Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jvaranidānādanantaraṁ raktapittanidānamārabhyatē| yatō jvara ūṣmaṇā vinā na sambhavati, pittaṁ ca vinā na kadācidūṣmā| tasmājjvaranidānādūrdhvaṁ raktapittanidānamidānīmārabdhuṁ yuktamityāha-
Adhikarana raktapittakāsanidānādhyāyaḥ (2) · Śloka 2
athātō raktapittakāsanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)|2|
View original
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyākhyā'sya pūrvavat|
Adhikarana raktapittanidānam,raktapittasya saṁprāptiḥ (1-2) · Śloka 2
bhr̥śōṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ|
kōdravōddālakaiścānnaistadyuktairatisēvitaiḥ||1||
kupitaṁ pittalaiḥ pittaṁ dravaṁ raktaṁ ca mūrcchitē|
tē mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||2||
View original
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः|
कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१||
कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते|
ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhr̥śaśabdasyōṣṇādibhirvidāhyantaiḥ sambandhaḥ| ādiśabdēnātra kṣārādayō gr̥hyantē| bhr̥śōṣṇādibhirannaiḥ pittalairatisēvitairdravaṁ-dravasvabhāvaṁ, yat pittaṁ tat kupitaṁ-duṣṭaṁ, tathā raktaṁ kupitaṁ, tairēvātisēvitaiḥ| atisēvanaṁ cōbhayatā bhavati,-cirakālamabhyavahr̥taistathā'timātrābhyavahr̥taiḥ| na kēvalamētairyāvat kōdravōddālakaiścānnaiḥ| tadityanēna bhr̥śōṣṇādīni parāmr̥śyantē| tairyuktaiḥ-miśritaiḥ kōdravōddālakaiścānnairatisēvitaiḥ kupitaṁ pittaṁ tathā raktaṁ ca bhavati| tē-dvē api raktapittē, mūrcchitē-miśratāṁ gatē, mithaḥ-parasparaṁ, tulyarūpatvaṁ-samavarṇatvaṁ, āgamya-prāpya, sarvāṁ tanuṁ-dēhaṁ, vyāpnutō-vyaśrnuvātē| nanu, bhr̥śōṣṇādīnāṁ pittalatvāvyabhicārāt kimarthaṁ pittalairityuktam ? brūmaḥ| dāḍimāmalakasaindhavēṣvamlalavaṇādiṣu vyabhicārāt| tathāhi-dāḍimāmalakasaindhavānyamlalavaṇānyapi pittaṁ na kurutē| api ca na kēvalaṁ bhr̥śōṣṇādiyuktaiḥ kupitaṁ pittaṁ raktaṁ ca| yāvadanyairapi pittalairabhr̥śōṣṇādisvabhāvairvrīhiprabhr̥tibhiratisēvitaiḥ kupitaṁ pittaṁ cēti pratipādanārthaṁ pittalairityuktam| nanu, ēvaṁ sati pittalairityēva nirdēśaḥ kartuṁ yukta ubhayānugrahārthaḥ| tathā ca bhr̥śōṣṇādīni tathā'nyānyapyabhr̥śōṣṇādīni vrīhiprabhr̥tīnyēvaṁ gr̥hītāni bhavanti| astyēvaitat| kintu pittalatvasāmānyādgr̥hītānāmapi bhr̥śōṣṇādīnāmupādānaṁ kr̥tamatiśayadyōtanārtham| yathā bhr̥śōṣṇādīnyatiśayēna pittaṁ raktaṁ ca kōpayanti, na tathā'nyāni vrīhiprabhr̥tīni| ata ēva kōdravōddālakau śītavīryāvapi bhr̥śōṣṇādidravyayutau pittasya kartārau bhavataḥ| bhr̥śōṣṇādīnāmatipittalatvāt| nanu, pittasya dravamiti viśēṣaṇamayuktam, vyabhicārābhāvāt| tathā ca tantrakr̥jjagau (hr̥. sū. a. 1|11)- "pittaṁ sasnēhastīkṣṇōṣṇaṁ laghu visraṁ saraṁ dravam|" iti| atrōcyatē| pittamadravamapyasti| kathaṁ jñāyatē ? granthakāravacanāt| tathā cōvāca tantrakr̥t (hr̥. sū. a. 12|90)- "pittaṁ pañcātmakaṁ tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatvē'pi yattaijasaguṇōdayāt|| tyaktadravatvaṁ" ityādi| tasmāt yaddravarūpaṁ pittaṁ tadbhr̥śōṣṇādibhiḥ kupitaṁ raktapittē kāraṇam, na punaryat tyaktadravatvaṁ-kaṭhinatāṁ prāptaṁ, iti pratipādayituṁ dravagrahaṇam| nanu, yadi tulyarūpatvaṁ pittaraktē prāptē, tatkathamīdr̥śō nirdēśa upapadyatē ? " adhōgaṁ yāpayēdraktaṁ" (hr̥. ci. a. 2|2) iti| ēvamādau hi raktasya pittasahitasyaiva nirdēśō yuktō "raktapittamadhōgaṁ yāpayēt" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha raktapittaprakaraṇam| tatra nidānamāha-bhr̥śōṣṇētyādi| bhr̥śōṣṇāda(dya)nyavidāhitvaṁ ca militaṁ kāraṇam| kōdravāḥ-kōradūṣāḥ, uddālakāḥ-vanyāḥ, tēṣāṁ tadyuktānāmvidāhiyuktānāṁ, kāraṇatvam| "kōdravaṁ hantyasr̥kpittaṁ karōtyēva vidāhibhiḥ|" iti vacanāt| annairityadanēna hētutvam, na bahirlēpādinā| pūrvaṁ pittalaiḥ kupitaṁ paścādbhr̥śōṣṇābhirvēditam| dravagrahaṇaṁ pācakapittanivr̥ttyartham| samprāptimāha-tē mitha iti| tē-pittaraktē| tulyarūpatvaṁ-raktavarṇatvaṁ tulyaguṇāt kadāciddharitādivarṇatvamapi|
Adhikarana pittasya raktatvē vācyē hētuḥ (3) · Śloka 3
ēvamāśaṅkyāha - - - - pittaṁ raktasya vikr̥tēḥ saṁsargāddūṣaṇādapi|
gandhavarṇānuvr̥ttēśca raktēna vyapadiśyatē||3||
View original
