Adhikarana અધ્યાયોપક્રમઃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મદાત્યયનિદાનાદનન્તરમર્શોનિદાનારમ્ભો યુક્તઃ| યતઃ "અરિભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગ" (હૃ. નિ. અ. ૬|૪૦) ઇત્યુક્તમ્, અર્શાંસિ ચ રિપુસદૃશાનીતિ વક્ષ્યતિ, તસ્માદર્શોનિદાનં પ્રક્રમ્યતે|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦
Adhikarana અર્શસાં નિર્વચનમ્ (૨) · Śloka ૨
અથાતોઽર્શસાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|
अथातोऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વ્યાખ્યા પૂર્વવત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં સંપ્રાપ્તિઃ (૧-૨) · Śloka ૨
અરિવત્પ્રાણિનો માંસકીલકા વિશસન્તિ યત્| અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધતઃ||૧|| દોષાસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્| માંસાઙ્કુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાન્ જગુઃ||૨||
अरिवत्प्राणिनो मांसकीलका विशसन्ति यत्| अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधतः||१|| दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन्| मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અનેન સર્વેષામપ્યર્શસાં ગુદમેઢ્રાદિજાનાં સામાન્યેન સમ્પ્રાપ્ત્યાકૃતી નિરૂપયતિ| દોષાઃ-વાતાદયઃ, ત્વઙ્માંસમેદાંસિ દૂષયિત્વાઽપાનાદૌ યન્માંસાઙ્કુરાન્ કુર્વન્તિ તાનર્શાંસિ જગુઃ, તન્ત્રકૃત ઇતિ શેષઃ| આદિશબ્દેન કર્ણનાસાદીનાં ગ્રહણમ્| કિમ્ભૂતાન્ માંસાઙ્કુરાન્ ? વિવિધાકૃતીન્-નાનાસંસ્થાનાન્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં દ્વૈવિધ્યમ્ (૩) · Śloka ૩
સહજન્મોત્તરોત્થાનભેદાદ્દ્વેધા સમાસતઃ| શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ|૩|
सहजन्मोत्तरोत्थानभेदाद्द्वेधा समासतः| शुष्कस्राविविभेदाच्च|३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તાનિ ચ સમાસતઃ-સઙ્ક્ષેપતો, દ્વેધા-દ્વિપ્રકારાણિ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-સહેત્યાદિ| સહ જન્મના, સહજન્મ ચોત્તરં ચ સહજન્મોત્તરે, તયોરુત્થાનં સહજન્મોત્તરોત્થાનં, તેન ભેદો-વિશેષઃ, તસ્માત્| કાનિચિચ્છરીરેણ સહ જાતાનિ કાનિચિજ્જન્મોત્તરભાવીનિ| તથા, શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ દ્વેધા,-કાનિચિચ્છુષ્કાણિ કાનિચિત્સ્રાવીણિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana ગુદસ્ય સ્વરૂપમ્, ગુદે તિસ્રો બલ્યઃ તાસામર્થાનુગતાનિ નામાનિ ગુદૌષ્ઠસ્ય સ્વરૂપમ્, (૩-૫) · Śloka ૫
"અપાનાદૌ" ઇત્યુક્તમ્| અથ તદેવ ગુદાપરપર્યાયં લક્ષયતિ - - - - | ગુદઃ સ્થૂલાન્ત્રસંશ્રયઃ||૩|| અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલસ્તસ્મિંસ્તિસ્રોઽધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ સ્થિતાઃ| વલ્યઃ, પ્રવાહિણી તાસામન્તર્મધ્યે વિસર્જની||૪|| બાહ્યા સંવરણી તસ્યા ગુદૌષ્ઠો બહિરઙ્ગુલે| યવાધ્યર્ધઃ પ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્||૫||
"अपानादौ" इत्युक्तम्| अथ तदेव गुदापरपर्यायं लक्षयति - - - - | गुदः स्थूलान्त्रसंश्रयः||३|| अर्धपञ्चाङ्गुलस्तस्मिंस्तिस्रोऽध्यर्धाङ्गुलाः स्थिताः| वल्यः, प्रवाहिणी तासामन्तर्मध्ये विसर्जनी||४|| बाह्या संवरणी तस्या गुदौष्ठो बहिरङ्गुले| यवाध्यर्धः प्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम्||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સ્થૂલાન્ત્રં સંશ્રયઃ-આશ્રયો, યસ્ય સ એવંવિધો ગુદઃ| સ્થૂલં યદન્ત્રં તત્ર પ્રતિબદ્ધ ઇત્યર્થઃ| કિંપ્રમાણોઽસૌ ? અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલઃ| અર્ધેનોનાનિ પઞ્ચ-અર્ધપઞ્ચ| શાકપાર્થિવાદિત્વાત્સમાસઃ| અર્ધપઞ્ચ અઙ્ગુલાનિ યસ્ય સોઽર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલઃ,-સાર્ધચતુરઙ્ગુલપરિમાણઃ| તસ્મિન્-ગુદે, તિસ્રો વલ્યઃ-ત્રિસઙ્ખ્યાઃ સ્થિતાઃ| કિંપરિમાણાઃ ? અધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ, અધિકમર્ધમઙ્ગુલં પ્રત્યેકં પરિમાણં યાસાં તા એવમ્| અથ તાંસાં-તિસૃણામ્, અર્થાનુગતાનિ નામાન્યાહ-તત્ર-મલપ્રવાહણાદન્તઃ-અન્તરે સ્થિતા વલી, પ્રવાહિણીતિ કથ્યતે| મધ્યે-મધ્યસ્થિતા વલી, મલસ્ય પ્રવહતો બહિર્વિસર્જનાત્ વિસર્જનીતિ ભણ્યતે| ગુદસ્ય બાહ્યે સ્થિતા મલસ્ય સંવરણાત્ સંવરણીત્યુચ્યતે| તસ્યાઃ-સંવરણીસંજ્ઞાયા વલેઃ, અઙ્ગુલે-તત્પરિમાણે, બહિઃ-બાહ્યે, ગુદૌષ્ઠઃ સ્થિતઃ| પ્રમાણેન-પરિમાણતો, ગુદૌષ્ઠૌ યવાધ્યર્ધઃ-સાર્ધયવપ્રમાણઃ| તતો-ગુદૌષ્ઠાત્, પરં-પરતો બહિઃ, રોમાણ્યત્ર ગુદે, જાયન્તે|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana સહોત્થાનામર્શસાં હેતુરસાધ્યત્વં ચ કુલોદ્ભવાનાં સર્વેષાં રોગાણામસાધ્યત્વમ્ (૬-૭) · Śloka ૭
તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં વલીબીજોપતપ્તતા| અર્શસાં, બીજતપ્તિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ||૬|| દૈવાચ્ચ, તાભ્યાં કોપો હિ સન્નિપાતસ્ય તાન્યતઃ| અસાધ્યાન્વેવમાખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ||૭||
तत्र हेतुः सहोत्थानां वलीबीजोपतप्तता| अर्शसां, बीजतप्तिस्तु मातापित्रपचारतः||६|| दैवाच्च, ताभ्यां कोपो हि सन्निपातस्य तान्यतः| असाध्यान्वेवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः||७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તત્રેતિ નિર્ધારણે, સહજોત્તરકાલભાવિષ્વર્શઃસુ મધ્યે, સહોત્થાનામર્શસાં હેતુઃ વલીબીજોપતપ્તતા| વલ્યાઃ-સમ્બન્ધિ બીજં-શુક્રાર્તવાંશો, યસ્માત્સા વલી ઉત્પદ્યતે| ઉપતપ્તસ્ય ભાવ ઉપતપ્તતા,-અર્શોવિકારકરણસમર્થૈર્વાતપિત્તકફૈઃ પીડનં, બલીબીજસ્યોપતપ્તતોચ્યતે| સા ચ બીજોપતપ્તિઃ-બીજોપતાપો, માતાપિત્રપચારતઃ| માતા ચ પિતા ચ માતાપિતરૌ, તયોરપચારઃ-અપરાધ આહારવિહારાદિકૃતઃ, તસ્માત્| તથા દૈવાત્-તથાવિધાત્ પ્રાક્કૃતાદશુભકર્મણો, બીજોપતપ્તિઃ| તાભ્યાં-માતાપિત્રપચારદૈવાભ્યાં, યસ્માત્સન્નિપાતસ્ય કોપઃ, તસ્માત્તાનિ-અર્શાંસિ, અસાધ્યાનિ| એવં-અનેન પ્રકારેણ, પ્રાણિનાં સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવા આખ્યાતાઃ| બીજોપતપ્તત્વાદસાધ્યા ઇત્યર્થઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana સહજાનાં લક્ષણમ્ (૮) · Śloka ૮
સહજાનિ વિશેષેણ રૂક્ષદુર્દર્શનાનિ ચ| અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ||૮||
सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि च| अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સહજાન્યર્શાંસિ વિશેષેણ રૂક્ષાદિગુણયુતાનિ ભવન્તિ| વિશેષેણેત્યનેનૈતદ્ દ્યોતયતિ,-ઉત્તરજાતાન્યપ્યેવંભૂતાનિ ભવન્તીતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana જન્મોત્તરજાનામર્શસાં ષડ્વિધત્વમ્ (૯) · Śloka ૯
ષોઢાઽન્યાનિ પૃથગ્દોષસંસર્ગનિચયાસ્રતઃ| |૯|
षोढाऽन्यानि पृथग्दोषसंसर्गनिचयास्रतः| |९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અન્યાનિ-ઉત્તરજાતાન્યર્શાંસિ, ષટ્પ્રકારાણિ| પૃથગ્દોષૈર્વાતપિત્તકફૈસ્ત્રીણિ, તથા સંસર્ગેણૈકં, તથા નિચયેન [ એકં ] તથા રક્તેન [એકં], ઇતિ ષટ્ત્વમ્| ષોઢાશબ્દઃ પૃષોદરાદિઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana શુષ્કાર્દ્રાર્શસાં દોષાનુબન્ધઃ (૯) · Śloka ૯
| શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્રપિત્તતઃ||૯||
| शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्रपित्ततः||९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-"શુષ્કસ્રાવિવિભેદાચ્ચ દ્વિધા" (શ્લો. ૩) ઇત્યુક્તમ્| તત્ર શુષ્કાણિ પ્રાયેણ વાતકફાભ્યાં વ્યસ્તસમસ્તાભ્યામ્| યાનિ ત્વાર્દ્રાણિ તાન્યસ્રપિત્તતઃ, તથૈવ વ્યસ્તસમસ્તાભ્યાં ભવન્તિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં નિદાનમ્ (૧૦-૧૫) · Śloka ૧૫
દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તસ્તેન સાદિતે| અગ્નૌ, મલેઽતિનિચિતે, પુનશ્ચાતિવ્યવાયતઃ||૧૦|| યાનસઙ્ક્ષોભવિષમકઠિનોત્કટકાસનાત્| બસ્તિનેત્રાશ્મલોષ્ઠોર્વીતલચૈલાદિઘટ્ટનાત્||૧૧|| ભૃશં શીતામ્બુસંસ્પર્શાત્પ્રતતાતિપ્રવાહણાત્| વાતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્||૧૨|| જ્વરગુલ્માતિસારામગ્રહણીશોફપાણ્ડુભિઃ| કર્શનાદ્વિષમાભ્યશ્ચ ચેષ્ટાભ્યો, યોષિતાં પુનઃ||૧૩|| આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્| ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલમ્||૧૪|| પાયોર્વલીષુ તં ધત્તે તાસ્વભિષ્યણ્ણમૂર્તિષુ| જાયન્તેઽર્શાંસિ|૧૫|
दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तस्तेन सादिते| अग्नौ, मलेऽतिनिचिते, पुनश्चातिव्यवायतः||१०|| यानसङ्क्षोभविषमकठिनोत्कटकासनात्| बस्तिनेत्राश्मलोष्ठोर्वीतलचैलादिघट्टनात्||११|| भृशं शीताम्बुसंस्पर्शात्प्रततातिप्रवाहणात्| वातमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात्||१२|| ज्वरगुल्मातिसारामग्रहणीशोफपाण्डुभिः| कर्शनाद्विषमाभ्यश्च चेष्टाभ्यो, योषितां पुनः||१३|| आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात्| ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मलम्||१४|| पायोर्वलीषु तं धत्ते तास्वभिष्यण्णमूर्तिषु| जायन्तेऽर्शांसि|१५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પ્રાક્-પૂર્વં સર્વરોગવિદાને, દોષપ્રકોપહેતુઃ [ ઉક્તો-] દર્શિતઃ| તેન-દોષપ્રકોપકારણેન, વહ્નૌ સાદિતે-મન્દત્વં ગમિતે| અગ્નિમાન્દ્યાદાહારઃ સમ્યક્પાકમગચ્છન્ ભૂયસા મલત્વેનૈવ સમ્પદ્યતે| તત ઇદમાહ-મલેઽતિનિચિતે| મલે-પુરીષાખ્યે, અતિનિચિતે-પ્રવૃદ્ધે માંસાઙ્કુરજનનયોગ્યે, વાયુરપાનાખ્યઃ પાયોઃ સમ્બન્ધિનીષુ વલીષુ, તં મલં નિચિતં ધત્તે| તદ્દેશમલવ્યતિસમ્પર્કાત્તા વલયોઽભિષ્યણ્ણમૂર્તયઃ પ્રક્લિન્નદેહાઃ સમ્પદ્યન્તે| તાસુ ચાભિષ્યણ્ણમૂર્તિશ્વર્શાંસિ જાયન્તે| ઇત્યુત્તરકાલજાનામર્શસાં સમ્પ્રાપ્તિઃ| તથા ચ કેન વાયુઃ કુપિતો મલં ધત્તે ? ઇત્યાહ-પુનશ્ચાતિવ્યવાયત ઇત્યાદિ| પુનરિતિ નિર્દેશાત્ પૂર્વોક્તેન હેતુના વાયુઃ કુપિતઃ, તથાઽતિવ્યવાયાદિભિઃ કુપિત ઇતિ ગમયતિ| બસ્ત્યાદીનાં ઘટ્ટનેન સમ્બન્ધઃ| પ્રતતાતિપ્રવાહણેન દોષાદિવેગાનાં પ્રવર્તનમ્| વાતમૂત્રશકૃદ્વેગાનાં તૂદીરણમિહોક્તમિતિ પ્રવાહણોદીરણયોર્દ્વયોરુપાદાનમ્| જ્વરાદિભિઃ કર્ષણાદિતિ યોજ્યમ્| વિષમાભ્યશ્ચ ચેષ્ટાભ્ય ઇતિ સાહસાદિવિષમાચરણાદિકાભ્યઃ| યોષિતાં પુનરીતિ પુનઃશબ્દેન પૂર્વોક્તેભ્યઃ પ્રકારેભ્યઃ પ્રકારાન્તરમામગર્ભપ્રપતનાદિકં ગૃહ્યતે| ઈદૃશૈરપરૈરપ્યનિર્દિષ્ટૈરિહ તત્પ્રકોપહેતુભિર્વાયુઃ કુપિત ઇતિ યોજ્યમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં પૂર્વલક્ષણમ્ (૧૫-૨૦) · Śloka ૨૦
| તત્પૂર્વલક્ષણં મન્દવહ્નિતા||૧૫|| વિષ્ટમ્ભઃ સક્થિસદનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ| સાદોઽઙ્ગે નેત્રયોઃ શોફઃ શકૃદ્ભેદોઽથવા ગ્રહઃ||૧૬|| મારુતઃ પ્રચુરો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્| સરુક્ સપરિકર્તશ્ચ કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ સ્વનન્||૧૭|| અન્ત્રકૂજનમાટોપઃ ક્ષામતોદ્ગારભૂરિતા| પ્રભૂતં મૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમકોઽમ્લકઃ||૧૮|| શિરઃપૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ણતા| તન્દ્રેન્દ્રિયાણાં દૌર્બલ્યં ક્રોધો દુઃખોપચારતા||૧૯|| આશઙ્કા ગ્રહણીદોષપાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ| |૨૦|
| तत्पूर्वलक्षणं मन्दवह्निता||१५|| विष्टम्भः सक्थिसदनं पिण्डिकोद्वेष्टनं भ्रमः| सादोऽङ्गे नेत्रयोः शोफः शकृद्भेदोऽथवा ग्रहः||१६|| मारुतः प्रचुरो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन्| सरुक् सपरिकर्तश्च कृच्छ्रान्निर्गच्छति स्वनन्||१७|| अन्त्रकूजनमाटोपः क्षामतोद्गारभूरिता| प्रभूतं मूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूमकोऽम्लकः||१८|| शिरःपृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्णता| तन्द्रेन्द्रियाणां दौर्बल्यं क्रोधो दुःखोपचारता||१९|| आशङ्का ग्रहणीदोषपाण्डुगुल्मोदरेषु च| |२०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તેષામર્શસાં પૂર્વલક્ષણં તત્પૂર્વલક્ષણં મન્દવહ્નિતેત્યાદિકં શકૃદ્ગ્રહપર્યન્તમ્| અત્ર ચ પૂર્વલક્ષણમધ્યે "શકૃદ્ભેદોઽથવા ગ્રહઃ" ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્, કસ્યચિત્પુરુષસ્યોત્પિત્સુષ્વર્શઃસુ ભિન્નવર્ચસ્ત્વં કસ્યચિદ્બદ્ધવર્ચસ્ત્વમિત્યથવાશબ્દસ્યાર્થઃ| મારુત ઇતિ સામર્થ્યાદપાનાખ્યઃ, પ્રાયો-ભૂયિષ્ઠં કૃત્વા, નાભેરધશ્ચરન્-ગચ્છન્, પ્રચુરો ભવતિ| તથા, મૂઢો-મૂઢ ઇવ મૂઢઃ| ક્રિયામાત્મીયાં હિત્વેવ વર્તમાનઃ| તથા, સરુક્-સશૂલઃ| તથા, સહ પારિકર્તેન વર્તતે સપરિકર્તઃ| છિન્દન્નિવ કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ, સ્વનન્-શબ્દાયમાનઃ| તથા, અન્ત્રકૂજનાદિકં ભવતિ| તથા ચ ગ્રહણીદોષાદિષ્વાશઙ્કા ભવતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં સામાન્યલક્ષણમ્ (૨૦-૨૮) · Śloka ૨૮
