൩. രക്തപിത്തകാസനിദാനാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ജ്വരനിദാനാദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാരഭ്യതേ| യതോ ജ്വര ഊഷ്മണാ വിനാ ന സമ്ഭവതി, പിത്തം ച വിനാ ന കദാചിദൂഷ്മാ| തസ്മാജ്ജ്വരനിദാനാദൂര്ധ്വം രക്തപിത്തനിദാനമിദാനീമാരബ്ധും യുക്തമിത്യാഹ-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്യാഖ്യാऽസ്യ പൂര്വവത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭൃശശബ്ദസ്യോഷ്ണാദിഭിര്വിദാഹ്യന്തൈഃ സമ്ബന്ധഃ| ആദിശബ്ദേനാത്ര ക്ഷാരാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഭൃശോഷ്ണാദിഭിരന്നൈഃ പിത്തലൈരതിസേവിതൈര്ദ്രവം-ദ്രവസ്വഭാവം, യത് പിത്തം തത് കുപിതം-ദുഷ്ടം, തഥാ രക്തം കുപിതം, തൈരേവാതിസേവിതൈഃ| അതിസേവനം ചോഭയതാ ഭവതി,-ചിരകാലമഭ്യവഹൃതൈസ്തഥാऽതിമാത്രാഭ്യവഹൃതൈഃ| ന കേവലമേതൈര്യാവത് കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈഃ| തദിത്യനേന ഭൃശോഷ്ണാദീനി പരാമൃശ്യന്തേ| തൈര്യുക്തൈഃ-മിശ്രിതൈഃ കോദ്രവോദ്ദാലകൈശ്ചാന്നൈരതിസേവിതൈഃ കുപിതം പിത്തം തഥാ രക്തം ച ഭവതി| തേ-ദ്വേ അപി രക്തപിത്തേ, മൂര്ച്ഛിതേ-മിശ്രതാം ഗതേ, മിഥഃ-പരസ്പരം, തുല്യരൂപത്വം-സമവര്ണത്വം, ആഗമ്യ-പ്രാപ്യ, സര്വാം തനും-ദേഹം, വ്യാപ്നുതോ-വ്യശ്ര്നുവാതേ| നനു, ഭൃശോഷ്ണാദീനാം പിത്തലത്വാവ്യഭിചാരാത് കിമര്ഥം പിത്തലൈരിത്യുക്തമ് ? ബ്രൂമഃ| ദാഡിമാമലകസൈന്ധവേഷ്വമ്ലലവണാദിഷു വ്യഭിചാരാത്| തഥാഹി-ദാഡിമാമലകസൈന്ധവാന്യമ്ലലവണാന്യപി പിത്തം ന കുരുതേ| അപി ച ന കേവലം ഭൃശോഷ്ണാദിയുക്തൈഃ കുപിതം പിത്തം രക്തം ച| യാവദന്യൈരപി പിത്തലൈരഭൃശോഷ്ണാദിസ്വഭാവൈര്വ്രീഹിപ്രഭൃതിഭിരതിസേവിതൈഃ കുപിതം പിത്തം ചേതി പ്രതിപാദനാര്ഥം പിത്തലൈരിത്യുക്തമ്| നനു, ഏവം സതി പിത്തലൈരിത്യേവ നിര്ദേശഃ കര്തും യുക്ത ഉഭയാനുഗ്രഹാര്ഥഃ| തഥാ ച ഭൃശോഷ്ണാദീനി തഥാऽന്യാന്യപ്യഭൃശോഷ്ണാദീനി വ്രീഹിപ്രഭൃതീന്യേവം ഗൃഹീതാനി ഭവന്തി| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു പിത്തലത്വസാമാന്യാദ്ഗൃഹീതാനാമപി ഭൃശോഷ്ണാദീനാമുപാദാനം കൃതമതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്| യഥാ ഭൃശോഷ്ണാദീന്യതിശയേന പിത്തം രക്തം ച കോപയന്തി, ന തഥാऽന്യാനി വ്രീഹിപ്രഭൃതീനി| അത ഏവ കോദ്രവോദ്ദാലകൌ ശീതവീര്യാവപി ഭൃശോഷ്ണാദിദ്രവ്യയുതൌ പിത്തസ്യ കര്താരൌ ഭവതഃ| ഭൃശോഷ്ണാദീനാമതിപിത്തലത്വാത്| നനു, പിത്തസ്യ ദ്രവമിതി വിശേഷണമയുക്തമ്, വ്യഭിചാരാഭാവാത്| തഥാ ച തന്ത്രകൃജ്ജഗൌ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൧)- "പിത്തം സസ്നേഹസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘു വിസ്രം സരം ദ്രവമ്|" ഇതി| അത്രോച്യതേ| പിത്തമദ്രവമപ്യസ്തി| കഥം ജ്ഞായതേ ? ഗ്രന്ഥകാരവചനാത്| തഥാ ചോവാച തന്ത്രകൃത് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൯൦)- "പിത്തം പഞ്ചാത്മകം തത്ര പക്വാമാശയമധ്യഗമ്| പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി യത്തൈജസഗുണോദയാത്|| ത്യക്തദ്രവത്വം" ഇത്യാദി| തസ്മാത് യദ്ദ്രവരൂപം പിത്തം തദ്ഭൃശോഷ്ണാദിഭിഃ കുപിതം രക്തപിത്തേ കാരണമ്, ന പുനര്യത് ത്യക്തദ്രവത്വം-കഠിനതാം പ്രാപ്തം, ഇതി പ്രതിപാദയിതും ദ്രവഗ്രഹണമ്| നനു, യദി തുല്യരൂപത്വം പിത്തരക്തേ പ്രാപ്തേ, തത്കഥമീദൃശോ നിര്ദേശ ഉപപദ്യതേ ? " അധോഗം