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि|
गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittaṁ raktēna vyapadiśyatē| yasmāt pittaṁ raktasya vikr̥tiḥ-vikārō, raktādutpannamityarthaḥ| tathā cōktam (hr̥. śā. a. 3|63) - "kaphaḥ pittaṁ malāḥ svēṣu prasvēdō nakharōma ca| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ||" iti| tathā, saṁsargāt-anyōnyamiśrībhāvāt| tathā, dūṣaṇādapi-yasmādraktaṁ pittēnāśvēcha dūṣyatē, tathā raktadūṣaṇaiḥ pittamapi dūṣyatē, tātsthyāt| tathā ca granthaḥ (hr̥. sū. a. 11|27) - "yadēkasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham|" iti| anyē tu dhātavō na tathā dūṣyantē yathā pittam| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 11|26)- "tatrāsthini sthitō vāyuḥ pittaṁ tu svēdaraktayōḥ|" iti| tathā, gandhavarṇānuvr̥ttēśca| gandhaśca varṇaśca gandhavarṇau, tayōranuvr̥ttiḥ-anukaraṇaṁ gandhavarṇānuvr̥ttiḥ| kasya gandhavarṇō ? prakr̥tatvādraktasya yādr̥śau gandhavarṇau tādr̥śāvapi pittasya| ēvaṁ ca raktēna tat vyapadiśyatē| tasmāt " adhōgaṁ yāpayēdraktaṁ" ityādinirdēśō yukta ēva| nanu, raktasya śarīrē svābhāvikaṁ pramāṇamuktamaṣṭāvēvāñjalayaḥ| prakōpamāpannaṁ tvāḍhakādisaṅkhyātamapi dr̥śyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktapittasya raktatvē vācyē hētumāha-pittaṁ raktasyēti| raktasya kāryaṁ dūṣaṇaṁ ca raktēna saṁspr̥ṣṭaṁ sadr̥śaṁ cēti catuṣṭayaṁ hētuḥ| "kaphaḥ pittaṁ *malāḥ khēśu" (hr̥.śā.a. 3163) iti raktamalatvātkāryatvam| yōgarūḍhiriyam| yōgasya pittē'pi tulyatvāt|
Adhikarana raktōdgamasthānam (4) · Śloka 4
tatkathamētat ? ityāha - - - - prabhavatyasr̥jaḥ sthānātplīhatō yakr̥taśca tat|
|4|
View original
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्|
|४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asr̥jaḥ sthānāt tat-pittamūrcchitaṁ raktaṁ, prabhavati-prakarṣēṇa bhavati vardhatē| tasmādbahutvamasya yuktamēva| kiṁ tadasr̥jaḥ sthānam ? yatastatprabhavatītyāha-plīhatō yakr̥taścēti |
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktōdgamasthānamāha-prabhavatīti| raktasthānē plīhayakr̥tī|
Adhikarana raktapittasya pūrvarūpam (4-7) · Śloka 7
athāsya pūrvarūpāṇyāha - |
śirōgurutvamaruciḥ śītēcchā dhūmakō'mlakaḥ||4||
chardiścharditabaibhatsyaṁ kāsaḥ śvāsō bhramaḥ klamaḥ|
lōhalōhitamatsyāmagandhāsyatvaṁ svarakṣayaḥ||5||
raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu|
nīlalōhitapītānāṁ varṇānāmavivēcanam||6||
svapnē tadvarṇadarśitvaṁ bhavatyasmin bhaviṣyati|
|7|
View original
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - |
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४||
छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः|
लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५||
रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु|
नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६||
स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति|
|७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śirōgurutvādikamasmin-raktapittē, bhaviṣyati sati bhavati| charditē-vamitē, baibhatsyaṁ-jugupsā| svapnē-svapnāvasthāyāṁ, tadvarṇadarśitvaṁ-raktavarṇākāraṁ paśyati| tacca raktapittaṁ trividhamūrdhvagamadhōgamubhayamārgagaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-prāgrūpamāha-śirōgurutvamiti| charditabaibhārtsyaṁ-jugupsā| āsyē lōhādīnāṁ gandhaḥ| tadvarṇō-raktahāridrādiḥ|
Adhikarana raktapittasya rūpam (7-8) · Śloka 8
tatrōrdhvagamāha - |
ūrdhvaṁ nāsākṣikarṇāsyairmēḍhrayōnigudairadhaḥ||7||
kupitaṁ rōmakūpaiśca samastaistatpravartatē|
|8|
View original
तत्रोर्ध्वगमाह - |
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७||
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते|
|८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvagaṁ raktapittaṁ kupitaṁ nāsādibhiḥ saptabhirdvāraiḥ pravartatē| adhōgaṁ raktapittaṁ kupitaṁ mēḍhrayōnigudaistribhirdvāraiḥ pravartatē| prāṇyaṅgānāṁ dvandva ēkavadityasya prāyikatvādbahuvacanamatra na duṣṭam| tathā rōmakūpaiḥ samastaiḥ| caśabdānnāsākṣikarṇāsyamēḍhrayōnigudairubhayamārgamubhayamārgābhyāṁ tat-raktapittaṁ, pravartatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-rūpamāha-ūrdhvamiti| kasyacidūrdhvaṁ, kasyacidadhaḥ, kasyacidrōmakūpaiḥ, kasyacitsamastairmārgaiḥ, pravartatē|
Adhikarana ūrdhvagasya sādhyatvam virēcyatvasya hētutvē yuktiḥ bahvauṣadhatvadarśanam (8-10) · Śloka 10
|
ūrdhvaṁ sādhyaṁ kaphādyasmāttadvirēcanasādhanam||8||
bahvauṣadhaṁ ca, pittasya virēkō hi varauṣadham|
anubandhī kaphō yaśca tatra tasyāpi śuddhikr̥t||9||
kaṣāyāḥ svādavō'pyasya viśuddhaślēṣmaṇō hitāḥ|
kimu tiktāḥ kaṣāyā vā yē nisargātkaphāpahāḥ||10||
View original
|
ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८||
बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्|
अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९||
कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः|
किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvaṁ-ūrdhvagaṁ raktapittaṁ, sādhyam| yasmātkāraṇāt kaphādadhikājjāyatē| tacca virēcanasādhanam| sādhyatē'nēnēti sādhanaṁ,-cikitsitam| tacca-ūrdhvagaṁ raktapittaṁ, bahvauṣadham| bahu auṣadhaṁ yasya tadbahvauṣadhaṁ,-anēkasādhanam, madhurakaṣāyatiktadravyasādhyatvāt| apica, yasmādvirēkaḥ pittasya varauṣadham| tathā cōktam (ca. sū. a. 25|40) - "virēcanaṁ pittaharāṇām|" iti| yaśca [ tatra- ] tasminnūrdhvagē raktapittākhyē vyādhau, kaphō'nubandhī| tasya-anubandhinaḥ kaphasya, virēcanaṁ śuddhikr̥t-śōdhanaṁ karōti| atō hētōrūrdhvagaṁ raktapittaṁ sādhyam| kaṣāyāḥ-svarasakalkaśṟutaśītaphāṇṭākhyāḥ, tē svādavō'pi hitāḥ, vyādhipratipakṣatvāt| na tu dōṣapratipakṣatādvārēṇa, dōṣasamānatvāttēṣām| athavā kēcana makuṣṭhataṇḍulīyādisambandhinō vyādhipratipakṣāstathā rūkṣatvāddōṣapratipakṣā iti ślēṣmaṇō'pi hitāḥ| apiśabdāttiktādayō'pi| viśuddhō-vātādyadūṣitaḥ, ślēṣmā yasya sa tasya| kimu-kiṁpunaḥ, tiktāḥ kaṣāyāśca yē svarasādayastē'pyasya-ūrdhvagasya raktapittākhyasya vyādhērathavā tadvatō narasya viśuddhaślēṣmaṇō, hitāḥ| vyādhipratipakṣatvāddōṣapratipakṣatvācca yē nisargāt-svabhāvāt, kaphaghnāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ūrdhvagasya sādhyatvamāha-urdhvaṁ sādhyamiti| kaphajatvaṁ virēcyatvaṁ śamanabāhulyaṁ ca sādhyatvē hētuḥ| virēcyatvasya hētutvē yuktimāha-pittasyēti| pittamutpādakaṁ, kaphōnubandhī-nirvāhakaḥ| hahvauṣadhatvaṁ darśayati-kaṣāyā iti|
Adhikarana adhōgasya yāpyatvam (11-12) · Śloka 12
adhō yāpyaṁ calādyasmāttatpracchardanasādhanam|
alpauṣadhaṁ ca pittasya vamanaṁ na varauṣadham||11||
anubandhī calō yaśca śāntayē'pi na tasya tat|
kaṣāyāśca hitāstasya madhurā ēva kēvalam||12||
View original
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्|
अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११||
अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्|
कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adhō yāpyaṁ-adhōgaṁ raktapittaṁ yāpyam| kasmāt ? yasmāccalāt-vātādadhikāt, 'utpadyatē' ityadhyāhāryam| tacca-adhōgaṁ raktapittaṁ, pracchardanasādhanam| pracchardanaṁ-vamanaṁ, sādhanaṁ-cikitsitaṁ, yasya tadēvam| tathā, alpamauṣadhaṁ-cikitsitaṁ, yasya tadalpauṣadham, nōrdhvagaraktapittavadbahvauṣadham| katham ? ityāha-yasmādayaṁ rōgaḥ pittapradhānaḥ| pittē ca vamanaṁ na varauṣadhaṁ-śrēṣṭhamauṣadhaṁ na bhavati| kaphē hi vamanaṁ pradhānamuktam| alpauṣadhatvē dvitīyaṁ hētumāha-kaṣāyāścētyādi| tasya-adhōgasya raktapittasya, madhurā ēva kēvalaṁ kaṣāyā hitāḥ-pathyāḥ, na tiktāḥ kaṣāyāśca, tēṣāṁ vātakōpakāraṇatvāt| tathā, asya calō-vāyuḥ, yō'nubandhī-anubalatvēna sthitaḥ, tasyāpi vāyōrna tat-vamanaṁ, śāntayē-śāntyartham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-adhōgasya yāpyatvamāha-adhō yāpyamiti|
Adhikarana ūrdhvādhōgasyāsādhyatvam (13-15) · Śloka 15
kaphamārutasaṁsr̥ṣṭamasādhyamubhayāyanam|
aśakyaprātilōmyatvādabhāvādauṣadhasya ca||13||
na hi saṁśōdhanaṁ kiñcidastyasya pratilōmagam|
śōdhanaṁ pratilōmaṁ ca raktapittē bhiṣgjitam||14||
ēvamēvōpaśamanaṁ sarvaśō vidyatē|
saṁsr̥ṣṭēṣu hi dōṣēṣu sarvajicchamanaṁ hitam||15||
View original
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्|
अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३||
न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्|
शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४||
एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते|
संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ubhayāyanaṁ-mārgadvayaprapannaṁ, kaphamārutasaṁsr̥ṣṭamasādhyaṁ-sādhayitumaśakyam| asādhyatvē hētudvayamāha-aśakyaprātilōmyatvādityādi| anulōmaviparītaḥ-pratilōmaḥ, tasya bhāvaḥ prātilōmyam| aśakyaṁ-kartumaśakyaṁ prātilōmyaṁ yasya raktasya tadaśakyaprātilōmyam| tasya bhāvō'śakyaprātilōmyatvam| tasmādubhayāyanaṁ raktapittamasādhyam| abhāvādauṣadhasya ca,-ētadyōgyauṣadhāsampattēścaitadasādhyam| nanu, kathamēvamucyatē ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt, tadasya saṁśōdhanaṁ pratilōmagaṁ na kiñcidasti| yacca pratilōmagaṁ saṁśōdhanaṁ tadraktapittē bhiṣagjitaṁ-auṣadham| tacca tathābhūtamauśadhaṁ na sambhavati yattatra saṁśamanārthaṁ dīyatē| yadyadhōmārgāpēkṣayā dīyatē tadānīmūrdhvabhāgapravr̥ttaṁ raktaṁ pravr̥ddhaṁ sampadyatē| athōrdhvamārgāpēkṣayā virēcanamupayujyatē tadā'dhōgaṁ raktapittaṁ varddhatē| ēvamasya pratilōmagamauṣadhaṁ śōdhanaṁ na sambhavati| tasmādauṣadhasyābhāvaḥ| bhiṣagjitamiti bhiṣak''śabdāt kaṇḍvādiyagantānniṣṭhā iṭca| svabhāvāccāyaṁ bhēṣajavācī| nanu, ubhayāyanasya raktapittasya saṁśōdhanarūpamauṣadhaṁ mā bhavatu| śamanarūpaṁ tvauṣadhamasya śamāya bhaviṣyatīti "abhāvādauṣadhasya ca" ityayuktamuditam, ityāśaṅkyāha-ēvamēvētyādi| yathā śōdhanamasya-ubhayāyanasya, śamanāya na sambhavati tathā śamanamapi yadauṣadhaṁ tadapyētasya śamanaṁ na sambhavati| kutō hētōḥ ? ityāha-saṁsr̥ṣṭēṣvityādi| hi-yasmāt, saṁsr̥ṣṭēṣu triṣu dōṣēṣu yatsarvajicchamanaṁ taddhitam| tacca santarpaṇāpatarpaṇarūpatvāddvividham| tatra yadi santarpaṇaṁ br̥ṁhaṇaṁ śamanamadhōmārgapravr̥ttaraktapittadōṣāpēkṣayā mārutaśāntyarthamupayujyatē tadā tacchāntiṁ kurvatō raktapittavikārakaraṇasya ślēṣmaṇō vr̥ddhayē sampadyatē| athāpatarpaṇamūrdhvabhāgapravr̥ttadōṣāpēkṣayā kaphaśāntyarthamupayujyatē tadānīṁ tasya śāntiṁ kurvatō'dhōgaraktapittasya kāraṇaṁ vāyuṁ prakōpayēt| na cōbhayātmakamēkaṁ nr̥siṁharūpavat śamanamasti yatprayōjitamubhayāyanasya śamanāya syāt| tasmādubhayāyanamasādhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ūrdhvādhōgasya asādhyatvamāha-kaphamārutasaṁsr̥ṣṭamiti|
Adhikarana anubōdhidōṣajñānōpāyaḥ (16) · Śloka 16
tatra dōṣānugamanaṁ sirāsra iva lakṣayēt|
|16|
View original
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्|
|१६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tasmin raktapittē, dōṣānugamanaṁ-vātapittaślēṣmaṇāmanubandhaṁ, sirāsra iva-sirāvyadhavidhyuktam (hr̥. sū. a. 27|40) - "vātācchyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ" ityādigranthanirdiṣṭēna lakṣaṇēna lakṣitaṁ, lakṣayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anubōdhidōṣajñānōpāyamāha-tatrēti| sirāsra iva-sirāvyadhadarśitēna lakṣaṇēna|
Adhikarana raktapittasya upadravāḥ (16-17) · Śloka 17
|
upadravāścaṁ vikr̥tijñānatastēṣu cādhikam||16||
āśukārī yataḥ kāsastamēvātaḥ pravakṣyati|
|17|
View original
|
उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६||
आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति|
|१७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-upadravāṁśca vikr̥tijñānatō lakṣayēditi yōjyam| vikr̥tijñānaśabdēna vikr̥tivijñānīyaḥ (hr̥. śā. a. 5) upalakṣyatē| tēṣu ca-upadravēṣu madhyē, yaḥ kāsākhya upadravaḥ sa āśukārī-kṣipraṁ mārayati, yatō'tastamēva raktapittanidānānantaraṁ prakarṣēṇa nidānaprāgrūpādibhirvakṣyati-bhaṇiṣyati, tantrakr̥t|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vikr̥tivijñānīyōktamasādhyalakṣaṇaṁ smārayati-upadravāṁścēti| (hr̥. śā. a. 5174) -"raktapittaṁ bhr̥śaṁ raktaṁ kr̥ṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṁ rūpaṁ raktaṁ pradarśayēt|| rōmakūpapravisr̥taṁ kaṇṭhāsyahr̥dayē sajat| vāsasō'rañjanaṁ pūti vēgavaccāti bhūri ca|| vr̥ddhaṁ pāṇḍujvaracachardikāsaśōphātisāriṇam|" iti| rugviniścayē tu (mā. ni. rakta. ślō. 11) -"daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā bhuktē ghōrō vidāhastvadhr̥tirapi sadā hr̥dyatulyā ca pīḍā| tr̥ṣṇā kaṇṭhaprabhēdaḥ śirasi ca tapanaṁ pūtiniṣṭhīvanatvaṁ bhaktadvēṣāvipākau vikr̥tirapi bhavēdraktapittōsargāt|| māṁsaprakṣālanābhaṁ kvathitamiva ca yat kardamāmbhōnibhaṁ vā mēdaḥpūyāstrakalpaṁ yakr̥diva yadi vā pakvajambūphalābham| yatkr̥ṣṇaṁ yacca nīlaṁ bhr̥śamatikuṇapaṁ yatra cōktā vikārāstadvarjyaṁ raktapittaṁ surapatidhanuṣā yacca tulyaṁ vibhāti||' iti| kūṇapaṁ-śavagandhi yat| iti raktapittanidānam|
