६. चर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सिताध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

राजयक्ष्मचिकित्सितादनन्तरं छर्द्यादिचिकित्सितमारभ्यते| यतो यक्ष्मण एव प्रायेणैत उपद्रवभूता जायन्ते| अत एतदारम्भो युक्त इत्याह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-उत्क्लेशनं-उत्क्लेशो,-दोषाणामुच्छूनावस्थैव| आमाशयोत्क्लेशात् सम्भवो-जन्म, यासां ता आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्च्छर्द्यो यतस्तस्मात् प्राक्-प्रथमं, लङ्घनं हितम्| प्रायोग्रहणं वातजायां छर्द्यामामाशयोत्क्लेशासम्भवार्थं वायोरृते तद्योजयेत्| कार्ये कारणोपचारादेवं निर्दिष्टम्| वातजां हि छर्दि मुक्त्वाऽन्यासु छर्दिषु लङ्घनं कार्यम्| लङ्घने कृतेऽप्यनु पशान्तवेगासु तत्र-तासु छर्दिषु, वमनं कार्यम्| बलिनः पुंसो-न दुर्बलस्य, अथवा बहुदोषस्य, तथा प्रततं-अनारतं, बहु वमतो वमनं योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ततो-वमनादनन्तरं विरेकौषधं क्रमशो-न सहसा, योजयेत्| किम्भूतं विरेकद्रव्यम् ? हृद्यं-हृदयाय हितम्| कैः सह ? मद्यैः-मार्द्वीकादिभिः| तथा, फलाम्बुभिः-शोभनद्रा क्षादिफलनिष्पादितवारिभिः| अथवा, क्षीरैः-गोक्षीरादिभिः सह| किमेवं स्यात् ? इत्याह-स ह्यूर्ध्वमित्यादि| यस्मात्सः-विरेकः, ऊर्ध्वं गतं दोषं छर्द्यनुगमधो नयति| न केवलं शोधनं-वमनं विरेचनं वा, तत्र योजयेत्| यावच्छमनमपि यदौषधं तदपि तत्र योजयेत्| रूक्षदुर्बलस्य पुनः पुंसस्तदेव-शमनमेव, योजयेत्, शोधनासहत्वात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र सर्वास्वपि छर्दिषु परिशुष्कादिगुणयुक्तमन्नं शस्यते| काम्बलिकादिलक्षणं कृतान्नवर्गे कथितम्| तथा फलानि, स्नानमुद्वर्तनादिरूपेण घर्षणं सुगन्धयः-शोभनगन्धाः, गन्धद्रव्यपुष्पफलान्नपानजाः शस्यन्ते| तत्र गन्धशब्देन गन्धद्रव्याणि| भुक्तमात्रस्य सहसा-झटित्येवाज्ञातसङ्केतस्य, मुखे शीताम्बुसेचनम्| इति सामान्येन छर्दीनामुपक्रमाः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातजां छर्दिषं सर्पिः पीतं सैन्धवान्वितं किञ्चिदुष्णं विशेषेण हन्ति| पीतं-न तु लीढम्, अशक्तत्वात्| तथा चोक्तम् (हृ.चि.अ.३/१११)-"आक्रामत्यनिलं पीतं" इति| तस्मात् पीतं घृतं छर्दिं हन्तीति युक्तम्| अथवा त्रिकटुत्रिलवणोत्कटं सर्पिः पीतं पूर्वोक्तगुणम्| दाडिमाम्बुन वा शुण्ठी दधिधान्येन सह सामान्यकल्पनया सिद्धं घृतं पीतं पूर्वोक्तगुणम्| जलतुल्यं वा पयः शृतं पूर्ववत्| अथवा, वैष्किरः-कुक्कुटादिजो, रसो बहुसर्पिःसैन्धवो मारुतजां छर्दिं हन्ति| किम्भूतः ? फलेन-दाडिममातुलुङ्गादिना, अम्लः-अम्लतां प्रापितः| स्निग्धं च भोजनं-अशनं, [शुण्ठी]दधिदाडिमेन संस्कृतं तु हितं-छर्दिं हन्ति| अत्र च-मारुतच्छर्दिषि, स्नेहेन-एरण्डतैलादिना, विरेचनं स्नेहविरेचनं कोष्णं सलवणं च हितम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तजायां छर्द्यां विरेकार्थं-विरेकप्रयोजनाय, द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृद्देया| तैल्वकं वा सर्पिर्योज्यम्| पित्तजे छर्दिषि वृद्धं श्लेष्मधामगं पित्तमूर्ध्वमेव हरेत्-वमनं तत्र देयमित्यर्थः| कैर्द्रव्यैः ? स्वादुतिक्तैः| आतुरो विशुद्धिमान्-कृतवमनविरेको लाजैर्मन्थं पिबेत्| किम्भूतम् ? समधुशर्करम्, अथवा यवागूं लाजैः समधुशर्करां पिबेत्| समधुशर्करश्च समधुशर्करा चेति "पुमान् स्त्रिया" इत्येकशेषः| तथा, मुद्गजैर्व्यञ्जनैर्जाङ्गलमांसै (मांसजै)श्च व्यञ्जनैः शालिषष्टिकमद्यात्| मृद्भृष्टलोष्टजं सुशीतलं जलं पिबेत्| मुद्गादिभिर्वा सह निशां स्थितं जलं पिबेत्| द्राक्षारसादिं वा यथायोगं पिबेत्| जम्ब्वाम्रादिजः क्वाथः क्षौद्रान्वितः शीतो वा-शीतकषायः, पीतः क्षौद्रयुतश्छर्द्यादीन् हन्ति| मुद्गदलैः शृतमम्बु मुद्गदलाम्बु, तद्धात्रीरसेन सह पिबेत्| अथवा मुद्गदलानामम्बु मुद्गदलाम्बु, शीतं-शीतकषायं, पिबेत्| कोलादिकं क्षौद्रेण लिह्यात्| पथ्यां वा क्षौद्रेण लिह्यात्| द्राक्षां वा बदराणि वा लिह्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- [ पित्तच्छर्द्यौषधमाह-पित्तजायामिति|] समधुशर्करं लाजमन्थं लाजयवागूं वा समधुशर्कराम्| व्यञ्जनैः-यूषरसाद्यैः| शमनमाह-मृद्भृष्टलोष्टप्रभवमिति| अन्यदाह-मुद्गोशीरकणाधान्यैरिति| शमनचतुष्टयमाह-द्राक्षारसमिति| अन्यदाह-जम्बवाम्रेति| शीतो वा-शीतकषायो वा| अन्यदाह-धात्रीरसेनेति| शीतं-चन्दनम्| अन्यदाह-मुद्गदलाम्बु वेति| मुद्गदलाम्बु-मुद्गशकलव्काथम्| अन्यदाह-कोलमज्जेति| लेहत्रयमाह-क्षौद्रेणेति| सङ्ग्रहे (चि. अ. ८)- "कोलास्थिमज्जास्त्रोतोजलाजोत्पलरजांसि वा| पिबेच्छीताम्बुनाशालिस्वर्णगैरिकजं रजः|| पिष्टं वा चन्दनद्राक्षामांसीसेव्याम्बुगैरिकम्| शालितडुलतोयेन पिबेद्वा ससितामधु|| मधूकमधुकद्राक्षाकमलामलकाम्बुदम्| ससारिवापरूषाख्यं मूर्वां वा माक्षिकान्विताम्|| मधुकं सात्मगुत्पं वा शीतं धात्रीरसेन वा|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफजायां छर्द्यां निम्बादिभिर्युक्तेन कोष्णजलेन वमेत्| दुर्बलं च नरमुपवासयेत्| आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रान्वितं पिबेत्| बहून् वारान् छर्दिघ्नौषधभावितैर्यवैर्मन्थान् पिबेत्| कफघ्नमन्नं हृद्यं च भुक्तं सद्वमिं जयेत्| रागाः सकुठेरकभूस्तृणा वमिं जयन्ति पीताः| मनःशिलादिकं बीजपूरकरसेन सक्षौद्रेण वमिं जयेत्| कपित्थस्य वा रसेन माक्षिकान्वितेन मनःशिलादिकं लीढं वमिं जयेत्| कपित्थं वा सत्रिकटुकं मधुना ख़ादेत्| धन्वयवासं वा मधुना लिह्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- कफच्छर्द्यौषधमाह-कफजायामिति| पिण्डीतो-मदनः| उपवासमाह-दुर्बलं चोपवासयेदिति| दुर्बलं-वमनासमर्थम्| शमनमाह-आररग्वधादिनिर्यूहमिति| सङ्ग्रहे (चि. अ. ८)- " त्रिफलाकणचव्याद्वा पेयां पत्रैः करञ्जजैः|" इति| त्रिफलादिभ्यः व्काथं सक्षौद्रम्, करञ्जपत्रपेयां वा सक्षौद्राम्| अन्यदाह-मन्थान् यवैर्वेति| भोजनमाह-कफघ्नमन्नमिति| शमनमाह-लीढमिति| अन्यदाह-खादेदिति| अन्यदाह-मधुना वेति| अन्यदाह-लिह्यादिति| चोचं-लवङ्गत्वक्| सङ्ग्रहे (चि. अ. ८)- " समुस्तां मधुना शृङ्गीं कोलाम्लं वा सजाम्बवम्| तद्वद्विडङ्गत्रिफलं विडङ्गपरिपेलवम्||" इति| योगरत्ने-"पिष्ट्वा धात्रीफलं लाक्षां शर्करां च पलोन्मिताम्| दत्वा मधु पलं चात्र कुडवं सलिलस्य च|| वाससा गालितं पीतं हन्ति छर्दिं त्रिदोषजाम्|| सारिवोशीरमधुककुस्तुम्बरुफलानि च| युक्त्या श्राव्यजलं देयं मधुना छर्दिनाशनम्|| कृतं गुडूच्या विधिवत्कषायं हिमसंज्ञितम्| तिसृष्वपि भवेत्पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम्|| कपित्थरससंयुक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम्| मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रतिमुच्यते|| धात्रीमुस्तकचूर्णं तु मधुना परिमिश्रितम्| प्रलिहन् प्रातरुत्थाय छर्द्यते सुखमाप्नुयात्|| प्रियङ्गुचन्दनोशीरशतपुष्पायवैः समैः| कल्कं समुस्तकं लिह्याच्छर्दिघ्नं मधुसंयुतम्|| कुष्ठं नागरसम्मिश्रं लिह्याच्चूर्णं समं ततः| प्रातरुत्थाय तोयेन छर्द्यामयहरं परम्|| यष्ट्याह्वं चन्दनोपेतं सम्यक्क्षीरप्रपेषितम्| तेनैवालोड्य पातव्यं रुधिरच्छर्दिनाशनम्|| मातुलुङ्गरसो लाजाशर्करामधुसंयुतः| पिप्पलीचूर्णसंयुक्तः श्रेष्ठश्च्छर्दिनिवारणः|| जात्या रसः कपित्थस्य पिप्पलीमरिचान्वितः| क्षौद्रेण युक्तः शमयेल्लेहोऽयं छद्रिमुल्बणाम्|| सौवर्चलमजाज्यश्च शर्करा मरिचानि च| क्षौद्रेण संयुतं चुर्णं श्रेष्ठं छर्दिनिवारणम्|| विदलानि च मुद्गानां पिप्पल्यश्चैव कुट्टिताः| प्रस्त्रुतं सलिलं पेयं छर्द्यां मधुसमन्वितम्| जब्वाम्रसारो मुस्तं च माचीद्राक्षा (?) च साधयेत्| कषायो मधुसंयुक्तः पेयश्च्छर्दितृषापहः|| फल्गुप्रवालं मरिचं मधुकं नीलमुत्पलम्| क्षुण्णं शीतकषायोऽयं तृष्णाच्छर्दिनिवारणः|| एतैरेवौषधैः सिद्धां लाजपेयां पिबेन्नरः| सशर्करां मधुयुताम् तृष्णाच्छर्दिनिवारिणीम्|| अर्धोदकं निषेवेत माक्षिकेणाथवा पयः| तुष्णाछर्दिप्रशमनं जाङ्गलं रसमेव वा|| क्षीरिणां चैव वृक्षाणां शुङ्गान् लिह्यात्सुकुट्टितान्| पिप्पलीमधुसंयुक्तान् तृष्णाछर्दिनिवारणान्||" इति| [सिद्धसारे (छर्द्यधिकारे श्लो. २२)]-" लाजाकपित्थमधुमागधिकोषणानां क्षौद्राभयात्रिकटुधान्यकजीरकाणाम्| पथ्यामृतामरिचमाक्षिकपिप्पलीनां लेहास्त्रयः सकलवम्यरुचिप्रशान्त्यै|| एलालवङ्गगजकेसरकोलमज्जालाजाप्रियङ्गुघनचन्दनपिप्पलीनाम्| चूर्णानि माक्षिकसितासहितानि लीढ्वाछर्दिं निहन्ति कफमारुतपित्तजाताम्|" "लाजसैन्धवसंयुक्तमाम्रबीजं समालिहेत्| मधुना छर्दिनाशाय क्षिप्रं सुखमवान्पुयात्||" (वङ्ग. छर्द्य. श्लो. ४९)- "अश्वत्थवल्कलं शुष्कं द्ग्ध्वा निर्वापितं जले| तज्जलं पानमात्रेण छर्दिं जयति दुस्तराम्||" "विजयातिविषाव्काथश्छर्दिहृच्छूलनाशनः||" (वङ्ग. छर्द्य. श्लो. ५७)- " आम्रास्थिबिल्वनिर्यूहः पीतः समधुशर्करः| निहन्याच्छर्द्यतीसारं वैश्वानर इवाहुतिम्||" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-द्विषार्थजा छर्दिर्मनसोऽनुकूलोपचारेण शाम्यति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-द्विष्टार्थछर्द्यौषधमाहअनुकूलोपचारेणेति|-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कृमिभ्यो जाता छर्दिः कृमिहृद्रोगगदितैरौषधैः शमं याति| न केवलं कृमिजा छर्दिरेव शमं याति| यथास्वं परिशेषा अप्यामयाः-कृमिहृद्रोगकृताः, तेऽपि कृमिहृद्रोगगदितैर्भेषजैः शमं यान्ति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- कृमिर्च्छर्द्यौषधमाह-क्रिमिजा इति| तृष्णा (शेष) च्छर्द्यामयादीनामौषधमाह-यथास्वं परिशेषाश्चेति| यथास्वं-कारणभूतरोगानुसारेण अनुबन्धिदोषानुसारेण वा| परिशेषाः-उक्तेभ्योन्याः| छर्द्युपद्रवाणामौषधमाह-तत्कृताश्चेति| तत्कृताः-छर्दिकृताः| तथा-यथास्वम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-हि-यस्मात्, छर्दिप्रसङ्गेन-अनुबन्धेन, यो धातुक्षयः तस्माद्धेतोर्मातरिश्वा अवश्यं कोपमायाति| अतो हेतोर्वमनातियोगप्रोक्तं विधिं स्तम्भनं बृंहणं च कुर्यात्, न पुनस्तदुक्तमन्यं विधिम्| इन्द्रवज्रावृत्तम्| तथा, सर्पिर्गुडादयो दोषदूष्यानुरोधतो यथाकालमुपयुक्ताश्छर्दिं प्रसक्तां शमयन्ति| उपजातिवृत्तम्| तन्त्रान्तरे(?)चोक्तम् (हृ.क.अ.३/२५)-"अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- प्रसक्तच्छर्द्यौषधमाह-छर्दिप्रसङ्गेनेति| सङ्ग्रहे (चि. अ. ७)- "त्वरमाणो जयेच्छर्दिं प्रसक्तामनुबन्धनीम्| कोष्ठाश्रया महामर्मपीडाकरतरा हि सा|| न चान्नेन विना कायस्तन्मयो वर्ततेऽपि च| धातुक्षयोऽतिवमथौ समीरणसमीरणात्|| नियतं जायते तस्माद्द्रुतमत्र प्रयोजयेत् धान्वन्तरं त्र्यूषणं वा दोषदेहानुरोधतः||" इति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदसायने| छर्दिप्रकरणं नाम सामस्त्येन निरूपितम्||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातजे हृद्रोगे तैलं सुख़ोष्णं-किञ्चिदुष्णं, पिबेत्| किम्भूतम् ? मस्तुसौवीरतक्राणि विद्यन्ते यस्मिंस्तदेवम्| तथा सह बिडलवणेन सबिडं, गुल्मादिजित्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अथहृद्रोगचिकित्सितम्| तत्र वातजौषधमाह-हृद्रोग इति| सौवीरं-काञ्जिकम्| मस्त्वादित्रयं द्रव्यम्| बिडं कल्कः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-लवणैः-पञ्चभिः सैन्धवादिभिः, गोमूत्रेण काञ्जिकेन च तैलं सामान्यपरिभाषया पक्वं तथागुणं-गुल्मादिजित्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अन्यदाह-तैलमिति| अम्लं-काञ्जिकम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बिल्वादीनि जले पक्त्वा तस्मिन् जले क्वाथीभूते तैलं पचेत्| तत्तैलं नस्ये पानेऽनुवासने च विनियोजयेत्| तच्च पूर्वसमम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अन्यदाह-बिल्वमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शुण्ठ्यादिभिः पक्वं च घृतं पार्श्वहृद्रुजादिजित्| वयस्था-आमलकी| कायस्था-काकोली|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- घृतमाहशुण्ठीकयस्थालवणववयस्थाहिङ्गुपौष्करैरिति| कयस्था-तुलसी| वयस्था-गुडूची|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सौवर्चलस्य