യാപയേദ്രക്തം" (ഹൃ. ചി. അ. ൨|൨) ഇതി| ഏവമാദൌ ഹി രക്തസ്യ പിത്തസഹിതസ്യൈവ നിര്ദേശോ യുക്തോ "രക്തപിത്തമധോഗം യാപയേത്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ രക്തപിത്തപ്രകരണമ്| തത്ര നിദാനമാഹ-ഭൃശോഷ്ണേത്യാദി| ഭൃശോഷ്ണാദ(ദ്യ)ന്യവിദാഹിത്വം ച മിലിതം കാരണമ്| കോദ്രവാഃ-കോരദൂഷാഃ, ഉദ്ദാലകാഃ-വന്യാഃ, തേഷാം തദ്യുക്താനാമ്വിദാഹിയുക്താനാം, കാരണത്വമ്| "കോദ്രവം ഹന്ത്യസൃക്പിത്തം കരോത്യേവ വിദാഹിഭിഃ|" ഇതി വചനാത്| അന്നൈരിത്യദനേന ഹേതുത്വമ്, ന ബഹിര്ലേപാദിനാ| പൂര്വം പിത്തലൈഃ കുപിതം പശ്ചാദ്ഭൃശോഷ്ണാഭിര്വേദിതമ്| ദ്രവഗ്രഹണം പാചകപിത്തനിവൃത്ത്യര്ഥമ്| സമ്പ്രാപ്തിമാഹ-തേ മിഥ ഇതി| തേ-പിത്തരക്തേ| തുല്യരൂപത്വം-രക്തവര്ണത്വം തുല്യഗുണാത് കദാചിദ്ധരിതാദിവര്ണത്വമപി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തം രക്തേന വ്യപദിശ്യതേ| യസ്മാത് പിത്തം രക്തസ്യ വികൃതിഃ-വികാരോ, രക്താദുത്പന്നമിത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ. ൩|൬൩) - "കഫഃ പിത്തം മലാഃ സ്വേഷു പ്രസ്വേദോ നഖരോമ ച| സ്നേഹോऽക്ഷിത്വഗ്വിശാമോജോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ||" ഇതി| തഥാ, സംസര്ഗാത്-അന്യോന്യമിശ്രീഭാവാത്| തഥാ, ദൂഷണാദപി-യസ്മാദ്രക്തം പിത്തേനാശ്വേഛ ദൂഷ്യതേ, തഥാ രക്തദൂഷണൈഃ പിത്തമപി ദൂഷ്യതേ, താത്സ്ഥ്യാത്| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൨൭) - "യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ദ്ധനക്ഷപണൌഷധമ്|" ഇതി| അന്യേ തു ധാതവോ ന തഥാ ദൂഷ്യന്തേ യഥാ പിത്തമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൨൬)- "തത്രാസ്ഥിനി സ്ഥിതോ വായുഃ പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ|" ഇതി| തഥാ, ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തേശ്ച| ഗന്ധശ്ച വര്ണശ്ച ഗന്ധവര്ണൌ, തയോരനുവൃത്തിഃ-അനുകരണം ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തിഃ| കസ്യ ഗന്ധവര്ണോ ? പ്രകൃതത്വാദ്രക്തസ്യ യാദൃശൌ ഗന്ധവര്ണൌ താദൃശാവപി പിത്തസ്യ| ഏവം ച രക്തേന തത് വ്യപദിശ്യതേ| തസ്മാത് " അധോഗം യാപയേദ്രക്തം" ഇത്യാദിനിര്ദേശോ യുക്ത ഏവ| നനു, രക്തസ്യ ശരീരേ സ്വാഭാവികം പ്രമാണമുക്തമഷ്ടാവേവാഞ്ജലയഃ| പ്രകോപമാപന്നം ത്വാഢകാദിസങ്ഖ്യാതമപി ദൃശ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രക്തപിത്തസ്യ രക്തത്വേ വാച്യേ ഹേതുമാഹ-പിത്തം രക്തസ്യേതി| രക്തസ്യ കാര്യം ദൂഷണം ച രക്തേന സംസ്പൃഷ്ടം സദൃശം ചേതി ചതുഷ്ടയം ഹേതുഃ| "കഫഃ പിത്തം *മലാഃ ഖേശു" (ഹൃ.ശാ.അ. ൩൧൬൩) ഇതി രക്തമലത്വാത്കാര്യത്വമ്| യോഗരൂഢിരിയമ്| യോഗസ്യ പിത്തേऽപി തുല്യത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അസൃജഃ സ്ഥാനാത് തത്-പിത്തമൂര്ച്ഛിതം രക്തം, പ്രഭവതി-പ്രകര്ഷേണ ഭവതി വര്ധതേ| തസ്മാദ്ബഹുത്വമസ്യ യുക്തമേവ| കിം തദസൃജഃ സ്ഥാനമ് ? യതസ്തത്പ്രഭവതീത്യാഹ-പ്ലീഹതോ യകൃതശ്ചേതി |

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രക്തോദ്ഗമസ്ഥാനമാഹ-പ്രഭവതീതി| രക്തസ്ഥാനേ പ്ലീഹയകൃതീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശിരോഗുരുത്വാദികമസ്മിന്-രക്തപിത്തേ, ഭവിഷ്യതി സതി ഭവതി| ഛര്ദിതേ-വമിതേ, ബൈഭത്സ്യം-ജുഗുപ്സാ| സ്വപ്നേ-സ്വപ്നാവസ്ഥായാം, തദ്വര്ണദര്ശിത്വം-രക്തവര്ണാകാരം പശ്യതി| തച്ച രക്തപിത്തം ത്രിവിധമൂര്ധ്വഗമധോഗമുഭയമാര്ഗഗം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രാഗ്രൂപമാഹ-ശിരോഗുരുത്വമിതി| ഛര്ദിതബൈഭാര്ത്സ്യം-ജുഗുപ്സാ| ആസ്യേ ലോഹാദീനാം ഗന്ധഃ| തദ്വര്ണോ-രക്തഹാരിദ്രാദിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം കുപിതം നാസാദിഭിഃ സപ്തഭിര്ദ്വാരൈഃ പ്രവര്തതേ| അധോഗം രക്തപിത്തം കുപിതം മേഢ്രയോനിഗുദൈസ്ത്രിഭിര്ദ്വാരൈഃ പ്രവര്തതേ| പ്രാണ്യങ്ഗാനാം ദ്വന്ദ്വ ഏകവദിത്യസ്യ പ്രായികത്വാദ്ബഹുവചനമത്ര ന ദുഷ്ടമ്| തഥാ രോമകൂപൈഃ സമസ്തൈഃ| ചശബ്ദാന്നാസാക്ഷികര്ണാസ്യമേഢ്രയോനിഗുദൈരുഭയമാര്ഗമുഭയമാര്ഗാഭ്യാം തത്-രക്തപിത്തം, പ്രവര്തതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രൂപമാഹ-ഊര്ധ്വമിതി| കസ്യചിദൂര്ധ്വം, കസ്യചിദധഃ, കസ്യചിദ്രോമകൂപൈഃ, കസ്യചിത്സമസ്തൈര്മാര്ഗൈഃ, പ്രവര്തതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊര്ധ്വം-ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം, സാധ്യമ്| യസ്മാത്കാരണാത് കഫാദധികാജ്ജായതേ| തച്ച വിരേചനസാധനമ്| സാധ്യതേऽനേനേതി സാധനം,-ചികിത്സിതമ്| തച്ച-ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം, ബഹ്വൌഷധമ്| ബഹു ഔഷധം യസ്യ തദ്ബഹ്വൌഷധം,-അനേകസാധനമ്, മധുരകഷായതിക്തദ്രവ്യസാധ്യത്വാത്| അപിച, യസ്മാദ്വിരേകഃ പിത്തസ്യ വരൌഷധമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ച. സൂ. അ. ൨൫|൪൦) - "വിരേചനം പിത്തഹരാണാമ്|" ഇതി| യശ്ച [ തത്ര- ] തസ്മിന്നൂര്ധ്വഗേ രക്തപിത്താഖ്യേ വ്യാധൌ, കഫോऽനുബന്ധീ| തസ്യ-അനുബന്ധിനഃ കഫസ്യ, വിരേചനം ശുദ്ധികൃത്-ശോധനം കരോതി| അതോ ഹേതോരൂര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം സാധ്യമ്| കഷായാഃ-സ്വരസകല്കശ്രൃതശീതഫാണ്ടാഖ്യാഃ, തേ സ്വാദവോऽപി ഹിതാഃ, വ്യാധിപ്രതിപക്ഷത്വാത്| ന തു ദോഷപ്രതിപക്ഷതാദ്വാരേണ, ദോഷസമാനത്വാത്തേഷാമ്| അഥവാ കേചന മകുഷ്ഠതണ്ഡുലീയാദിസമ്ബന്ധിനോ വ്യാധിപ്രതിപക്ഷാസ്തഥാ രൂക്ഷത്വാദ്ദോഷപ്രതിപക്ഷാ ഇതി ശ്ലേഷ്മണോऽപി ഹിതാഃ| അപിശബ്ദാത്തിക്താദയോऽപി| വിശുദ്ധോ-വാതാദ്യദൂഷിതഃ, ശ്ലേഷ്മാ യസ്യ സ തസ്യ| കിമു-കിംപുനഃ, തിക്താഃ കഷായാശ്ച യേ സ്വരസാദയസ്തേऽപ്യസ്യ-ഊര്ധ്വഗസ്യ രക്തപിത്താഖ്യസ്യ വ്യാധേരഥവാ തദ്വതോ നരസ്യ വിശുദ്ധശ്ലേഷ്മണോ, ഹിതാഃ| വ്യാധിപ്രതിപക്ഷത്വാദ്ദോഷപ്രതിപക്ഷത്വാച്ച യേ നിസര്ഗാത്-സ്വഭാവാത്, കഫഘ്നാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഊര്ധ്വഗസ്യ സാധ്യത്വമാഹ-ഉര്ധ്വം സാധ്യമിതി| കഫജത്വം വിരേച്യത്വം ശമനബാഹുല്യം ച സാധ്യത്വേ ഹേതുഃ| വിരേച്യത്വസ്യ ഹേതുത്വേ യുക്തിമാഹ-പിത്തസ്യേതി| പിത്തമുത്പാദകം, കഫോനുബന്ധീ-നിര്വാഹകഃ| ഹഹ്വൌഷധത്വം ദര്ശയതി-കഷായാ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അധോ യാപ്യം-അധോഗം രക്തപിത്തം യാപ്യമ്| കസ്മാത് ? യസ്മാച്ചലാത്-വാതാദധികാത്, 'ഉത്പദ്യതേ' ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| തച്ച-അധോഗം രക്തപിത്തം, പ്രച്ഛര്ദനസാധനമ്| പ്രച്ഛര്ദനം-വമനം, സാധനം-ചികിത്സിതം, യസ്യ തദേവമ്| തഥാ, അല്പമൌഷധം-ചികിത്സിതം, യസ്യ തദല്പൌഷധമ്, നോര്ധ്വഗരക്തപിത്തവദ്ബഹ്വൌഷധമ്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-യസ്മാദയം രോഗഃ പിത്തപ്രധാനഃ| പിത്തേ ച വമനം ന വരൌഷധം-ശ്രേഷ്ഠമൌഷധം ന