೬೬. ದೋಷಭೇದವಿಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯಃ

ತನ್ತ್ರಯುತ್ತಯನನ್ತರಂ ಪರಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ದೋಷಭೇದಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪೂರ್ವವಹ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಭೇದಃ ಪೃಥಕ್ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಭೇದೇನ, ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪನಮೇಕೈಕದ್ಯನುಗಮನೇನ ನಾನಾತ್ವಕರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚನಂ ದೋಷಭೇದವಿಕಲ್ಪಃ, ತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಃ, ತಮ್||೧-೨||

ಅಷ್ಟಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ ಶಲ್ಯಾದೀನಿ ವಾಜೀಕರಣಾನ್ತಾನಿ, ತಾನ್ಯೇವ ವೇದ ಆಯುರ್ವೇದಃ, ತೇನ ತತ್ರ ವಾ ವಿದ್ವಾನ್ ಯಸ್ತಮ್| ಮಹೌಜಸಂ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಲೀನಾರ್ಥಾಃ , ಅಗಾಧಾ ದುರವಗಾಹಾ ಯೇ ಆಗಮಾ ಏವೋದಧಯಸ್ತೇ ಸನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ| ಶ್ರೀಮಾನಿತಿ ರಾಜಶ್ರಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ವಯಾ ವಾ ಅಲಙ್ಕೃತಃ| ನನು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಗಾಧಿರಾಜಃ, ತತ್ಸುತತ್ವೇನ ರಾಜಶ್ರಿಯಾ ಯೋಗೋ ಯುಕ್ತಃ, ಕಥಂ ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯಾ ಶ್ರಿಯೇತಿ? ಸತ್ಯಂ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಂ ತಪಸಾ, ತತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯಾ ಶ್ರಿಯಾ ಯೋಗೋ ಯುಕ್ತ ಏವ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಜಾತತ್ವೇನೋಭಯಯೋಗ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಅಪರೇ ತು ವಿದ್ಯಾಸಮಾಪ್ತ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಯಾ ಶ್ರಿಯಾ ಯೋಗ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- “ವಿದ್ಯಾಸಮಾಪ್ತೌ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ವಾ ಸತ್ತ್ವಮಾರ್ಷಮಥಾಪಿ ವಾ| ಧ್ರುವಮಾವಿಶತಿ ಜ್ಞಾನಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ವೈದ್ಯೋ ದ್ವಿಜಃ ಸ್ಮೃತಃ”- ಇತಿ||೩||-

ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪುರಸ್ತಾತ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ಇತಿ ರಸಭೇದವಿಕಲ್ಪೇ| ಕುತೋ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ದೋಷಭೇದಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟೀ ರಸಭೇದಾ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ‘ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ದೋಷಭೇದಾಃ ಸ್ಯೂ ರಸಭೇದಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತತ್ರ ಷಡ್ರಸಯೋಜನಮ್’- ಇತಿ| ಕತಿ ತತ್ರೈಕಶೋ ಜ್ಞೇಯಾ ದ್ವಿಶೋ ವಾಽಪ್ಯಥವಾ ತ್ರಿಶ ಇತ್ಯಾಹ- ‘ಏಕಶಃ ಷಟ್ ದ್ವಿಶಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಶ್ಚತುರನ್ವಿತಾ| ತ್ರಿಶೋ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯೇವಂ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ’- ಇತ||೪||-

ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಗುರುರಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೇತಿ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ| ತತ್ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮ್| ಸಂಶಯಚ್ಛಿದಿತಿ ಸನ್ದೇಹಚ್ಛೇತ್ತಾ| ಪ್ರೀತಾತ್ಮಾ ತೃಪ್ತಾನ್ತಃಕರಣಃ| ನೃಪಶಾರ್ದೂಲೋ ರಾಜಸತ್ತಮಃ| ತತ್ತ್ವತ ಇತಿ ಯಥಾರ್ಥಭಾವೇನ||೫||-

ಕಿಮಾಹ ಭಗವಾನಿತ್ಯಾಹ- ತ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ಧಾತವಃ ಸಪ್ತ ರಸಾದಯಃ| ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾ ಅವಿಕೃತಿಙ್ಗತಾಃ| ರಸೈರ್ಹಿತೈರಿತಿ ಮಧುರಾದಿರಸೈಃ ಪಥ್ಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಯಥಾಪ್ರಶ್ನಂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರೇ ವಾಚ್ಯೇ ಕಿಮರ್ಥಂ ಕತಿ ತತ್ರೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಾರ್ಥೇ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಧಾತೂನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ಚ ದೋಷಸಂಸರ್ಗೇ ದೋಷವ್ಯಪದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ; ಅತ ಏವಾಸೃಜಾ ಸಹ ಪುರಾ ಪಞ್ಚದಶ ಪ್ರಸರಾ ಅಭಿಹಿತಾಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಮಾಂಸಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರಸರಃ ಕುತೋ ನ ಕೀರ್ತಿತಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್| ಅಥ ಕಥಂ ತದಧಿಗನ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಚೇತ್, ದೋಷಲಿಙ್ಗೇನೈವ| ತಥಾ ಚಾತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಸಙ್ಗಂ ಸಂಯಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ದೋಷಧಾತುಮಲಮೂಲಂ ಹಿ ಶರೀರಮಿತ್ಯನೇನೈವ ದೋಷಾದಿಕಾರ್ಯತ್ವಮಭಿಹಿತಂ; ನ ಚ ಶರೀರಾದ್ದೇಹೋ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಃ, ತಯೋಃ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದತ್ವಾತ್; ತತ್ಕಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ- ಏತೇ ದೇಹಂ ಧಾರಯನ್ತೀತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ದೇಹಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕರ್ಮಪುರುಷಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕೃತಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್||೬||-

