Adhikarana અધ્યાયોપક્રમઃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
રાજયક્ષ્મનિદાનાદનન્તરં મદાત્યયનિદાનારમ્ભઃ| યતો યથા રાજયક્ષ્મા દોષત્રયજસ્તથા મદાત્યયોઽપિ| વક્ષ્યતિ હિ તત્ર (શ્લો. ૧૪) - "સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા|" ઇતિ|
Adhikarana મદાત્યયાદિનિદાનાધ્યાયઃ (૨) · Śloka ૨
તસ્માન્મદાત્યયનિદાનમુચ્યત ઇત્યાહ - - - - અથાતો મદાત્યયાદિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||
तस्मान्मदात्ययनिदानमुच्यत इत्याह - - - - अथातो मदात्ययादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પૂર્વવદ્વ્યાખ્યા|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદ્યસ્ય ગુણાઃ (૧) · Śloka ૧
તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ| વિકાષિ વિશદં મદ્યમોજસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ||૧||
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाषि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તીક્ષ્ણોષ્ણાદિગુણં મદ્યમ્| અસ્માત્-મદ્યાત્, ઓજસો વિપર્યયો-વૈપરીત્યમ્, યથા-મન્દશીતસ્નિગ્ધસાન્દ્રમધુરસ્થિરચિરકૃદ્ગુરુશ્લક્ષ્ણપિચ્છિલત્વમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદ્યગુણ એવોત્કર્ષતો વિષેઽપિ (૨) · Śloka ૨
તીક્ષ્ણાદયો વિષેઽપ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ| જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષવૃત્તિતઃ||૨||
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-એત એવ તીક્ષ્ણાદયો દશ ગુણા વિષેઽપ્યુક્તાઃ| ચિત્તમુપપ્લાવિતું શીલં યેષાં તે ચિત્તોપપ્લાવિનઃ,-ચિત્તવિભ્રમકારિણઃ| ન કેવલં મદ્ય ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| નનુ, યદિ ત એવ તીક્ષ્ણાદયો ગુણા વિષે, ત એવ મદ્યે, તત્કથં વિષસ્થા એવ તીક્ષ્ણાદયો મારયન્તિ ન મદ્યસ્થાઃ ? ઇત્યત્ર યુક્તિમાહ-જીવિતાન્તાયેત્યાદિ| વિષસ્થાસ્તીક્ષ્ણાદયો યે ગુણાસ્તે મારણાય સમ્પદ્યતે, ઉત્કર્ષવૃત્તિતઃ-ઉત્કર્ષવર્તનાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana પ્રથમમદસ્ય લક્ષણમ્ (૩-૪) · Śloka ૪
કથં કૃત્વા મદ્યં ચેતો વિકારં નયતિ ? ઇત્યાહ - - - - તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં મન્દાદીનોજસો ગુણાન્| દશભિર્દશ સઙ્ક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિક્રિયામ્||૩|| આદ્યે મદે| |૪|
कथं कृत्वा मद्यं चेतो विकारं नयति ? इत्याह - - - - तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||३|| आद्ये मदे| |४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તીક્ષ્ણાદિભિર્દશભિર્ગુણૈર્મન્દાદીનોજસઃ સમ્બન્ધિનો ગુણાન્ સઙ્ક્ષોભ્ય-સમન્તાદ્દુષ્ટતામાપાદ્ય, ચેતો વિક્રિયાં-વિકારં નયતિ, આદ્યે મદે| નનુ, તીક્ષ્ણાદિભિર્મન્દાદીનિત્યેતાવદેવાસ્તુ, કિં દશભિર્દશેત્યનેન? પાઠાદેવ હિ દશસઙ્ખ્યાઽવગમિષ્યતે| અસ્ત્યેતત્| કિન્તુ સર્વૈરેવ તીક્ષ્ણાદિભિઃ સર્વાનપિ મન્દાદીન્ સઙ્ક્ષોભ્ય ચેતો વિક્રિયાં મદ્યં નયતિ, ન તુ કિયદ્ભિરપિ તીક્ષ્ણાદિભિઃ કિયત એવ મન્દાદીન્, ઇતિ પ્રતિપાદનાય સઙ્ખ્યાગ્રહણમ્| ઉત્કર્ષતારતમ્યતસ્ત્વસ્ત્યેવ વિશેષઃ, તેન સર્વત્ર મદેનૈવ તુલ્યઃ ક્ષોભ ઇતિ વેદ્યમ્| આદ્યે ચ મદે યથાસ્વં પ્રબોધજનકે પુમાન્ સ્થિતો મદ્યપાનાત્તાદાત્વિકં સુખં સમધિગચ્છતીત્યનુક્તમપિ સમ્ભાવ્યતે| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૪|૬૪)- "પઞ્ચસ્વર્થેષુ કાન્તેષુ યા રતિઃ પ્રથમે મદે| યૂનાં વા સ્થવિરાણાં વા તસ્યા નાસ્ત્યુપમા ભુવિ||" ઇતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana દ્વિતીયમદસ્ય લક્ષણમ્ (૪) · Śloka ૪
દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ| દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યધિમુચ્યતે||૪||
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यधिमुच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અનન્તરં દ્વિતીયે તુ મદે સ્થિતઃ-પ્રાપ્તઃ, સ્વાર્થૈર્દુષ્ટૈસ્તૈસ્તૈર્વિકલ્પૈર્હતઃ-પુરુષાર્થાદ્વિનષ્ટઃ, અત એવ મૂઢઃ-કાર્યાકાર્યાનભિજ્ઞઃ, સુખમિત્યધિમુચ્યતે-સુખમિતિ જ્ઞાનેન પ્રથમમદોત્પન્નેન તદાનીમધિમુચ્યતે-અધિકં કૃત્વા તેન સુખેન પરિત્યજ્યતે| તાદાત્વિકમાદ્યં સુખં નાનુભવતિ, ઓજસો વિહતત્વાત્| અન્યે ત્વાહુઃ,-અવમુચ્યતે-નિશ્ચિનોતિ સુખમેતદિત્યભિનિવિશતે| કિમ્ભૂતે મદે સ્થિતઃ ? પ્રમાદાયતને, પ્રમાદાનાં-સાહસાનામિહામુત્ર ચાશુભહેતૂનાં, [ આયતને- ] સ્થાને|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana દ્વિતીયતૃતીયસન્ધિસ્થિતસ્ય લક્ષણમ્ (૫) · Śloka ૫
મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજસતામસઃ| નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ||૫||
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મધ્યમોત્તમયોઃ-દ્વિતીયતૃતીયયોઃ, સન્ધિં પ્રાપ્ય-અન્તરં લબ્ધ્વા, પુરુષો રાજસતામસો ન કિઞ્ચિદશુભં નાચરેત્-અપિ તુ સર્વમશુભમાચરેત્| રાજસસહિતસ્તામસો રાજસતામસઃ| શાકપાર્થિવાદિત્વાત્ મધ્યમ (ઉત્તર) પદલોપી સમાસઃ, રાજસો વા તામસો વેત્યર્થઃ| રાજસતામસગ્રહણાત્ સાત્વિકઃ પુરુષો નેદૃશીમવસ્થાં પ્રાપ્નોતીતિ ગમયતિ| નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલઃ| યથા,-વ્યાલો-દુષ્ટહસ્તી, જડો-બધિરઃ, તથા નિરઙ્કુશો, ન કિઞ્ચિદશુભં નાચરેત્, ઉન્માર્ગપ્રવૃત્તત્વાત્| તન્ત્રાન્તરે ચૈવમુક્તમ્-"સાત્વિકે શૌચદાક્ષિણ્યહર્ષમણ્ડનલાલસઃ| ગીતાધ્યયનસૌભાગ્યસુરતોત્સાહકૃન્મદઃ|| રાજસે દુઃખશીલત્વમાત્મત્યાગં સસાહસમ્| કલહં સાનુબન્ધં ચ કરોતિ પુરુષે મદઃ|| અશૌચનિદ્રામાત્સર્યાગમ્યાગમનલોલતાઃ| અસત્યભાષણં ચાપિ કુર્યાદ્વૈ તામસે મદઃ||" ઇતિ| વ્યાલગ્રહણાદ્યઃ શુદ્ધસ્વભાવો હસ્તી સ સૃણિરહિતોઽપિ કદાચિદ્ધસ્ત્યારોહશબ્દશ્રવણાત્ કાલોચિતં સઙ્કેતમુપલભ્ય યુક્તમાચરત્યેવેતિ, અતો વ્યાલો નિરઙ્કુશ ઇતિ દ્વિતયમુપન્યસ્તમ્| તેજસઃ કિઞ્ચિચ્છેષત્વાત્ નિન્દ્યામિમામવસ્થાં પ્રાપ્તઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana તૃતીયમદસ્ય લક્ષણમ્ (૬-૭) · Śloka ૭
અત એવાહ - - - - ઇયં ભૂમિરવદ્યાનાં દૌઃશીલ્યસ્યેદમાસ્પદમ્| એકોઽયં બહુમાર્ગાયા દુર્ગતેર્દેશિકઃ પરમ્||૬|| નિશ્ચેષ્ટઃ શવવચ્છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ| મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્||૭||
अत एवाह - - - - इयं भूमिरवद्यानां दौःशील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||६|| निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અવદ્યાનાં-નિન્દ્યાનાં, ઇયં-મદાવસ્થા, ભૂમિઃ-આકરઃ| તથા, દૌઃશીલ્યસ્ય-અસમાહિતત્વસ્ય, ઇદં-મદાવસ્થાન્તરં, આસ્પદં-આવસથઃ| એકોઽયં-મદવિશેષો, બહુમાર્ગાયાઃ-અનેકમુખાયા દુર્ગતેઃ, પરં કૃત્વા દેશિકઃ-આચાર્યઃ| સ૦-તૃતીયે-ઉત્તમે મદે, સ્થિતો નરસ્તેજસો વિહતત્વાત્ નિશ્ચેષ્ટઃ-ચેષ્ટયા કાયવાઙ્મનોલક્ષણયા રહિતઃ, અત એવ શવવચ્છેતે-મૃતાનુકલ્પઃ સ્વપિતિ| એવં ચ સત્યસૌ પાપાત્મા મરણાદપિ પાપતરામવસ્થાં પ્રાપ્તઃ| યતો મૃતો મરણાત્સમનન્તરમેવ શરીરાન્તરં પ્રાપ્ય સુખાદીન્ વિન્દતે| તૃતીયાં મદાવસ્થાં પ્રાપ્તસ્તુ પુરુષોઽપરશરીરાપ્રાપ્તેર્ન કથાઞ્ચિત્ સુખાદ્યનુભવતીતિ મરણાદપ્યસ્ય નિકૃષ્ટત્વમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદ્યશીલનનિષેધઃ (૮) · Śloka ૮
ધર્માધર્મં સુખં દુઃખમર્થાનર્થં હિતાહિતમ્| યદાસક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્છીલયેદ્બુધઃ||૮||
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યસ્મિન્નાસક્તો-યદાસક્તો, ધર્માદીન્ ન જાનાતિ| તત્-તથાવિધં મદ્યં, બુધો-મતિમાન્, કથં શીલયેત્-અભ્યસેત્| તત્ર ધર્મો-દાનાધ્યયનદેવગુરુપૂજાદિકઃ| અધર્મો-હિંસાદિઃ| સુખં-આહ્લાદકોઽનુભવઃ| દુઃખં-ઉપતાપઃ| અર્થઃ-ઉભયલોકહિતમ્| અનર્થઃ-અહિતમ્| શીલયેદિત્યનેન તત્રાસક્તિં નિષેધતિ, ન તુ મદ્યપાનમપિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદ્યેઽતિપીતે મોહાદયઃ (૯-૧૦) · Śloka ૧૦
મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ચ સંશ્રિતાઃ| સોન્માદમદમૂર્ચ્છાયાઃ સાપસ્મારાપતાનકાઃ||૯|| યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર સર્વમસાધુ યત્| |૧૦|