ഭവതി| കഫേ ഹി വമനം പ്രധാനമുക്തമ്| അല്പൌഷധത്വേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ-കഷായാശ്ചേത്യാദി| തസ്യ-അധോഗസ്യ രക്തപിത്തസ്യ, മധുരാ ഏവ കേവലം കഷായാ ഹിതാഃ-പഥ്യാഃ, ന തിക്താഃ കഷായാശ്ച, തേഷാം വാതകോപകാരണത്വാത്| തഥാ, അസ്യ ചലോ-വായുഃ, യോऽനുബന്ധീ-അനുബലത്വേന സ്ഥിതഃ, തസ്യാപി വായോര്ന തത്-വമനം, ശാന്തയേ-ശാന്ത്യര്ഥമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അധോഗസ്യ യാപ്യത്വമാഹ-അധോ യാപ്യമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉഭയായനം-മാര്ഗദ്വയപ്രപന്നം, കഫമാരുതസംസൃഷ്ടമസാധ്യം-സാധയിതുമശക്യമ്| അസാധ്യത്വേ ഹേതുദ്വയമാഹ-അശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വാദിത്യാദി| അനുലോമവിപരീതഃ-പ്രതിലോമഃ, തസ്യ ഭാവഃ പ്രാതിലോമ്യമ്| അശക്യം-കര്തുമശക്യം പ്രാതിലോമ്യം യസ്യ രക്തസ്യ തദശക്യപ്രാതിലോമ്യമ്| തസ്യ ഭാവോऽശക്യപ്രാതിലോമ്യത്വമ്| തസ്മാദുഭയായനം രക്തപിത്തമസാധ്യമ്| അഭാവാദൌഷധസ്യ ച,-ഏതദ്യോഗ്യൌഷധാസമ്പത്തേശ്ചൈതദസാധ്യമ്| നനു, കഥമേവമുച്യതേ ? ഇത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തദസ്യ സംശോധനം പ്രതിലോമഗം ന കിഞ്ചിദസ്തി| യച്ച പ്രതിലോമഗം സംശോധനം തദ്രക്തപിത്തേ ഭിഷഗ്ജിതം-ഔഷധമ്| തച്ച തഥാഭൂതമൌശധം ന സമ്ഭവതി യത്തത്ര സംശമനാര്ഥം ദീയതേ| യദ്യധോമാര്ഗാപേക്ഷയാ ദീയതേ തദാനീമൂര്ധ്വഭാഗപ്രവൃത്തം രക്തം പ്രവൃദ്ധം സമ്പദ്യതേ| അഥോര്ധ്വമാര്ഗാപേക്ഷയാ വിരേചനമുപയുജ്യതേ തദാऽധോഗം രക്തപിത്തം വര്ദ്ധതേ| ഏവമസ്യ പ്രതിലോമഗമൌഷധം ശോധനം ന സമ്ഭവതി| തസ്മാദൌഷധസ്യാഭാവഃ| ഭിഷഗ്ജിതമിതി ഭിഷക്ऽऽശബ്ദാത് കണ്ഡ്വാദിയഗന്താന്നിഷ്ഠാ ഇട്ച| സ്വഭാവാച്ചായം ഭേഷജവാചീ| നനു, ഉഭയായനസ്യ രക്തപിത്തസ്യ സംശോധനരൂപമൌഷധം മാ ഭവതു| ശമനരൂപം ത്വൌഷധമസ്യ ശമായ ഭവിഷ്യതീതി "അഭാവാദൌഷധസ്യ ച" ഇത്യയുക്തമുദിതമ്, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-ഏവമേവേത്യാദി| യഥാ ശോധനമസ്യ-ഉഭയായനസ്യ, ശമനായ ന സമ്ഭവതി തഥാ ശമനമപി യദൌഷധം തദപ്യേതസ്യ ശമനം ന സമ്ഭവതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-സംസൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, സംസൃഷ്ടേഷു ത്രിഷു ദോഷേഷു യത്സര്വജിച്ഛമനം തദ്ധിതമ്| തച്ച സന്തര്പണാപതര്പണരൂപത്വാദ്ദ്വിവിധമ്| തത്ര യദി സന്തര്പണം ബൃംഹണം ശമനമധോമാര്ഗപ്രവൃത്തരക്തപിത്തദോഷാപേക്ഷയാ മാരുതശാന്ത്യര്ഥമുപയുജ്യതേ തദാ തച്ഛാന്തിം കുര്വതോ രക്തപിത്തവികാരകരണസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ വൃദ്ധയേ സമ്പദ്യതേ| അഥാപതര്പണമൂര്ധ്വഭാഗപ്രവൃത്തദോഷാപേക്ഷയാ കഫശാന്ത്യര്ഥമുപയുജ്യതേ തദാനീം തസ്യ ശാന്തിം കുര്വതോऽധോഗരക്തപിത്തസ്യ കാരണം വായും പ്രകോപയേത്| ന ചോഭയാത്മകമേകം നൃസിംഹരൂപവത് ശമനമസ്തി യത്പ്രയോജിതമുഭയായനസ്യ ശമനായ സ്യാത്| തസ്മാദുഭയായനമസാധ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഊര്ധ്വാധോഗസ്യ അസാധ്യത്വമാഹ-കഫമാരുതസംസൃഷ്ടമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തസ്മിന് രക്തപിത്തേ, ദോഷാനുഗമനം-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമനുബന്ധം, സിരാസ്ര ഇവ-സിരാവ്യധവിധ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൭|൪൦) - "വാതാച്ഛ്യാവാരുണം രൂക്ഷം" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടേന ലക്ഷണേന ലക്ഷിതം, ലക്ഷയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനുബോധിദോഷജ്ഞാനോപായമാഹ-തത്രേതി| സിരാസ്ര ഇവ-സിരാവ്യധദര്ശിതേന ലക്ഷണേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉപദ്രവാംശ്ച വികൃതിജ്ഞാനതോ ലക്ഷയേദിതി യോജ്യമ്| വികൃതിജ്ഞാനശബ്ദേന വികൃതിവിജ്ഞാനീയഃ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫) ഉപലക്ഷ്യതേ| തേഷു ച-ഉപദ്രവേഷു മധ്യേ, യഃ കാസാഖ്യ ഉപദ്രവഃ സ ആശുകാരീ-ക്ഷിപ്രം മാരയതി, യതോऽതസ്തമേവ രക്തപിത്തനിദാനാനന്തരം പ്രകര്ഷേണ നിദാനപ്രാഗ്രൂപാദിഭിര്വക്ഷ്യതി-ഭണിഷ്യതി, തന്ത്രകൃത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വികൃതിവിജ്ഞാനീയോക്തമസാധ്യലക്ഷണം സ്മാരയതി-ഉപദ്രവാംശ്ചേതി| (ഹൃ. ശാ. അ. ൫൧൭൪) -"രക്തപിത്തം ഭൃശം രക്തം കൃഷ്ണമിന്ദ്രധനുഷ്പ്രഭമ്| താമ്രഹാരിദ്രഹരിതം രൂപം രക്തം പ്രദര്ശയേത്|| രോമകൂപപ്രവിസൃതം കണ്ഠാസ്യഹൃദയേ സജത്| വാസസോऽരഞ്ജനം പൂതി വേഗവച്ചാതി ഭൂരി ച|| വൃദ്ധം പാണ്ഡുജ്വരചഛര്ദികാസശോഫാതിസാരിണമ്|" ഇതി| രുഗ്വിനിശ്ചയേ തു (മാ. നി. രക്ത. ശ്ലോ. ൧൧) -"ദൌര്ബല്യശ്വാസകാസജ്വരവമഥുമദാഃ പാണ്ഡുതാദാഹമൂര്ച്ഛാ ഭുക്തേ ഘോരോ വിദാഹസ്ത്വധൃതിരപി സദാ ഹൃദ്യതുല്യാ ച പീഡാ| തൃഷ്ണാ കണ്ഠപ്രഭേദഃ ശിരസി ച തപനം പൂതിനിഷ്ഠീവനത്വം ഭക്തദ്വേഷാവിപാകൌ വികൃതിരപി ഭവേദ്രക്തപിത്തോസര്ഗാത്|| മാംസപ്രക്ഷാലനാഭം ക്വഥിതമിവ ച യത് കര്ദമാമ്ഭോനിഭം വാ മേദഃപൂയാസ്ത്രകല്പം യകൃദിവ യദി വാ പക്വജമ്ബൂഫലാഭമ്| യത്കൃഷ്ണം യച്ച നീലം ഭൃശമതികുണപം യത്ര ചോക്താ വികാരാസ്തദ്വര്ജ്യം രക്തപിത്തം സുരപതിധനുഷാ യച്ച തുല്യം വിഭാതി||' ഇതി| കൂണപം-ശവഗന്ധി യത്| ഇതി രക്തപിത്തനിദാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ ക്ഷയേണൈക ഇതി കാസാഃ പഞ്ചൈവ സ്മൃതാഃ| നനു, യദി പഞ്ചൈവ കാസാസ്തത്കഥം ഭണിഷ്യതി ? (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൧) - "കേവലാനിലജം കാസം സ്നേഹൈരാദാവുപാചരേത്|" ഇതി| ന ഹ്യന്യദോഷയുക്തോ വാതികഃ കാസോऽഭിഹിതഃ| അപി തു ത്രിഭിരപി ദോഷൈഃ പൃഥഗേവോക്താഃ കാസാഃ| തഥാ, (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൨൫) - "പിത്തകാസേ തു സകഫേ വമനം സര്പിഷാ ഹിതമ്|" തഥാ, (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൨൭) - "പിത്തകാസേ തനുകഫേ ത്രിവൃതാം മധുരൈര്യുതാമ്| യുഞ്ജ്യാദ്വിരേകായ യുതാം ഘനശ്ലേഷ്മണി തിക്തകൈഃ||" ഇത്യാദി| തഥാ, അസ്മിന്നേവാധ്യായേऽധ്യേഷ്യതേ (ശ്ലോ. ൩൭) - "സാധ്യാ ദോഷൈഃ പൃഥക് ത്രയഃ| മിശ്രാ യാപ്യാ ദ്വയാത്" ഇതി| തദേതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമിവ| അത്രോച്യതേ| കാസാഃ പഞ്ചൈവ വക്ഷ്യമാണയാ സമ്പ്രാപ്ത്യാ ജായന്തേ, വസ്തുസ്വാഭാവ്യാത്| അനന്തരം വാതികകാസേ കദാചിദാഹാരവിഹാരവശാത് പിത്തേനാനുബന്ധഃ കദാചിത് ശ്ലേഷ്മണാ ജായതേ| പിത്തകാസേ തഥൈവാഹാരവിഹാരവശാത് കദാചിദ്വാതേനാനുബന്ധഃ കദാചിച്ഛ്ലേഷ്മണേതി| കഫകാസേऽപി തദ്വദാഹാരവിഹാരവശാത് വാതേനാനുബന്ധഃ കദാചിത്പിത്തേന| ഇതി കിഞ്ചിദത്ര പൂര്വാപരവ്യാഹതത്വമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ കാസപ്രകരണമ്| തത്ര കാസഭേദാനാഹ-പഞ്ച കാസാ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വ ഏവ കാസാ ഉപേക്ഷിതാഃ-ചികിത്സാം വിനാ, ക്ഷയായ സമ്പദ്യന്തേ, ഉത്തരോത്തരക്രിയാവസ്ഥാകര്ഷണാത്| ക്ഷയജോऽപ്യുപേക്ഷിതഃ ക്ഷയായൈവേതി ബോധ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പഞ്ചാനാം ക്ഷയഹേതുത്വമാഹ-ക്ഷയായേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉത്തരോത്തരം ചൈതേ കാസാ ബലിനഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പഞ്ചാനാമുത്തരോത്തരം ദുഃസാധ്യത്വമാഹ-ബലിനശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേഷാം-കാസാനാം, ഭവിഷ്യതാം ഉത്പിത്സൂനാം, ഗലേ കണ്ഡൂഃ-ഖര്ജൂഃ, തഥാऽരോചകഃ, തഥാ ശൂകപൂര്ണസദൃശകണ്ഠത്വം ച ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പൂര്വരൂപമാഹ-തേഷാമിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി. അ. ൩) -"അസ്വാസ്ഥ്യം ഹൃദയസ്യ ച|" ഇത്യധികമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു കാസേഷു, അനിലോऽധഃ-അധസ്താത്, വിഹതോ-വിശേഷേണാത്യര്ഥം ഹതഃ, ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തോऽനന്തരം ക്രമേണോരോ-ഹൃദയം, പ്രാപ്യ തസ്മിന്-ഉരസി, സംസജന്-അഭിഷ്വജമാനഃ, തഥാ കണ്ഠേऽപി സംസജന്, അനന്തരം ശിരസ്രോതാംസി സമ്പൂര്യ-മസ്തകശിരാ ആദ്മാപ്യ, തതഃ-അനന്തരമ്, അങ്ഗാനി-സര്വാനവയവാന്, ഉത്ക്ഷിപന്നിവ-ഊര്ധ്വം പ്രേരയന്നിവ, തഥാऽക്ഷിണീ ക്ഷിപന്നിവ-ബഹിരിവ ശരീരാത്പ്രേരയന്, തഥാ പൃഷ്ഠമുരശ്ച പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്, സഃ-വായുഃ, വക്ക്രേണ പ്രവര്തതേ| കിമ്ഭൂതഃ ? ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ, ഭിന്നം-ഭഗ്നം, യത് കാസ്യം തത്തുല്യശബ്ദഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്പ്രാപ്തിമാഹ-തത്രാധ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി. അ. ൩) - "കഷായവിജ്ജലാസാത്മ്യകട്വമ്ലമധുരോഷണൈഃ| രൂക്ഷശീതഗുരുസ്നിഗ്ധക്ലേദപിര്യുഷിതാശനൈഃ|| ധാരണോദീരണായാസരാത്ര്യഹഃസ്വപ്നജാഗരൈഃ| അന്യൈശ്ച തദ്വിധൈര്ധാതുക്ഷയാവരണകാരിഭിഃ|| ക്രുദ്ധഃ പ്രതിഹതോऽപാനേ യദാऽപാനഃ പ്രവര്തതേ| ഊര്ധ്വം രസസ്യ സ സ്ഥാനേ തിഷ്ഠന്നുരസി പീഡ്യതേ|| ഉദാനേന സജംസ്തത്ര കണ്ഠേ ചാനുപ്രപൂര്യ ച| വാഹിനീര്ഗലര്മൂര്ധസ്ഥാസ്തതോങ്ഗാന്യുത്ക്ഷിപന്നിവ|| ക്ഷിപന്നിവാക്ഷിണീ പൃഷ്ടമുരഃ പാര്ശ്വേ ച പീഡയന്| വിവൃതത്വാന്മുഖേനൈതി ഭിന്നകാംസ്യോപമധ്വനിഃ|| യസ്മാത്തസ്മാത്സ വര്ണൌജോബലമാംസക്ഷയാവഹഃ|' ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹേതുഭേദാത്-നിദാനവിശേഷാത്, കാസസമ്പ്രാപ്തൌ വര്തമാനസ്യ വായോഃ പ്രതീഘാതഭേദഃ-പ്രത്യാഹാരവിശേഷഃ| കിമ്ഭൂതസ്യ വായോഃ ? സരംഹസോ-വേഗവതഃ| യത്-യസ്മാത്, തതഃ-തസ്മാത്, രുജാശബ്ദയോഃ-ശൂലധ്വന്യോഃ, വൈഷമ്യം-ന സമതാ, കാസാനാം ജായതേ| അന്യാദൃശൌ രുക്ऽऽശബ്ദൌ വാതകാസേ, അന്യാദൃശാവന്യേഷു കാസേഷു|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്പ്രാപ്ത്യൈക്യേऽപി കാസഭേദേ യുക്തിമാഹ-ഹേതുഭേദാദിതി| യദ്യപി പഞ്ചാനാം കാസാനാം വായുരേവ സമവായികാരണമ്, തഥാऽപി നിമിത്തകാരണാനാം പിത്താദീനാം ഭേദാദ്വായോഃ പ്രതീയതേ ഭേദഃ| പിത്തേന കഫേന ഉരഃക്ഷതേന ധാതുജക്ഷയസങ്കുചിതൈഃ സ്രോതോഭിര്യോऽന്യഥാ പ്രതിഹന്യതേ പ്രതിഘാതഭേദാത്| ശൂലഭേദഃ ശബ്ദഭേദശ്ച കാസാനാം ഭേദകഃ| യത്-യസ്മാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതലൈര്വാതഃ കുപിതഃ ശുഷ്കോരഃകണ്ഠവക്ക്രതാം ഹൃത്പാര്ശ്വോരഃശിരഃശൂലം