ஸ்தம்பநரூபமிதி| யே த்வத்ரைவஂ ப்ரதிபந்நாஃ,-மதநபலாதேஃ ஶக்த்யுக்தர்ஷஸ்ததாவிதோऽஸ்தி யேந மதுஸம்பந்திகார்யமவதூய, ஸ்வஂ கார்யஂ கரோதீதி, தே சைவஂ சோதயந்தோ பவந்தீதி வசநீயாஃ| யதஃ ஸ்தம்பநத்ரவ்யேணாந்யேந யேந கேநசித்ஸஂயுக்தஸ்ய ஸுதாக்ஷீரஸ்யாபி ஶக்திஃ கிஞ்சிதபஹீயமாநா தஷ்டா, மதுநா து ஸ்தம்பநஸ்வபாவேநாப்யஸ்ய நாபஹீயதே மநாகபி| அதோ மத்வாதேரேவ யோகவாஹித்வஂ நாந்யஸ்ய| அபி சாந்யதா யோகவாஹி த்ரவ்யஂ த்ரிவதாதிமதநபலேந யுக்தஂ ஸத்விரேசநஂ வமநஂ சோபயகார்யஂ குர்வத்தஷ்டம், ந கேவலஂ வமநமேவ விரேசநமேவ வா| தஸ்மாந்மத்வாதேரேவ யோகவாஹித்வமிதி ஸ்திதமேதத்| தத்துல்யேதி மதுஸமா குணைர்மதுஶர்கரா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மதுகுணாநாஹ-சக்ஷுஷ்யமிதி| யத்ஸஂஹதாந் கபாதீந் விஶ்லேஷயதி தத்-சேதி| ஶோதநஂ-துஷ்டபூயாதிநிர்ஹரணம்| ஸந்தாநஂ-விச்சிந்நாஸ்த்யாதிஸஂஶ்லேஷகம்| ரோபணஂ-க்ஷீணமாஂஸாதிவர்தநம்| நநு, இஹ வாதலஂ ஸுஶ்ருதவாக்யே த்ரிதோஷஶமநமிதி விரோதஃ| மைவம்| விஷயபேதாத்| யத்ர ஶுத்தோ வாயுஃ ஶுத்தஂ மது, தத்ர வாதலத்வம்| யத்ர வாதகாதிபிர்மிஶ்ரஂ மது பித்தாத்யைர்வ்யாமிஶ்ரோ வாயுஃ, தத்ர வாதக்நத்வம்| உபயோர்யோகவாஹித்வாத்| ஸுஶ்ருதேந ஹி பித்தஶ்லேஷ்மக்நத்வஂ படித்வா த்ரிதோஷஶமநத்வஂ படதா பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ ஶுத்தௌ வாதமிஶ்ரௌ வா, வாயு து மிஶ்ரமேவ மது ஹந்தீதி த்யோதிதம்| யச்ச சரகேண மதுநோ குருத்வமுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந லகுத்வமுக்தம், தத்ர குருத்வஂ குணேந, லகுத்வஂ பாகேநேத்யவிரோதஃ| சரகோ ஹி குருலகுகுணாவேவேச்சதி| ஸுஶ்ருதஸ்து பாகாவபி| தத்ர யச்சிரேண பச்யதே தத்குருகுணம், யச்சீக்ரஂ தல்லகுகுணம், யத்பக்வஂ விண்மூத்ரே ஸஜதி ஶ்லேஷ்மாணஂ கரோதி தத்குருபாகம், யத்விண்மூத்ரே கஹ்ணாதி வாயுஂ கரோதி தல்லகுபாகம்| மதுஶர்கராகுணாநாஹ-தத்துல்யேதி| தத்துல்யா-மதுஸதஶகுணா| வஹ்நிபாகாத்காலபாகாத்வா ஶர்கராரூபதாஂ கதஂ மது-மதுஶர்கரா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்-மது, உஷ்ணமுபயுக்தஂ ஸந்நிஹந்தி-மாரயதி| ததா, உஷ்ணார்தஂ-ப்ரதப்தஂ புருஷஂ நிஹந்தி| உஷ்ணே ச காலே தேஶே சோபயுக்தஂ ததா, உஷ்ணைராஹாராதிபிஶ்ச யுக்தஂ ஸந்நிஹந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உஷ்ணேந மதுநோ விரோதமாஹ-உஷ்ணமுஷ்ணார்தமிதி| உஷ்ணஂ மது-அக்ந்யாதிதாபிதம்| உஷ்ணார்தஂ-உஷ்ணைராதபாதிபிஃ பீடிதஂ நரம்| உஷ்ணே-உஷ்ணதேஶே காலே வா ப்ரயுக்தஂ மது| உஷ்ணைஃ-உஷ்ணஸ்பர்ஶைர்த்ரவ்யைஃ ஸஹோபயுக்தஂ மது|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தச்ச மது ப்ரச்சர்தநே-வமநே, ததா நிரூஹே ச உஷ்ணஂ ந நிவார்யதே-ந நிஷித்யதே| யஸ்மாத்காரணாத், தயோஃ-வமிநிரூஹயோஃ, அலப்தபாகஂ-அபக்வமேவாஶு நிவர்ததே-புநராகச்சதி| இதீக்ஷுவர்கஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உஷ்ணவிரோதஸ்யாபவாதமாஹ-ப்ரச்சர்தந இதி| அலப்தபாகமபி சிரகாலஸ்திதஂ விருத்தோபக்ரமைரஜீர்ணாதிவிகாரைர்மது ஹந்தீத்யாஶ்சேவோக்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௬)-"விஷாந்வயத்வேந விஷபுஷ்பேப்யோऽபி யதோ மது| குர்வதே ஸே ஸ்வயஂ யச்ச ஸவிஷா ப்ரமராதயஃ|| குருரூக்ஷகஷாயத்வாச்சைத்யாச்சால்பஂ ஹிதஂ மது| ந ஹி கஷ்டதமஂ கிஞ்சித்ததஜீர்ணாத்யதோ நரம்|| உபக்ரமவிரோதித்வாத்ஸத்யோ ஹந்யாத்யதா விஷம்| நாநாத்ரவ்யாத்மகத்வாச்ச யோகவாஹி பரஂ மது|| வஷ்யயோகைரதோ யுக்தஂ வஷ்யதாமநுவர்ததே| ப்ராமரஂ பௌத்திகஂ க்ஷௌத்ரஂ மாக்ஷிகஂ ச யதோத்தரம்|| [வரஂ ஸ்யாத்ப்ராமரஂ ஶுக்லஂ, கதவர்ணஂ து பௌத்திகம்| க்ஷௌத்ரஂ து கபிலஂ ப்ரோக்தஂ தைலாபஂ மாக்ஷிகஂ ஸ்மதம்|| விஶேஷாத்குர்வபிஷ்யந்தி ப்ராமரஂ ஸ்வாதுதர்பணம்| க்ஷௌத்ரஂஸதிக்தமதுரஂ லகு ரூக்ஷஂ விஶோதநம்|| பௌத்திகஂ பஂஹணஂ ரூக்ஷஂ கபவ்ரணஹிதஂ லகு| மண்டஃ புராணோ மதுரஸ்தீக்ஷ்ணோ ரூக்ஷோ லகுஸ்தநுஃ||] வரஂ ஜீர்ணஂ ச தேஷ்வந்த்யே த்வே ஏவ விநியோஜயேத்|" இதி| இதீக்ஷுவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வஂ தைலஂ ஸ்வகாரணஸமகுணஂ பவதி| யதோ யதபிநிர்வத்தஂ தத்ஸ்வரூபமேவ ததித்யர்தஃ| தத்ர-தைலேஷு மத்யே, முக்யஂ-திலோத்பவஂ, யத்தைலஂ தத்தீக்ஷ்ணஂ-மந்தவிபரீதம்| ததா, வ்யவாயி-வ்யாப்திஶீலம், யத்தேஹஂ வ்யாப்ய பாகஂ யாதி| ததா, த்வக்தோஷகத்-பாநாப்யாஸேந த்வசஂ தூஷயதி| அசக்ஷுஷ்யஂ-சக்ஷுஷே ஹிதஂ ந பவதி| ஸூக்ஷ்மஂ-ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோகாமி| உஷ்ணஂ-உஷ்ணவீர்யம்| ஸ்வயோநிவதித்யதிதேஶாத்கபகத்த்வஂ ப்ராப்தமித்யாஹ-கபகந்ந ச,-கபஂ ந கரோதி| ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ.அ.௭)-"மேத்யஸ்திலஃ ஸ்பர்ஶஶீதோ, மேத்யஂ தைலஂ, கலோ ஹிம:| தஸ்யைவ ஶ்லேஷ்மகர்தத்வஂ, ந தைலஸ்ய கலஸ்ய வா||" இதி| பாநகஸ்த்வாயுர்வேதாவதாரேऽதிஜகே-"விபாகே கடுகஂ தைலஂ வாதக்நஂ கபபித்தகத்|" இதி| நநு ச, தைலமிதி கதமஸ்ய முக்யஂ நாம ? யதோ யதா திலஸ்ய விகாரஃ ஸ்நேஹஸ்தைலமித்யுச்யதே, ததைரண்டாதீநாமபி யோ விகாரஃ ஸ்நேஹஃ ஸோऽபி தைலமித்யுச்யதே| முநரப்யாஹ (ச.வி.அ. ௮|௨௧)- "அதைலமபி தைலமேவ கத்வோபதேக்ஷ்யதே, தைலப்ராதாந்யாத்|" ஸ்நேஹப்ராதாந்யாதிதி யாவத்| ஸாமாநாதிகரண்யப்ரயோகோऽத ஏவோபபந்நஃ| யதா-கௌஸும்பஂ தைலமைரண்டஂ தைலமிதி| அத்ரோச்யதே| திலஸ்யேதஂ வஸ்து தைலமித்யந்வர்ததா திலோத்பவஸ்யைவ தைலஸ்ய ஸம்பவதி, ந கௌஸும்பாதீநாம்| அபி ச, கௌஸும்பஂ தைலமித்யாதௌ தைலஶப்தஃ காண்டாதிவ்யவச்சேதபரஃ ஸம்பாவ்யதே| யதா-கௌஸும்பஂ தைலஂ, ந பத்ரஂ காண்டஂ வேதி| இதஂ தைலஂ தைலமித்யத்ர து ஸாமாநாதிகரண்யேந யதி தைலஶப்தோ நிர்திஶ்யதே ததஃ பூர்வஸ்மாத்தைலஶப்தாத்ஸ்நேஹாபிதாயிநோऽதிகமர்தாந்தரஂ ந வக்தி| நநு, அத்ராபி தைலஶப்தஃ கஸ்மாத்காண்டாதிவ்யவச்சேதபரோ ந பவதி ? இதி சேத் ப்ரூமஃ| ரூடிரூபத்வாத்தைலஶப்தஸ்ய| ஸ்நேஹவிஷய ஏவ தைலஶப்தோ ரூடஃ, ந காண்டபத்ராதிவிஷயே| திலஸ்ய ஹி காண்டஂ பத்ரஂ வா ந தைலமித்யுச்யதே, கிஂ தர்ஹி ? திலபத்ரஂ திலகாண்டமிதி| அத ஏவ தைலஶப்தோச்சாரணஸ்ய ஸமநந்தரஂ ஸ்நேஹவிஷயைவ தீர்ஜாயதே, ந பத்ரகாண்டாதிவிஷயா| தஸ்மாதஸ்யைவைதந்முக்யஂ நாமேதி யுக்தமுக்தம்| ஸஂஸ்காராநுவர்தித்வேந ஸர்வரோகஜித்த்வாச்சாஸ்ய முக்யத்வம்| ததா சோக்தம்-"ஸஂஸ்காராத்ஸர்வரோகஜித்" இதி| குஸும்பாதீநாஂ திலஶப்தஸ்ய ச ஸ்நேஹநார்தவாச்யே விகாரே ஸ்நேஹே தைலச்ப்ரத்யயே ஸதி குஸும்பதைலமேரண்டதைலஂ திலதைலமிதி ரூபஂ பவதி| கஶாநாஂ புஂஸாஂ பஂஹணாய-பஹத்த்வாய, அலஂ-பர்யாப்தம்| ஸ்தூலாநாஂ ச கர்ஶநாயாலம்| நநு, கதமேகஸ்மாத்வஸ்துநோ விருத்தஂ கார்யத்வயஂ கர்ஶநத்வபஂஹணத்வரூபஂ ஸ்யாதிதி ? ப்ரூம:| கஶாநாஂ தாத்வத்ஸ்ரோதாஂஸி ஸங்கோசமாயாந்தி| ஸங்குசிதஸ்ரோதஸாஂ ச நராணாஂ தைலமந்தரேணாந்யாநி த்ரவ்யாணி பஂஹணகுணயுக்தாந்யபி ந ததா ப்ரவேஷ்டுஂ ஸமர்தாநி பவந்தி| தைலஂ புநஃ ஸங்குசிதாநி ஸ்ரோதாஂஸி தீக்ஷ்ணாதிபிர்குணைர்ஜடித்யேவ ப்ரவிஶ்ய ஶோதயதி| ஸ்ரோதஃஶுத்த்யா ச ஶரீரபுஷ்டிஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௮|௪௩)- " ஸ்ரோதஃஸு தக்ரஶுத்தேஷு ரஸோ தாதூநுபைதி யஃ| தேந துஷ்டிர்பலஂ வர்ணஃ பரஂ புஷ்டிஶ்ச ஜாயதே||" இதி| தஸ்மாத்கஶாநாஂ பஂஹணாயாலமித்யுபபந்நம்| ததா, ஸ்தூலாநாஂ ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோகாமித்வாத்ஸர்வஸ்ரோதஃஸு தைலஂ ப்ரவிஶ்ய தீக்ஷ்ணோஷ்ணாதிகுணயோகாந்மேதஃ க்ஷபயதி| தத்க்ஷபணாச்ச கர்ஶநஂ ஸம்பத்யதே, இதி ஸ்தூலாநாஂ கர்ஶநாய சேத்யப்யுபபந்நம்| ஸ்நேஹாதிகுணயோகாத்தைலஸ்ய பஂஹணத்வகர்ஶநத்வே ஸித்தே ஸதி 'கஶாநாஂ பஂஹணாயாலஂ ஸ்தூலாநாஂ கர்ஶநாய ச|' இத்யுக்தஂ ஜ்ஞாபநார்தம்| யதித்தஂபூதஂ தீக்ஷ்ணாதிகுணயுக்தமந்யதபி, தத் கஶாநாஂ பஂஹணாயாலஂ ஸ்தூலாநாஂ கர்ஶநாய சேதி| பத்தேத்யாதி| பத்தா விட் யேந தத்பத்தவிட்கம்| கப்ஸமாஸாந்தஃ| க்ரதிதபுரீஷமித்யர்தஃ| ததா, கமிக்நம்| ஸஂஸ்காராதித்யாதி| விஶிஷ்டத்ரவ்யகதஂ ஸஂஸ்காரமாஶ்ரித்யாஶேஷரோகஜித்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத தைலவர்கஃ| தத்ர