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||९|| यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મદ્યેઽતિપીતે મોહાદયઃ સંશ્રિતાઃ-આશ્રિતાઃ, મદ્યાતિપાનાદનન્તરં મોહાદીનાં સદ્ભાવાત્| અથવા કિમત્ર બહુનાઽભિહિતેન| યત્ર-યસ્મિન્ મદ્યે, સ્મૃતેર્વિભ્રંશો-લોપઃ, તત્ર યત્કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે તત્સર્વમસાધુ-અશોભનમ્| યત્રૌજસૌ ન વિહતિર્હૃત્પ્રબોધશ્ચ સ પ્રથમો મદઃ| યત્રાલ્પા વિહતિરોજસઃ સ મધ્યમઃ| યત્ર સર્વસ્યૌજસૌ વિહતિઃ સ ઉત્તમઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૪|૩૫) - "ઓજસ્યવિહતે પૂર્વો હૃદિ ચ પ્રતિબોધિતે| મધ્યમો વિહતેઽલ્પે તુ વિહતે તૂત્તમો મદઃ||" ઇતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અયુક્તિયુક્તમદ્યસ્ય ત્રિવર્ગાદિનાશકત્વમ્ (૧૦-૧૧) · Śloka ૧૧
| અયુક્તિયુક્તમન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા||૧૦|| મદ્યં ત્રિવર્ગધીધૈર્યલજ્જાદેરપિ નાશનમ્| |૧૧|
| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा||१०|| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યસ્માદયુક્ત્યા યોજિતમન્નમપિ-યત્પ્રાણકરં તદપિ, કર્મવશાદ્વ્યાધયે મરણાય વા સમ્પદ્યતે| મદ્યં ત્વયુક્તિયોજિતં ત્રિવર્ગાદેરપિ નાશનમ્| યુક્તિપીતં પુનસ્તદેવ ત્રિવર્ગાદીનાં સાધનમિત્યપિશબ્દેન દ્યોતયતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદ્યપાનસ્ય વિષયઃ (૧૧-૧૨) · Śloka ૧૨
તામેવ યુક્તિં વક્ષ્યમાણેન ગ્રન્થેન પ્રતિપાદયન્નાહ - - - - | નાતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ||૧૧|| સ્નિગ્ધાઃ સત્ત્વવયોયુક્તા મદ્યનિત્યાસ્તદન્વયાઃ| મેદઃકફાધિકા મન્દવાતપિત્તા દૃઢાગ્નયઃ||૧૨||
तामेव युक्तिं वक्ष्यमाणेन ग्रन्थेन प्रतिपादयन्नाह - - - - | नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः||११|| स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યત એવંવિધા નરા નાતિમાદ્યન્તિ, તતો બલવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ કૃતાહારૈર્મહાશનૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સત્વયુક્તૈર્વયોયુક્તર્મદ્યોચિતૈસ્તદન્વયૈઃ-મદ્યપકુલપ્રસૂતૈઃ, મેદોધિકૈઃ કફાધિકૈઃ સ્વલ્પવાતપિત્તૈર્દૃઢાગ્નિભિઃ-અપકારસહિષ્ણ્વગ્નિભિઃ, મદ્યં પેયમ્, નાતો વિપર્યસ્તૈઃ, ઇત્યન્યતન્ત્રકારકથિતાયા યુક્તેરત્રૈવાન્તર્ભાવોઽનેન તન્ત્રકૃતા કૃતઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદ્યપાનસ્યાવિષયઃ (૧૩-૧૭) · Śloka ૧૭
વિપર્યયેઽતિમાદ્યન્તિ વિશ્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ચ યે| મદ્યેન ચામ્લરૂક્ષેણ સાજીર્ણે બહુનાઽતિ ચ||૧૩|| વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મદાત્યયાઃ| સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૧૪|| સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદયવ્યથા| વિડ્ભેદઃ પ્રતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયો જ્વરોઽરુચિઃ||૧૫|| શિરઃપાર્શ્વાસ્થિરુક્કમ્પો મર્મભેદસ્ત્રિકગ્રહઃ| ઉરોવિબન્ધસ્તિમિરં કાસઃ શ્વાસઃ પ્રજાગરઃ||૧૬|| સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ| પ્રલાપશ્ચર્દિરુત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃસ્વપ્નદર્શનમ્||૧૭||
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाऽति च||१३|| वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४|| सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा| विड्भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽरुचिः||१५|| शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| उरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः||१६|| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्चर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યથાનિર્દિષ્ટાદ્વૈપરિત્યેન, યથા-અબલિનો યાવદદૃઢાગ્નય ઇતિ| તથા, વિશ્રબ્ધાઃ-અમૃતમિવેદં સ્પૃહણીયં સુરેભ્યઃ પેપીયતેઽસ્માભિરિતિ તદ્ગતમનસો વિશ્વસ્તાઃ, તથા કુપિતાઃ-ક્રુદ્ધાઃ, યે તેઽતિમાદ્યન્તિ| મદ્યેનેત્યાદિ| અમ્લરૂક્ષેણ ચ મદ્યેન પીતેન સર્વ એવાતિમાદ્યન્તિ| અત્ર ચાત્યમ્લેનેતિ વેદ્યમ્, મદ્યસ્ય સર્વસ્યૈવામ્લપ્રાયત્વાત્| રૂક્ષેણ-ન ત્વીષત્સ્નિગ્ધેન| તથા, સાજીર્ણે-સશબ્દ ઈષદર્થે ઈષદજીર્ણે, તસ્મિન્નેવ મદ્યે પીતેઽતિમાદ્યન્તિ| તથા, અતિબહુના પીતેન મદ્યેનાતિમાદ્યન્તિ| સ૦-વાતાદિભિઃ પૃથક્ઽઽસ્થિતૈર્દોષૈઃ સન્નિપાતેન ચેતિ ચત્વારો મદાત્યયા વસ્તુસ્વભાવાજ્જાયન્તે, નોનાધિકાઃ| સર્વેઽપિ મદાત્યયાઃ સર્વૈરપિ દોષૈર્જાયન્તે| ભૂયસા-બાહુલ્યેન તુ, વ્યપદેશઃ-સંજ્ઞા ભવતિ, અયં વાતમદાત્યયો યાવત્ સન્નિપાતમદાત્યયોઽયમિતિ| સ૦-તેષાં-મદાત્યયાનાં, સામાન્યં લક્ષણં-અવિભાગેન [ચિહ્નમ્], પ્રમોહાદિદુઃસ્વપ્નદર્શનપર્યન્તમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana વાતજસ્ય લક્ષણમ્ (૧૮) · Śloka ૧૮