Adhikarana kāsaprakaraṇam, kāsabhēdāḥ (17) · Śloka 17
|
pañca kāsāḥ smr̥tā vātapittaślēṣmakṣatakṣayaiḥ||17||
View original
|
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pr̥thagdōṣaistrayaḥ kṣayēṇaika iti kāsāḥ pañcaiva smr̥tāḥ| nanu, yadi pañcaiva kāsāstatkathaṁ bhaṇiṣyati ? (hr̥. ci. a. 3|1) - "kēvalānilajaṁ kāsaṁ snēhairādāvupācarēt|" iti| na hyanyadōṣayuktō vātikaḥ kāsō'bhihitaḥ| api tu tribhirapi dōṣaiḥ pr̥thagēvōktāḥ kāsāḥ| tathā, (hr̥. ci. a. 3|25) - "pittakāsē tu sakaphē vamanaṁ sarpiṣā hitam|" tathā, (hr̥. ci. a. 3|27) - "pittakāsē tanukaphē trivr̥tāṁ madhurairyutām| yuñjyādvirēkāya yutāṁ ghanaślēṣmaṇi tiktakaiḥ||" ityādi| tathā, asminnēvādhyāyē'dhyēṣyatē (ślō. 37) - "sādhyā dōṣaiḥ pr̥thak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayāt" iti| tadētatpūrvāparavyāhatamiva| atrōcyatē| kāsāḥ pañcaiva vakṣyamāṇayā samprāptyā jāyantē, vastusvābhāvyāt| anantaraṁ vātikakāsē kadācidāhāravihāravaśāt pittēnānubandhaḥ kadācit ślēṣmaṇā jāyatē| pittakāsē tathaivāhāravihāravaśāt kadācidvātēnānubandhaḥ kadācicchlēṣmaṇēti| kaphakāsē'pi tadvadāhāravihāravaśāt vātēnānubandhaḥ kadācitpittēna| iti kiñcidatra pūrvāparavyāhatatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha kāsaprakaraṇam| tatra kāsabhēdānāha-pañca kāsā iti|
Adhikarana pañcānāṁ kṣayahētutvam (18) · Śloka 18
kṣayāyōpēkṣitāḥ sarvē|
|18|
View original
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे|
|१८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarva ēva kāsā upēkṣitāḥ-cikitsāṁ vinā, kṣayāya sampadyantē, uttarōttarakriyāvasthākarṣaṇāt| kṣayajō'pyupēkṣitaḥ kṣayāyaivēti bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pañcānāṁ kṣayahētutvamāha-kṣayāyēti|
Adhikarana pañcānāmuttarōttaraṁ duḥsādhyatvam (18) · Śloka 18
balinaścōttarōttaram|
|18|
View original
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्|
|१८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-uttarōttaraṁ caitē kāsā balinaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pañcānāmuttarōttaraṁ duḥsādhyatvamāha-balinaścēti|
Adhikarana pūrvarūpam (18-19) · Śloka 19
tēṣāṁ kāsānāṁ pūrvarūpamāha - |
tēṣāṁ bhaviṣyatāṁ rūpaṁ kaṇṭhē kaṇḍūrarōcakaḥ||18||
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvam|
|19|
View original
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - |
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८||
शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्|
|१९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēṣāṁ-kāsānāṁ, bhaviṣyatāṁ utpitsūnāṁ, galē kaṇḍūḥ-kharjūḥ, tathā'rōcakaḥ, tathā śūkapūrṇasadr̥śakaṇṭhatvaṁ ca bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pūrvarūpamāha-tēṣāmiti| saṅgrahē tu (ni. a. 3) -"asvāsthyaṁ hr̥dayasya ca|" ityadhikam|
Adhikarana saṁprāptiḥ (19-21) · Śloka 21
adhunā sarvakāsānāṁ samprāptiṁ darśayati - tatrādhō vihatō'nilaḥ|
ūrdhvaṁ pravr̥ttaḥ prāpyōrastasmin kaṇṭhē ca saṁsajan||19||
śiraḥsrōtāṁsi sampūrya tatō'ṅgānyutkṣipanniva|
kṣipannivākṣiṇī pr̥ṣṭhamuraḥ pārśvē ca pīḍayan||20||
pravartatē sa vaktrēṇa bhinnakāṁsyōpamadhvaniḥ|
|21|
View original
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः|
ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९||
शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव|
क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०||
प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः|