தைலஸாமாந்யகுணாநாஹதைலமிதி| ஸ்வயோநிவத்-ஸ்வகாரணவத்| யதா-திலதைலஂ திலகுணம், ஸர்ஷபதைலஂ ஸர்ஷபகுணமிதி| தத்ர யாநி தைலாநி ஸ்வயோநேர்விஶிஷ்டாநி தேஷாஂ குணாஃ| தத்ர திலதைலகுணாநாஹ-தத்ர முக்யமிதி| முக்யஂ-திலதைலம்| முக்யமிதி வததா தைலஶப்தப்ரயோகே திலதைலஂ க்ராஹ்யமிதி த்யோதயதி, 'கௌணமுக்யயோர்முக்யே கார்யஸம்ப்ரத்யயஃ' இதி ந்யாயாத்| யதாதௌ தேஹஂ வ்யாப்நோதி பஶ்சாஜ்ஜீர்யதி தத்-வ்யவாயி| உஷ்ணஂ-உஷ்ணஸ்பர்ஶம்| உஷ்ணவீர்யத்வஂ ச ஸ்வயோநிவதித்யநேந லப்தம்| அலஂ-ஸமர்தம்| நநு, ஏகஸ்ய பஂஹணஸமர்தத்வகர்ஶநஸமர்தத்வே அநுபபந்நே| மைவம்| கஶஸ்ய ஹி ஸ்ரோதாஂஸி ஸங்குசிதத்வாத்ஸம்யக்ரஸஂ ந வஹந்தி, ஸ்தூலஸ்ய து பூர்ணத்வாத்| தைலஂ து ஸூக்ஷ்மவ்யவாயிதீக்ஷ்ணோஷ்ணத்வாத் ஸ்ரோதாஂஸி ஶோதயதி| ஶுத்தேஷு ஸ்ரோதஃஸு ரஸஃ ஸம்யக்வஹந் கஶஸ்ய தாதுபுஷ்டிஂ விதத்தே, ஸ்தூலஸ்ய தாதுஸாம்யம்| பத்தவிட்கஂ-பத்தபுரீஷம்| த்ரவ்யாந்தரஸஂயோகஜநிதஂ குணாந்தரஂ-ஸஂஸ்காரஃ| நநு, அத்ர "த்வக்தோஷகதசக்ஷுஷ்யஂ கபகந்நச" இதி| ஸுஶ்ருதே து (ஸூ.அ.௪௫|௧௧௨)-"த்வக்ப்ரஸாதநஂ...சக்ஷுஷ்யஂ...அநிலபலாஸக்ஷயகரம்|" இதி விரோதஃ| மைவம்| த்வக்தோஷகரத்வமசக்ஷுஷ்யத்வஂ சாப்யவஹாரே| த்வக்ப்ரஸாதநத்வஂ சக்ஷுஷ்யத்வஂ சாப்யங்கே| உக்தஂ ஹி (ஹ. ஸூ. அ. ௨|௮)-"தஷ்டிப்ரஸாதபுஷ்ட்யாயுஃஸ்வப்நஸுத்வக்த்வதாடர்யகத்|" இதி| அநிலபலாஸக்ஷயகரத்வஂ ஸஂஸர்கவிஷயம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௧௩) அக்ர்யேஷு ஸமுதாயநிர்தார்யேஷு-"தைலஂ வாதஶ்லேஷ்மப்ரஶமநாநாம்" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏரண்டதைலமீஷத்திக்தகடுகஂ பவதி| ததா, ஸ்வாது-மதுரம்| ததா, ஸரஂ குரு ச| வர்த்மேத்யாதி| வர்த்மாதீந் ஜயேத்| கடீகுஹ்யகோஷ்டபஷ்டஸ்திதௌ ருக்ஶோபௌ ஜயேத்| தச்ச தீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ பிச்சிலஂ விஸ்ரஂ ச பவதி| லோஹிதைரண்டதைலஂ த்வதிஶயேந தீக்ஷ்ணாதிகுணயுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஏரண்டதைலகுணாநாஹ-ஸதிக்தோஷணமிதி| ஸதிக்தோஷணஂ-ஈஷத்திக்தமீஷத்கடுகஂ ச| ஏரண்டஂ-ஏரண்டபலோத்பவம்| ஸரஂ-விரேசநம்| வர்த்ம-முப்கவத்திஃ| ருக்ஶோபௌ-ஶூலஶ்வயதூ| தௌ ச கட்யாதிகதௌ| ரக்தைரண்டதேலகுணாநாஹ-தீக்ஷ்ணோஷ்ணமிதி| அதிக்ரஹணாச்சுக்லைரண்டோத்பவமபி தீக்ஷ்ணாதிகுணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்ஷபாணாமிதஂ ஸார்ஷபஂ தைலஂ கடூஷ்ணஂ ச பவதி| ததா, தீக்ஷ்ணஂ கபஶுக்ராநிலாபஹஂ ச| அபபூர்வாத்தந்தேரந்யேஷ்வபி தஶ்யத இதி டஃ| ததா ச, லகு பித்தாஸ்ரஂ ச கரோதி| ததா, கோடாதீந் ஜயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்ஷபதைலகுணாநாஹ-கடூஷ்ணமிதி| பித்தாஸ்ரகத்ரக்தபித்தகோபநம்| கோடஃ-க்ஷுத்ரரோகவிஶேஷஃ| ஜந்தவோ-பாஹ்யாப்யந்தராஃ கமயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அக்ஷாணாஂ-பிபீதகாநாமிதமாக்ஷஂ தைலஂ மதுராதிகுணயுக்தஂ பித்தாநிலஹச்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பிபீதகதைலகுணாநாஹ-ஆக்ஷமிதி| கேஶ்யஂகேஶஹிதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிம்போத்பவஂ தைலமதிஶயேநோஷ்ணஂ ந பவதி| ததா, திக்தம்| ததா, கமிகுஷ்டகபநாஶநமதிஶயேந|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நிம்பதைலகுணாநாஹ-நாத்யுஷ்ணமிதி| நாத்யுஷ்ணஂஈஷதுஷ்ணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அதஸீஜஂ குஸும்பஜஂ ச தைலமுஷ்ணவீர்யஂ பவதி| ததா த்வக்தோஷகபபித்தாநி கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதஸீதைலகுஸும்பதைலகுணாநாஹ-உமாகுஸும்பஜமிதி| யத்தூக்தஂ ஸுஶ்ருதேந (ஸூ. அ. ௪௫/௧௧௯)-"விபாகே கடு ஸக்ஷாரஂ கௌஸும்பஂ ஸர்வதோஷகத்|" இதி, தந்மிலிதஸர்வதோஷவிஷயம்| பதக்பூதஂ து வாயுஂ ஹந்த்யேவ| யதாஹ காரணாதிஃ- "கௌஸும்பஂ கடு ஸக்ஷாரஂ வாதக்நஂ கபபித்தலம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- வஸா-தநுரூபேண ஶுத்தமாஂஸஸ்ய ஸ்நேஹஃ| மஜ்ஜா-தாதுஃ| தௌ வாதநாஶநௌ| ததா, மாஂஸாநுகஸ்வரூபௌ-யஸ்ய ப்ராணிநஃ ஸம்பதி மாஂஸஂ தத்ஸதஶரூபௌ| மேதோऽபி தாவிவ-வஸாமஜ்ஜ்ஞோஃ ஸதஶஸ்வரூபஂ வித்யாத்| ஸஂக்ஷேபதயா சாயஂ தைலவர்க இஹோக்தஃ| ததா ச ஸங்க்ரஹேऽதிகமப்யுக்தம் (ஸூ.