| એતાન્યેવ વિવર્દ્ધન્તે જાતેષુ હતનામસુ||૨૦|| નિવર્તમાનોઽપાનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ| ક્ષોભયન્નનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીરગાન્||૨૧|| તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્ ધાતૂંશ્ચ સાશયાન્| મૃદ્ગાત્યગ્નિં તતઃ સર્વો ભવતિ પ્રાયશોઽર્શસઃ||૨૨|| કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામોઽતિનિષ્પ્રભઃ| અસારો વિગતચ્છાયો જન્તુજુષ્ટ ઇવ દ્રુમઃ||૨૩|| કૃત્સ્નૈરુપદ્રવૈર્ગસ્તો યથોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ| તથા કાસપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ||૨૪|| ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ| ક્લૈબ્યબાધિર્યતૈમિર્યશર્કરાશ્મરિપીડિતઃ||૨૫|| ક્ષામભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી| સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભિપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્||૨૬|| ગુદેન સ્રવતા પિચ્છાં પુલાકોદકસન્નિભામ્| વિબદ્ધમુક્તં શુષ્કાર્દ્રં પક્કામં ચાન્તરાઽન્તરા||૨૭|| પાણ્ડુ પીતં હરિદ્રક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે| |૨૮|
| एतान्येव विवर्द्धन्ते जातेषु हतनामसु||२०|| निवर्तमानोऽपानो हि तैरधोमार्गरोधतः| क्षोभयन्ननिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीरगान्||२१|| तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान् धातूंश्च साशयान्| मृद्गात्यग्निं ततः सर्वो भवति प्रायशोऽर्शसः||२२|| कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामोऽतिनिष्प्रभः| असारो विगतच्छायो जन्तुजुष्ट इव द्रुमः||२३|| कृत्स्नैरुपद्रवैर्गस्तो यथोक्तैर्मर्मपीडनैः| तथा कासपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः||२४|| क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः| क्लैब्यबाधिर्यतैमिर्यशर्कराश्मरिपीडितः||२५|| क्षामभिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी| सर्वपर्वास्थिहृन्नाभिपायुवङ्क्षणशूलवान्||२६|| गुदेन स्रवता पिच्छां पुलाकोदकसन्निभाम्| विबद्धमुक्तं शुष्कार्द्रं पक्कामं चान्तराऽन्तरा||२७|| पाण्डु पीतं हरिद्रक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते| |२८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-એતાન્યેવ-ગ્રહણીદોષાદીનિ, હતનામસુ-અર્શઃસુ, જાતેષુ વિવર્દ્ધન્તે-વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ| સ૦-તૈઃ-અર્શોભિઃ, અધોમાર્ગરોધાદપાનો નિવર્તમાન ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ સર્વા(અન્યા)નનિલાન્-સમાનોદાનવ્યાનપ્રાણાન્, સર્વેન્દ્રિયશરીરગાન્ પ્રત્યાહરણરૂપતયા ક્ષોભયન્-સંરમ્ભાન્ કુર્વન્, તથા મૂત્રાદીન્, તથા ધાતૂન્-રસાદીંશ્ચ, સાશયાન્-સહાધારેણ વર્તમાનાન્, ક્ષોભયન્નગ્નિં મૃદ્ગાતિ-મન્દીકરોતિ| તતઃ-અગ્નિમાર્દવાદિકાત્ કારણાત્, પ્રાયેણાર્શસો-દુર્નામવાન્, કૃશાદિકઃ સ્યાત્| અર્શસ ઇત્યત્ર "અર્શાદિત્વાત્" અચ્| વિગતચ્છાયો દ્રુમો જન્તુજુષ્ટઃ પત્રૌઘવિરહાદ્યથા છાયારહિતઃ, તથૈવાર્શસઃ શોભારહિત ઇતિ શ્લેષોપમાલઙ્કારઃ| તથેતિ ન કેવલં પૂર્વોક્તૈરુપદ્રવૈર્ગ્રસ્તઃ, અપિ તુ કાસાદિભિરપીત્યર્થઃ| ક્લેષ્યેત્યાદિ| અશ્મરિપીડિત ઇત્યત્ર "ઙ્યાપોઃ" ઇત્યાદિના બહુલવચનાદ્ધ્રસ્વઃ| અથવા, 'અશ્મનિ પીડિતઃ' ઇતિ પાઠઃ| ક્ષામો ભિન્નશ્ચ સ્વરો યસ્ય સ એવમ્| તથા, ધ્યાયન્-ચિન્તાવ્યાપ્તઃ| તથા, નિષ્ઠીવનાદિભિર્યુતઃ| તથા, ગુદેન પિચ્છાં પુલાકોદકસન્નિભાં સ્રવતા વિબદ્ધાદિકમુપવેશ્યતે| અપ્રાપ્તપાકં ધાન્યં પુલાકશબ્દવાચ્યમ્| આગમઃ-"ધાન્યં પુલાકોઽનિષ્પન્નમ્" ઇતિ| અથવા, પુલાકઃ-કુત્સિતં ધાન્યમ્, તસ્યોદકેન તુલ્યામ્| અન્યે તુ યવગોધૂમાદિસ્વેદઃ પુલાકોદકમિત્યાહુઃ, તેન તુલ્યામ્| વિબદ્ધમુક્તમિતિ કદાચિદુદાવૃત્તં કદાચિદનુદ્વૃત્તં ભવતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana વાતાર્શસાં લક્ષણમ્ (૨૮-૩૪) · Śloka ૩૪
વાતાર્શસાં લક્ષણમાહ - - - - ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમિચિમાન્વિતાઃ||૨૮|| મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાઃ ખરાઃ| મિથો વિસદૃશા વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિશ્ફુટિતાનનાઃ||૨૯|| બિમ્બીકર્કન્ધુખર્જૂરકાર્પાસીફલસન્નિભાઃ| કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ||૩૦|| શિરઃપાર્શ્વાંસકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણાભ્યધિકવ્યથાઃ| ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગ્રહારોચકપ્રદાઃ||૩૧|| કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ| તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્||૩૨|| રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે| કૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ક્રશ્ચ જાયતે||૩૩|| ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસમ્ભવસ્તત એવ ચ|૩૪|