पलद्वये पथ्यापञ्चाशद्युक्ते साधितो घृतप्रस्थो हृद्रोगादिजित्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अन्यदाह-सौवर्चलस्येति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- चूर्णमाह-दाडीममिति| अपतन्त्रको-वातव्याधिनिदानोक्तः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पुष्कराह्वादयः कल्कीकृताः-पिष्टाः, तथा घृतादियुक्ताः पीता विकर्तिकाशूलहराः| विकर्तिका-हृदयस्यावर्तच्छेदनिका इव रुग्विशेषः| हृद्रोगप्रसङ्गादेतचिकित्साऽप्युक्ता|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अन्यदाह पुषराह्वेति| विकर्तिकाशूलं-हृदयच्छेदनमिव|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्वाथश्च कोष्णो यवान्यादिभिर्देवदारुसहितैस्तद्गुणो विकर्तिकाशूलहरः| औषधं-शुण्ठी| बीजह्वः-बीजसारम्, बीजपूरकमित्यन्ये|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- क्वाथमाह-क्वाथ इति| औषधं-शुण्ठी| पूतीकरञ्जः| बीजाह्वो-बीजपूरः| यवान्यादिभिः सह पेयः| सः-क्वाथः, पूत्यादिभिः कृतः| वङ्गसेने (हृदयरोगाधिकारे श्लो. १०)- "क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशपूतीकशठीसुराह्वैः| स नागराजाजिवचायवाभिः सक्षार उष्णो लवणश्च पेयः||" इति वचनमूलेयं व्याख्या|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पञ्चकोलादिकं वारुण्या-प्रसन्नया सुरया, कल्कितंपिष्टं, यमके भृष्टं सैन्धवयुतं हृदादिशूलेषु गुल्मादिषु च ख़ादेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- चूर्णमाह-पञ्चकोलेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-इह-वातजे हृद्रोगे, स्वेदाश्च स्निग्धा हिताः| घृतानि पक्वानि वा (च)|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- स्नेहस्वेदावाह-स्निग्धाश्चेति| घृतानि स्नेहनार्थम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तृषि सत्यां ह्रस्वेन पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलं पिबेत्| वारुणीमण्डं वा दधिमण्डं वा पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- पानपञ्चकमाह-लघुनेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आयामः-आक्षेपः, सह आयामादिभिर्वर्तते यद् हृदयं तस्मिंस्तथाविधे हृदि तथा मारुतदूषिते सति क्रियैषाचिकित्सेयं पूर्वोक्ता|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- उक्तानामौषधानां विषयमाह-सायामस्तम्भशूलाम इति| आयामः-आकर्षणमिव|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सद्रवायामप्रमोहे पुनः हृदि मारुतदूषिते रसास्तित्तिर्यादिजाः| स्नेहाद्याः-बहुस्नेहाः, हिताः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- विषयान्तरभेषजमाह-सद्रवायामप्रमोहे त्विति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सहृद्रोगो नरो बलातैलं पिबेत्| सुकुमारकं वा-प्रमेहोक्तं घृतं, यष्ट्याह्वं च तच्छतपाकं च यष्ट्याह्वशतपाकं-शतकृत्वः पक्वं तत्तैलं वातशोणितोक्तं (हृ.चि.अ.२२/४१) पिबेत्| महासेन्हं तथोत्तमं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- स्नेहचतुष्कमाह-बलातैलमिति| बलातैलंशारीरके गर्भव्यापद्युक्तम् (हृ. शा.अ. २/४७) , वातरक्तोक्तं वा बलाकषायकल्काभ्यां शतं सहस्रं वा वाराभ्यक्तम् (हृ. चि. अ. २२/४५)| सुकुमारकं-वृद्ध्युक्तं घृतैरण्डतैलयमकम् (हृ. चि. अ. १३/४१) , तैलमेव वा तन्त्रान्तरोक्तराजयक्ष्मणि सङ्गृहीतम्| यष्ट्याह्वशतपाकं-यष्टीमधुकल्ककषायाभ्यां शतं वारान् पक्वम्| उत्तमं महास्नेहं-वातव्याध्युक्तमपन्त्रके (हृ. चि. अ. २१/२८)|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रास्नादिभिः कल्कीकृतैर्महास्नेहं दधिपादं विपाचयेत्| दधिपादं च दघ्नः पादः-चतुर्थभागप्रमाणो, यस्मिंस्तथाभूतम्| तथा, अम्लैः-काञ्जिकादिभिः, लाभतो-यथालाभम्| अनयैव कल्पनया सः-महास्नेहो, निषेवितस्तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगघ्नश्च स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- महास्नेहान्तरमाह-रास्नाजीवकेति| दधिपादं-पादांशेन दध्ना युक्तम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दीप्तेऽग्नौ सति वातहृद्रोगे सद्रवायामे सह द्रवेण-कम्पनेन, आयामेन च वर्तते यस्तस्मिंस्तथाभूते क्षीरादि हितम्| औदकामिषं-मत्स्यादिमांसम्, आनूपामिषं-ग्राम्यवराहादिजं मांसम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- विषयान्तरभेषजमाह-दीप्तेऽग्नाविति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातहृद्रोगं मुक्त्वाऽन्येषु-शेषेषु, चतुर्षु हृद्रोगेष्वेतानि-क्षीरादीनि, वर्ज्यानि-न प्रयोज्यानि| न केवलमेष्वेतानि वर्ज्यानि, यावत्स्तम्भजाड्यामसंयुक्ते वातिकेऽपि हृद्रोग एतानि वर्ज्यानि|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- हृद्गोगान्तरे क्षीरादीनि निषेधति-एतान्येवेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तस्मिन्-वातिके हृद्रोगे, कफानुबन्धे तु सति रूक्षोष्णां क्रियां सेवेत|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- सकफे वातहृद्रोगे भेषजमाह-कफानुबन्ध इति| योगरत्ने-" नागरं वा पिबेदुष्णं कषायं वह्निवर्धनम्| कासश्वासानिलहरं शूलहृद्रोगनाशनम्|| पाठां वचां यवक्षारमभयामम्लवेतसम्| दुरालभां चित्रकं च त्र्यूषणं लवणत्रयम्|| शठी पुष्करमूलं च तित्तिडीकं सदाडिमम्| मातुलुङ्ग्याश्च मूलानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्|| सुखोदकेन मद्यैर्वा चूर्णान्येतानि पाचयेत्| अर्शः शूलं सहृद्रोगं गुल्मं चापि व्यपिहति||" इति| सङ्ग्रहे (चि. अ. ८.)