૩૬. નૈગમેષપ્રતિષેધાધ્યાયઃ

મુખમણ્ડિકાપ્રતિષેધાનન્તરં પરિશિષ્ઠત્વાન્નૈગમેષપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ- અથાતો નૈગમેષપ્રતિષેધમિત્યાદિ||૧-૨||

બિલ્વાગ્નિમન્થેત્યાદિ| પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ| ‘સુરા સબીજં ધાન્યામ્લં’ ઇત્યત્રાન્યે ‘સુરાસબીજધાન્યામ્લૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તથાપાઠે સબીજં ધાન્યામ્લં બીજેન સહ કાઞ્જિકમિતિ| અન્યે તુ સુરાસ્થાને તથેતિ પઠન્તિ| સબીજમપ્યત્ર સૌવીરમિતિ કેચિત્| પ્રિયઙ્ગુસરલેત્યાદિ| સરલા શુક્લા ત્રિવૃત્, અનન્તા ઉત્પલસારિવા, કુટન્નટં તગરં; તત્ર પ્રિયઙ્ગ્વાદિકલ્કં ચતુર્થાંશં, દધ્યાદિદ્રવ્યૈશ્ચતુર્ભિઃ પ્રત્યેકં સમં તૈલં પચેદિતિ ક્રમઃ||૩-૪||

પઞ્ચમૂલદ્વયક્વાથે ઇતિ પઞ્ચમૂલદ્વયક્વાથે દશમૂલક્વાથે ત્રિગુણે, ક્ષીરે ઘૃતસમે, કાકોલ્યાદિકલ્કચતુર્થાંશં, ખર્જૂરીમજ્જચતુર્થાંશં વા ઘૃતં પાનાર્થં પચેદિત્યર્થઃ||૫||

વચામિત્યાદિ| વયઃસ્થા ગુડૂચી, બ્રાહ્મીત્યન્યે, ગોલોમી દૂર્વા, જટિલા માંસી| ઉત્સાદનમ્ ઉદ્વર્તનમ્||૬||

સિદ્ધાર્થકેત્યાદિ| અક્ષતા યવાઃ||૭||

મર્કટેત્યાદિ| મર્કટાદિપુરીષેણ રાત્રૌ સુપ્તે લોકે બાલસ્ય ધૂપનમ્||૮||

તિલેત્યાદિ| વિવિધાન્ સ્વસ્તિકમોદકાદીન્| કુમારપિતૃમેષાયેતિ કુમારાણાં પિતા રક્ષણાત્મકત્વાત્, મેષો નૈગમેષઃ, તસ્મૈ નૈગમેષાય| વૃક્ષમૂલે ક્ષીરવૃક્ષમૂલે| નિવેદયેત્તિલાદિકં બલિમ્||૯||

રક્ષામાહ- અધસ્તાદિત્યાદિ| સ્નપનં ગાયત્ર્યભિમન્ત્રિતાભિરદ્ભિઃ| બલિમપિ તિલતણ્ડુલમિત્યાદિકં વટમૂલે ષષ્ઠ્યાં નિવેદયેત્||૧૦-૧૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કૌમારભૃત્યતન્ત્રે નૈગમેષપ્રતિષેધાધ્યાયઃ ષટ્ત્રિંશત્તમઃ||૩૬||