वातार्शसां लक्षणमाह - - - - गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः||२८|| म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाः खराः| मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विश्फुटिताननाः||२९|| बिम्बीकर्कन्धुखर्जूरकार्पासीफलसन्निभाः| केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः||३०|| शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाभ्यधिकव्यथाः| क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः||३१|| कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः| तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम्||३२|| रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते| कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्क्रश्च जायते||३३|| गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च|३४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વાતાધિકા ગુદજાઃ શુષ્કાદિગુણયુક્તાઃ| વિષમાઃ-વિષમસંસ્થાના ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગાદિદુઃસંસ્થિતાઃ| પરુષાઃ-શાકપત્રાદિતુલ્યસ્પર્શાઃ| મિથો વિસદૃશાઃ-પરસ્પરમતુલ્યસન્નિવેશાઃ| વક્રાઃ-ધનુષ્કોટ્યાદિવત્| તથા, તીક્ષ્ણાઃ-દર્ભાઙ્કુરવત્| વિસ્ફુટિતં-કેસરાદિવત્, આનનં યેષાં ત એવમ્| બિમ્બ્યાદ્યનેકોપમાનોપાદાનં તેષાં વિચિત્રરૂપદર્શનાર્થમ્| શિર આદિષ્વધિકવ્યથાઃ| તથા, ક્ષવથ્વાદિપ્રદાઃ| તથા, કાસાદિકૃતઃ| તૈરાર્તઃ-પીડિતો, ગ્રથિતાદિકમુપવેશ્યતે| કૃષ્ણત્વગાદિશ્ચ સ્યાત્| તત એવ ચ ગુદાઙ્કુરેભ્યો ગુલ્માદિસમ્ભવઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana પિત્તાર્શસાં લક્ષણમ્ (૩૪-૩૭) · Śloka ૩૭
| પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપ્તાસિતપ્રભાઃ||૩૪|| તન્વસ્રસ્રાવિણો વિસ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાહ્| શુકજિહ્વાયકૃત્ઽઽખણ્ડજલૌકોવક્ક્રસન્નિભાઃ||૩૫|| દાહપાકજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્ચ્છારુચિતમોહદાઃ| સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ||૩૬|| યવમધ્યા હરીત્પીતહારિદ્રત્વઙૂનખાદયઃ| |૩૭|
| पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तप्तासितप्रभाः||३४|| तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाह्| शुकजिह्वायकृत्ऽऽखण्डजलौकोवक्क्रसन्निभाः||३५|| दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्च्छारुचितमोहदाः| सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः||३६|| यवमध्या हरीत्पीतहारिद्रत्वङूनखादयः| |३७|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પિત્તાર્શસાં નીલમુખા ઇત્યાદિ લક્ષણં હારિદ્રત્વઙ્નખાદય ઇતિપર્યન્તમ્| તનુ-અચ્છં, અસ્રં-રક્તં, નિત્યં સ્રવન્તિ, ઇતિ "આભીક્ષ્ણ્યે" ણિનિઃ| તથા, તનવો-ન ઘનાઃ, શ્લેષ્મ-ગુદાઙ્કુરવત્| મૃદવઃ-શિરીષપુષ્પાદિવત્| શ્લથાઃ-સ્વિન્નમાંસાદિવત્| શુકજિહ્વેત્યાદિ બહૂપમાત્વં પૂર્વવત્ સંસ્થાનવર્ણવૈચિત્ર્યાર્થમ્| દ્રવાદીનાં વર્ચસા સમ્બન્ધઃ| યવમધ્યાઃ-યવમધ્યસંસ્થાનાઃ| હરિતો-દૂર્વાવર્ણાઃ, પીતા હારિદ્રાશ્ચ ત્વગાદયો યેષાં ત એવમ્| આદિશબ્દેન નયનવિણ્મૂત્રાદયો ગૃહ્યન્તે|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana કફાર્શસાં લક્ષણમ્ (૩૭-૪૨) · Śloka ૪૨
| શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ||૩૭|| ઉચ્છૂનોપચિતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ| પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ||૩૮|| કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ| વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુબસ્તિનાભિવિકર્તિનઃ||૩૯|| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ| મેહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરજ્વરકારિણઃ||૪૦|| ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દિરામપ્રાયવિકારદાઃ| વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાઃ સપ્રવાહિકાઃ||૪૧|| ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ| |૪૨|