- "त्र्यूषणं त्रिफला पाठा मधूकं मधुकं त्रुटी| पञ्चमूलं लघु बले मेदे वृद्धिः शतावरी|| कण्डूकरी तामलकी जीवकश्चाक्षसम्मितैः| तैः पचेत्सर्पिषः प्रस्थं दध्नः प्रस्थेन माहिषात्|| युक्तं सिद्धं च मधुना तन्निहन्ति निषेवितम्| हृत्पाण्डुग्रहणीपार्श्वश्वासकासहलीमकान्||" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पैत्ते हृद्रोगे द्राक्षेक्षुनिर्यासादियुक्तो विरेको हृद्यः स्यात्| शुद्धे सत्यनन्तरं क्रमः पित्तहा स्यात्, स तु पेयादिकः कार्यः| क्षते पित्तज्वरे च या बहिरन्तश्च शुद्धिरुक्ता सा चात्र कार्या| कटुकीमधुककल्कं शर्करान्वितमम्भसा पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- पित्तहृद्रोगस्यौषधमाह-पैत्ते इति| विरेचःत्रिवृच्चूर्णः| विरेचकानन्तरं पेयादिक्रममाह-क्रमः शुद्धे च पित्तहेति| पित्तहा-पित्तघ्नैः कृतः| अतिदेशमाह-क्षतपित्तज्वरोक्तं चेति| परिमार्जनं-शोधनम्, बाह्यं परिषेकेण, अन्तर्विरेकेण| औषधान्तरमाह-कट्वीमधुककल्कमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्रेयस्यादिभिः साधितं क्षीरान्वितं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगघ्नम्| श्रेयसी-हस्तिपिप्पली| माहिषघृतस्यात्र निर्देशः शीततमत्वात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- घृतमाह-श्रेयसीति| श्रेयसी-गजपिप्पली|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-प्रपौण्डरीकादिभिः क्षीरयुतं पक्वं घृतं शीतीभुतं सन्माक्षिकोपेतं तच्चेष्टमत्र रोगे| स्वादुवर्गेण-द्राक्षादिना, यच्च कृतं तच्च हितम्| तथा, बस्तिं मधुकसाधितं-मधुकेन पक्वं, माक्षिकान्वितं दद्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- घृतान्तरमाह-प्रपौण्डरीकेति| शैवलः-शैवालः| घृतान्तरमाह-स्वादुवर्गकृतं च यदिति| स्वादुवर्गोरसस्कन्धेषूक्तः (हृ. सू. अ. १०/२२)| बस्तिमाह-बस्तिं चेति-अनुवासनम्| वङ्गसेने(हृदयरोगा. श्लो. १८)- " अर्जुनस्य त्वचा सिद्धं क्षीरं योज्यं हृदामये| सितया पञ्चमूल्या वा बलया मधुकेन वा|| स्थिरादिकल्कवत्सर्पिः क्षीरेणेक्षुरसेन वा| द्राक्षारसेन वा पक्वं पित्तहृद्रोगनाशनम्||" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफोद्भवे हृद्रोगे स्विन्नो निम्बवचाभ्यां क्वथितेन जलेन वमेत् कुलत्थजाङ्गलादिरस(लरसादि)भुक्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- कफहृद्रोगौषधमाह-कफोद्भव इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-चूर्णं वचादिभ्य उष्णोदकेन पिबेत्| यवानको-यवानीभेदः| तथा, फलधान्याम्लदिभिर्वैकतरेण(मेन)पिबेत्| तथा, पुष्करादेश्चूर्णं पूर्वोक्तैरुष्णा(म्ब्वा)दिभिः पिबेत्| तथा, हरीतक्यादेः क्वाथं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- चूर्णमाह-पिबेच्चूर्णमिति| सशब्दः सहार्थे| यवानकः-अजमोदा| फलाम्लं धान्याम्लं च| षण्णां द्रवाणां प्रकृत्यादिवशाद्विषय[वि]भागः| क्वाथमाह-पुष्कराह्वेति| क्वाथान्तरमाह-तथेति| माद्री-अतिविषा| पीरद्रुः-दार्वी|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रोहितकादीनां क्वाथे त्रिकटुत्रिवृच्चूर्णयुते कृतो लेह उष्णोदकानुपानः कफविकारहा| अर्शश्चिकित्सितोक्तं (हृ.चि.अ.८/१०४)-"तुलां दिव्याम्भसि पचेत्" इति प्रमाणानुसारेण परिमाणमत्र निरूपितम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- लेहमाह-क्वाथ इति| रोहितकादीनां सप्तानां क्वाथः| तस्य पुनः पाकाद्घनीभावसमये चूर्णप्रक्षेपः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफहृद्रोगे, श्लेष्मगुल्मे यानि गदितान्याज्यानि-सर्पीषि, तत्रैवोक्तान् क्षारांश्च नानाविधांस्तान् पिबेत्| शिलाजतु प्रयोजयेत्| वा ब्राह्मं रसायनं-रसायनाध्यायोक्तम् (हृ.उ.अ.३९/१५)| तथा, आमलकलेहं वा-रसायनोक्तमेव च्यवनप्राशाख़्यम् (हृ.उ.अ.३९/३३)| अथवा, प्राशं-लेहं, अगस्त्यनिर्मितं कासचिकित्सितोक्तं (हृ.चि.अ.३/१२७), प्रयोजयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अतिदिशति-श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानीति| शिलाह्वं-शिलाजतुरसायनम् (हृ. उ. अ. ३९/१३७) , ब्राह्यंएकाशनम् (हृ. उ. अ. ३९|१५) , आमलकलेहं-च्यवनप्राशम् (हृ. उ. अ. ३९/३३) , एतानि रसायनोक्तानि| अगस्त्यनिर्मितं-कासोक्तम् (हृ. चि. अ. ३|१२७)| वङ्गसेने (ह्रुदयरोगा. श्लो. २८)- " सूक्ष्मैला मागधीमूलं प्रलीढं हविषा सह| नाशयत्याशु हृद्रोगं गुल्मानपि विशेषतः|| फलतैलं विदध्याच्च बस्तौ बस्तिविशारदः| 'फलैरष्टगुणेऽथाम्ले सिद्धमन्यासनं कफे (?)|' इत्युक्तं फलतैलम्| 'हिङ्गूग्रगन्धाबिडविश्वकृष्णाकुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम्| पिबेत्ससौवर्चलपुष्कराह्वं यवाम्भसा शूलहृदामयघ्नम्|| दशमूलकषायं तु लवणक्षारयोजितम्| कासं श्वासं सहृद्रोगं गुल्मशूलं च नाशयेत्|| घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वा पिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये| हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुश्चिजीविनस्ते|| पुटदग्धहरिणशृङ्गं पिष्टं गव्येन सर्पिषापिबतः| हृत्पृष्ठशूलमचिरादुपैति शान्तिं सुकष्टमपि|| तैलाज्यगुडविपक्वं चूर्णं [ गोधूमपार्थजं वाऽपि| पिबति पयसा स भवेज्जितसकलहृदामयः पुरुषः|| गोधूमककुभचूर्णं ] छागपयोगव्यसर्पिषा युक्तम्| मधुशर्करासमेतं शमयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम्|| मूलं नागबलायास्तु चूर्णं दुग्धेन पाययेत्| हृद्रोगशासकासघ्नं ककुभस्य च वल्कलम्| रसायनं परं बल्यं वातजिन्मासयोजितम्| संवत्सरप्रयोगेणजीवेद्वर्षशततत्रयम्|| पार्थस्य कल्कस्वरसेन सिद्धं शस्तं घृतं सर्वहृदामयेषु| घृतं बलानागबलार्जुनाम्बुसिद्धं सयष्टीमधुकल्कपादम्| हृद्रोगशूलक्षतरक्तपित्तकासानिलासृशमयत्युदीर्णम्||" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यस्य-पुंसो, भुक्ते-तत्काल एव, अति शूलं स्यात्| जीर्यत्यन्ने-मध्यमायां पाकावस्थायां, अल्पं शूलं स्यात्| जरां गते-किट्टसारतया परिणतेऽन्ने, तु शाम्येत्| सः-नरः, कुष्ठादिभिश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अथ प्रसङ्गाच्छूलप्रकरणम्| शूलं चतुर्धा,-अजीर्णेऽन्ने जीर्यति जीर्णे सर्वदा चेति| तत्राजीर्णशूलस्यौषधमाह-स्याच्छूलमिति| ]