அ.௬)-"தந்தீமூலகரக்ஷோக்நகரஞ்ஜாரிஷ்டஶிக்ருஜம்| ஸுவர்சலேங்குதீபீலுஶங்கிநீநீபஸம்பவம்|| ஸரலாகுருதேவாஹ்வஶிஂஶபாஸாரஜந்ம ச| துவராருஷ்கரோத்தஂ ச தீக்ஷ்ணஂ கட்வஸ்ரபித்தகத்|| அர்ஶஃகுஷ்டகமிஶ்லேஷ்மஶுக்ரமேதோऽநிலாபஹம்| கரஞ்ஜநிம்பஜே திக்தே நாத்யுஷ்ணே தத்ர நிர்திஶேத்|| கஷாயதிக்தகடுகஂ ஸாரலஂ வ்ரணஶோதநம்| பஶோஷ்ணதீக்ஷ்ணகடுகே துவராருஷ்கரோத்பவே|| விஶேஷாத்கமிகுஷ்டக்நே ததோர்த்வாதோவிரேசநே| அக்ஷாதிமுக்தகாக்ஷோடநாலிகேரமதூகஜம்|| த்ரபுஸைர்வாருகூஷ்மாண்டஶ்லேஷ்மாதகப்ரியாலஜம்| வாதபித்தஹரஂ வஷ்யஂ ஶ்லேஷ்மலஂ குரு ஶீதலம்|| பித்தஶ்லேஷ்மப்ரஶமநஂ ஶ்ரீபர்ணீகிஂஶுகோத்பவம்| திலதைலஂ வரஂ தேஷு கௌஸும்பமவரஂ பரம்|| வஸா மஜ்ஜா ச வாதக்நௌ பலபித்தகபப்ரதௌ| மாஂஸாநுகஸ்வரூபௌ ச வித்யாந்மேதோऽபி தாவிவ|| தௌலூகீ ஶௌகரீ பாகஹஂஸஜா குக்குடோத்பவா| வஸா ஶ்ரேஷ்டா ஸ்வவர்கேஷு கும்பீரமஹிஷோத்பவா|| காகமத்குவஸா தத்வத்காரண்டோத்தா ச நிந்திதா| ஶாகாதமேதஸாஂ சாகஂ ஹாஸ்திநஂ ச வராவரம்||" இதி| இதி தைலவர்கஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வஸாமஜ்ஜகுணாநாஹ-வஸா மஜ்ஜா சேதி| வஸாமாஂஸஸ்நேஹஃ| மஜ்ஜா-ஷஷ்டோ தாதுஃ| மாஂஸாநுகஸ்வரூபௌ-யஸ்ய ப்ராணிநோ யௌ வஸாமஜ்ஜாநௌ, தஸ்ய மாஂஸேந தௌ ஸதஶகுணௌ| மேதோகுணாநாஹ-வித்யாதிதி| மேதஃ-சதுர்தோ தாதுஃ| தாவிவ-வஸாமஜ்ஜவத்வாதக்நாதிகுணம்| தைலவர்கே ஸ்நேஹத்வஸாம்யாத்வஸாதீநாமுக்திஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௬)-"தைலப்ரயோகாதஜரா நிர்விகாரா ஜிதஶ்ரமாஃ| ஆஸந்நதிபலா யுத்தே தைத்யாதிபதயஃ புரா|| தந்தீமூலகரக்ஷோக்நகரஞ்ஜாரிஷ்டஶிக்ருஜம்| ஸுவர்சலேங்கு தீபீலுஶங்கிநீநீபஸம்பவம்|| ஸரலாகுருதேவாஹ்வஶிஂஶிபாஸாரஜந்ம ச| துவராருஷ்கரோத்தஂ ச தீக்ஷ்ணஂ கட்வஸ்ரபித்தகத்|| அர்ஶஃ-குஷ்டகமிஶ்லேஷ்மஶுக்ரமேதோऽநிலாபஹம்| கரஞ்ஜநிம்பஜே திக்தே நாத்யுஷ்ணே தத்ர நிர்திஶேத்|| கஷாயதிக்தகடுகஂ ஸாரலஂ வ்ரணஶோதநம்| பஶோஷ்ணதீக்ஷ்ணகடுகே துவராருஷ்கரோத்பவே|| விஶேஷாத்கமிகுஷ்டக்நே ததோர்த்வாதோவிரேசநே| அக்ஷாதிமுக்தகாக்ஷோடநாலிகேரமதூகஜம்|| த்ரபுஸைர்வாருகுஷ்மாண்டஶ்லேஷ்மாதகபியாலஜம்| வாதபித்தஹரஂ கேஶ்யஂ ஶ்லேஷ்மலஂ குரு ஶீதலம்|| பித்தஶ்லேஷ்மப்ரஶமநஂ ஶ்ரீபர்ணீகிஂஶுகோத்பவம்| திலதைலஂ வரஂ தேஷு கௌஸும்பமவரஂ பரம்|| சௌலூகீ ஸௌகரீ பாகஹஂஸஜா குக்குடோத்பவா| வஸா ஶ்ரேஷ்டா ஸ்வவர்கேஷு கும்பீரமஹிஷோத்பவா|| காகமத்குவஸா தத்வத் காரண்டோத்தா ச நிந்திதா| ஶாகாதமேதஸாஂ சாகஂ ஹாஸ்திநஂ ச வராவரம்||" இதி| இதி தைலவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வஂ மத்யஂ தீபநாதிகுணயுக்தம்| துஷ்டிஃ-சித்தபரிதோஷஃ, புஷ்டிஃ-ஶரீரபோஷஃ, தே ததாதி-ஜநயதி, யத்தத்துஷ்டிபுஷ்டிதம்| ஆதோऽநுபஸர்கே கஃ| ததா ஈஷந்மதுரதிக்தகடுகம்| ததா, அம்லௌ பாகரஸௌ யஸ்ய ததேவம்| ததா, ஸரம்| ததா ஸகஷாயம்| ததா, ஸ்வரஶ்சாரோக்யஂ ச ப்ரதிபா ச வர்ணஶ்ச தாந் கரோதி| நநு, ஸர்வாண்யேவ த்ரவ்யாண்யாரோக்யார்தமுபதிஶ்யந்தே| தஸ்மாதாரோக்யகத்வஂ ஸர்வேஷாமேவ த்ரவ்யாணாஂ ப்ராப்தம்| கிமிதி மத்யஸ்யைவாரோக்யகத்த்வமுச்யதே ? யுக்தமாஹ பவாந்| கிந்த்வதிஶயக்யாபநார்தமேதத்| மத்யமதிஶயேநாரோக்யகதித்யர்தஃ| ததா, லகு| ததா, நஷ்டநித்ரேப்யோ நரேப்யோऽதிநித்ரேப்யஶ்ச ஹிதம்| ஸர்வமேவ மத்யஂ ப்ரபாவாதிதி கேசித்| அந்யே த்வேவஂ மந்யந்தே, யதா-ஸுராதி யந்மத்யஂ ஶ்லேஷ்மாதிவர்தநஂ, தந்நஷ்டநித்ரேப்யோ ஹிதம்| யச்ச மாதவாதி மத்யஂ ஶ்லேஷ்மாதிஹந்த, தச்சாதிநித்ரேப்யோ ஹிதமிதி| ததா, பித்தாஸ்ரதூஷணம்| ததா, கஶேப்யஃ ஸ்தூலேப்யஶ்ச ஹிதம், இதி ஸாமாந்யேऽபி நிர்தேஶேऽத்ராயஂ விஶேஷோ போத்யஃ,-கிஞ்சிந்மத்யஂ கஶாய ஹிதஂ கிஞ்சித்ஸ்தூலாயேதி| அதவா, தைலோக்தந்யாயேந கஶஸ்தூலஹிதத்வஂ போத்யம்| ததா, ரூக்ஷஂ| ததா, ஸூக்ஷ்மஂ-ஸ்ரோதோகாமி| ததா, ஸ்ரோதோ விஶோதயதி| ததா, வாத ஶ்லேஷ்மஹரம்| யுக்த்யா பீதஂ ஸதேவஂகுணஂ மத்யஂ பவதி| யுக்திஸ்து-மதாத்யயநிதாநே சிகித்ஸிதே ச வக்ஷ்யமாணா| அந்யதா-அயுக்த்யா பீதஂ ஸத், விஷதுல்யஂ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத மத்யவர்கஃ| த்ராக்ஷாதிஸந்தாநஂ மத்யமுச்யதே| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬)-"த்ராக்ஷேக்ஷுமக்ஷிகஂ ஶாலிருத்தமா வ்ரீஹிபஞ்சமாஃ| மத்யாகரா யதேப்யோऽந்யத்தந்மத்யப்ரதிரூபகம்||" இதி| தத்ர ஸாமாந்யமத்யகுணாநாஹ-தீபநஂ ரோசநமிதி| துஷ்டிஃ-ஸந்தோஷஃ| புஷ்டிஃ-பலவத்திஃ, ஶரீரவத்தேஃ கஶஹிதத்வேந லப்தத்வாத்| ஸஶப்தஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே| ப்ரதிபா-ப்ரஜ்ஞா| நநு, ஏகமேவ நித்ராஂ கரோதி ஹந்தி சேதி விருத்தம்| மைவம்| ப்ரவத்தவாதோ ஹி நிஷ்டநித்ரோ பவதி, தஸ்யாமவஸ்தாயாஂ வாதக்நத்வாந்நித்ராஂ கரோதி| ப்ரவத்தஶ்லேஷ்மா சாதிநித்ரஃ, தஸ்யாமவஸ்தாயாஂ ஶ்லேஷ்மக்நத்வாந்நித்ராஂ ஹந்தி| கஶஸ்தூலஹிதஂ தைலோக்தந்யாயேந| யுக்த்யா பீதமேவஂவிதம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. நி. அ. ௬/௪௧)-"பலகாலதேஶஸாத்ம்யப்ரகதிஸஹாயாமயவயாஂஸி| ப்ரவிபஜ்ய ததநுரூபஂ யதி பிபதி ததஃ பிபத்யமதம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நவஂ-கிஞ்சித்காலாதிக்ராந்தம், தத்-மத்யஂ, குரு த்ரிதோஷகரஂ ச பவதி| நவஂ-அநதீதஸஂவத்ஸரமித்யேகே| ஜீர்ணஂ-புராணஂ பஹுகாலாதிக்ராந்தம்| அதஃ-நவாத், அந்யதா-லகு தோஷஹரஂ சேத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நவமத்யகுணாநாஹ-குரு ததிதி| தத்-மத்யம்| நவஂ-தத்காலநிஷ்பந்நம்| குருத்வதோஷஜநநத்வாப்யாஂ லகுத்வவாதஶ்லேஷ்மஹரத்வே பாத்யேதே| புராணமத்யகுணாநாஹ-ஜீர்ணமிதி| ஜீர்ணஂ-சிரகாலநிஷ்பந்நம்| அதோऽந்யதா-நவாத்விபரீதம், லகுவாதகபஹரஂ சேத்யர்தஃ| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ. ௪௫/௧௯௪)-" ஸ்புடஸ்ரோதஃகரஂ ஜீர்ணஂ லகு வாதகபாபஹம்|" இதி

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தச்ச மத்யமுஷ்ணோபசாரேண ந பேயம்| உஷ்ணோ-விஹாராஹாராதிக உபசாரோ யஸ்ய ஸ ஏவம், தேந| ந விரிக்தேத்யாதி| கதவிரேசநேந ந பேயம், தோஷாஸாம்யாதிதி பாவஃ| ததா, க்ஷுதார்தேந ந பேயம்| ததா, அதிதீக்ஷ்ணமதிமது ச மத்யஂ ந பேயம்| அல்பஸம்பாரமிதி| யத்யாவதா ஸம்பாரேண லோகப்ரஸித்தேந ஸந்தீயதே ஸுராதி, தத்ர ததபேக்ஷயா சால்பஸம்பாரஂ ந பேயம்| ததா, கலுஷஂ-அஸ்வச்சஂ பாஂஸுஶர்கராதிபிர்யுக்தஂ, ச ந பேயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்யபாநஂ நியச்சதி-பேயஂ நோஷ்ணோபசாரேணேதி| உஷ்ணோபசாரேண-உஷ்ணமாஹாரஂ ஸூர்யஸந்தாபாதிகஂ வா ஸேவமாநேந| விரிக்தைஃ-கதவிரேசநைஃ| க்ஷுதாதுரைஃ-அதிக்ஷுதிதைஃ| அத்யர்தஂ தீக்ஷ்ணஂ-அதிதீவ்ரமதம்| அத்யர்தஂ மது-மதாநுத்பாதகம்| அல்பஸம்பாரஂ-அஸம்பூர்ணகாரணஸாமக்ரீகம்| கலுஷஂ-மலிநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦--ஸுரா குல்மாதிஹத்பவதி| ததா, ஸ்நேஹயதீதி ஸ்நேஹநீ| ததா, குருர்வாதநாஶிநீ ச| ததா, மேதஶ்சாஸக் ச ஸ்தந்யஂ ச மூத்ரஂ ச கபஶ்ச தாநாவஹதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸுராகுணாநாஹ-குல்மேதி| ஶாலிபிஷ்டகதஂ மத்யஂஸுரா| ஸ்நேஹநீ-தேஹஸ்நிக்தத்வகத்| மேதஃப்ரபதீநாவஹதி-கரோதீதி ததா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏவஂ வாருணீ-ப்ரஸந்நா| த ஏவ ஸுரோக்தா குணா யஸ்யாஃ ஸா தத்குணா, ஸுராஸமகுணேத்யர்தஃ| ததா, ஹதயாய ஹிதா-ஹத்யா| ததா, லகுஸ்தீக்ஷ்ணா ச| ஶூலாதீந்நிஹந்தி ச| விபந்தஃ-ஸ்ரோதஸாமுபலேபேந தோஷாதீநாமவஹநம்| ஜகலமேதகபக்கஸாநாஂ ஸுதராமநுபயோகித்வாத்குணா நேஹோக்தாஃ| ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௬) தூக்தா ஏவ| யதா-"ஜகலஃ பாசநோ க்ராஹீ ரூக்ஷஸ்தத்வச்ச மேதகஃ| பக்கஸோ ஹதஸாரத்வாத்விஷ்டம்பீ தோஷகோபநஃ||" இதி| வாருண்யா அதோபாகோ கநோ-ஜகலஃ| ஜகலஸ்யாதோபாகோ-மேதகஃ| பாநீயேந மத்யகல்கபீட(நே)நோத்பந்நோ-பக்கஸஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாருணீகுணாநாஹ-தத்குணேதி| வாருணீ-ஶ்வேதஸுரா| ஸா ச ஶ்வேதபுநர்நவாதிமூலயுக்தேந ஶாலிபிஷ்டேந க்ரியதே| தத்குணா-ஸுராதுல்யா| விபந்தஃ-வாதரோதஃ| ஆத்மாநஂ-உதராபூரஃ| வாருணீ-அச்சஸுரேதி கேசித்| தந்ந| தஸ்யாஃ கபக்நத்வாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ.௪௫/௧௭௮)-"ப்ரஸந்நா கபவாதார்ஶோவிபந்தாநாஹநாஶிநீ" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிபீதகாநாமியஂ பைபீதகீ| நாதிதீவ்ரோ மதோ யஸ்யாஃ ஸைவம்| தீவ்ரமதஂ ந ஜநயதீத்யர்தஃ| ததா, லக்வீ| ததா, பத்யா| ததா, வ்ரணாதிஷு சாத்யர்தமந்யமத்யவந்ந விருத்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பைபீதகீகுணாநாஹ-நாதிதீவ்ரமதேதி| பிபீதகவல்கலயுக்தஶாலிபிஷ்டகதா-பைபீதகீ ஸுரா| நாதிதீவ்ரமதா-மத்யமமதா| பத்யா-ஸ்வஸ்தஹிதா| யவஸுராகுணாநாஹ-விஷ்டம்பிநீதி| யவபிஷ்டகதஂ மத்யஂ-யவஸுரா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அரிஷ்டோ யோ யைர்த்ரவ்யைஃ ஸித்தஃ, ஸ தத்குணாநநுகச்சதி| ஸர்வைஶ்ச தீபநத்வாதிபிர்மத்யகுணைரதிகஃ| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"மத்யாகராதிகத்ரவ்யஂ மதிராத்யாத்மகஂ த்வதஃ| யதாத்ரவ்யகுணோऽரிஷ்டஃ ஸர்வமத்யகுணாதிகஃ||" இதி| க்ரஹண்யாதிகாஂஶ்ச ரோகாந் ஹந்தி| ததா, கஷாயகடுஶ்சாஸௌ வாதலஶ்ச ஸ ஏவம்| லக்ஷணஂ சாஸ்ய ப்ராகுக்தம் (அ. ௩|௨௨)|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அரிஷ்டகுணாநாஹ-யதாத்ரவ்யகுண இதி| ஔஷதயுக்தைர்மத்யாகரைஃ கதஂ மத்யஂ-ஆஸவஃ| ஸ ஏவ க்வதிதௌஷதைஃ-அரிஷ்டஃ| யதாத்ரவ்யகுணஃ-ஸ்வௌஷதாநுரூபகுணஃ| ஔஷதகர்பத்வாத் ஸர்வேஷு மத்யேஷ்வதிககுணஃ| ஶோஷோ-ராஜயக்ஷ்மா| கஷாயகடுஶ்சாஸௌ வாதலஶ்ச, கஷாயகடுஃ ஸந் வாதல இத்யர்தஃ| அம்லாதிரஸஸ்து வாதக்நஃ| யதோக்தஂ ஸுஶ்ருதேந (ஸூ.அ.௪௫/௧௯௪)-"அரிஷ்டோ த்ரவ்யஸஂயோகஸஂஸ்காராததிகோ குணைஃ| தீபநஃ கபவாதக்நஃ ஸரஃ பித்தாவிரோதநஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மார்த்வீகஂ-த்ராக்ஷாரஸோத்பவஂ, லேகநத்வாதியுக்தம்| ததா, அல்பௌ பித்தாநிலௌ யஸ்ய ததேவம்| அந்யமத்யாபேக்ஷயாऽல்பதரௌ கரோதீத்யர்தஃ| ததா, பாண்ட்வாதிநாஶநம்| "விலிகத்யதிதைக்ஷ்ண்யாத்யத்தாதூஂஸ்தல்லேகநஂ மதம்|"

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மார்த்வீககுணாநாஹ-மார்த்வீகமிதி| மார்த்வீகஂத்ராக்ஷாகதஂ மத்யம்| லேகநஂ-லீநமலோத்கநநம்| அல்பபித்தாநிலகரஂ-அந்யமத்யாபேக்ஷயா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கார்ஜூரஂ மத்யமஸ்மாத்-மார்த்வீகாதல்பாந்தரகுணம்| அல்பாந்தராஃ-கிஞ்சித்விஶேஷா குணா யஸ்ய ததேவம்| ததா, வாதலஂ குரு ச| த்ராக்ஷாஸவஶ்சாந்யத்ரோக்தஃ| யதா-"ஶுஷ்கத்ராக்ஷாம்புஸம்பூதோ விஶதோ ரோசநோ ஹிமஃ| த்ராக்ஷாஸவோ மதுஸமோ பஂஹணோ பஶதீபநஃ||' இதி| ஶார்கரஃ-ஶர்கராஸம்பந்தீ மத்யவிஶேஷஃ, ஸுரபிஃ-ஸுகந்திர்பவதி| ததா, ஸ்வாதுஶ்ச (ஶ்சாஸௌ) ஹத்யஶ்ச ஸ்வாதுஹத்யஃ| ததா, நாதிமதோ லகுஶ்ச பவதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குடஸம்பந்தீ-கௌடஃ, ஸஷ்டமூத்ரத்வாதிபிர்குணைர்யுக்தஃ| ததா, தர்பணாஶ்சாஸௌ தீபநஶ்ச தர்பணதீபநஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கௌடகுணாநாஹ-ஸஷ்டமூத்ரேதி| குடகதஂ மத்யஂ-கௌடஃ| ஸஷ்டாஃ-ப்ரவர்திதாஃ, மூத்ராதயோ யேந ஸ ததா| தர்பணஃ-தப்திஜநநஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸீதுஃ வாதபித்தகரஃ| ததா, ஸ்நேஹவிகாராந் ஶ்லேஷ்மவிகாராஂஶ்ச ஹந்தி| ப்ரஹ்மப்ரூணவத்ரேஷ்வித்யத்ர சதுர்விதஸ்ய நியமஸ்ய ப்ராயிகத்வாத் க்விப்| ஸீதுஃ-அபக்வேக்ஷுரஸகதஃ பக்வேக்ஷுரஸகதஶ்ச| தத்ர ஸீத்வோர்மத்யே, பக்வரஸோ மேதஃஶோபோதரார்ஶாஂஸி ஹந்தி, ஶ்ரேஷ்டஶ்ச பவதி| மேதஃஶோபோதரார்ஶோக்ந இதி "அமநுஷ்யகர்தகே ச" இதி டக்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸீதுகுணாநாஹ-வாதபித்தகர இதி| இக்ஷுரஸகதஂ மத்யஂ-ஸீதுஃ| ஸ்நேஹவிகாராந்-ஸ்நேஹவ்யாபதஃ, ஶ்லேஷ்மவிகாராஂஶ்ச