વિશેષાજ્જાગરશ્વાસકમ્પમૂર્ધરુજોઽનિલાત્| સ્વપ્ને ભ્રમત્યુત્પતતિ પ્રેતૈશ્ચ સહ ભાષતે||૧૮||
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતેન મદાત્યયે જાગરાદિકં પ્રેતૈઃ સહ ભાષત ઇતિ પર્યન્તં સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana પિત્તજસ્ય લક્ષણમ્ (૧૯) · Śloka ૧૯
પિત્તાદ્દાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારતૃડ્ભ્રમાઃ| દેહો હરિતહારિદ્રો રક્તનેત્રકપોલતા||૧૯||
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता||१९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પિત્તેન મદાત્યયે દાહાદિકં રક્તનેત્રકપોલતાપર્યન્તં સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana કફજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૦) · Śloka ૨૦
શ્લેષ્મણા છર્દિહૃલ્લાસનિદ્રોદર્દાઙ્ગગૌરવમ્| ||૨૦||
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्| ||२०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શ્લેષ્મણા મદાત્યયે છર્દ્યાદિકમઙ્ગગૌરવપર્યન્તં સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana ત્રિદોષજસ્ય લક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
| સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વમ્||૧||
| सर्वजे सर्वलिङ्गत्वम्||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સર્વજે મદાત્યયે સર્વલિઙ્ગત્વં ભવતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana ધ્વંસકવિક્ષયયોર્નિદાનમ્ (૨૦-૨૧) · Śloka ૨૧
સમ્પ્રતિ ધ્વંસકવિક્ષયૌ લક્ષયતિ - - - - | મુક્ત્વા મદ્યં પિબેત્તુ યઃ||૨૦|| સહસાઽનુચિતં વાઽન્યત્તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ| ભવેતાં મારુતાત્કષ્ટૌ દુર્બલસ્ય વિશેષતઃ||૨૧||
सम्प्रति ध्वंसकविक्षयौ लक्षयति - - - - | मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः||२०|| सहसाऽनुचितं वाऽन्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઉચિતં મદ્યં મુક્ત્વા-ચિરં કાલં પરિત્યજ્ય, યઃ પુરુષસ્તદેવ સહસા-અતિમાત્રયા પિબેત્, અથવાઽન્યદ્યન્મદ્યં યદનુચિતં-અસાત્મ્યં મદ્યં, તત્સહસા-અતિમાત્રં પિબેત્, તસ્ય-પુરુષસ્ય, ધ્વંસકવિક્ષયૌ વ્યાધી મારુતાદ્ભવેતાં-જાયેયાતામ્| કિમ્ભૂતૌ ? કષ્ટૌ,-કૃચ્છ્રસાધ્યૌ| દુર્બલસ્ય પુનઃ પુંસસ્તૌ વિશેષેણ ભવેતામ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana ધ્વંસકસ્ય લક્ષણમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨
ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા| શબ્દાસહત્વં તન્દ્રા ચ|૨૨|
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दासहत्वं तन्द्रा च|२२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવાદયઃ સ્યુઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana વિક્ષયસ્ય લક્ષણમ્ (૨૨-૨૩) · Śloka ૨૩
| વિક્ષયેઽઙ્ગશિરોતિરુક્||૨૨|| હૃત્કણ્ઠરોગઃ સમ્મોહઃ કાસસ્તૃષ્ણા વમિર્જ્વરઃ| |૨૩|
| विक्षयेऽङ्गशिरोतिरुक्||२२|| हृत्कण्ठरोगः सम्मोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः| |२३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વિક્ષયે અઙ્ગશિરોતિરુગાદ્યાઃ સ્યુઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana નિવૃત્તમદ્યસ્ય ફલમ્ (૨૩-૧) · Śloka ૧
| નિવૃત્તો યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્||૨૩|| વિકારૈઃ સ્પૃશ્યતે જાતુ ન સ શારીરમાનસૈઃ| |૨૪| ઇતિ મદાત્યયનિદાનમ્||૧||
| निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्||२३|| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः| |२४| इति मदात्ययनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શારીરમાનસાનાં રોગાણાં મદ્યં કારણમિતિ કૃત્વા યઃ પુમાન્ જિતાત્મા મદ્યેભ્યો નિવૃત્તો બુદ્ધિપૂર્વકૃત્-વિમૃશ્યકારી, સ કદાચિચ્છારીરૈર્માનસૈર્વા વિકારૈર્ન સ્પૃશ્યતે-નાક્રમ્યતે| ઇતિ મદાત્યયઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસાનાં હેતુત્રયમધિષ્ટાનત્રયં બલોત્તરત્વં ચ (૨૪-૨૫) · Śloka ૨૫
અથ મદ્યવચ્ચેતોવિહતિકારણસામાન્યાન્મદાદીન્ લક્ષયતિ - - - - | રજોમોહાહિતાહારપરસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ||૨૪|| રસાસૃક્ઽઽચેતનાવાહિસ્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ| મદમૂર્ચ્છાયસન્ન્યાસા યથોત્તરબલોત્તરાઃ||૨૫||
अथ मद्यवच्चेतोविहतिकारणसामान्यान्मदादीन् लक्षयति - - - - | रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः||२४|| रसासृक्ऽऽचेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसन्न्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-રજઃપ્રધાનસ્ય મોહપ્રધાનસ્ય તથાઽપથ્યાહારપરસ્ય ત્રયો ગદાઃ સ્યુઃ-જાયેરન્| કિમ્ભૂતાઃ ? રસશ્ચાસૃક્ ચ ચેતના ચ, તા વહન્તિ યાનિ સ્રોતાંસિ, તેષાં રોધઃ સમુદ્ભવો-હેતુઃ, યેષાં તે રસાસૃક્ઽઽચેતનાવાહિસ્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ| મદમૂર્છાયસન્ન્યાસાઃ-એતત્સંજ્ઞાઃ| તે ચ યથોત્તરબલોત્તરાઃ| યો ય ઉત્તરો યથોત્તરમ્, બલસ્યોત્તરં-ઉત્કર્ષઃ, યથોત્તરં બલોત્તરં યેષાં ત એવમ્| મદાન્મૂર્છાયો બલવાન્ તસ્માદપિ સન્ન્યાસ ઇત્યર્થઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- રજઃપરઃ-દુર્લભં લિપ્સુઃ| મોહપરોદુર્બોધબુભુત્સુ| રસરક્તપ્રાણવાહિનાં ત્રયાણામન્તઃસ્ત્રોતસાં રોધઃ-અસમ્યગ્વહનમ્| હેતુત્રયેઽધિષ્ઠાનત્રયેઽપિ યથોત્તરાધિક્યં જ્ઞેયમ્, બલાદ્જિક્યાન્યથાઽનુપપત્તેઃ|
Adhikarana મદઃ સપ્તવિધઃ (૨૬) · Śloka ૨૬
અથ મદં લક્ષયતિ - - - - અથ મદનિદાનમ્| મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ચ રક્તમદ્યવિષૈરપિ| |૨૬|
अथ मदं लक्षयति - - - - अथ मदनिदानम्| मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि| |२६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અત્ર-એષુ મદાદિષુ મધ્યે, મદઃ સપ્તધા,-પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતેન રક્તેન મદ્યેન વિષેણ ચ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- મદસ્ય ભેદાનાહ-મદોઽત્રેતિ| દોષૈસ્ત્રયો ભેદાઃ|
Adhikarana વાતજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૬-૨૭) · Śloka ૨૭
| સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષશ્ચલઃ સ્ખલિતચેષ્ટિતઃ||૨૬|| રૂક્ષશ્યાવારુણતનુર્મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્| |૨૭|
| सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलः स्खलितचेष्टितः||२६|| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતોદ્ભવે મદે સતિ પુમાન્ સક્તાનલ્પદ્રુતાભાષણાદિલક્ષણો ભવેત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- વાતજલક્ષણમાહ-સક્તાનલ્પેતિ| ચલં-સકમ્પમ્|સ્ખલિતં-સપ્રતિબન્ધમ્|
Adhikarana પિત્તજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭
| પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ||૨૭||
| पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પિત્તેન ક્રોધનાદિલક્ષણઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- પિત્તેન ક્રોધનાદિલક્ષણઃ|
Adhikarana કફજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯
સ્વલ્પસમ્બદ્ધવાક્પાણ્ડુઃ કફાદ્ધ્યાનપરોઽલસઃ| ||૨૯||
स्वल्पसम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्ध्यानपरोऽलसः| ||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કફાત્ સ્વલ્પસમ્બદ્ધવાગાદિલક્ષણઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- કફજલક્ષણમાહ-સ્વલ્પસમ્બદ્ધવાગિતિ|
Adhikarana સન્નિપાતજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૮) · Śloka ૨૮
| સર્વાત્મા સન્નિપાતેન|૨૮|
| सर्वात्मा सन्निपातेन|२८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સર્વાત્મા-સર્વદોષલક્ષણઃ, સન્નિપાતેન|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- સર્વજલક્ષણમાહ-સર્વાત્મેતિ|