| श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः||३७|| उच्छूनोपचिताः स्निग्धाः स्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः| पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः||३८|| करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः| वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्तिनः||३९|| सकासश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः| मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः||४०|| क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः| वसाभसकफप्राज्यपुरीषाः सप्रवाहिकाः||४१|| न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः| |४२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શ્લેષ્માર્શસાં મહામૂલાદિકં લક્ષણં પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદ્યન્તમ્| બહ્વનિલા ઇત્યનેન પિત્તો[ત્તરા ઇત્યનેન શ્લેષ્મો]લ્બણા ઇત્યનેન ચ નિર્દેશેન સર્વેષામેવાર્શસાં ત્રિદોષજત્વં દ્યોતયતિ| તેન સર્વાણ્યર્શાંસિ ત્રિદોષજાનિ, ભૂયસા તુ વ્યપદેશ ઇતિ વેદ્યમ્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana દ્વિદોષાર્શસાં લક્ષણમ્ (૪૨) · Śloka ૪૨
| સંસૃષ્ટલિઙ્ગાઃ સંસર્ગાત્|૪૨|
| संसृष्टलिङ्गाः संसर्गात्|४२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સંસર્ગાદ્ગુદાઙ્કુરાઃ સંસૃષ્ટલિઙ્ગાઃ-સંસૃષ્ટરૂપાઃ, સ્યુઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana ત્રિદોષાર્શસાં લક્ષણમ્ (૪૨) · Śloka ૪૨
| નિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ||૪૨||
| निचयात्सर्वलक्षणाः||४२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-નિચયાત્-સન્નિપાતાત્, સર્વલક્ષણાઃ-દોષત્રયલક્ષણયુતાઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana રક્તાર્શસાં લક્ષણમ્ (૪૩-૪૫) · Śloka ૪૫
રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ| વટપ્રરોહસદૃશા ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ||૪૩|| તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિટ્પ્રતિપીડિતાઃ| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ||૪૪|| ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ| હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ||૪૫||
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः| वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः||४३|| तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्प्रतिपीडिताः| स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः||४४|| भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः| हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः||४५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-રક્તોલ્બણાઃ-રક્તાધિકાઃ, ગુદેકીલાઃ પિત્તસ્યાકૃત્યા-લક્ષણેન, સમન્વિતા ઇત્યાદિકં કલુષેન્દ્રિય ઇતિ યાવદેષાં લક્ષણં બોધ્યમ્| ગુદાઙ્કુરા ઇતિ પ્રકૃતેઽપિ ગુદેકિલા ઇત્યુક્તં વૈચિત્ર્યાર્થમ્| તે ચ ગુદેકીલા અતિદુષ્ટમુષ્ણં ચ સહસા-અચિન્તિતમેવ શૂલાદિલિઙ્ગૈઃ, રક્તં સ્રવન્તિ, ગાઢવિટ્પ્રતિપીડિતાઃ સન્તઃ| તસ્ય-રક્તસ્ય, અતિપ્રવૃત્તિતો ભેકાભો ભવતિ| ચોઽવધારણે, તસ્યૈવ રક્તસ્યાતિપ્રવર્તનાન્મણ્ડૂકાભઃ સ્યાત્, ન કારણાન્તરેણેત્યર્થઃ| શોણિતક્ષયસમ્ભવૈર્દુઃખૈઃ-રોગૈઃ, પીડ્યતે| "રક્તેઽમ્લશિશિરપ્રીતિસિરાશૈથિલ્યરૂક્ષતાઃ|" (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૧૭) ઇતિ રક્તક્ષયજાઃ ઉક્તાઃ| તથા, હીનવર્ણબલોત્સાહાદિઃ સ્યાત્|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસામુદાવર્ત ઉપદ્રવઃ (૪૬-૫૨) · Śloka ૫૨