മോഹക്ഷോഭസ്വരക്ഷയാന് കരോതി| തഥാ, അതിവേഗപീഡാശബ്ദയുതം ശുഷ്കം ച കാസം കരോതി| വാതലൈരിതി നിര്ദേശേऽത്യര്ഥവാതലൈഃ കുപിതോ വായുരിതി ബോധ്യമ്| വാതികേ കാസേऽന്യേഷ്വപി ഹി കാസേഷ്വീഷദ്വാതലൈഃ കുപിതസ്യ വാതസ്യാനുജ്ഞാऽസ്ത്യേവ| കുപിതം വാതമന്തരേണ ഹി കാസാനാം ജന്മാസമ്ഭവഃ| കോപസ്തു കോപകാരണൈര്വിനാ യഥായഥം ദോഷാണാം ന ജായതേ| തസ്മാദത്രാതിവാതലൈഃ കുപിത ഇതി ബോധ്യമ്| തഥാ, സഃ-വായുഃ, അങ്ഗം ഹര്ഷയതി| തഥാ, കഫം ശുഷ്കം കൃച്ഛ്രാന്മുക്ത്വാऽല്പതാം വ്രജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാതകാസലക്ഷണമാഹ-കുപിത ഇതി| കഷായവിജ്ജലാദിഷു യാനി വാതലാനി, തൈഃ കുപിതൈഃ| അനയേവ പിത്തകാസേ പിത്തലൈഃ, ശ്ലേഷ്മകാസേ ശ്ലേഷ്മലൈരിതി ജ്ഞേയമ്| ക്ഷോഭഃ-ശരീരസഞ്ചലനമ്| സഃ-ശുഷ്കകാസഃ| അങ്ഗഹര്ഷൌ-അങ്ഗാനി കണ്ടകിതാനി കുര്വന്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്താത്-പിത്തകാസാത്, പീതാക്ഷികഫതാദികം ജായതേ| ജ്യോതീംഷി-താരകാഃ, തേഷാം ദര്ശനമിവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിത്തകാസലക്ഷണമാഹ-പിത്താദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫാത്-കഫകാസാത്, ഉരോऽല്പരുഗിത്യാദി ജായതേ| പിത്തലൈഃ കുപിതാത് പിത്താത്, തഥാ ശ്ലേഷ്മലൈഃ കുപിതാത് കഫാത്, ഇത്യനിര്ദിഷ്ടമപി പിത്തകഫകാസയോര്നിദിഷ്ടം ബോധ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കഫകാസലക്ഷണമാഹ-കഫാദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യുദ്ധം-ബാഹുയുദ്ധം, ആദ്യം യേഷാം-സാഹസാനാം കഠിനധനുരാകര്ഷണാദീനാം, തൈഃ സാഹസൈരയഥാബലം-ശക്ത്യതിക്രമേണ, സേവിതൈഃ-ആചരിതൈഃ, ഉരസ്യന്തഃ-മധ്യേ, ക്ഷതേ സതി വായുഃ പിത്തേനാനുഗതഃ കാസം കരോതി| തൈസ്തൈരിതി സര്വനാമ്നാ ദുഃശകം ഹസ്ത്യശ്വാദിസാധനം തഥോച്ചഭാഷണം ഗുരുഭാരോദ്യമനം വേഗവന്നദീഷു പ്രതിസ്രോതസ്തരണാദികമുരഃക്ഷതോത്പാദനം ഗൃഹ്യതേ| പിത്താനുഗതമാത്രേണ ച വായോരതികോപം പ്രതിപാദയതി| അത ഏവാഹ-ബലീതി| പിത്താനുഗതത്വേനൈവ സ രക്തദൂഷണം കാസം കുര്വന് വായുഃ, തേന-കാസേന, കഫം സശോണിതം-രക്തയുതം, തഥാ പീതം കുഥിതം-പൂതിഗന്ധിം, ബഹു ച ഷ്ഠീവേത്| തഥാ, കുപിതവായുവശാത് കഫം ബഹു ശ്യാവം ശുഷ്കം ഗ്രഥിതം-പിണ്ഡിതം, ചഷ്ഠീവേത്| തഥാ, കണ്ഠേന രുജതാ-ശൂലവതാ, തഥോരസാ വിഭിന്നേനേവ-ദ്വിധേവ വിദീര്ണേന, തഥാ സൂചീഭിരിവ തീക്ഷ്ണാഭിസ്തുദ്യമാനേന ശൂലിനാ-രുജായുക്തേന, ച വക്ഷസോപലക്ഷിതഃ പര്വഭേദാദിമാന് പുരുഷഃ, തഥാ പാരാവത ഇവാകൂജന്-അവ്യക്തം ശബ്ദം കുര്വന്| തഥാऽസ്യ-കാസിനഃ, ക്രമേണ വീര്യാദി ഹീയതേ| ക്ഷീണസ്യ ചാസ്യ സാസൃങ്മൂത്രതാ സ്യാത് പൃഷ്ഠകടീഗ്രഹശ്ചേതി| ഇദാനീം ക്ഷയകാസലക്ഷണം നിരൂപയതി-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷതകാസലക്ഷണമാഹ-യുദ്ധാദ്യൈരിതി| തേന-കാസേന, ഹേതൌ തൃതീയാ, കണ്ഠേനോരസേതി കരണേ| ഭേദതോദശൂലാന്യുരസഃ| തതഃ-സോപദ്രവാത്കാസാത്| ക്ഷീണസ്യ-വീര്യാദിഹീനസ്യ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാജായക്ഷ്മിണോ-രാജയക്ഷ്മവതോ നരസ്യ, വായുഃ പ്രധാനോ-ബലീ, യേഷാം തേ വായുപ്രധാനാഃ| തഥാ, കുപിതാഃ-ക്രുദ്ധാഃ| കേ തേ ? ധാതവോ-വാതാദയഃ, കാസം കുര്വന്തി| കൈഃ കുപിതാഃ ? യക്ഷ്മായനൈഃ-യക്ഷ്മനിദാനോക്തൈഃ സാഹസാദിഭിഃ| തതഃ-അനന്തരം, പൂതിപൂയോപമം പീതം വിസ്രം തഥാ ഹരിതലോഹിതം ഷ്ഠീവേത്| തഥാ, പാര്ശ്വേലുച്യേതേ ഇവ-സ്ഥാനാത്പ്രച്യാവ്യേതേ ഇവ| ഹൃദയം ച