|२१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu kāsēṣu, anilō'dhaḥ-adhastāt, vihatō-viśēṣēṇātyarthaṁ hataḥ, ūrdhvaṁ pravr̥ttō'nantaraṁ kramēṇōrō-hr̥dayaṁ, prāpya tasmin-urasi, saṁsajan-abhiṣvajamānaḥ, tathā kaṇṭhē'pi saṁsajan, anantaraṁ śirasrōtāṁsi sampūrya-mastakaśirā ādmāpya, tataḥ-anantaram, aṅgāni-sarvānavayavān, utkṣipanniva-ūrdhvaṁ prērayanniva, tathā'kṣiṇī kṣipanniva-bahiriva śarīrātprērayan, tathā pr̥ṣṭhamuraśca pārśvē ca pīḍayan, saḥ-vāyuḥ, vakkrēṇa pravartatē| kimbhūtaḥ ? bhinnakāṁsyōpamadhvaniḥ, bhinnaṁ-bhagnaṁ, yat kāsyaṁ tattulyaśabdaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samprāptimāha-tatrādha iti| saṅgrahē tu (ni. a. 3) - "kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlamadhurōṣaṇaiḥ| rūkṣaśītagurusnigdhaklēdapiryuṣitāśanaiḥ|| dhāraṇōdīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ| anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ|| kruddhaḥ pratihatō'pānē yadā'pānaḥ pravartatē| ūrdhvaṁ rasasya sa sthānē tiṣṭhannurasi pīḍyatē|| udānēna sajaṁstatra kaṇṭhē cānuprapūrya ca| vāhinīrgalarmūrdhasthāstatōṅgānyutkṣipanniva|| kṣipannivākṣiṇī pr̥ṣṭamuraḥ pārśvē ca pīḍayan| vivr̥tatvānmukhēnaiti bhinnakāṁsyōpamadhvaniḥ|| yasmāttasmātsa varṇaujōbalamāṁsakṣayāvahaḥ|' iti|
Adhikarana kāsabhēdē yuktiḥ (21-22) · Śloka 22
nanu, kathamēkarūpāyāṁ kāsasamprāptau satyāmanēkarūpatā kāsarugdhvanīnāṁ jāyatē ? ityāha - |
hētubhēdātpratīghātabhēdō vāyōḥ saraṁhasaḥ||21||
yadrujāśabdavaiṣamyaṁ kāsānāṁ jāyatē tataḥ|
|22|
View original
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - |
हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१||
यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः|
|२२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hētubhēdāt-nidānaviśēṣāt, kāsasamprāptau vartamānasya vāyōḥ pratīghātabhēdaḥ-pratyāhāraviśēṣaḥ| kimbhūtasya vāyōḥ ? saraṁhasō-vēgavataḥ| yat-yasmāt, tataḥ-tasmāt, rujāśabdayōḥ-śūladhvanyōḥ, vaiṣamyaṁ-na samatā, kāsānāṁ jāyatē| anyādr̥śau ruk''śabdau vātakāsē, anyādr̥śāvanyēṣu kāsēṣu|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samprāptyaikyē'pi kāsabhēdē yuktimāha-hētubhēdāditi| yadyapi pañcānāṁ kāsānāṁ vāyurēva samavāyikāraṇam, tathā'pi nimittakāraṇānāṁ pittādīnāṁ bhēdādvāyōḥ pratīyatē bhēdaḥ| pittēna kaphēna uraḥkṣatēna dhātujakṣayasaṅkucitaiḥ srōtōbhiryō'nyathā pratihanyatē pratighātabhēdāt| śūlabhēdaḥ śabdabhēdaśca kāsānāṁ bhēdakaḥ| yat-yasmāt|
Adhikarana vātakāsasya lakṣaṇam (22-24) · Śloka 24
adhunā vātakāsasya nidānādinirdēśārthamāha - |
kupitō vātalairvātaḥ śuṣkōraḥkaṇṭhavakkratām||22||
hr̥tpārśvōraḥśiraḥśūlaṁ mōhakṣōbhasvarakṣayān|
karōti śuṣkaṁ kāsaṁ ca mahāvēgarujāsvanam||23||
sō'ṅgaharṣī kaphaṁ śuṣkaṁ kr̥cchrānmuktvā'lpatāṁ vrajēt|
|24|
View original
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - |
कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२||
हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्|
करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३||
सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्|
|२४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātalairvātaḥ kupitaḥ śuṣkōraḥkaṇṭhavakkratāṁ hr̥tpārśvōraḥśiraḥśūlaṁ mōhakṣōbhasvarakṣayān karōti| tathā, ativēgapīḍāśabdayutaṁ śuṣkaṁ ca kāsaṁ karōti| vātalairiti nirdēśē'tyarthavātalaiḥ kupitō vāyuriti bōdhyam| vātikē kāsē'nyēṣvapi hi kāsēṣvīṣadvātalaiḥ kupitasya vātasyānujñā'styēva| kupitaṁ vātamantarēṇa hi kāsānāṁ janmāsambhavaḥ| kōpastu kōpakāraṇairvinā yathāyathaṁ dōṣāṇāṁ na jāyatē| tasmādatrātivātalaiḥ kupita iti bōdhyam| tathā, saḥ-vāyuḥ, aṅgaṁ harṣayati| tathā, kaphaṁ śuṣkaṁ kr̥cchrānmuktvā'lpatāṁ vrajēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vātakāsalakṣaṇamāha-kupita iti| kaṣāyavijjalādiṣu yāni vātalāni, taiḥ kupitaiḥ| anayēva pittakāsē pittalaiḥ, ślēṣmakāsē ślēṣmalairiti jñēyam| kṣōbhaḥ-śarīrasañcalanam| saḥ-śuṣkakāsaḥ| aṅgaharṣau-aṅgāni kaṇṭakitāni kurvan|
Adhikarana pittakāsasya lakṣaṇam (24-25) · Śloka 25
|
pittātpītākṣikaphatā tiktāsyatvaṁ jvarō bhramaḥ||24||
pittāsr̥gvamanaṁ tr̥ṣṇā vaisvaryaṁ dhūmakō'mlakaḥ|
pratataṁ kāsavēgēna jyōtiṣāmiva darśanam||25||
View original
|
पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४||
पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः|
प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittāt-pittakāsāt, pītākṣikaphatādikaṁ jāyatē| jyōtīṁṣi-tārakāḥ, tēṣāṁ darśanamiva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pittakāsalakṣaṇamāha-pittāditi|
Adhikarana kaphakāsasya lakṣaṇam (26-27) · Śloka 27
kaphādurō'lparuḍmūrddhahr̥dayaṁ stimitaṁ guru|
kaṇṭhōpalēpaḥ sadanaṁ pīnasacchardyarōcakāḥ||26||
rōmaharṣō ghanasnigdhaśvētaślēṣmapravartanam|
|27|
View original
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु|
कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६||
रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्|
|२७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphāt-kaphakāsāt, urō'lparugityādi jāyatē| pittalaiḥ kupitāt pittāt, tathā ślēṣmalaiḥ kupitāt kaphāt, ityanirdiṣṭamapi pittakaphakāsayōrnidiṣṭaṁ bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaphakāsalakṣaṇamāha-kaphāditi|
Adhikarana kṣatakāsasya lakṣaṇam (27-32) · Śloka 32
idānīṁ kṣatakāsasya nidānādi nirūpayati - - - - |
yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sēvitairayathābalam||27||
urasyantaḥkṣatē vāyuḥ pittēnānugatō balī|
kupitaḥ kurutē kāsaṁ kaphaṁ tēna saśōṇitam||28||
pītaṁ śyāvaṁ ca śuṣkaṁ ca grathitaṁ kuthitaṁ bahu|
ṣṭhīvētkaṇṭhēna rujatā vibhinnēnēva cōrasā||29||
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānēna śūlinā|
parvabhēdajvaraśvāsatr̥ṣṇāvaisvaryakampavān||30||
pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tatō'sya ca|
kramādvīryaṁ ruciḥ paktā balaṁ varṇaśca hīyatē||31||
kṣīṇasya sāsr̥ṅmūtratvaṁ syācca pr̥ṣṭhakaṭīgrahaḥ|
|32|
View original
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - |
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७||
उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली|
कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८||
पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु|
ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना|
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०||
पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च|
क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१||
क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः|
|३२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yuddhaṁ-bāhuyuddhaṁ, ādyaṁ yēṣāṁ-sāhasānāṁ kaṭhinadhanurākarṣaṇādīnāṁ, taiḥ sāhasairayathābalaṁ-śaktyatikramēṇa, sēvitaiḥ-ācaritaiḥ, urasyantaḥ-madhyē, kṣatē sati vāyuḥ pittēnānugataḥ kāsaṁ karōti| taistairiti sarvanāmnā duḥśakaṁ hastyaśvādisādhanaṁ tathōccabhāṣaṇaṁ gurubhārōdyamanaṁ vēgavannadīṣu pratisrōtastaraṇādikamuraḥkṣatōtpādanaṁ gr̥hyatē| pittānugatamātrēṇa ca vāyōratikōpaṁ pratipādayati| ata ēvāha-balīti| pittānugatatvēnaiva sa raktadūṣaṇaṁ kāsaṁ kurvan vāyuḥ, tēna-kāsēna, kaphaṁ saśōṇitaṁ-raktayutaṁ, tathā pītaṁ kuthitaṁ-pūtigandhiṁ, bahu ca ṣṭhīvēt| tathā, kupitavāyuvaśāt kaphaṁ bahu śyāvaṁ śuṣkaṁ grathitaṁ-piṇḍitaṁ, caṣṭhīvēt| tathā, kaṇṭhēna rujatā-śūlavatā, tathōrasā vibhinnēnēva-dvidhēva vidīrṇēna, tathā sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānēna śūlinā-rujāyuktēna, ca vakṣasōpalakṣitaḥ parvabhēdādimān puruṣaḥ, tathā pārāvata ivākūjan-avyaktaṁ śabdaṁ kurvan| tathā'sya-kāsinaḥ, kramēṇa vīryādi hīyatē| kṣīṇasya cāsya sāsr̥ṅmūtratā syāt pr̥ṣṭhakaṭīgrahaścēti| idānīṁ kṣayakāsalakṣaṇaṁ nirūpayati-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kṣatakāsalakṣaṇamāha-yuddhādyairiti| tēna-kāsēna, hētau tr̥tīyā, kaṇṭhēnōrasēti karaṇē| bhēdatōdaśūlānyurasaḥ| tataḥ-sōpadravātkāsāt| kṣīṇasya-vīryādihīnasya|
Adhikarana kṣayakāsasya lakṣaṇam (32-35) · Śloka 35
idānīṁ kṣayakāsalakṣaṇaṁ nirūpayati - - - - |
vāyupradhānāḥ kupitā dhātavō rājayakṣmiṇaḥ||32||
kurvantiḥ yakṣmāyatanaiḥ kāsaṁ ṣṭhīvētkaphaṁ tataḥ|
pūtipūyōpamaṁ pītaṁ visraṁ haritalōhitam||33||
lucyēta iva pārśvē ca hr̥dayaṁ patatīva ca|
akasmāduṣṇaśītēcchā bahvāśitvaṁ balakṣayaḥ||34||
snigdhaprasannavakkratvaṁ śrīmaddaśananētratā|
tatō'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||35||
View original
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - |
वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२||
कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः|
पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३||
लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च|
अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४||
स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता|
ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rājāyakṣmiṇō-rājayakṣmavatō narasya, vāyuḥ pradhānō-balī, yēṣāṁ tē vāyupradhānāḥ| tathā, kupitāḥ-kruddhāḥ| kē tē ? dhātavō-vātādayaḥ, kāsaṁ kurvanti| kaiḥ kupitāḥ ? yakṣmāyanaiḥ-yakṣmanidānōktaiḥ sāhasādibhiḥ| tataḥ-anantaraṁ, pūtipūyōpamaṁ pītaṁ visraṁ tathā haritalōhitaṁ ṣṭhīvēt| tathā, pārśvēlucyētē iva-sthānātpracyāvyētē iva| hr̥dayaṁ ca patatīva-bhraśyatīva| tathā, asya-kṣayajakāsinaḥ, akasmāt-nimittamantarēṇāpi, uṣṇaśītēcchā bhavati| kadācicchītārtō'pi nōṣṇamabhilaṣati, kadācidatyuṣṇaklāntō'pi na śītamabhilaṣati| tathā, bahvāśitvādayaḥ syuḥ| tataḥ-anantaraṁ, sarvāṇi kṣayarūpāṇi-pīnasaśvāsādīni, asyāvirbhavanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kṣayakāsalakṣaṇamāha-vāyupradhānā iti| yakṣmāyatanaiḥ-rājayakṣmanidānaiḥ kupitāḥ| luñcyētē-niṣpīḍyāpanīyētē|
Adhikarana kṣayakāsasya sādhyatvādikam (36-37) · Śloka 37
ityēṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanaḥ|
yāpyō vā balināṁ, tadvat kṣatajō'bhinavau tu tau||36||
sidhyētāmapi sānāthyāt|
|37|
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः|
याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६||
सिध्येतामपि सानाथ्यात्|
|३७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ityēṣaḥ-ēvamādirūpaḥ, kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanaḥ| balināṁ-akṣīṇānāṁ, yāpyō vā dēhanāśanō vēti vāśabdasyārthaḥ| tadvat-kṣayajakāsavat| kṣatajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanō balavatāṁ yāpyō vā dēhanāśanō vā bhavati| abhinavau tu tau-navōtthitau punaḥ kṣayakṣatajakāsau, balināṁ sidhyētāmapi; na kēvalamasādhyayāpyāvityapiśabdēna dyōtyatē| kutaḥ sidhyētām ? sānāthyāt-catuṣpātsampattērityarthaḥ| idānīṁ śēṣāṇāmapi kāsānāṁ sādhyayāpyavibhāgaṁ nirūpayati-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha kāsānāṁ sādhyādibhēdāḥ| tatra kṣayakāsasya-kṣīṇānāmiti| kṣīṇānāmasādhyaḥ| balināṁ yāpyō'sādhyō va| kṣayakṣatakāsayōḥ-abhinavāviti| sānāthyāt-bhiṣagādiguṇasampattēḥ| apiśabdāt kadācit na sidhyētām|
Adhikarana kṣatakāsasya sādhyatvādikam, kṣayakṣatakāsayōḥsādhyatvādikam (37) · Śloka 37
idānīṁ śēṣāṇāmapi kāsānāṁ sādhyayāpyavibhāgaṁ nirūpayati - - - - sādhyā dōṣaiḥ pr̥thak trayaḥ|
miśrā yāpyā dvayātsarvē jarasā sthavirasya ca||37||
View original
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः|
मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittaślēṣmabhiḥ, yē jātāstrayaḥ kāsāstē sādhyāḥ| yē punaruttarakālamāhāravihārādinā miśrāḥ-miśralakṣaṇāḥ sampannāḥ, tē yāpyāḥ| kiṁ sarva ēva miśradōṣōtpannā yāpyāḥ ? nētyāha-dvayāt,- dōṣadvayāt, yē miśrāḥ sampannāstē yāpyāḥ| na punardōṣatrayādyē miśralakṣaṇāstē'pi yāpyā iti dvayagrahaṇāt pratipādayati| sarvē-kāsā yē sādhyā uktāḥ pr̥thagdōṣajāstē'pi, jarasā-jarayā hētubhūtayā, sthavirasyōtpannā yāpyāḥ| vr̥ddhō hi niṣkāsa ēva yāpyānām| tathā cōvāca saṅgrahē (sū. a. 13) - "vr̥ddhō yāpyānām|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vātakāsāditrayasya sādhyatāmāha-sādhyā iti| dvidōṣāṇām-miśrā yāpyā dvayāditi| dvidōṣatvaṁ ca paścādanubandhinā dōṣēṇa, dvidōṣajakāsānuktēḥ| sarvēṣāṁ kāsānām-sarvē iti| yāpyatvaṁ sthavirasya puruṣasya, jarasā janitā yē kāsāstē yāpyāḥ| āhāravihārajanitāstu sādhyāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditr̥ṣṇātīsāraśōphinam|" iti vikr̥tau (hr̥. śā. a. 5/76)|
Adhikarana vātādyēkadōṣajakāsānāṁ sādhyatvādikam dvidōṣajakāsānāṁ sādhyatvādikam sarvēṣāṁ kāsānāṁ sādhyatvādikam kāsasyānupēkṣaṇīyatvam (3) · Śloka 3
kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayō gadāḥ|
bhavantyupēkṣayā yasmāttasmāttaṁ tvarayā jayēt||38||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē raktapittakāsanidānaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
View original
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः|
भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-[ yasmāt- ] yataḥ kāraṇāt, kāsādupēkṣayā sahakārikāraṇabhūtayā śvāsādayō rōgā bhavanti, tasmāt taṁ-kāsaṁ, tvarayā-śīghramēva, jayēt| ādiśabdēnātra pīnasādayō yakṣmanidānōktā gr̥hyanta iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē raktapittakāsanidānaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kāsasyānupēkṣaṇīyatvamāha-kāsāditi| iti kāsanidānam| [iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| nidānaṁ raktapittādi sāmastyēna nirūpitam|| 3||]