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यस्य-पुंसो, जीर्णे सत्यधिकं शूलं भवेत्, स स्नेहैः-विरेचनद्रव्यसिद्धैः, विरेचनीयः| जीर्यत्यन्ने-पच्यमानावस्थायां, अधिकं शूले सति फलैर्विरेच्यः| तथा च मुनिः(?)-"मृद्वीकाऽथ विडङ्गानि ख़र्जूराणि परूषकम्| आरग्वधोऽथामलकं हरीतक्यो बिभीतकम्|| कम्पिल्लकोपचित्रे च त्रपुसं च मुकूलकम्| नीलिका कुवलं पीलु भवेत्फलविरेचनम्||" इति| यस्य पुनः सदाऽधिकमेव शूलं-केवलं न भुक्तमात्रे जीर्णे जीर्यति वा, सः-पुरुषो, मूलैस्तीक्ष्णैः-मूलविरेचनैर्दन्तीत्रिवृच्छ्यामासप्तलादिद्रव्यैः समन्वितैः, विरेच्यः| तथा चोक्तम्-"सप्तलाशङ्ख़िनीदन्तीद्रवन्तीगिरिकर्णिकाः| त्रिवृच्छ्यामोदकीर्या च प्रकीर्या क्षीरिणी तथा|| छगलाण्डी गवाक्षी च कुचाक्षी गिरिकर्णिका| मसूरविदला चैव भवेन्मूलविरेचनम्||" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- जीर्णशूलस्यौषधमाह-यस्येति| स्नेहैः-एरण्डतैलादिभिः| जीर्यच्छूलस्यौषधमाह-फलैः पुनर्जीर्यत्यन्न इति| फलैः-आरग्वधादिभिः| सर्वदा शूलस्यौषधमाह-तथेति| मूलैः-श्यामादिभिः| तन्त्रान्तरे शूलप्रकरणं च स्मृतम्| तत्र वङ्गसेने (शूलरोगाधिकारे श्लो. १)- "दोषैः पृथक्समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत्| सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः|| व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात्| कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात्|| कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात्| विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधच्छोकोपवासादतिभाष्यहास्यात्|| वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे| जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम्|| मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपौ विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः| संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति|| क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुल्त्थयूषैः| कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः|| ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम्| तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्च्छाभ्रमदोषयुक्तम्|| मध्यंदिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च| शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनैश्च|| आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः| अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम्|| हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः| भुक्ते सदैव रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदये च शिशिरे कुसुमागमे च|| [द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम्|] सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक्सर्वभवं हि शूलम्| सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः|| आटोपह्रुल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः| कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति|| बस्तौ हृत्कण्ठपार्श्वेषु स शूलः कफवातिकः| कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः| दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः|| एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्योद्विदोषजः| सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः|| निगृह्य मारुतं श्लेष्मा कुक्षिपार्श्वे व्यवस्थितः| साध्माटोपामसंरुद्धः सूचीभिरिव निस्तुदन्|| उच्छ्वसित्यथ वक्त्रेण न चान्नमभिनन्दति| न च निद्रामुपैत्येष पार्श्वशूलः प्रकीर्तितः|| प्रकुप्यति यदा कुक्षौ वह्निमाक्रम्य मारुतः| तदाऽस्य भोजनं भुक्तं सोपस्तम्भं न पच्यति|| उच्छ्वास्यानीतशकृता शूलेनाहन्यते मृदुः|| नैवासने न शयने तिष्ठन् वा लभते सुखम्|| कुक्षिशूल इति ख्यातो वातादामसमुद्भवात्|| कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसमूर्च्छितः| हृदिस्थः कुरुते शूलमुच्छ्वासारोधनं परम्| हृच्छूल इति स ख्यातो रसमारुतसम्भवः|| संरोधात्कुपितो वायुर्बस्तिं संश्रित्य तिष्ठति| बस्तिवङ्क्षणनाडीषु ततः शूलोऽस्य जायते| विण्मूत्रवातसंरोधी बस्तिशूलः स संज्ञितः|| नाभ्यां वङ्क्षणयोश्चैव कुक्षौ मेढ्रेऽनुवर्तकः| मूत्रमावृत्य गृह्णाति मूत्रशूलः स मारुतात्|| वायुः प्रकुपितोयस्य रूक्षाहारस्य देहिनः| वातं रुणद्धि कोष्ठस्थं मन्दीकृत्य तु पावकम्|| शूलं सञ्जनयेच्छीघ्रं स्त्रोत आवृत्य मारुतः| दक्षिणं यदि वा वामं कुक्षिमादाय जायते|| सर्वत्र वर्धते क्षिप्रं [भ्रमनिःश्वासघोषवत्| पिपासा वर्धतेऽतीव भ्रमो मूर्च्छा च जायते|| उच्चारितो मूत्रितश्च न शान्तिमधिगच्छति| विट्शूलमेतं जानीयाद्भिषक् परमदारुणम्|| वेदना च तृषा मूर्च्छा आनाहो गौरवारुची| कासश्वासौ च हिक्का च शूलस्योपद्रवाः स्मृताः|| स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा| कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली|| भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम्| तस्य लक्षणमप्येतत् समासेन विधीयते|| आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः| सिग्धोष्णैः प्रशमं याति वातिकं तद्वदेद्भिषक्|| तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम्| शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं तद्वदेद्भिषक्|| छर्दिहृल्लाससम्मोहस्वल्परुग्दीर्घसन्तति| कटुतिक्तोपशान्तौ च तद्विज्ञेयं कफात्मकम्|| संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा परिकल्पयेत्| त्रिदोषजमसाध्यं स्यात् क्षीणमांसबलानलम्|| जीर्णे जीर्यत्यजिर्णे वा यच्छूलमुपजायते| पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनाभोजनेन वा| न शमं याति नियमात्सोऽन्नद्रव उदाहृतः||"] (?)