ஹந்தீதி ததா| ஸ ச ஸீதுர்த்விவிதஃ,- ஶீதரஸஃ பக்வரஸஶ்ச| அபக்வேநேக்ஷுரஸேந கதஃ-ஶீதரஸஃ, பக்வேந-பக்வரஸஃ| தயோர்மத்யே பக்வரஸஃ ஶ்ரேஷ்டஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மத்வாஸவோ-மாக்ஷிகேண ஸந்தீயதே மாதவாக்யோ மத்யவிஶேஷஃ, சேதீ தீக்ஷ்ணோ மேஹாதிநாஶநஶ்ச| அஷ்டாங்கஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௬) ஸுராஸவாதயோ கதிதாஃ| ததா சாபடத்-"ஸுராஸவஸ்தீவ்ரமதஃ ஸ்வாதுஸ்தீக்ஷ்ணோऽநிலாபஹஃ| மைரேயோ மதுரோ வஷ்யஃ ஸரஃ ஸந்தர்பணோ குருஃ||" இத்யாதி| தத்ர மதுநைவ ஸுராஸந்தாநேந யா க்ரியதே, தாஂ ஸுராஂ ஸுராஸவமாஹுஃ| மைரேயஃ-கோத்ரவைர்ஜாயதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்வாஸவகுணாநாஹ-சேதீதி| மதுகதஂ மத்யஂமத்வாஸவஃ| ஆஸவஶப்தோ மத்யமாத்ரவசநஃ| சேதீ-ஸஂஹதகபாதிவிஶ்லேஷீ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶுக்தஂ ரக்தபித்தகபாநுத்க்லேதயதி| ததா, வாதமநுலோமயதி-மார்காந்தரேப்யஸ்தமாநீய ஸ்வமார்கப்ரதிபந்நஂ கரோதி, தத்வாதாநுலோமநம்| அதிஶயேநோஷ்ணதீக்ஷ்ணரூக்ஷாம்லம்| ததா, ஹத்யம்| ததா, பரஂ-அதிஶயேந ருசிகரம்| ததா, தீபநம்| ததா, ஶிஶிரஃ ஸ்பர்ஶோ யஸ்ய ததேவம்| ததா, பாண்ட்வாதிக்நம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்யவர்கே ஸந்தாநஸாமாந்யாத் ஶுக்தாதீந்யாஹ| தத்ர ஶுக்தகுணாநாஹ-ரக்தபித்தகபோத்க்லேதீதி| ஶுக்தஂ-கந்தாதிஸந்தாநம்| உக்தஂ ஹி (ஶார்ங்கதரே ம. அ. ௧௦/௧௭)-"கந்தமூலபலாதீநி ஸஸ்நேஹலவணாநி ச| யத்ரைகத்ராபிஷூயந்தே தச்சுக்தமபிதீயதே|| குடஸ்திவக்ஷுரஸோ மத்யஂ மார்த்வீகஂ ச த்ரவஂ யதா| குடேக்ஷுமத்யமார்த்வீகஶுக்தாநி ஸ்யுஸ்ததா க்ரமாத்||' இதி| யத்தூக்தஂ வந்தேந-"யந்மஸ்த்வாதி ஶுசௌ பாண்டே ஸகுடக்ஷௌத்ரகாஞ்ஜிகம்| தாந்யராஶௌ த்ரிராத்ரஸ்தஂ ஶுக்தஂ சுக்ரஂ ததுச்யதே||' இதி| தச்சுக்தவிஶேஷலக்ஷணம்| ரக்தாதீந் க்லேதயதி-அதித்ரவீகரோதீதி தத்ததா| ஶிஶிரஸ்பர்ஶஂ-ஸ்பர்ஶே ஶீதம்| தக்-தர்ஶநஶக்திஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குடாதிபிவஂ ஶுக்ரஂ யதோத்தரஂ லகு-யத்யதுத்தரஂ தத்தல்லகு, குடகதாச்சுக்தாதிக்ஷுஶுக்தஂ லகு, இக்ஷுஶுக்தாந்மத்யஶுக்தஂ லகு, மத்யஶுக்தாந்மார்த்வீகஂ ஶுக்தஂ லகு பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குடஶுக்தாதீநாஂ லகுத்வே தாரதம்யமாஹ-குடேக்ஷ்விதி| யதோத்தரஂ லகு-குடஶுக்தாதிக்ஷுஶுக்தஂ லகு, ததோ மத்யஶுக்தம், ததோ மார்த்வீகஶுக்தமிதி| மத்யஂ-மார்த்வீகாதந்யத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கந்தாதிகஂ ச ததாஸுதஂ-குடஶுக்தாத்யாஸுதஂ, தத்வத்வித்யாத்- தச்சுக்தஸமாநகுணஂ ஜாநீயாத்| ஶுக்தேநாத்யுத்கஷ்டஶக்திநா பரித்யாஜ்ய நிஜஂ ஸ்வபாவஂ, வஶீகத்யாऽऽத்மரூபதாஂ நீயத இத்யர்தஃ| ஆத்யக்ரஹணாத்காண்டத்வக்பத்ராதிபரிக்ரஹஃ| தேந காண்டாத்யபி ததைவ வேத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுக்தகதகந்தாதிகுணாநாஹ-கந்தமூலேதி| ஆத்யஶப்தாச்ச காண்டாதீநி| தத்வத்-ஶுக்ததுல்யகுணம்| ததாஸுதஂ-தஸ்மிந்-ஶுக்தே, ஆஸுதஂ-சிரகாலஸ்திதம்| உக்தஂ ச- "கந்தமூலபலாத்யஂ ச லவணோதகஸஂயுதம்| ஸந்தாநாச்சிரகாலாம்லமாஸுதஂ பரிகீர்திதம்||" இதி| கந்தாதீநாஂ பதக்ப்ரயோகாதத்ரவத்வேऽபி ப்ராஸங்கிகமத்ர கதநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மூலகஸர்ஷபஶாகாநி க்வதிதாஸுதாநி காலஜீரகராஜிகாசூர்ணபாவிதாந்யம்லதீக்ஷ்ணாநி ஶாண்டாகீஶப்தேநோச்யந்தே| ஸா டக்கவிஷயே ப்ரஸித்தா| ஸா சாந்யச்சாநுக்தமப்யாஸுதஂ காலேநாம்லஂ-அம்லீபூதம், ந து ஸ்வயமாம்ல்யமாபாத்யம்| அநேநைவ ஹேதுநா ஸுதராஂ தத்ஸஂஸ்காரதாமதிகரோதீதி| தச்ச ரோசநஂ லகு பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுக்தேதரஸந்தாநகுணாநாஹ-ஶாண்டாகீ சாஸுதமிதி| ஶாகமுத்காதிவடகஸந்தாநஂ-ஶாண்டாகீ| உக்தஂ ச "ஶாண்டாகீ கந்தமூலாதிமுத்காதிவடகைஃ கதா|| ததா, "மூலகச்சேதஸந்தாநஂ ஶாண்டாகீ ஸ்யாத்பஹுத்ரவா||' இதி| அந்யத்-ஶுக்தஶாண்டாகீப்யாமிதரத்| தச்ச