೩. ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಜ್ವರನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ| ಯತೋ ಜ್ವರ ಊಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಿನಾ ನ ಕದಾಚಿದೂಷ್ಮಾ| ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ವರನಿದಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮಿದಾನೀಮಾರಬ್ಧುಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಾಖ್ಯಾಽಸ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೃಶಶಬ್ದಸ್ಯೋಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ವಿದಾಹ್ಯನ್ತೈಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕ್ಷಾರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಭಿರನ್ನೈಃ ಪಿತ್ತಲೈರತಿಸೇವಿತೈರ್ದ್ರವಂ-ದ್ರವಸ್ವಭಾವಂ, ಯತ್ ಪಿತ್ತಂ ತತ್ ಕುಪಿತಂ-ದುಷ್ಟಂ, ತಥಾ ರಕ್ತಂ ಕುಪಿತಂ, ತೈರೇವಾತಿಸೇವಿತೈಃ| ಅತಿಸೇವನಂ ಚೋಭಯತಾ ಭವತಿ,-ಚಿರಕಾಲಮಭ್ಯವಹೃತೈಸ್ತಥಾಽತಿಮಾತ್ರಾಭ್ಯವಹೃತೈಃ| ನ ಕೇವಲಮೇತೈರ್ಯಾವತ್ ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ನೈಃ| ತದಿತ್ಯನೇನ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಿ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತೈರ್ಯುಕ್ತೈಃ-ಮಿಶ್ರಿತೈಃ ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ನೈರತಿಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ತಥಾ ರಕ್ತಂ ಚ ಭವತಿ| ತೇ-ದ್ವೇ ಅಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ-ಮಿಶ್ರತಾಂ ಗತೇ, ಮಿಥಃ-ಪರಸ್ಪರಂ, ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಂ-ಸಮವರ್ಣತ್ವಂ, ಆಗಮ್ಯ-ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಸರ್ವಾಂ ತನುಂ-ದೇಹಂ, ವ್ಯಾಪ್ನುತೋ-ವ್ಯಶ್ರ್ನುವಾತೇ| ನನು, ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಲತ್ವಾವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಲೈರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ದಾಡಿಮಾಮಲಕಸೈನ್ಧವೇಷ್ವಮ್ಲಲವಣಾದಿಷು ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ತಥಾಹಿ-ದಾಡಿಮಾಮಲಕಸೈನ್ಧವಾನ್ಯಮ್ಲಲವಣಾನ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಂ ನ ಕುರುತೇ| ಅಪಿ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ| ಯಾವದನ್ಯೈರಪಿ ಪಿತ್ತಲೈರಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಸ್ವಭಾವೈರ್ವ್ರೀಹಿಪ್ರಭೃತಿಭಿರತಿಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಲೈರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ ಪಿತ್ತಲೈರಿತ್ಯೇವ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕರ್ತುಂ ಯುಕ್ತ ಉಭಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಿ ತಥಾಽನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಿ ವ್ರೀಹಿಪ್ರಭೃತೀನ್ಯೇವಂ ಗೃಹೀತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ಪಿತ್ತಲತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗೃಹೀತಾನಾಮಪಿ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಾಮುಪಾದಾನಂ ಕೃತಮತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನ್ಯತಿಶಯೇನ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಕೋಪಯನ್ತಿ, ನ ತಥಾಽನ್ಯಾನಿ ವ್ರೀಹಿಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಅತ ಏವ ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೌ ಶೀತವೀರ್ಯಾವಪಿ ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿದ್ರವ್ಯಯುತೌ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರೌ ಭವತಃ| ಭೃಶೋಷ್ಣಾದೀನಾಮತಿಪಿತ್ತಲತ್ವಾತ್| ನನು, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಮಯುಕ್ತಮ್, ವ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಾತ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಕೃಜ್ಜಗೌ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೧೧)- "ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್|" ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಮದ್ರವಮಪ್ಯಸ್ತಿ| ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ? ಗ್ರನ್ಥಕಾರವಚನಾತ್| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ತನ್ತ್ರಕೃತ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೯೦)- "ಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಂ ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮ್| ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಯತ್ತೈಜಸಗುಣೋದಯಾತ್|| ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಯದ್ದ್ರವರೂಪಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ಭೃಶೋಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಕಾರಣಮ್, ನ ಪುನರ್ಯತ್ ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ-ಕಠಿನತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ದ್ರವಗ್ರಹಣಮ್| ನನು, ಯದಿ ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಂ ಪಿತ್ತರಕ್ತೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ತತ್ಕಥಮೀದೃಶೋ ನಿರ್ದೇಶ ಉಪಪದ್ಯತೇ ? " ಅಧೋಗಂ ಯಾಪಯೇದ್ರಕ್ತಂ" (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨|೨) ಇತಿ| ಏವಮಾದೌ ಹಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸಹಿತಸ್ಯೈವ ನಿರ್ದೇಶೋ ಯುಕ್ತೋ "ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಧೋಗಂ ಯಾಪಯೇತ್" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕರಣಮ್| ತತ್ರ ನಿದಾನಮಾಹ-ಭೃಶೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶೋಷ್ಣಾದ(ದ್ಯ)ನ್ಯವಿದಾಹಿತ್ವಂ ಚ ಮಿಲಿತಂ ಕಾರಣಮ್| ಕೋದ್ರವಾಃ-ಕೋರದೂಷಾಃ, ಉದ್ದಾಲಕಾಃ-ವನ್ಯಾಃ, ತೇಷಾಂ ತದ್ಯುಕ್ತಾನಾಮ್ವಿದಾಹಿಯುಕ್ತಾನಾಂ, ಕಾರಣತ್ವಮ್| "ಕೋದ್ರವಂ ಹನ್ತ್ಯಸೃಕ್ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ವಿದಾಹಿಭಿಃ|" ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಅನ್ನೈರಿತ್ಯದನೇನ ಹೇತುತ್ವಮ್, ನ ಬಹಿರ್ಲೇಪಾದಿನಾ| ಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಲೈಃ ಕುಪಿತಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಭೃಶೋಷ್ಣಾಭಿರ್ವೇದಿತಮ್| ದ್ರವಗ್ರಹಣಂ ಪಾಚಕಪಿತ್ತನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ-ತೇ ಮಿಥ ಇತಿ| ತೇ-ಪಿತ್ತರಕ್ತೇ| ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಂ-ರಕ್ತವರ್ಣತ್ವಂ ತುಲ್ಯಗುಣಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ಧರಿತಾದಿವರ್ಣತ್ವಮಪಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಃ-ವಿಕಾರೋ, ರಕ್ತಾದುತ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩|೬೩) - "ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ಮಲಾಃ ಸ್ವೇಷು ಪ್ರಸ್ವೇದೋ ನಖರೋಮ ಚ| ಸ್ನೇಹೋಽಕ್ಷಿತ್ವಗ್ವಿಶಾಮೋಜೋ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ರಮಶೋ ಮಲಾಃ||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸಂಸರ್ಗಾತ್-ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್| ತಥಾ, ದೂಷಣಾದಪಿ-ಯಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇನಾಶ್ವೇಛ ದೂಷ್ಯತೇ, ತಥಾ ರಕ್ತದೂಷಣೈಃ ಪಿತ್ತಮಪಿ ದೂಷ್ಯತೇ, ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೨೭) - "ಯದೇಕಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯ ವರ್ದ್ಧನಕ್ಷಪಣೌಷಧಮ್|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಧಾತವೋ ನ ತಥಾ ದೂಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾ ಪಿತ್ತಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೨೬)- "ತತ್ರಾಸ್ಥಿನಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ತು ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಃ|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಶ್ಚ| ಗನ್ಧಶ್ಚ ವರ್ಣಶ್ಚ ಗನ್ಧವರ್ಣೌ, ತಯೋರನುವೃತ್ತಿಃ-ಅನುಕರಣಂ ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತಿಃ| ಕಸ್ಯ ಗನ್ಧವರ್ಣೋ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಯಾದೃಶೌ ಗನ್ಧವರ್ಣೌ ತಾದೃಶಾವಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಏವಂ ಚ ರಕ್ತೇನ ತತ್ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ " ಅಧೋಗಂ ಯಾಪಯೇದ್ರಕ್ತಂ" ಇತ್ಯಾದಿನಿರ್ದೇಶೋ ಯುಕ್ತ ಏವ| ನನು, ರಕ್ತಸ್ಯ ಶರೀರೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಪ್ರಮಾಣಮುಕ್ತಮಷ್ಟಾವೇವಾಞ್ಜಲಯಃ| ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನಂ ತ್ವಾಢಕಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಮಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತತ್ವೇ ವಾಚ್ಯೇ ಹೇತುಮಾಹ-ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಸ್ಯೇತಿ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ದೂಷಣಂ ಚ ರಕ್ತೇನ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಸದೃಶಂ ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಟಯಂ ಹೇತುಃ| "ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ *ಮಲಾಃ ಖೇಶು" (ಹೃ.ಶಾ.ಅ. ೩೧೬೩) ಇತಿ ರಕ್ತಮಲತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯತ್ವಮ್| ಯೋಗರೂಢಿರಿಯಮ್| ಯೋಗಸ್ಯ ಪಿತ್ತೇಽಪಿ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ತತ್-ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ರಕ್ತಂ, ಪ್ರಭವತಿ-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಭವತಿ ವರ್ಧತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ಬಹುತ್ವಮಸ್ಯ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಕಿಂ ತದಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಮ್ ? ಯತಸ್ತತ್ಪ್ರಭವತೀತ್ಯಾಹ-ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚೇತಿ |

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಕ್ತೋದ್ಗಮಸ್ಥಾನಮಾಹ-ಪ್ರಭವತೀತಿ| ರಕ್ತಸ್ಥಾನೇ ಪ್ಲೀಹಯಕೃತೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದಿಕಮಸ್ಮಿನ್-ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ಭವಿಷ್ಯತಿ ಸತಿ ಭವತಿ| ಛರ್ದಿತೇ-ವಮಿತೇ, ಬೈಭತ್ಸ್ಯಂ-ಜುಗುಪ್ಸಾ| ಸ್ವಪ್ನೇ-ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ತದ್ವರ್ಣದರ್ಶಿತ್ವಂ-ರಕ್ತವರ್ಣಾಕಾರಂ ಪಶ್ಯತಿ| ತಚ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತ್ರಿವಿಧಮೂರ್ಧ್ವಗಮಧೋಗಮುಭಯಮಾರ್ಗಗಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಾಹ-ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮಿತಿ| ಛರ್ದಿತಬೈಭಾರ್ತ್ಸ್ಯಂ-ಜುಗುಪ್ಸಾ| ಆಸ್ಯೇ ಲೋಹಾದೀನಾಂ ಗನ್ಧಃ| ತದ್ವರ್ಣೋ-ರಕ್ತಹಾರಿದ್ರಾದಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ನಾಸಾದಿಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿರ್ದ್ವಾರೈಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಅಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದ್ವಾರೈಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವ ಏಕವದಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾದ್ಬಹುವಚನಮತ್ರ ನ ದುಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ರೋಮಕೂಪೈಃ ಸಮಸ್ತೈಃ| ಚಶಬ್ದಾನ್ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರುಭಯಮಾರ್ಗಮುಭಯಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ತತ್-ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಪ್ರವರ್ತತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರೂಪಮಾಹ-ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ| ಕಸ್ಯಚಿದೂರ್ಧ್ವಂ, ಕಸ್ಯಚಿದಧಃ, ಕಸ್ಯಚಿದ್ರೋಮಕೂಪೈಃ, ಕಸ್ಯಚಿತ್ಸಮಸ್ತೈರ್ಮಾರ್ಗೈಃ, ಪ್ರವರ್ತತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ-ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಸಾಧ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ಕಫಾದಧಿಕಾಜ್ಜಾಯತೇ| ತಚ್ಚ ವಿರೇಚನಸಾಧನಮ್| ಸಾಧ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಸಾಧನಂ,-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತಚ್ಚ-ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಬಹ್ವೌಷಧಮ್| ಬಹು ಔಷಧಂ ಯಸ್ಯ ತದ್ಬಹ್ವೌಷಧಂ,-ಅನೇಕಸಾಧನಮ್, ಮಧುರಕಷಾಯತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಅಪಿಚ, ಯಸ್ಮಾದ್ವಿರೇಕಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರೌಷಧಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫|೪೦) - "ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಮ್|" ಇತಿ| ಯಶ್ಚ [ ತತ್ರ- ] ತಸ್ಮಿನ್ನೂರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಖ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ, ಕಫೋಽನುಬನ್ಧೀ| ತಸ್ಯ-ಅನುಬನ್ಧಿನಃ ಕಫಸ್ಯ, ವಿರೇಚನಂ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್-ಶೋಧನಂ ಕರೋತಿ| ಅತೋ ಹೇತೋರೂರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಕಷಾಯಾಃ-ಸ್ವರಸಕಲ್ಕಶ್ರೃತಶೀತಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಾಃ, ತೇ ಸ್ವಾದವೋಽಪಿ ಹಿತಾಃ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾತ್| ನ ತು ದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷತಾದ್ವಾರೇಣ, ದೋಷಸಮಾನತ್ವಾತ್ತೇಷಾಮ್| ಅಥವಾ ಕೇಚನ ಮಕುಷ್ಠತಣ್ಡುಲೀಯಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾಸ್ತಥಾ ರೂಕ್ಷತ್ವಾದ್ದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಽಪಿ ಹಿತಾಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ತಿಕ್ತಾದಯೋಽಪಿ| ವಿಶುದ್ಧೋ-ವಾತಾದ್ಯದೂಷಿತಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಸ್ಯ| ಕಿಮು-ಕಿಂಪುನಃ, ತಿಕ್ತಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಸ್ವರಸಾದಯಸ್ತೇಽಪ್ಯಸ್ಯ-ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಥವಾ ತದ್ವತೋ ನರಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ, ಹಿತಾಃ| ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾದ್ದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಚ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್-ಸ್ವಭಾವಾತ್, ಕಫಘ್ನಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಉರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಮಿತಿ| ಕಫಜತ್ವಂ ವಿರೇಚ್ಯತ್ವಂ ಶಮನಬಾಹುಲ್ಯಂ ಚ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಃ| ವಿರೇಚ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ಪಿತ್ತಮುತ್ಪಾದಕಂ, ಕಫೋನುಬನ್ಧೀ-ನಿರ್ವಾಹಕಃ| ಹಹ್ವೌಷಧತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಕಷಾಯಾ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಂ-ಅಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಯಾಪ್ಯಮ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಲಾತ್-ವಾತಾದಧಿಕಾತ್, 'ಉತ್ಪದ್ಯತೇ' ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ-ಅಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ, ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಸಾಧನಮ್| ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ-ವಮನಂ, ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಮೌಷಧಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಯಸ್ಯ ತದಲ್ಪೌಷಧಮ್, ನೋರ್ಧ್ವಗರಕ್ತಪಿತ್ತವದ್ಬಹ್ವೌಷಧಮ್| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಸ್ಮಾದಯಂ ರೋಗಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಃ| ಪಿತ್ತೇ ಚ ವಮನಂ ನ ವರೌಷಧಂ-ಶ್ರೇಷ್ಠಮೌಷಧಂ ನ ಭವತಿ| ಕಫೇ ಹಿ ವಮನಂ ಪ್ರಧಾನಮುಕ್ತಮ್| ಅಲ್ಪೌಷಧತ್ವೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ-ಕಷಾಯಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ-ಅಧೋಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಂ ಕಷಾಯಾ ಹಿತಾಃ-ಪಥ್ಯಾಃ, ನ ತಿಕ್ತಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ, ತೇಷಾಂ ವಾತಕೋಪಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಅಸ್ಯ ಚಲೋ-ವಾಯುಃ, ಯೋಽನುಬನ್ಧೀ-ಅನುಬಲತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಃ, ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾಯೋರ್ನ ತತ್-ವಮನಂ, ಶಾನ್ತಯೇ-ಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಧೋಗಸ್ಯ ಯಾಪ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಭಯಾಯನಂ-ಮಾರ್ಗದ್ವಯಪ್ರಪನ್ನಂ, ಕಫಮಾರುತಸಂಸೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಂ-ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯಮ್| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುದ್ವಯಮಾಹ-ಅಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುಲೋಮವಿಪರೀತಃ-ಪ್ರತಿಲೋಮಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್| ಅಶಕ್ಯಂ-ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯಂ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ತದಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್| ತಸ್ಯ ಭಾವೋಽಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾದುಭಯಾಯನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಅಭಾವಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ,-ಏತದ್ಯೋಗ್ಯೌಷಧಾಸಮ್ಪತ್ತೇಶ್ಚೈತದಸಾಧ್ಯಮ್| ನನು, ಕಥಮೇವಮುಚ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತದಸ್ಯ ಸಂಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತಿ| ಯಚ್ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಂ ಸಂಶೋಧನಂ ತದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ-ಔಷಧಮ್| ತಚ್ಚ ತಥಾಭೂತಮೌಶಧಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಯತ್ತತ್ರ ಸಂಶಮನಾರ್ಥಂ ದೀಯತೇ| ಯದ್ಯಧೋಮಾರ್ಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ದೀಯತೇ ತದಾನೀಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಪ್ರವೃತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥೋರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿರೇಚನಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾಽಧೋಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವರ್ದ್ಧತೇ| ಏವಮಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮಗಮೌಷಧಂ ಶೋಧನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದೌಷಧಸ್ಯಾಭಾವಃ| ಭಿಷಗ್ಜಿತಮಿತಿ ಭಿಷಕ್ಽಽಶಬ್ದಾತ್ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಯಗನ್ತಾನ್ನಿಷ್ಠಾ ಇಟ್ಚ| ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚಾಯಂ ಭೇಷಜವಾಚೀ| ನನು, ಉಭಯಾಯನಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸಂಶೋಧನರೂಪಮೌಷಧಂ ಮಾ ಭವತು| ಶಮನರೂಪಂ ತ್ವೌಷಧಮಸ್ಯ ಶಮಾಯ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ "ಅಭಾವಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ" ಇತ್ಯಯುಕ್ತಮುದಿತಮ್, ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಏವಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಶೋಧನಮಸ್ಯ-ಉಭಯಾಯನಸ್ಯ, ಶಮನಾಯ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ತಥಾ ಶಮನಮಪಿ ಯದೌಷಧಂ ತದಪ್ಯೇತಸ್ಯ ಶಮನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ತ್ರಿಷು ದೋಷೇಷು ಯತ್ಸರ್ವಜಿಚ್ಛಮನಂ ತದ್ಧಿತಮ್| ತಚ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಾದ್ದ್ವಿವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಯದಿ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಮಧೋಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಪಿತ್ತದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಾರುತಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ತಚ್ಛಾನ್ತಿಂ ಕುರ್ವತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಕಾರಕರಣಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವೃದ್ಧಯೇ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥಾಪತರ್ಪಣಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಪ್ರವೃತ್ತದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಫಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾನೀಂ ತಸ್ಯ ಶಾನ್ತಿಂ ಕುರ್ವತೋಽಧೋಗರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ವಾಯುಂ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ನ ಚೋಭಯಾತ್ಮಕಮೇಕಂ ನೃಸಿಂಹರೂಪವತ್ ಶಮನಮಸ್ತಿ ಯತ್ಪ್ರಯೋಜಿತಮುಭಯಾಯನಸ್ಯ ಶಮನಾಯ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದುಭಯಾಯನಮಸಾಧ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಗಸ್ಯ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಕಫಮಾರುತಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ದೋಷಾನುಗಮನಂ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮನುಬನ್ಧಂ, ಸಿರಾಸ್ರ ಇವ-ಸಿರಾವ್ಯಧವಿಧ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೪೦) - "ವಾತಾಚ್ಛ್ಯಾವಾರುಣಂ ರೂಕ್ಷಂ" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಲಕ್ಷಿತಂ, ಲಕ್ಷಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನುಬೋಧಿದೋಷಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ಸಿರಾಸ್ರ ಇವ-ಸಿರಾವ್ಯಧದರ್ಶಿತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನತೋ ಲಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಶಬ್ದೇನ ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫) ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತೇಷು ಚ-ಉಪದ್ರವೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಯಃ ಕಾಸಾಖ್ಯ ಉಪದ್ರವಃ ಸ ಆಶುಕಾರೀ-ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮಾರಯತಿ, ಯತೋಽತಸ್ತಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾದಿಭಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ-ಭಣಿಷ್ಯತಿ, ತನ್ತ್ರಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಮಾರಯತಿ-ಉಪದ್ರವಾಂಶ್ಚೇತಿ| (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫೧೭೪) -"ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಭೃಶಂ ರಕ್ತಂ ಕೃಷ್ಣಮಿನ್ದ್ರಧನುಷ್ಪ್ರಭಮ್| ತಾಮ್ರಹಾರಿದ್ರಹರಿತಂ ರೂಪಂ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್|| ರೋಮಕೂಪಪ್ರವಿಸೃತಂ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಹೃದಯೇ ಸಜತ್| ವಾಸಸೋಽರಞ್ಜನಂ ಪೂತಿ ವೇಗವಚ್ಚಾತಿ ಭೂರಿ ಚ|| ವೃದ್ಧಂ ಪಾಣ್ಡುಜ್ವರಚಛರ್ದಿಕಾಸಶೋಫಾತಿಸಾರಿಣಮ್|" ಇತಿ| ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯೇ ತು (ಮಾ. ನಿ. ರಕ್ತ. ಶ್ಲೋ. ೧೧) -"ದೌರ್ಬಲ್ಯಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರವಮಥುಮದಾಃ ಪಾಣ್ಡುತಾದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಭುಕ್ತೇ ಘೋರೋ ವಿದಾಹಸ್ತ್ವಧೃತಿರಪಿ ಸದಾ ಹೃದ್ಯತುಲ್ಯಾ ಚ ಪೀಡಾ| ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಠಪ್ರಭೇದಃ ಶಿರಸಿ ಚ ತಪನಂ ಪೂತಿನಿಷ್ಠೀವನತ್ವಂ ಭಕ್ತದ್ವೇಷಾವಿಪಾಕೌ ವಿಕೃತಿರಪಿ ಭವೇದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಸರ್ಗಾತ್|| ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾಭಂ ಕ್ವಥಿತಮಿವ ಚ ಯತ್ ಕರ್ದಮಾಮ್ಭೋನಿಭಂ ವಾ ಮೇದಃಪೂಯಾಸ್ತ್ರಕಲ್ಪಂ ಯಕೃದಿವ ಯದಿ ವಾ ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲಾಭಮ್| ಯತ್ಕೃಷ್ಣಂ ಯಚ್ಚ ನೀಲಂ ಭೃಶಮತಿಕುಣಪಂ ಯತ್ರ ಚೋಕ್ತಾ ವಿಕಾರಾಸ್ತದ್ವರ್ಜ್ಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುರಪತಿಧನುಷಾ ಯಚ್ಚ ತುಲ್ಯಂ ವಿಭಾತಿ||' ಇತಿ| ಕೂಣಪಂ-ಶವಗನ್ಧಿ ಯತ್| ಇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ ಕ್ಷಯೇಣೈಕ ಇತಿ ಕಾಸಾಃ ಪಞ್ಚೈವ ಸ್ಮೃತಾಃ| ನನು, ಯದಿ ಪಞ್ಚೈವ ಕಾಸಾಸ್ತತ್ಕಥಂ ಭಣಿಷ್ಯತಿ ? (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೧) - "ಕೇವಲಾನಿಲಜಂ ಕಾಸಂ ಸ್ನೇಹೈರಾದಾವುಪಾಚರೇತ್|" ಇತಿ| ನ ಹ್ಯನ್ಯದೋಷಯುಕ್ತೋ ವಾತಿಕಃ ಕಾಸೋಽಭಿಹಿತಃ| ಅಪಿ ತು ತ್ರಿಭಿರಪಿ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗೇವೋಕ್ತಾಃ ಕಾಸಾಃ| ತಥಾ, (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೨೫) - "ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ತು ಸಕಫೇ ವಮನಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಹಿತಮ್|" ತಥಾ, (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೨೭) - "ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ತನುಕಫೇ ತ್ರಿವೃತಾಂ ಮಧುರೈರ್ಯುತಾಮ್| ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವಿರೇಕಾಯ ಯುತಾಂ ಘನಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ತಿಕ್ತಕೈಃ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇಽಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ (ಶ್ಲೋ. ೩೭) - "ಸಾಧ್ಯಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯಃ| ಮಿಶ್ರಾ ಯಾಪ್ಯಾ ದ್ವಯಾತ್" ಇತಿ| ತದೇತತ್ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತಮಿವ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕಾಸಾಃ ಪಞ್ಚೈವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ವಸ್ತುಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ಅನನ್ತರಂ ವಾತಿಕಕಾಸೇ ಕದಾಚಿದಾಹಾರವಿಹಾರವಶಾತ್ ಪಿತ್ತೇನಾನುಬನ್ಧಃ ಕದಾಚಿತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಜಾಯತೇ| ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ತಥೈವಾಹಾರವಿಹಾರವಶಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ವಾತೇನಾನುಬನ್ಧಃ ಕದಾಚಿಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣೇತಿ| ಕಫಕಾಸೇಽಪಿ ತದ್ವದಾಹಾರವಿಹಾರವಶಾತ್ ವಾತೇನಾನುಬನ್ಧಃ ಕದಾಚಿತ್ಪಿತ್ತೇನ| ಇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರ ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಕಾಸಪ್ರಕರಣಮ್| ತತ್ರ ಕಾಸಭೇದಾನಾಹ-ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವ ಏವ ಕಾಸಾ ಉಪೇಕ್ಷಿತಾಃ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿನಾ, ಕ್ಷಯಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ಉತ್ತರೋತ್ತರಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥಾಕರ್ಷಣಾತ್| ಕ್ಷಯಜೋಽಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಃ ಕ್ಷಯಾಯೈವೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವಮಾಹ-ಕ್ಷಯಾಯೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಚೈತೇ ಕಾಸಾ ಬಲಿನಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಞ್ಚಾನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ ದುಃಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಬಲಿನಶ್ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ಕಾಸಾನಾಂ, ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ಉತ್ಪಿತ್ಸೂನಾಂ, ಗಲೇ ಕಣ್ಡೂಃ-ಖರ್ಜೂಃ, ತಥಾಽರೋಚಕಃ, ತಥಾ ಶೂಕಪೂರ್ಣಸದೃಶಕಣ್ಠತ್ವಂ ಚ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ-ತೇಷಾಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ನಿ. ಅ. ೩) -"ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ|" ಇತ್ಯಧಿಕಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಕಾಸೇಷು, ಅನಿಲೋಽಧಃ-ಅಧಸ್ತಾತ್, ವಿಹತೋ-ವಿಶೇಷೇಣಾತ್ಯರ್ಥಂ ಹತಃ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ರಮೇಣೋರೋ-ಹೃದಯಂ, ಪ್ರಾಪ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್-ಉರಸಿ, ಸಂಸಜನ್-ಅಭಿಷ್ವಜಮಾನಃ, ತಥಾ ಕಣ್ಠೇಽಪಿ ಸಂಸಜನ್, ಅನನ್ತರಂ ಶಿರಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಯ-ಮಸ್ತಕಶಿರಾ ಆದ್ಮಾಪ್ಯ, ತತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಅಙ್ಗಾನಿ-ಸರ್ವಾನವಯವಾನ್, ಉತ್ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರೇರಯನ್ನಿವ, ತಥಾಽಕ್ಷಿಣೀ ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ-ಬಹಿರಿವ ಶರೀರಾತ್ಪ್ರೇರಯನ್, ತಥಾ ಪೃಷ್ಠಮುರಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್, ಸಃ-ವಾಯುಃ, ವಕ್ಕ್ರೇಣ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯೋಪಮಧ್ವನಿಃ, ಭಿನ್ನಂ-ಭಗ್ನಂ, ಯತ್ ಕಾಸ್ಯಂ ತತ್ತುಲ್ಯಶಬ್ದಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ-ತತ್ರಾಧ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ನಿ. ಅ. ೩) - "ಕಷಾಯವಿಜ್ಜಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಕಟ್ವಮ್ಲಮಧುರೋಷಣೈಃ| ರೂಕ್ಷಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಕ್ಲೇದಪಿರ್ಯುಷಿತಾಶನೈಃ|| ಧಾರಣೋದೀರಣಾಯಾಸರಾತ್ರ್ಯಹಃಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ| ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಧೈರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾವರಣಕಾರಿಭಿಃ|| ಕ್ರುದ್ಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋಽಪಾನೇ ಯದಾಽಪಾನಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಊರ್ಧ್ವಂ ರಸಸ್ಯ ಸ ಸ್ಥಾನೇ ತಿಷ್ಠನ್ನುರಸಿ ಪೀಡ್ಯತೇ|| ಉದಾನೇನ ಸಜಂಸ್ತತ್ರ ಕಣ್ಠೇ ಚಾನುಪ್ರಪೂರ್ಯ ಚ| ವಾಹಿನೀರ್ಗಲರ್ಮೂರ್ಧಸ್ಥಾಸ್ತತೋಙ್ಗಾನ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ|| ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಕ್ಷಿಣೀ ಪೃಷ್ಟಮುರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್| ವಿವೃತತ್ವಾನ್ಮುಖೇನೈತಿ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯೋಪಮಧ್ವನಿಃ|| ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಸ ವರ್ಣೌಜೋಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯಾವಹಃ|' ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹೇತುಭೇದಾತ್-ನಿದಾನವಿಶೇಷಾತ್, ಕಾಸಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರತೀಘಾತಭೇದಃ-ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವಿಶೇಷಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ? ಸರಂಹಸೋ-ವೇಗವತಃ| ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್, ರುಜಾಶಬ್ದಯೋಃ-ಶೂಲಧ್ವನ್ಯೋಃ, ವೈಷಮ್ಯಂ-ನ ಸಮತಾ, ಕಾಸಾನಾಂ ಜಾಯತೇ| ಅನ್ಯಾದೃಶೌ ರುಕ್ಽಽಶಬ್ದೌ ವಾತಕಾಸೇ, ಅನ್ಯಾದೃಶಾವನ್ಯೇಷು ಕಾಸೇಷು|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯೈಕ್ಯೇಽಪಿ ಕಾಸಭೇದೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಹೇತುಭೇದಾದಿತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕಾಸಾನಾಂ ವಾಯುರೇವ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್, ತಥಾಽಪಿ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಾನಾಂ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಭೇದಾದ್ವಾಯೋಃ ಪ್ರತೀಯತೇ ಭೇದಃ| ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ಉರಃಕ್ಷತೇನ ಧಾತುಜಕ್ಷಯಸಙ್ಕುಚಿತೈಃ ಸ್ರೋತೋಭಿರ್ಯೋಽನ್ಯಥಾ ಪ್ರತಿಹನ್ಯತೇ ಪ್ರತಿಘಾತಭೇದಾತ್| ಶೂಲಭೇದಃ ಶಬ್ದಭೇದಶ್ಚ ಕಾಸಾನಾಂ ಭೇದಕಃ| ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಲೈರ್ವಾತಃ ಕುಪಿತಃ ಶುಷ್ಕೋರಃಕಣ್ಠವಕ್ಕ್ರತಾಂ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೋರಃಶಿರಃಶೂಲಂ ಮೋಹಕ್ಷೋಭಸ್ವರಕ್ಷಯಾನ್ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಅತಿವೇಗಪೀಡಾಶಬ್ದಯುತಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಕಾಸಂ ಕರೋತಿ| ವಾತಲೈರಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೇಽತ್ಯರ್ಥವಾತಲೈಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾತಿಕೇ ಕಾಸೇಽನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಹಿ ಕಾಸೇಷ್ವೀಷದ್ವಾತಲೈಃ ಕುಪಿತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯಾನುಜ್ಞಾಽಸ್ತ್ಯೇವ| ಕುಪಿತಂ ವಾತಮನ್ತರೇಣ ಹಿ ಕಾಸಾನಾಂ ಜನ್ಮಾಸಮ್ಭವಃ| ಕೋಪಸ್ತು ಕೋಪಕಾರಣೈರ್ವಿನಾ ಯಥಾಯಥಂ ದೋಷಾಣಾಂ ನ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಮಾದತ್ರಾತಿವಾತಲೈಃ ಕುಪಿತ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸಃ-ವಾಯುಃ, ಅಙ್ಗಂ ಹರ್ಷಯತಿ| ತಥಾ, ಕಫಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮುಕ್ತ್ವಾಽಲ್ಪತಾಂ ವ್ರಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾತಕಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಕುಪಿತ ಇತಿ| ಕಷಾಯವಿಜ್ಜಲಾದಿಷು ಯಾನಿ ವಾತಲಾನಿ, ತೈಃ ಕುಪಿತೈಃ| ಅನಯೇವ ಪಿತ್ತಕಾಸೇ ಪಿತ್ತಲೈಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಸೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈರಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕ್ಷೋಭಃ-ಶರೀರಸಞ್ಚಲನಮ್| ಸಃ-ಶುಷ್ಕಕಾಸಃ| ಅಙ್ಗಹರ್ಷೌ-ಅಙ್ಗಾನಿ ಕಣ್ಟಕಿತಾನಿ ಕುರ್ವನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾತ್-ಪಿತ್ತಕಾಸಾತ್, ಪೀತಾಕ್ಷಿಕಫತಾದಿಕಂ ಜಾಯತೇ| ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ-ತಾರಕಾಃ, ತೇಷಾಂ ದರ್ಶನಮಿವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿತ್ತಕಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪಿತ್ತಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫಾತ್-ಕಫಕಾಸಾತ್, ಉರೋಽಲ್ಪರುಗಿತ್ಯಾದಿ ಜಾಯತೇ| ಪಿತ್ತಲೈಃ ಕುಪಿತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್, ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈಃ ಕುಪಿತಾತ್ ಕಫಾತ್, ಇತ್ಯನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಪಿ ಪಿತ್ತಕಫಕಾಸಯೋರ್ನಿದಿಷ್ಟಂ ಬೋಧ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಫಕಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಕಫಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯುದ್ಧಂ-ಬಾಹುಯುದ್ಧಂ, ಆದ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ-ಸಾಹಸಾನಾಂ ಕಠಿನಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದೀನಾಂ, ತೈಃ ಸಾಹಸೈರಯಥಾಬಲಂ-ಶಕ್ತ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ, ಸೇವಿತೈಃ-ಆಚರಿತೈಃ, ಉರಸ್ಯನ್ತಃ-ಮಧ್ಯೇ, ಕ್ಷತೇ ಸತಿ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತಃ ಕಾಸಂ ಕರೋತಿ| ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಸರ್ವನಾಮ್ನಾ ದುಃಶಕಂ ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಾದಿಸಾಧನಂ ತಥೋಚ್ಚಭಾಷಣಂ ಗುರುಭಾರೋದ್ಯಮನಂ ವೇಗವನ್ನದೀಷು ಪ್ರತಿಸ್ರೋತಸ್ತರಣಾದಿಕಮುರಃಕ್ಷತೋತ್ಪಾದನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಾನುಗತಮಾತ್ರೇಣ ಚ ವಾಯೋರತಿಕೋಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಅತ ಏವಾಹ-ಬಲೀತಿ| ಪಿತ್ತಾನುಗತತ್ವೇನೈವ ಸ ರಕ್ತದೂಷಣಂ ಕಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ ವಾಯುಃ, ತೇನ-ಕಾಸೇನ, ಕಫಂ ಸಶೋಣಿತಂ-ರಕ್ತಯುತಂ, ತಥಾ ಪೀತಂ ಕುಥಿತಂ-ಪೂತಿಗನ್ಧಿಂ, ಬಹು ಚ ಷ್ಠೀವೇತ್| ತಥಾ, ಕುಪಿತವಾಯುವಶಾತ್ ಕಫಂ ಬಹು ಶ್ಯಾವಂ ಶುಷ್ಕಂ ಗ್ರಥಿತಂ-ಪಿಣ್ಡಿತಂ, ಚಷ್ಠೀವೇತ್| ತಥಾ, ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ-ಶೂಲವತಾ, ತಥೋರಸಾ ವಿಭಿನ್ನೇನೇವ-ದ್ವಿಧೇವ ವಿದೀರ್ಣೇನ, ತಥಾ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ-ರುಜಾಯುಕ್ತೇನ, ಚ ವಕ್ಷಸೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಪರ್ವಭೇದಾದಿಮಾನ್ ಪುರುಷಃ, ತಥಾ ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್-ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವನ್| ತಥಾಽಸ್ಯ-ಕಾಸಿನಃ, ಕ್ರಮೇಣ ವೀರ್ಯಾದಿ ಹೀಯತೇ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚಾಸ್ಯ ಸಾಸೃಙ್ಮೂತ್ರತಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಶ್ಚೇತಿ| ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಲಕ್ಷಣಂ ನಿರೂಪಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷತಕಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಯುದ್ಧಾದ್ಯೈರಿತಿ| ತೇನ-ಕಾಸೇನ, ಹೇತೌ ತೃತೀಯಾ, ಕಣ್ಠೇನೋರಸೇತಿ ಕರಣೇ| ಭೇದತೋದಶೂಲಾನ್ಯುರಸಃ| ತತಃ-ಸೋಪದ್ರವಾತ್ಕಾಸಾತ್| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ-ವೀರ್ಯಾದಿಹೀನಸ್ಯ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಾಜಾಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮವತೋ ನರಸ್ಯ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಧಾನೋ-ಬಲೀ, ಯೇಷಾಂ ತೇ ವಾಯುಪ್ರಧಾನಾಃ| ತಥಾ, ಕುಪಿತಾಃ-ಕ್ರುದ್ಧಾಃ| ಕೇ ತೇ ? ಧಾತವೋ-ವಾತಾದಯಃ, ಕಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕೈಃ ಕುಪಿತಾಃ ? ಯಕ್ಷ್ಮಾಯನೈಃ-ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ ಸಾಹಸಾದಿಭಿಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮಂ ಪೀತಂ ವಿಸ್ರಂ ತಥಾ ಹರಿತಲೋಹಿತಂ ಷ್ಠೀವೇತ್| ತಥಾ, ಪಾರ್ಶ್ವೇಲುಚ್ಯೇತೇ ಇವ-ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ರಚ್ಯಾವ್ಯೇತೇ ಇವ| ಹೃದಯಂ ಚ ಪತತೀವ-ಭ್ರಶ್ಯತೀವ| ತಥಾ, ಅಸ್ಯ-ಕ್ಷಯಜಕಾಸಿನಃ, ಅಕಸ್ಮಾತ್-ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣಾಪಿ, ಉಷ್ಣಶೀತೇಚ್ಛಾ ಭವತಿ| ಕದಾಚಿಚ್ಛೀತಾರ್ತೋಽಪಿ ನೋಷ್ಣಮಭಿಲಷತಿ, ಕದಾಚಿದತ್ಯುಷ್ಣಕ್ಲಾನ್ತೋಽಪಿ ನ ಶೀತಮಭಿಲಷತಿ| ತಥಾ, ಬಹ್ವಾಶಿತ್ವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಸರ್ವಾಣಿ ಕ್ಷಯರೂಪಾಣಿ-ಪೀನಸಶ್ವಾಸಾದೀನಿ, ಅಸ್ಯಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕ್ಷಯಕಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ವಾಯುಪ್ರಧಾನಾ ಇತಿ| ಯಕ್ಷ್ಮಾಯತನೈಃ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನೈಃ ಕುಪಿತಾಃ| ಲುಞ್ಚ್ಯೇತೇ-ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯಾಪನೀಯೇತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತ್ಯೇಷಃ-ಏವಮಾದಿರೂಪಃ, ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ| ಬಲಿನಾಂ-ಅಕ್ಷೀಣಾನಾಂ, ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ದೇಹನಾಶನೋ ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ತದ್ವತ್-ಕ್ಷಯಜಕಾಸವತ್| ಕ್ಷತಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನೋ ಬಲವತಾಂ ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ದೇಹನಾಶನೋ ವಾ ಭವತಿ| ಅಭಿನವೌ ತು ತೌ-ನವೋತ್ಥಿತೌ ಪುನಃ ಕ್ಷಯಕ್ಷತಜಕಾಸೌ, ಬಲಿನಾಂ ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ; ನ ಕೇವಲಮಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಾವಿತ್ಯಪಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಕುತಃ ಸಿಧ್ಯೇತಾಮ್ ? ಸಾನಾಥ್ಯಾತ್-ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸಮ್ಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಾನೀಂ ಶೇಷಾಣಾಮಪಿ ಕಾಸಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯವಿಭಾಗಂ ನಿರೂಪಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಕಾಸಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದಾಃ| ತತ್ರ ಕ್ಷಯಕಾಸಸ್ಯ-ಕ್ಷೀಣಾನಾಮಿತಿ| ಕ್ಷೀಣಾನಾಮಸಾಧ್ಯಃ| ಬಲಿನಾಂ ಯಾಪ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯೋ ವ| ಕ್ಷಯಕ್ಷತಕಾಸಯೋಃ-ಅಭಿನವಾವಿತಿ| ಸಾನಾಥ್ಯಾತ್-ಭಿಷಗಾದಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೇಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ ನ ಸಿಧ್ಯೇತಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ, ಯೇ ಜಾತಾಸ್ತ್ರಯಃ ಕಾಸಾಸ್ತೇ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ಯೇ ಪುನರುತ್ತರಕಾಲಮಾಹಾರವಿಹಾರಾದಿನಾ ಮಿಶ್ರಾಃ-ಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಾಃ ಸಮ್ಪನ್ನಾಃ, ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವ ಏವ ಮಿಶ್ರದೋಷೋತ್ಪನ್ನಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ದ್ವಯಾತ್,- ದೋಷದ್ವಯಾತ್, ಯೇ ಮಿಶ್ರಾಃ ಸಮ್ಪನ್ನಾಸ್ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ನ ಪುನರ್ದೋಷತ್ರಯಾದ್ಯೇ ಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಾಸ್ತೇಽಪಿ ಯಾಪ್ಯಾ ಇತಿ ದ್ವಯಗ್ರಹಣಾತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಸರ್ವೇ-ಕಾಸಾ ಯೇ ಸಾಧ್ಯಾ ಉಕ್ತಾಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷಜಾಸ್ತೇಽಪಿ, ಜರಸಾ-ಜರಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ, ಸ್ಥವಿರಸ್ಯೋತ್ಪನ್ನಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ವೃದ್ಧೋ ಹಿ ನಿಷ್ಕಾಸ ಏವ ಯಾಪ್ಯಾನಾಮ್| ತಥಾ ಚೋವಾಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೩) - "ವೃದ್ಧೋ ಯಾಪ್ಯಾನಾಮ್|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾತಕಾಸಾದಿತ್ರಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ-ಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ| ದ್ವಿದೋಷಾಣಾಮ್-ಮಿಶ್ರಾ ಯಾಪ್ಯಾ ದ್ವಯಾದಿತಿ| ದ್ವಿದೋಷತ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಚಾದನುಬನ್ಧಿನಾ ದೋಷೇಣ, ದ್ವಿದೋಷಜಕಾಸಾನುಕ್ತೇಃ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕಾಸಾನಾಮ್-ಸರ್ವೇ ಇತಿ| ಯಾಪ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಜರಸಾ ಜನಿತಾ ಯೇ ಕಾಸಾಸ್ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ಆಹಾರವಿಹಾರಜನಿತಾಸ್ತು ಸಾಧ್ಯಾಃ| "ಕಾಸಶ್ವಾಸೌ ಜ್ವರಚ್ಛರ್ದಿತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಶೋಫಿನಮ್|" ಇತಿ ವಿಕೃತೌ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫/೭೬)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-[ ಯಸ್ಮಾತ್- ] ಯತಃ ಕಾರಣಾತ್, ಕಾಸಾದುಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭೂತಯಾ ಶ್ವಾಸಾದಯೋ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ತಂ-ಕಾಸಂ, ತ್ವರಯಾ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಜಯೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಪೀನಸಾದಯೋ ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಸಸ್ಯಾನುಪೇಕ್ಷಣೀಯತ್ವಮಾಹ-ಕಾಸಾದಿತಿ| ಇತಿ ಕಾಸನಿದಾನಮ್| [ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ನಿದಾನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೩||]