Adhikarana રક્તજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૮-૨૯) · Śloka ૨૯
| રક્તાત્સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા||૨૮|| પિત્તલિઙ્ગં ચ| |૨૯|
| रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता||२८|| पित्तलिङ्गं च| |२९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-રક્તાત્-રક્તમદાત્, સ્તબ્ધદૃષ્ટિતા તથા પિત્તમદલિઙ્ગં ચ સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- રક્તજલક્ષણમાહ-રક્તાદિતિ|
Adhikarana મદ્યજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯
મદ્યેન વિકૃતેહાસ્વરાઙ્ગતા| |૨૯|
मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता| |२९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મદ્યેન મદે વિકૃતા ચેષ્ટા તથા સ્વરસ્ય વિકૃતત્વમઙ્ગસ્ય ચ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- મદ્યજલક્ષણમાહ-મદ્યેનેતિ|
Adhikarana વિષજસ્ય લક્ષણમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯
| વિષે કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકસ્તુ સઃ||૨૯||
| विषे कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकस्तु सः||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વિષે-વિષોત્થે મદે, કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સ્યાત્| સ ચ-વિષમદઃ, સર્વેભ્યોઽધિકઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- વિષજલક્ષણમાહ-વિષે કમ્પ ઇતિ|
Adhikarana રક્તજાદિષુ દોષાનુબન્ધઃ (૩૦-૨) · Śloka ૨
લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ| |૩૦| ઇતિ મદનિદાનમ્||૨||
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु| |३०| इति मदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શોણિતાદ્યુત્થેષુ મદેષુ વાતાદીન્ લક્ષયેત્-જાનીયાત્| કુતઃ ? લક્ષણોત્કર્ષાત્-સ્વસ્વલક્ષણોત્કર્ષેણ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- અદોશજેષ્વપિ દોષાનુબન્ધમાહ-લક્શયેદિતિ| નાત્ર યથાસઙ્ખ્યમ્| કિન્તુ યથાસમ્ભવમ્|
Adhikarana મૂર્છાયશ્ચતુર્વિધઃ, વાતજસ્ય લક્ષણમ્ (૩૦-૩૧) · Śloka ૩૧
અથ મૂર્ચ્છાયં લક્ષયતિ - - - - અથ મૂર્ચ્છાયનિદાનમ્| | અરુણં કૃષ્ણનીલં વા ખં પશ્યન્પ્રવિશેત્તમઃ||૩૦|| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપથુર્ભ્રમઃ| કાર્શ્યં શ્યાવારુણા છાયા મૂર્છાયે મારુતાત્મકે||૩૧||
अथ मूर्च्छायं लक्षयति - - - - अथ मूर्च्छायनिदानम्| | अरुणं कृष्णनीलं वा खं पश्यन्प्रविशेत्तमः||३०|| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः| कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतात्मके||३१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મારુતોદ્ભવે મૂર્છાયે અરુણાદ્યન્યતમવર્ણમાકાશં પશ્યન્ પુમાંસ્તમઃ પ્રવિશેત્-મૂઢાવસ્થાં પ્રાપ્નોતિ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત-સંજ્ઞાં લભેત્| હૃત્પીડાવેપથુભ્રમયુતસ્તથા કાર્શ્યાદિ ચ સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- મૂર્ચ્છાયસ્ય તુ દોષજા એવ ચત્વારો ભેદાઃ તત્ર વાતજલક્ષણમાહ-અરુણમિતિ| તમઃ પ્રવિષેત્-અજ્ઞાનવ્યાત્પો ભવેત્| પ્રતિબુધ્યેત-તમસો નિર્ગચ્છેત્|
Adhikarana પિત્તજસ્ય લક્ષણમ્ (૩૨-૩૩) · Śloka ૩૩
પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્તમઃ| વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃટ્તાપપીડિતઃ||૩૨|| ભિન્નવિણ્નીલપીતાભો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ| |૩૩|
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः||३२|| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः| |३३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પિત્તેન મૂર્છાયે રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યંસ્તમઃ પુમાન્ વિશેત્-મૂઢાવસ્થાં પ્રાપ્નુયાત્| સહ સ્વદેન વિબુધ્યેત-સંજ્ઞાં લભતે| તથા દાહાદિપીડિતસ્તથા ભિન્નવિડાદિકઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- પિત્તજલક્ષણમાહ-પિત્તેનેતિ| દાહઃ-અગ્નિનેવ દુઃખમ્| તાપઃ-સુર્યેણેવ|
Adhikarana કફજસ્ય લક્ષણમ્ (૩૩-૩૪) · Śloka ૩૪