-" शृङ्गी द्वीजीरकं धान्यं वृद्धदारुकपत्रकैः| तुम्बुरूणि भद्रदारु क्षाराश्च लवणानि च|| अजमोदा तालमुली विशाला भूतिकं वचा कोशातकी पटोलं च बृहत्पत्रकगन्धकैः|| यावन्त्येतानि चूर्णानि मण्डूरं द्विगुणं ततः| गोमूत्रत्रिफलाक्वाथे निषिक्तं लोहचूर्णितम्|| कन्दात्कटाशृङ्गबेरश्रावणीकेशराङ्गजैः| रसैः सवज्रवल्लीजैस्तस्य तालसमस्य च|| भावयित्वैकतश्चूर्णं गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत्| चतुर्गुणे त्रिफलजे क्वाथे वा दर्विलेपनात्|| उपयुञ्जीत मतिमान् यथादोषं यथाबलम्| ये च कुक्षिगता रोगा ग्रहणीमार्दवादयः|| अर्शांसि च प्रवृद्धानि शूलानि जठराणि च| मदोदोषामवाताश्च कफानिलभवाश्च ये|| व्याधयस्तान्निहन्त्येतद्भास्करस्तिमिरं यथा| विद्याविद्यागतं मण्डूरं सर्वरोगनुत|| यदि सकलरुजो यन्नैव योगो निहन्यात् कथमिति नियतेर्वा याददोषं विना वा| तदखिलमुनिवाक्यप्रात्पतत्वार्थरत्नो नियतममृतवाक्यो वल्लभः स्याद्गुरूणाम्|| आशुभुक्तो यवैः पिष्टमभ्रकं तत्र संस्थितम्| कन्दमाणास्थिसंहारखण्डकर्णरसैरधः| तण्डुलीयकशोणोमात्रिकमेव च|| वृश्चीवं बृहतीभङ्गं तत्क्षणात्केसराञ्जनैः| पेषणं भावनं कुर्यात् पुटं वाऽनेकशो भिषक्|| यावद्रकं तत्स्याच्छुद्धिरेवं विहायसम्| स्वर्णमाक्षिकशाणं च ध्मातनिर्वापितं जले|| त्रैफलेष्ववचूर्ण्यं वा लोहं पित्तादिकं पुनः| बृहत्पत्रक[|]रिकर्णत्रिफलावृद्धदारकैः|| माणकन्दास्थिसंहारशृङ्गबेरभवै रसैः| दशमूलीमुण्डितिकातालमूलीसमुद्भवैः| पुटितं साधु यत्नेन शुद्धिमेवमयोजयेत्| वसिरंघालमधुपर्णीमयूरकम्|| तण्डुलीयं च वर्षाभूदत्ताधश्चोर्ध्वमेव च| पाक्यं तु जीर्णमण्डूरं गोमूत्रेण दिनत्रयम्|| अन्तर्बाष्पमदघ्नं च तथा स्थाप्यं दिनत्रयम्| विचूर्णितं शुद्धिरियं लोहाकरस्य दर्शिता|| जयन्त्या वर्धमानस्य आर्द्रकस्य रसेन वा| पयस्याश्चानुपूर्व्येण मर्दनं रसशोधनम्|| गन्धाकं नवनीताख्यं कुटितं लोहभाजने| त्रिधा चण्डातपे युक्तं भृङ्गराजरसाप्लुतम्|| ततो वह्निद्रवीभूतं त्वरितं वस्त्रगालितम्| यत्नाद्भृङ्गरसे क्षित्पं पुनः शुष्कं विशुध्यति|| गगनाद्विपलं चूर्णंलोहस्य पलमात्रकम्| लोहकिट्टं पलार्धं च सर्वमेकत्र संस्थितम्|| मण्डूकपर्णीवसिनतालमूलरसैः शुभैः| वरीभृङ्गकेसराजमाणमर्णरसैस्तथा|| त्रिफलाभद्रमुस्ताभिः स्थालीपाकं विचूर्णितम्| रसगन्धकयोः कर्षं प्रत्येकं ग्राह्यमेकतः|| तन्मनाश्च शिलाखल्वे यत्नतः कज्जलीकृतम्| वचा चव्यं यवानी च जीरके शतपर्णिका|| व्योषं मुस्तं विडङ्गं च ग्रथितं खरमञ्जरी| त्रिवृता चित्रको दन्ती सूर्यावर्तः सितस्तथा|| भृङ्गमाणवकन्दाश्च खण्डकर्णक एव च| दण्डोत्पलं केसरा जकालीयकटकोऽपि वा|| एषामर्धपलं ग्राह्यं पटघृष्टं सुचूर्णितम्| प्रत्येकं त्रिफलायाश्च पलार्धं पलमेव च|| एतत्सर्वं समालोड्य लोहपात्रेषु भावयेत्| आतपे चण्डसंघृष्टमार्द्रकस्य रसैस्त्रिधा|| तद्रसेन शिलापिष्टं गुटिकां कारयेद्भिषक्| बदरास्थिमिताः शुष्कभावयेत्|| तत्प्रातर्भोजनादौ तु सेवितं गुटिकात्रयम्| अन्नोदकानुपानं च हितं मधुरसंश्रितम्|| दुग्धं च नालिकेरं च वर्जनीयं विशेषतः| भोज्यं यथेष्टमिष्टं च वारि भक्ताम्लकाञ्जिकम्|| हन्त्यम्लपित्तं प्लीहानं शूलं च परिणामजम्| पीशोथोदरगुल्मादामयान्|| यक्ष्मांअन्दाग्नित्वमरोचकम्| प्लीहानं श्वासमानाहमामवातं स्वरामयम्| गुयख्यातवो ...ंईकेसा विश्वयुतो यूषो धात्रीमुद्गादिभिः कृतः| रिर्यसर्गश्च संसेव्य कुलित्थान् स विवर्जयेत्||" इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदसायने| अम्लापित्तप्रकरणं सामस्त्येन निरूपितम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बाहुल्येन मारुतो रुद्धमार्ग आमाशयं(ये) गतः कुप्यति| तस्य-मरुतः, शुद्ध्यादिभिः-अवस्थावशाद्वयस्तैः समस्तैर्वा, अनुलोमनं कार्यम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कृमिजे हृद्रोगे सर्वमेव च कृमिघ्नमौषधम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- क्रिमिहृद्रोगौषधमाह-क्रिमिन्धमौषधमिति| वङ्गसेने (हृदयरो. श्लो. ३९)- " क्रिमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत्पिशितौदनम्| दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं, पश्चाद्विरेचयेत्|| सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः| विडङ्गगाढैर्धान्याम्लं पाययेद्धितमुत्तमम्|| हृदि स्थिताः पतन्त्येवमधस्तात्क्रिमयो नृणाम्| यवान्नं वितरेच्चास्मै सविडङ्गमतः परम्|| क्रिमिजे पिबेन्मूत्रं विडङ्गामयसंयुतम्|" इति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| हृद्रोगस्य प्रकरणं साम्स्त्येन निरूपितम्||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तृष्णासु सर्वासु वातपित्तहरः सर्वोऽपि विधिरिष्यते| तथा, बाह्यतोऽभ्यन्तरे च शीतो विधिः| तथा, शमनं शोधनं च शस्यते| दिव्याम्बु-आन्तरिक्षं जलं, शीतं माक्षिकेण सह शस्यते| भौमं च जलं तद्गुणं-दिव्याम्बुसमानगुणं "शुचिपृथ्वसितश्चेते देशे" (हृ.सू.अ.५|५) इत्यादिलक्षणलक्षितम्, तच्च शस्यते| तस्य-दिव्यजलस्येव गुणा यस्य तत्तद्गुणम्| तप्तलोष्टककपालसिकतादिभिस्तप्तं तन्निर्वापितं-शीतीकृतं शस्यते| अथवा, तदेव समशर्करं शस्यते| अथवा, दर्भपूर्वेण-तृणाख्येन, पञ्चमूलेन क्वथितं निर्वापितं शस्यते| तथा, लाजसक्तुभिः कृतो मन्थः प्रशस्तः| तथा, आमैः-अभृष्टैः, यवैर्वाट्यः प्रशस्तः शीतीभूतः शर्करामाक्षिकयुक्तः| यवागूः शालिभिस्तथैव शर्करामाक्षिकान्विता शस्ता| तथा, चिरन्तनैः कोद्रवैः शर्करामधुयुक्ता यवागूः शस्ता| तथा, शीतेन-शीतीकृतेन द्रव्येण, शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनं हितम्| अथवा, शीतजलैः परिषिक्तस्य पुंसः पयसा सशर्करामार्द्वीकं भोजनं हितम्| अथवा न केवलं पयसा सात्म्यादिवशान्मांसरसैर्जाङ्लैः किञ्चिदम्ललवणैरृतभर्जितैर्भोजनं हितम्| तथा, मुद्गमसूरादिकानां यूषैर्जीवनीयरसयुक्तैर्भोजनं हितम्| तथा, शीतैः-शीतवीर्यैश्चन्दनादिभिः, तथेक्षुरसे सिद्धं क्षीरघृतं नस्यं हितम्| क्षीरोद्भवं घृतं क्षीरघृतम्| तथा, सूत्रस्थानोदिताः (अ.२२) निर्वापणाः-रोपणाः, गण्डूषा हिताः| तथा, दाहज्वरे य उक्ता लेपाद्याः-"दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः" (हृ.चि.अ.१/१३१) इत्यादिग्रन्थनिर्दिष्टाः, ते च हिताः| तथा, निरीहत्वं-निर्व्यापारत्वं हितम्| तथा, मनसोरतिः-निर्वृतत्वम्| तथा, महासरितां महाह्रदानां-महातडागानां, च दर्शनस्मरणानि हितानि|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अथ तृष्णाचिकित्सितम्|[तत्र सामान्यतृष्णौषधमाह]-तृष्णास्विति| तद्गुणं-दिव्यगुणम्| दर्भपूर्वेण-पञ्चसूक्तेन तृणाख्येन| आमयवैः-कोमलयवैः, कृतो वाठ्यः| शीतद्रव्यसिद्धेन शीतेन पयसा भोजनम्, पयोरसयूषाणां सात्म्यादिवशाद्व्यवस्था| क्षीरघृतं-क्षीरमन्थनोत्थं घृतम्| इक्षुरसो नस्यम्| निर्वापणाः-मधुगण्डूषादयः| निरीहत्वंनिर्व्यापारत्वम्| मनोरतिः-मनः सुखम्| सङ्ग्रहे तु (चि. अ. ८) नात्य[व]पीडनं(?)-"नारीक्षीरेण वा घृष्टमुष्ट्रास्थि ससितं हितम्|" इति| वङ्गसेने (तृषाधिकारे श्लो. २४)- "लाजोदकं मधुयुतं शीतं गुडविमर्दितम्| काश्मरीशर्करायुक्तं पिबेत्तृष्णार्दितो नरः|| भु(च)विकापिप्पलीमूलयवानीधान्यनागरैः| शृतं शीतं हितं तोयं [मुर्च्छातृट्छर्दि] दोषजित्|| शर्कराकेसरक्षौद्रकृष्णाजीरकदाडिमैः| लेहो वा तृड्जयी कृष्णाधुक्षीरिद्रुमाङ्कुरैः|| अम्लं दाडिमबीजं पीतं धात्रीफलं च धान्याम्लैः| आर्द्रपटास्तरणकृतप्रावृ गात्रस्तृषं हन्ति|| गोस्तनीक्षुरसक्षीरयष्टीमधूत्पलैः| नियतं नस्यतः पीतैस्तृष्णा शाम्यति दारुणा|| कर्णशिरोमुखलेपाच्छुक्तिकया वाऽम्लदाडिमरसेन| तर्पयति शीघ्रमेतज्जलौघवत्सैकत राशिम्|| कोलदाडीमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति|| क्षीरेक्षुरस मार्द्वीकक्षौद्रसीधुगुडोदकैः| वृक्षाम्लाम्लैश्च गण्डूषा मुखशोषप्रणाशनाः|| दाडिमं बदरं रोध्रं कपित्थं बीजपुरकम्| पिष्ट्वा मूर्ध्नि प्रलेपस्तु पिपासादाहनाशनः|| वारि शीतं मधुयुतमाकण्ठाद्वा पिपासितम्| पायद्वामयेच्चापि तेन तृष्णा प्रशाम्यति|| वटप्ररोहं मधुकुष्ठमुत्पलं सलाजचुर्णं गुटिकां प्रकल्पयेत्| सुसंहिता सा वदने विधारिता तृष्णां प्रवृद्धामपि हन्ति सत्वरम्||" इति| योगरत्ने-"मधुरैः सजीवनीयैः शीतैश्च सतिशूकैः श्रितं क्षीरं पानाभ्यञ्जनसेकेष्विष्टं मधुशर्करायुक्तम्| लोहितकशालितण्डुलखर्जूरपरूषकोत्पलद्राक्षाः मधुपक्वे लोष्ठमेव च जले स्थितं शीतलं पेयम्|| जम्बाम्रातकबदरीदलवेतसपञ्चवल्कपञ्चाम्लैः| हृन्मुखशिरःप्रदेहाः सघृता मूर्च्छाभ्रमातितृष्णाध्नाः|| द्राक्षेक्षूत्पलयष्ट्याद्यैः शर्करामधुयोजितैः| कषायं संपिबेच्छीतं तृष्णानाशकरं परम्|| लोष्टप्रतत्पतोयं तु शर्करामधुयोजितम्| लाक्षाचूर्णसमायुक्तं पीतं तृड्दाहनाशनम्|| जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरैः सितावरुणकाजितैः| सपयस्कः कृतः क्वाथः सम्पीतस्तृड्विनाशनः|| रकवृक्षाम्लदाडिमाम्लोष्णवेतसैः| सशर्करैर्निहन्त्याशु लेहस्तृष्णां सुदुर्जयाम्|| सारिवालाजपिप्पलीमधुनागरैः| पयस्तृषाध्नो गण्डूषः काञ्जिकैर्मुख|| ...ंअदनमधुकं शीतमम्बु विवर्धितम्|अर्धशर्करायुक्तं पिबेत्तृष्णार्दितै|| इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पवनोत्थायां तृष्णायां दधि गुडेन सह शस्यते| मांसरसाश्च बृंहणाः शस्ताः| तथा विदार्यादिगणाम्बु "विदारिपञ्चाङ्गुल" (हृ.सू.अ.१५/९)इत्यादिभिः शृतं तोयं-पानीयं, शस्तम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- वाततृष्णौषधमाह-तृष्णायामिति| योगरत्ने-"पञ्चाङ्गिकाः पञ्च गणा य उक्तास्तेष्वम्बु[सिद्धं प्रथमे ग] णे वा| पिबेत्सुखोष्णं मनुजोऽचिरेण तृषो विमुच्येत हि वातजायाः|| [तृष्णातिवृद्धौ] उदरे च पूर्णे संच्छर्दयेन्मागधिकोदकेन| विलेखनं चात्र हितं विधेयं स्याद्दा[डिमाम्रा] तकबीजपूरैः||" [इति|] वङ्गसेने (तृषा. श्लो. २२)-" वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतं रसो गुडूच्याश्च|" [इति|]

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तोत्थायां शर्करान्वितः पक्वोदुम्बरफलजो रसः, तेषां-उदुम्बराणां वा क्वाथो हिमः, तद्वत्-सितायुक्तः, शस्यते| तथैव सारिवादिगणाम्बु-"सारिवोशीर" (हृ.सू.अ.१५|११) इत्यादि प्रशस्यते| तद्विधैः-शीतवीर्यैश्च, गणैः कृतान् शीतकषायान् ससितामाक्षिकान् पिबेत्| तथैव मधुरैः-द्राक्षादिभिर्द्रव्यैः, कल्पितान्| क्षीरिवृक्षैश्च-अश्वत्थन्यग्रोधादिभिः, कल्पितान् शीतकषायान् सशर्करामधून् पिबेत्| बीजपूरकादिपल्लवान् कुशकाशानां मूलानि मधुकं चैतज्जले शृतं पिबेत्| शीतमिति प्रकृतत्वाद्योग्यत्वाच्चात्र योज्यम्| अथवा, ज्वरचिकित्सितोक्तं [द्राक्षादि-] "द्राक्षामधूक" (हृ.चि.अ.१|५५) इत्यादिकं फाण्टं शीतकषायं [वा] पिबेत्| पञ्चसाराम्बु वा-"मधुख़र्जूरमृद्वीका" (हृ.चि.अ.२/१४) इत्यादि रक्तपित्तचिकित्सिते पठितं, पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- पित्ततृष्णौषधमाह-पित्तजायामिति| तद्विधैः-पित्तघ्नैः| तद्वत्-ससितामधून्| क्षीरिवृक्षैश्च तद्वत्| बीजपूरपल्लवादिसप्तकं जले शृतम्| वङ्गसेने (तृषा. श्लो. १८)- "काश्मर्यं शर्करायुक्तं चन्दनोशीरधान्यकम्| द्राक्षामधूकसंयुक्तं पित्ततर्षे जलं पिबेत्|| स्याज्जीवनीयसिद्धक्षीरघृतं वातपित्तजे तर्षे| तद्वद्द्राक्षाचन्दनखर्जूरोशीरमधुयुतं तोयम्|| जीर्णभुक्तः पिबेद्वाऽपि मधुना तण्डुलोदकम्|" [इति|]

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लेष्मजायां तृष्णायां निम्बपत्रपानीयेन वमनं शस्तम्| बिल्वादिभिर्जलं साधितं कफतृष्णायां पिबेत्| रजन्या-हरिद्रया, जलं सिद्धं पिबेत्| सक्षौद्रशर्करं कफतृष्णायां मुद्गयूषं च त्रिकटुपटोलनिम्बपल्लवान्वितं पिबेत्| यवान्नं तीक्ष्णकवलं तीक्ष्णनस्यं तीक्ष्णलेहं च शीलयेत्| शिम्बीधान्यम्| कच्छकः-तुमु(तूणी)कः| वङ्गसेने (तृषा-श्लो.२२)-"बिल्वाढकीधातकीपञ्चकोलदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति| "इति| योगरत्ने-"बिल्वाढकी[कन्यक] पञ्चमूलदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति|" इति| कच्छक(धातकि)-पञ्चकोलयोः स्थाने लघु [पञ्चमूलम्]| वङ्गसेने(तृषा. श्लो.२३)-"सजीरकाण्यार्द्रकशृङ्गबेरसौवर्चलान्यर्धजलप्लुतानि| मद्यानि हृद्यानि च गन्धवन्ति पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम्||" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- कफतृष्णौषधमाह-कफोद्भवायामिति| आढकी|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्वैरामाच्च तृष्णायां सत्यां तद्धन्त्री सन्निपातघ्न्यामघ्नी च क्रियेष्टा| तथा च वमनमिष्टम्| त्र्यूषणारुष्करवचादियुक्तेन फलाम्लेनोष्णजलेन वा मस्तुना वा इष्टम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- सन्निपातजौषधमाह-सर्वैरिति| तद्धन्त्री-सर्वदोषहन्त्री आमहन्त्री च| त्र्यूषणादिभिर्वमनम्| फलाम्लंमातुलुङ्गाद्यम्लम्| मदनफलं वमनत्वालुब्जम् (?)|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अन्नात्ययात्-अन्नविरहात्, तृष्णायां सत्यां मण्डमुष्णं शीतं मन्थं च कालप्रकृतिसात्म्यादिवित् पिबेत्| वातकफप्रकृतिना उष्णो मण्डः पेयः| पित्तश्लेष्मप्रकृतिना वातपित्तप्रकृतिना च हिमो मन्थः पेयः| एवं कालसात्म्यादिषु निरुप्यम्| "सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतोदकपरिप्लुताः| नातिद्रवा नाति सान्द्रा मन्थ इत्यभिधीयते||" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- उपवासजौषधमाह-अन्नात्ययादिति| उष्णं मण्डं शीतकाले| शीतं मन्थमुष्णकाले| अत एव कालविदित्युक्तम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्रमात्तृषि जातायां मांसरसं मद्यं वा सशर्करं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- श्रमजौषधमाह-तृषि श्रमादिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आतपात्तृषि यवकोलोद्भवैः सक्तुभिः सशर्करं मन्थं पिबेत्| सर्वाणि चाङ्गानि तिलपिण्याककाञ्जिकैर्लिम्पेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- आतपजौषधमाह=आतपादिति| कोलजाः-शुष्कबदरत्वगुद्भवाः| तिलग्रहणं पिण्याकेन विकल्पार्थम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शीतस्नानाच्च तृण्मान् मद्याम्बु पिबेत्| तृण्मानिति मतुपि मय इति णत्वे रूपम्| गुडजलं वा पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- उष्णाक्लान्तस्ये (नि. अ. ५/५५)त्युक्ततृष्णौषधमाह-शीतस्नानात्त्विति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मद्यात्तृण्मानर्धजलं मद्यं स्नातश्चाम्ललवणाभ्यां युतं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- मद्यजौषधमाह-मद्यादिति| आयुतं-युक्तम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्नेहेन तीक्ष्णतरोऽग्निर्यस्य स नरस्तृण्मान्निसर्गशीतलं जलं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजे (नि. अ. ५/५६) त्युक्ततृष्णौषधमाह-स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्त्विति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्नेहात् पुनरजीर्णात् पिपासित उष्णाम्बु वा पिबेत्| जीर्णात्तु स्नेहत्तृषि मण्डं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- अजीर्णस्नेहजौषधमाह-स्नेहादिति| जीर्णस्नेहजौषधमाह-जीर्णादिति| अतीक्ष्णग्निविषयमिदं भेदद्वयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्निग्धान्नेन भुक्तेन तृषितो हिमस्पर्धि-तुहिनशीतलं, गुडोदकं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- स्निग्धान्नजौषधमाह-पिबेदिति| हिमस्पर्धि-_|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-गुर्वाद्यन्नेन भुक्तेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तत्-गुर्वाद्यन्नं, उद्वमेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- गुर्वादिभोजनजौषधमाह-गुर्वाद्यन्नेनेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षयजायां तृषि क्षये हितं यद् बृंहणमौषधं तत्सर्वं हितं-शस्तम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- रसक्षयजौषधमाह-क्षयजायामिति| क्षयहितं-राजयक्ष्महितम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कृशादीनां तृषि जातायं क्षीरं हितम्| अथवा छागो रसो हितः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- कृशादीनां विशेषमाह-कृशदुर्बलरूक्षाणामिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सोर्ध्ववातायां तृषि क्षयकासहरैः शृतं क्षीरं हितम्| चशब्दान्मांसरसश्च|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- सोर्ध्ववातायां विशेषमाह-क्षीरं चेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रोगोपसर्गाज्जातायां तृषि धान्याम्बु ससितामाक्षिकं पाने प्रशस्तम्| सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया शस्ता|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- रोगापसर्गजौषधमाह-रोगोपसर्गजातायामिति| धान्यं-कुस्तुम्बरी| वङ्गसेने (तृषा. श्लो. ३७)- " क्षतोद्भवां रूग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्च पानैः| क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा||" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पूर्वामयेन क्षीणः सन् तृष्णक्-पिपासितो, यदि जलं न लभेत तदा मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्| ततश्च हेतोस्त्वरितं-शीघ्रतरं, तस्य-नरस्य, पूर्वमन्येभ्यो रोगेभ्यः सात्म्यान्न पानभेषजैस्तृषं जयेत्, ततोऽपरं रोगम्| किमेवं क्रियते ? इत्याह-तस्यां तृषि जितायां सत्यामन्योऽपि रोग उपक्रमितुं शक्यः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः|| ६||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०- रोगाद्यापेक्षयेत्यस्यामाह-तृष्यन्निति| रोगविरोधेऽपि जलं देयमित्यर्थः| उपद्रवरूपाया अप्युपसर्गजायाः (?) प्राधान्यमाहत्वरितमिति| सात्म्यग्रहणं यद्युपशेते तत्तद्युक्तिनिरपेक्षमपि देयमित्येवमर्थः| वङ्गसेने (तृषा. श्लो. ४१)- "मूर्च्छाच्छर्दितृषादाहस्त्रीमद्यभृशकर्शिताः| पिबेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्ते मदात्यये|| तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान् विमुञ्जति| तस्मात्सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद्वारि वार्यते|| अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान् धारयते चिरम्| तोयाभावात्पिपासार्तः क्षणात्प्राणैर्विमुच्यते||" इति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| तृष्णारोगप्रशमनं सामस्त्येन निरूपितम्||