பிண்யாகாதிகதம், காலாம்லஂகாலேந சிரகாலாவஸ்தேநாம்லம், ததுபயஂ ரோசநஂ லகு ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாந்யாம்லஂ-காஞ்ஜிகஂ, பேதி தீக்ஷ்ணம்| ததா, உஷ்ணவீர்யம்| ததா, பித்தகத்| ஸ்வபாவாச்ச ஸ்பர்ஶஶீதலம்| வ்யாயாமாதிநா ஶ்ராந்தத்வஂ-ஶ்ரமஃ, நிர்வ்யாயாமாதேரேவோபஶ்ராந்தத்வஂ-க்லமஃ, தௌ ஹரதி| ததா, ருச்யஂ தீபநஂ ச| பஸ்திஶூலஂ ச ஜயதி| ததா, ஆஸ்தாபநே-நிரூஹே ஶஸ்தம்| ததா, லகு வாதகபாபஹஂ ச| ஹந்தேஃ "அந்யேஷ்வபி தஶ்யதே" இதி டஃ| தாந்யாம்லஂ-தண்டுலகண்டநாதிகதம்| ஸௌவீரகதுஷோதகே து விதுஷைஃ ஸதுஷைஶ்ச யவைஃ க்ரமாத்கதே தத்வத்வித்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காஞ்ஜிககுணாநாஹ-தாந்யாம்லமிதி| தாந்யாம்லஂ-காஞ்ஜிகம்| பேதி-ஸரம்| ஆஸ்தாபநே-நிரூஹே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மூத்ரஂ கோऽஜாதிபவஂ பித்தலாதிகுணயுக்தம்| ததா, லவணோऽநுரஸஃ ஸ்வல்போ யஸ்ய ததேவம்| ததா, கம்யாதீந் ஜயேத்| லகு ச| கோமூத்ரஸ்ய ச பூர்வமுபந்யாஸாத் ப்ராதாந்யஂ ஜ்ஞேயம்| ஸங்க்ரஹே து விஶேஷாந்தரமப்யுக்தம் (ஸூ. அ. ௬)- "ஶ்வாஸகாஸஹரஂ சாகஂ பூரணாத்கர்ணஶூலஜித்| தத்யாத்க்ஷாரே கிலாஸே ச கஜவாஜிஸமுத்பவம்| ஹந்த்யுந்மாதமபஸ்மாரஂ கமீந்மேஹஂ ச ராஸபம்| கஷாயதிக்தமேதேஷாஂ ஹித்மாஶ்வாஸஹரஂ ஶகத்|| பித்தஂ திக்தஂ கமிஹரஂ, ரோசநா கபவாதஜித்| திக்தா பாமாஹரா, மூத்ரஂ மாநுஷஂ து விஷாபஹம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மூத்ரகுணாநாஹ-மூத்ரமிதி| மஹிஷீதி ஸ்த்ரீலிங்கநிர்தேஶோ மஹிஷ்யந்தாநாஂ ஸ்த்ரீணாஂ கஜாதீநாஂ புஂஸாஂ மூத்ரஂ க்ராஹ்யமிதி ஜ்ஞாபநார்தம்| மூத்ரஸ்ய தீக்ஷ்ணோஷ்ணத்வாதிஸாதர்ம்யாத் மத்யவர்கே நிர்தேஶஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௬)-[* ஶூலப்ரவாஹிகாடோபதஷ்ணாஶோபார்ஶஸாஂ ஹிதஃ|] ஜகலஃ பாசநோ க்ராஹி ரூக்ஷஸ்தத்வச்ச மேதகஃ|| பக்கஸோ ஹதஸாரத்வாத்விஷ்டம்பீ தோஷகோபநஃ| கௌஹலீ பஂஹணீ குர்வீ, ஶ்லேஷ்மலஸ்து மதூலகஃ|| மார்த்வீகால்பாந்தரகுணஂ கார்ஜூரஂ வாதலஂ குரு| ஶார்கரஃ ஸுரபிஃ ஸ்வாதுர்ஹத்யோ நாதிமதோ லகுஃ|| ஸுராஸவஸ்தீவ்ரமதஃ ஸ்வாதுஸ்தீக்ஷ்ணோऽநிலாபஹஃ| மைரேயோ மதுரோ வஷ்யஃ ஸரஃ ஸந்தர்பணோ குருஃ|| தாதக்யபிஷுதோ ஜீர்ணோ ரூக்ஷோ ரோசநதீபநஃ| த்ராக்ஷாஸவோ மதுஸமஃ பரமஂ ஸ து தீபநஃ|| மார்த்வீகஸதஶஃ ப்ரோக்தோ மத்வீகேக்ஷுரஸாஸவஃ| ஸமாஸாதாஸவோ ஹத்யோ வாதலஃ ஸ்வௌஷதாநுகஃ|| [* ஏபிரேவ குணைர்யுக்தே ஸௌவீரகதுஷோதகே| க்ரிமிஹத்ரோககுல்மார்ஶஃபாண்டுரோகநிபர்ஹணே|| தே க்ரமாத்விதுஷைர்வித்யாத்ஸதுஷைஶ்ச யவைஃ கதே| விரேகாஸ்தாபநாலேபஸ்வேதாதிஷு ச பூஜிதம்||] தீபநஂ பாசநஂ பேதி தேஷு கோமுத்ரமுத்தமம்| ஶ்வாஸகாஸஹரஂ சாகஂ பூரணாத்கர்ணஶூலஜித்|| தத்யாத் க்ஷாரே கிலாஸே ச கஜவாஜிஸமுத்பவம்|| ஹந்த்யுந்மாதமபஸ்மாரஂ கமீந்மேஹஂ ச ராஸபம்|| கஷாயதிக்தமேதேஷாஂ ஹித்மாஶ்வாஸஹரஂ ஶகத்| [*மார்கமோஜஃக்ஷயஹரஂ வைஷ்கிரஂ வாதரோகநுத்|| ப்ரஸஹாநாமபஸ்மாரமுந்மாதஂ ச நியச்சதி| மஹாமகஸமுத்பூதஂ குஷ்டஹஜ்ஜலசாரிணாம்|| நேத்ரரோகஹரஂ பித்தஂ ப்ரவத்தஂ ச நியச்சதி|] பித்தஂ திக்தஂ கமிஹரஂ, ரோசநா கபவாதஜித்|| திக்தா பாமாஹரா, மூத்ரஂ மாநுஷஂ து விஷாபஹம்|" இதி| இதி மத்யவர்கஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதி-அநந்தரோக்தேந ப்ரகாரேண, தோயாதீநாஂ வர்கைஃ க்ரமாநதிக்ரமேண த்ரவாணாமேகதேஶோ யதாஸ்தூலமயமுதாஹதஃ-உக்தஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே பஞ்சமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௫||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி-தோயேதி| ஏகதேஶக்ரஹணஂ த்ரவத்ரவ்யவ்யக்தீநாமாநந்த்யேந கார்த்ஸ்ந்யேந வக்துமஶக்யத்வாத்| யதாஸ்தூலமிதி ஸாகல்யேऽவ்யயீபாவஃ| யாவத்யஃ ஸ்தூலாஃ ப்ரஸித்தா வ்யக்தயஃ, தாவத்யஃ ஸர்வா உக்தா இத்யர்தஃ| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| த்ரவத்ரவ்யப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௫||