| કફેન મેઘસંકાશં પશ્યન્નાકાશમાવિશેત્||૩૩|| તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યેત સહૃલ્લાસઃ પ્રસેકવાન્| ગુરુભિઃ સ્તિમિતૈરઙ્ગૈરાર્દ્રચર્માવનદ્ધવત્||૩૪||
| कफेन मेग़संकाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्||३३|| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासः प्रसेकवान्| गुरुभिः स्तिमितैरङ्गैरार्द्रचर्मावनद्धवत्||३४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કફેન મૂર્ચ્છાયે મેઘાભમાકાશં પશ્યંસ્તમ આવિશેત્, ચિરેણ ચ બુધ્યેત-સંજ્ઞા લભતે| હૃલ્લાસાદિમાન્, તથાઽઽદ્રેણ ચર્મણાઽવનદ્ધો-વેષ્ટિત ઇવ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- કફજલક્ષણમાહ-કફેનેતિ| સ્તિમિતૈઃ-આર્દ્રૈઃ| આર્દ્રચર્માવનદ્ધવત્-[અ]યથાબુદ્ધિં જનયદ્ભિઃ|
Adhikarana ત્રિદોષજસ્ય લક્ષણમ્ (૩૫-૩૬) · Śloka ૩૬
સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દોષૈરપસ્માર ઇવાપરઃ| પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૩૫|| ઇતિ મૂર્ચ્છાયનિદાનમ્|૩૬|
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवापरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३५|| इति मूर्च्छायनिदानम्|३६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ત્રિભિર્દોષૈર્યો મૂર્ચ્છાયઃ સર્વાકારઃ સોઽપરોઽપસ્માર ઇવાશુ-શીઘ્રમેવ, પુરુષં નિશ્ચેષ્ટં પાતયતિ| વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ-અપસ્મારોત્થાનિ નિન્દ્યાનિ ચેષ્ટિતાનિ વર્જયિત્વા, અન્યત્સર્વં સમાનમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- સર્વજલક્ષણમાહ-સર્વાકૃતિરિતિ| રુગ્વિનિશ્ચયે (મા. નિ. મૂર્ચ્છા. શ્લો. ૧) - " ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ વિરુદ્ધાહારસેવિનઃ| વેગાઘાતાદભિઘાતાદ્ધીનસત્વસ્ય વા પુનઃ|| કરણાયતનેષૂગ્રા બાહ્યેષ્વાભ્યાન્તરેષુ ચ| નિવિષન્તે યદા દોષાસ્તદા મૂર્ચ્છાન્તુ માનવાઃ|| દ્રવસ્વભાવ ઇત્યેકે દ્દષ્ટા યદાભિમુહ્યતિ| ગુણાસ્તીવ્રતરત્વેન સ્થિતાસ્તુ વિષમદ્યયોઃ|| ત એવ તસ્માત્તાભ્યાં તુ મોહૌ સ્યાતાં યથોરિતોઉ| સ્તબ્ધાઙ્ગદ્દષ્ટિસ્ત્વસૃજા ગૂઢોશ્વાસશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ|| મદ્યેન વિલપંચ્છેતે નષ્ટવિભ્રાન્તમાનસઃ| ગાત્રાણિ વિક્ષિપન્ભૂમૌ જરાં યાવન્ન તત્|| વેપથુસ્વન્પતૃષ્ણાઃ સ્યુસ્તમશ્ચ વિષમૂર્ચ્છિતે| વેદિતવ્યં તીવ્રતરં યથાસ્વં વિષલક્ષણૈઃ|| મૂર્ચ્છા પિત્તતમઃપ્રાયા રજઃ પિત્તાનિલાદ્ભ્રમઃ| તમોવાતકફાતન્દ્રા નિદ્રા શ્લેષ્મતમોભવા|| યોઽનાયાસઃ શ્રમો દેહે પ્રભૂતશ્વાસવર્જિતઃ| ક્લમઃ સ ઇતિ વિજ્ઞેય ઇન્દ્રિયાર્થપ્રબાધકઃ|| હૃત્પીડા જૃમ્ભણં ગ્લાનિઃ સંજ્ઞાદોઉર્બલ્યમેવ ચ| મૂર્ચ્છાનાં પુર્વરૂપાણિ યથાસ્વં ચ વિભાવયેત્|| પૃથિવ્યાપસ્તમોરૂપં રક્તગન્ધસ્તદન્વયઃ| તસ્માદ્રક્તસ્ય ગન્ધેન મૂર્ચ્છન્તિ ભુવિ માનવાઃ||" ઇતિ|
Adhikarana મદમૂર્છાયયોરૌષધં વિના નિવૃત્તિઃ,સન્યાસસ્યૌષધૈકનિવર્ત્યત્વમ્ (૩૬) · Śloka ૩૬
ઇદાનીં સન્ન્યાસં લક્ષયિતુમાહ - - - - અથ સન્ન્યાસનિદાનમ્| દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્| સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ, સન્ન્યાસો નૌષધૈર્વિના||૩૬||
इदानीं सन्न्यासं लक्षयितुमाह - - - - अथ सन्न्यासनिदानम्| दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति, सन्न्यासो नौषधैर्विना||३६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મદાશ્ચ મૂર્ચ્છાયાશ્ચ મદમૂર્ચ્છાયાઃ, કૃતવેગેષુ દોષેષુ સત્સુ સ્વયમેવ-ઔષધં વિનાઽપિ, શામ્યન્તિ| સન્ન્યાસઃ પુનરૌષધૈર્વિના ન શાન્તિમેતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- મદમૂર્ચ્છયોરઓઉષધાભેદાન્મદભેદા અપિ મૂર્ચ્છાભેદત્વેનોક્તાઃ| મદાદીનામોઉષધં વિના નિવૃત્તિમાહ-દોષોષ્વિતિ| સન્ન્યાસસ્યૌષધૈકનિવર્ત્યત્વમાહ-સન્યાસ ઇતિ|
Adhikarana સંન્યાસસ્ય સંપ્રાપ્તિઃ સંન્યાસસ્ય લક્ષણમ્ (૩૭-૩૮) · Śloka ૩૮
વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ| સન્ન્યાસં સન્નિપતિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ||૩૭|| કુર્વન્તિ, તેન પુરુષઃ કાષ્ઠીભૂતો મૃતોપમઃ| મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે||૩૮||