મુદ્ગકોદ્રવજૂર્ણાહ્વકરીરચણકાદિભિઃ| રૂક્ષૈઃ સઙ્ગ્રાહિભિર્વાયુઃ સ્વે સ્થાને કુપિતો બલી||૪૬|| અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્| પુરીષં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કુર્વીત દારુણમ્||૪૭|| તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્| આધ્માનમુદરાવેષ્ઠો હૃલ્લાસઃ પરિકર્તનમ્||૪૮|| બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલં ગણ્ડશ્વયથુસમ્ભવઃ| પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વં તતશ્ચ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ||૪૯|| હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસઙ્ગપ્રવાહિકાઃ| બાધિર્યતિમિરશ્વાસશિરોરુક્કાસપીનસાઃ||૫૦|| મનોવિકારસ્તૃષ્ણાસ્રપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ| તે તે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ||૫૧|| દુર્નામ્નામિત્યુદાવર્તઃ પરમોઽયમુપદ્રવઃ| વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાઽપિ સ જાયતે||૫૨||
मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः| रूक्षैः सङ्ग्राहिभिर्वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली||४६|| अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन्| पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम्||४७|| तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत्| आध्मानमुदरावेष्ठो हृल्लासः परिकर्तनम्||४८|| बस्तौ च सुतरां शूलं गण्डश्वयथुसम्भवः| पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्च्छर्द्यरुचिज्वराः||४९|| हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकाः| बाधिर्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसाः||५०|| मनोविकारस्तृष्णास्रपित्तगुल्मोदरादयः| ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः||५१|| दुर्नाम्नामित्युदावर्तः परमोऽयमुपद्रवः| वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनाऽपि स जायते||५२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-આદિશબ્દેન મસૂરાદીનાં ગ્રહણમ્| મુદ્ગાદિભી રૂક્ષૈઃ સઙ્ગ્રાહિભિર્વાયુઃ-અપાનાખ્યઃ, સ્વે સ્થાને-બસ્ત્યાદિલક્ષણે, કુપિતોઽત એવ બલવાન્, સ્વસ્થાને કુપિતો બલી સ્યાત્| બલી પવનો વાતાદિસઙ્ગં [દારુણં] કુર્વીત| કિં કૃત્વા ? અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય| કિં કુર્વન્ ? અધઃ પુરીષં પ્રશોષયન્| તેન-વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગેન હેતુના, તેન વા-તથાવિધેન વાયુકોપેન, તીવ્રા-દારુણા, પીડા કોષ્ઠાદિગા ભવેત્| તથા, આધ્માનાદયઃ સ્યુઃ પરિકર્તનં ચ| બસ્તૌ ચેતિ ચશબ્દો ભિન્નક્રમઃ, શૂલં ચેત્યર્થઃ| ગણ્ડયોઃ શ્વયથુર્ગણ્ડશ્વયથુઃ, તસ્ય સમ્ભવઃ| પવનસ્ય-પ્રકૃતત્વાદપાનાખ્યસ્ય, ઊર્ધ્વગામિત્વં સ્યાત્| તતઃ-ઊર્ધ્વગમનાત્, છર્દ્યાદયઃ સ્યુઃ| તે તે ચ વાતજા રોગાઃ-અનેકે નખભેદાદયો, ભૃશદારુણાઃ-અતિશયેન દુઃખાવહાઃ, જાયન્તે| દુર્નામ્નામિતિ-એવં પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, અયં ઉદાવર્તઃ પરમો-મહાન્, ઉપસ્રવઃ સ્મૃતો મુનીન્દ્રૈરિતિ શેષઃ| વાતેત્યાદિ| વાતેનાભૂભિતો-વ્યાપ્તઃ, કોષ્ઠો યેષાં ત એવં તેષાં [તૈઃ-] દુર્નામભિર્વિનાઽપિ, સઃ-ઉદાવર્તો જાયતે, ન કેવલં તૈઃ, ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસામસાધ્યત્વમ્, અર્શસાં યાપ્યત્વમ્ (૫૩) · Śloka ૫૩
અધુના સાધ્યાસાધ્યવિભાગમેષામાહ - - - - સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ| સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ, યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ||૫૩||
अधुना साध्यासाध्यविभागमेषामाह - - - - सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ| स्थितानि तान्यसाध्यानि, याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः||५३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સહજાન્યર્શાંસિ, તથા ત્રિદોષજાનિ યથોત્તરકાલજાન્યપિ, આભ્યન્તરે વલૌ યાનિ સ્થિતાન્યેકદોષજાનિ તાન્યપ્યસાધ્યાનિ| બલિશબ્દઃ પુંસ્ત્રીલિઙ્ગઃ| અર્શસામસાધ્યાનાં કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-યાપ્યન્ત ઇત્યાદિ| અગ્નિબલમાદિ યેષાં ત એવમ્, તૈર્યાપ્યન્તે| અગ્નિબલેઽક્ષીણ આયુષિ ચ પાદસમ્પદિ ચેત્યર્થઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં કૃછ્રસાધ્યત્વમ્ (૫૪) · Śloka ૫૪
દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ| કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ||૫૪||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||५४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-દ્વન્દ્વજાનિ-સઙ્કરોત્પન્નાનિ, યાનિ ચ દ્વિતીયાયાં વલૌ સંશ્રિતાનિ, તાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાન્યાહુઃ, મુનય ઇતિ શેષઃ| તથા પરિસંવત્સરાણિ ચ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| પરિગતાનિ સંવત્સરં પરિસંવત્સરાણિ, પ્રાદિસમાસઃ, વર્ષાતિક્રાન્તાનીત્યર્થઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં સુખસાધ્યત્વમ્ (૫૫) · Śloka ૫૫
બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ| અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ||૫૫||
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च||५५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બાહ્યાયાં વલૌ જાતાનિ યાનિ તથૈકદોષોલ્બણાનિ ચ તથા ન ચિરોત્પતિતાનિ-સંવત્સરાદર્વાગ્જાતાનિ, તાનિ ચ સુખસાધ્યાનિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana મેઢ્રાદિષ્વપ્યર્શાંસિ વક્ષ્યન્તે (૫૬) · Śloka ૫૬
મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વમ્| |૫૬|
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મેઢ્રભયનાસાકર્ણાદિષુ ચાર્શાંસિ વક્ષ્યન્તે| યથાસ્વં-સ્વીયે સ્વીયેઽધ્યાયે ગુહ્યરોગવિજ્ઞાને નાસારોગવિજ્ઞાને કર્ણરોગવિજ્ઞાનાદૌ ચેતિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana નાભિજાર્શસાં લક્ષણમ્ (૫૬) · Śloka ૫૬
નાભિજાનિ તુ| ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ||૫૬||
नाभिजानि तु| गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च||५६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-નાભિજાનિ તુ-નાભૌ જાતાનિ પુનર્ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ, ગણ્ડૂપદાનાં-કિઞ્ચુલુકાનામાસ્યં તદિવ રૂપં યેષાં તાન્યેવમ્| તથા પિચ્છિલાનિ-પિચ્છાવન્તિ, તથા મૃદૂનિ ચ ભવન્તિ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana ચર્મકીલાનાં સંપ્રાપ્તિઃ (૫૭) · Śloka ૫૭
ચર્મકીલાન્યાહ - - - - વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ| કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તં વિદુઃ||૫૭||
चर्मकीलान्याह - - - - व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः| कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः||५७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વ્યાનાખ્યો વાયુઃ શ્લેષ્માણં ગૃહીત્વાઽર્શઃ કરોતિ| ક્ક ? ત્વચો બહિઃ-બાહ્યપ્રદેશે| કિમ્ભૂતમ્ ? કીલોપમં તથા સ્થિરં ખરં ચ| તં ચ-ગુદાઙ્કુરં, ચર્મકીલં વિદુઃ, મુનય ઇતિ શેષઃ|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana વાતજાનાં લક્ષણમ્, પિત્તજાનાં લક્ષણમ્, કફજાનાં લક્ષણમ્ (૫૮) · Śloka ૫૮
વાતેન તોદઃ પારુષ્યં, પિત્તાદસિતરક્તતા| શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણ્તા||૫૮||
वातेन तोदः पारुष्यं, पित्तादसितरक्तता| श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्ण्ता||५८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-તત્ર વાતેનાધિકેન તોદપારુષ્યે ભવતઃ| પિત્તાદસિતરક્તતા ભવતિ| શ્લેષ્મણા તસ્ય-ચર્મકીલસ્ય, સ્નિગ્ધતાદિકં સ્યાત્| ગ્રથિતત્વં-ગ્રન્થિસદૃશત્વમ્| સવર્ણતા-પ્રાકૃતશરીરતુલ્યવર્ણતા|
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦
Adhikarana અર્શસાં પ્રશમે શીઘ્રં યત્નઃ કાર્યઃ (૭) · Śloka ૭
અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્| તાન્યાશુ હિ ગુદં બદ્ધા કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્||૫૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽર્શસાં નિદાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||
अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान्| तान्याशु हि गुदं बद्धा कुर्युर्बद्धगुदोदरम्||५९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थानेऽर्शसां निदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અર્શસાં પ્રશમે-શાન્તૌ, મતિમાન્ શીઘ્રં યત્નં કુર્વીત| કિમિતિ ચેત્ ? તદાહ-તાનીત્યાદિ| યસ્માત્તાનિ-અર્શાંસિ, ગુદં બદ્ધા-નિરૂદ્ધ્ય, બદ્ધગુદોદરં શીઘ્રં કુર્યુરિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાનેઽર્શસાં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૭||
આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)
૦૦૦૦૦