പതതീവ-ഭ്രശ്യതീവ| തഥാ, അസ്യ-ക്ഷയജകാസിനഃ, അകസ്മാത്-നിമിത്തമന്തരേണാപി, ഉഷ്ണശീതേച്ഛാ ഭവതി| കദാചിച്ഛീതാര്തോऽപി നോഷ്ണമഭിലഷതി, കദാചിദത്യുഷ്ണക്ലാന്തോऽപി ന ശീതമഭിലഷതി| തഥാ, ബഹ്വാശിത്വാദയഃ സ്യുഃ| തതഃ-അനന്തരം, സര്വാണി ക്ഷയരൂപാണി-പീനസശ്വാസാദീനി, അസ്യാവിര്ഭവന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ഷയകാസലക്ഷണമാഹ-വായുപ്രധാനാ ഇതി| യക്ഷ്മായതനൈഃ-രാജയക്ഷ്മനിദാനൈഃ കുപിതാഃ| ലുഞ്ച്യേതേ-നിഷ്പീഡ്യാപനീയേതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇത്യേഷഃ-ഏവമാദിരൂപഃ, ക്ഷയജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനഃ| ബലിനാം-അക്ഷീണാനാം, യാപ്യോ വാ ദേഹനാശനോ വേതി വാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| തദ്വത്-ക്ഷയജകാസവത്| ക്ഷതജഃ കാസഃ ക്ഷീണാനാം ദേഹനാശനോ ബലവതാം യാപ്യോ വാ ദേഹനാശനോ വാ ഭവതി| അഭിനവൌ തു തൌ-നവോത്ഥിതൌ പുനഃ ക്ഷയക്ഷതജകാസൌ, ബലിനാം സിധ്യേതാമപി; ന കേവലമസാധ്യയാപ്യാവിത്യപിശബ്ദേന ദ്യോത്യതേ| കുതഃ സിധ്യേതാമ് ? സാനാഥ്യാത്-ചതുഷ്പാത്സമ്പത്തേരിത്യര്ഥഃ| ഇദാനീം ശേഷാണാമപി കാസാനാം സാധ്യയാപ്യവിഭാഗം നിരൂപയതി-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ കാസാനാം സാധ്യാദിഭേദാഃ| തത്ര ക്ഷയകാസസ്യ-ക്ഷീണാനാമിതി| ക്ഷീണാനാമസാധ്യഃ| ബലിനാം യാപ്യോऽസാധ്യോ വ| ക്ഷയക്ഷതകാസയോഃ-അഭിനവാവിതി| സാനാഥ്യാത്-ഭിഷഗാദിഗുണസമ്പത്തേഃ| അപിശബ്ദാത് കദാചിത് ന സിധ്യേതാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, യേ ജാതാസ്ത്രയഃ കാസാസ്തേ സാധ്യാഃ| യേ പുനരുത്തരകാലമാഹാരവിഹാരാദിനാ മിശ്രാഃ-മിശ്രലക്ഷണാഃ സമ്പന്നാഃ, തേ യാപ്യാഃ| കിം സര്വ ഏവ മിശ്രദോഷോത്പന്നാ യാപ്യാഃ ? നേത്യാഹ-ദ്വയാത്,- ദോഷദ്വയാത്, യേ മിശ്രാഃ സമ്പന്നാസ്തേ യാപ്യാഃ| ന പുനര്ദോഷത്രയാദ്യേ മിശ്രലക്ഷണാസ്തേऽപി യാപ്യാ ഇതി ദ്വയഗ്രഹണാത് പ്രതിപാദയതി| സര്വേ-കാസാ യേ സാധ്യാ ഉക്താഃ പൃഥഗ്ദോഷജാസ്തേऽപി, ജരസാ-ജരയാ ഹേതുഭൂതയാ, സ്ഥവിരസ്യോത്പന്നാ യാപ്യാഃ| വൃദ്ധോ ഹി നിഷ്കാസ ഏവ യാപ്യാനാമ്| തഥാ ചോവാച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൩) - "വൃദ്ധോ യാപ്യാനാമ്|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാതകാസാദിത്രയസ്യ സാധ്യതാമാഹ-സാധ്യാ ഇതി| ദ്വിദോഷാണാമ്-മിശ്രാ യാപ്യാ ദ്വയാദിതി| ദ്വിദോഷത്വം ച പശ്ചാദനുബന്ധിനാ ദോഷേണ, ദ്വിദോഷജകാസാനുക്തേഃ| സര്വേഷാം കാസാനാമ്-സര്വേ ഇതി| യാപ്യത്വം സ്ഥവിരസ്യ പുരുഷസ്യ, ജരസാ ജനിതാ യേ കാസാസ്തേ യാപ്യാഃ| ആഹാരവിഹാരജനിതാസ്തു സാധ്യാഃ| "കാസശ്വാസൌ ജ്വരച്ഛര്ദിതൃഷ്ണാതീസാരശോഫിനമ്|" ഇതി വികൃതൌ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫/൭൬)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-[ യസ്മാത്- ] യതഃ കാരണാത്, കാസാദുപേക്ഷയാ സഹകാരികാരണഭൂതയാ ശ്വാസാദയോ രോഗാ ഭവന്തി, തസ്മാത് തം-കാസം, ത്വരയാ-ശീഘ്രമേവ, ജയേത്| ആദിശബ്ദേനാത്ര പീനസാദയോ യക്ഷ്മനിദാനോക്താ ഗൃഹ്യന്ത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തകാസനിദാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാസസ്യാനുപേക്ഷണീയത്വമാഹ-കാസാദിതി| ഇതി കാസനിദാനമ്| [ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| നിദാനം രക്തപിത്താദി സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൩||]