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः||३७|| कुर्वन्ति, तेन पुरुषः काष्ठीभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાક્ ચ દેહશ્ચ મનશ્ચ, તેષાં ચેષ્ટાં-યથાસ્વલક્ષણાં, આક્ષિપ્ય મલાઃ-વાતપિત્તકફાઃ, સન્નિપતિતાઃ સન્તઃ-ત્રય એકકાર્યોદ્યતાઃ, સન્ન્યાસં કુર્વન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ ? અતિબલાસ્તથા પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ,-વિશેષેણ હૃદયાશ્રયાઃ| તેન-સન્ન્યાસેન, પુરુષઃ કાષ્ઠીભૂતઃ-સ્થાણુકુડ્યકલ્પઃ, તથા મૃતોપમઃ-તત્સદૃશો ભૂત્વા, અનન્તરં શીઘ્રં મ્રિયેત| યદિ શીઘ્રં ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે| મ્રિયેત ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- સન્ન્યાસસ્ય સમ્પ્રાત્પિમાહ-વાગ્દેહમનસામિતિ| સન્ન્યાસલક્ષણમાહ-તેનેતિ|
Adhikarana સંન્યાસસ્ત્વરયા ચિકિત્સ્યઃ (૩૯-૩) · Śloka ૩
શીઘ્રં ચિકિત્સનાજ્જીવેત્, ઇત્યત્રૈવોદાહરણાર્થમાહ - - - - અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાતટે| સન્ન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્||૩૯|| ઇતિ સન્ન્યાસનિદાનમ્||૩||
शीघ्रं चिकित्सनाज्जीवेत्, इत्यत्रैवोदाहरणार्थमाह - - - - अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| सन्न्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्||३९|| इति सन्न्यासनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અગાધે-અતલસ્પર્શે, સલિલૌઘે, તથા ગ્રાહબહુલે-મકરાદિપ્રાણહરપ્રાણિભૂયસિ, તથાઽતટે-અરોધસિ| તથા તસ્મિન્નિમજ્જન્તં નરમાશુ-શીઘ્રં, નિવર્તયેત્-તસ્માદુદ્ધરેત્, એવં સન્ન્યાસેઽપિ નિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્| અનેનોદાહરણેન મદા(હા)ત્યયત્વમસ્ય વ્યાધેઃ પ્રદર્શયન્ સ્વલ્પકાલહાપનમપ્યત્ર વ્યાધૌ ન કાર્યમિતિ દ્યોતયતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- સન્ન્યાસસ્ત્વરયા ચિકિત્સ્ય ઇત્યાહ-અગાધ ઇતિ| ઇતિ મદાદિનિદાનમ્|
Adhikarana યુક્તિવિયુક્તસ્ય મદ્યપાનસ્ય ફલમ્ (૪૦) · Śloka ૪૦
ઇદાનીં મદાત્યયનિદાનત્વાન્મદ્યસ્ય મદ્યેનૈવોપસંહારં કુર્વન્નાહ - - - - મદમાનરોષતોષપ્રભૃતિભિરરિભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ| યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન||૪૦||
इदानीं मदात्ययनिदानत्वान्मद्यस्य मद्येनैवोपसंहारं कुर्वन्नाह - - - - मदमानरोषतोषप्रभृतिभिररिभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન મદાદિભિર્નિજૈઃ-સહજાતૈઃ, [અરિભિઃ-] શત્રુભિર્દૃષ્ટાદૃષ્ટવિનાશકારિભિઃ, પરિષ્વઙ્ગઃ-અતિસંશ્લેષો, ભવતિ| ન કેવલં મદ્યેન મદાદ્યતિસઙ્ગઃ, યાવદ્યુક્તાયુક્તં સમં-તુલ્યં, સમ્પદ્યતે| યુક્તમનુષ્ઠેયમ્, અયુક્તમનનુષ્ઠેયમ્, તદુભયં સમં જાયતે, કાર્યાકાર્યં ન જાનાતીત્યર્થઃ| યતશ્ચૈવં તતો મદ્યપાને યુક્તેર્ગરીયસ્ત્વમ્| યુક્તિશ્ચ પ્રાગેવ દર્શિતા| "આર્યાદ્વિતીયદલભવલક્ષ્મ પ્રતિનિયતમવગમ્ય| ઉભયત્રાપ્યુપગીતિં વદન્તિ યત્યંશકૈર્ગદિતૈઃ||"
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana યુક્તિયુક્તસ્ય મદ્યપાનસ્ય ફલમ્ (૬) · Śloka ૬
પુનરપિ યુક્તિં પ્રદર્શયન્નાહ - - - - બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામયવયાંસિ| પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપં યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મદાત્યયાદિનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||
पुनरपि युक्तिं प्रदर्शयन्नाह - - - - बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामयवयांसि| प्रविभज्य तदनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मदात्ययादिनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બલકાલાદીન્ પ્રવિભજ્ય-બુદ્ધ્યા વિમૃશ્ય, તદનુરૂપં-તદ્યોગ્યં, યદિ પિબતિ તતોઽમૃતં પિબતિ| મદ્યવ્યાજેનામૃતમાસ્વાદયતીત્યર્થઃ| આર્યા| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને મદાત્યયાદિનિદાનં નામ ષષ્ટોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
આ૦ ર૦- ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| મદાત્યયનિદાનં ચ સમસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||