ಕೀದೃಶಃ ಪುನರಯಂ ದೇಹಶಬ್ದಾಭಿಘೇಯಃ ಕರ್ಮಪುರುಷ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿತಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ ವಾಚ್ಯಂ, ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಪರಮಪಿ ಪ್ರಾಣಾದಿಕಂ ಯತ್ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಸುಖಸ್ಮರಣಾರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ- ಪುರುಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೈಕೇ ಕಲಾಶಬ್ದೇನ ಪಞ್ಚಭೂತಾನಿ ಏಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತಿ ಷೋಡಶವಿಕಾರಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಪರಮೇತನ್ನಾಯುರ್ವೇದೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಲಾಶಬ್ದಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇಷ್ವಾಮನನ್ತಿ- ಶಿರೋಗ್ರೀವಾಪಾಣಿಪಾದಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠೋದರಾಂಸೀತ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ, ಚಿಬುಕನಾಸೌಷ್ಠವಙ್ಕ್ಷಣಾಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಪಾರ್ಷ್ಣಿಗುಲ್ಫಾಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನೀತಿ| ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯಾನುವರ್ತಿಭಿರಾಚಾರ್ಯೈಃ ಕಲಾಶಬ್ದೋ ಗುಣವಾಚೀ ಪಠಿತಃ| ತೇ ಚ ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತಾಶಾರೀರೋಕ್ತಸುಖದುಃಖೇಚ್ಛೋದ್ವೇಗಪ್ರಯತ್ನಾದೀನ್ ಷೋಡಶಗುಣಾನಾಚಕ್ಷತೇ | ಚತುಷ್ಪಾದಂ ಷೋಡಶಕಲಂ ಭೇಷಜಂ ಚರಕಾಚಾರ್ಯೇಣೋಕ್ತಂ; ತತ್ರ ಷೋಡಶಕಲಂ ಷೋಡಶಗುಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಪ್ರಾಣಾಶ್ಚೈಕಾದಶೇತಿ ಅಗ್ನಿಃ ಸೋಮೋ ವಾಯುಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಃ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭೂತಾತ್ಮೇತಿ ಪ್ರಾಣಾಃ| ಯೋಽಸೌ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಸ ಏವ ಷೋಡಶಕಲಃ, ಸಂಯೋಗಿನ ಏವ ಪ್ರಾಣವ್ಯಪದೇಶಭಾಜಃ, ಇತ್ಯೇಕಾದಶತ್ವಮ್| ರೋಗಾಣಾಂ ತು ಸಹಸ್ರಂ ಯಚ್ಛತಂ ವಿಂಶತಿರೇವ ಚೇತಿ ವಿಶತ್ಯಧಿಕೈಕಾದಶಶತಾನಿ ರೋಗಾಣಾಮ್| ಅತ್ರ ಸೌಶ್ರುತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಷಟ್ಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರೋಕ್ತಾ ರೋಗಾಃ ಶ್ಲೋಕೈರಭಿಧೀಯನ್ತೇ|- ‘ಹೀನಾತಿದಗ್ಧೈಃ ಕ್ಷಾರೇಣ, ತ್ರಯಃ ಪ್ಲುಷ್ಟಾದಯೋಽಗ್ನಿನಾ| ಚತುರ್ಥೋ ಧೂಮವಿಹತಃ ಪಞ್ಚ ಶೋಣಿತದುಷ್ಟಯಃ||೧|| ದೋಷಧಾತುಮಲಾದೀನಾಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿತಃ| ದ್ವೇ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇ ತ್ರಿವಿಧೋ ವಿಸ್ರಂಸಾದ್ಯೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ||೨|| ಷಟ್ ಶೋಫಾಃ ಷಡ್ ವ್ರಣಾ ವಹ್ನಿತ್ರಿತಯಂ ವಿಷಮಾದಿಕಮ್| ಆಮಂ ವಿದಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮಜೀರ್ಣಂ ಚ ತಥಾ ತ್ರಿಧಾ||೩|| ಇತಿ ಷಟ್ಷಷ್ಟಿರಾತಙ್ಕಾಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ನಿದರ್ಶಿತಾಃ| ಆಮಪಕ್ವಾಶಯೇ ಶ್ರೋತ್ರೇ ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಚತುಷ್ಟಯೇ||೪|| ತ್ವಗಾಮಿಷಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸಮ್ಭವಾಃ | ಶುಕ್ರೇ ಚೈಕಾಙ್ಗಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಾಃ ಸಪ್ತಾಧಿಕಾ ದಶ||೫|| ತ್ರಯೋದಶಾವೃತೈರನ್ಯೈರ್ದೋಷೈಃ ಸ್ಯುರ್ಮಾರುತೈಃ ಖಲು| ಚತುರ್ವಿಧಂ ವಾತರಕ್ತಮಾಕ್ಷೇಪಶ್ಚಾಪತಾನಕಃ| ಪಕ್ಷಾಘಾತೋಽಪತನ್ತ್ರಶ್ಚ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭೋಽರ್ದಿತಸ್ತಥಾ||೬|| ಗೃಧ್ರಸೀ ಸಹ ವಿಶ್ವಾಚ್ಯಾ ಶಿರಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಪೂರ್ವಕಮ್| ಖಞ್ಜಃ ಪಙ್ಗುಃ ಕಲಾಯಾಖ್ಯಃ ಕಣ್ಟಕಃ ಪಾದದಾಹಕೃತ್||೭|| ಪಾದಹರ್ಷೋಽವಬಾಹುಶ್ಚ ಮೂಕಮಿನ್ಮಿಣಗದ್ಗದಾಃ| ತೂನ್ಯಾಧ್ಮಾನದ್ವಯೇಽಷ್ಠೀಲಾದ್ವಯಮರ್ಶಾಂಸಿ ಷಟ್ ತಥಾ||೮|| ಚರ್ಮಕೀಲಶ್ಚತಸ್ರಶ್ಚಾಶ್ಮರ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಭಗನ್ದರಾಃ| ತಥಾಽಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಕಿಲಾಸಾನಿ ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ||೯|| ಪ್ರಮೇಹಾ ವಿಸಂಹತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪಿಡಿಕಾ ನವ ತತ್ಕೃತಾಃ| ಉದರಾಣಿ ತಥಾಽಷ್ಟೌ ಚ ಮೂಢಗರ್ಭಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಧಾ||೧೦|| ಬಾಹ್ಯಾ ವಿದ್ರಧಯಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುಸ್ತಥಾಽನ್ತಃಸ್ಥಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ದಶ| ವಿಸರ್ಪನಾಡೀಸ್ತನಜಾಸ್ತಥೈವ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚ||೧೧|| ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಸಪ್ತ ಚೈಕಾ ಸ್ಯಾದಪಚೀ ಸಪ್ತಧಾಽರ್ಬುದಮ್| ಗಲಗಣ್ಡಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸಪ್ತ ವೃದ್ಧಯಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ||೧೨|| ಉಪದಂಶಾ ಮತಾಃ ಪಞ್ಚ ಶ್ಲೀಪದಂ ಚ ತಥಾ ತ್ರಿಧಾ| ಭಗ್ನಾ ಅಷ್ಟಾದಶ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಶೂಕದೋಷಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಥಾಽಷ್ಟೌ ಚ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ||೧೩|| ಅಷ್ಟಾವೋಷ್ಠಭವಾ ದನ್ತಮೂಲೇಷು ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ||೧೪|| ಅಷ್ಟೌ ದನ್ತೇಷು ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಪಞ್ಚ ತಾಲುಗತಾ ನವ| ಕಣ್ಠೇ ಚಾಷ್ಟಾದಶ ಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚತುಃಸರ್ವಸರಾ ಗದಾಃ||೧೫|| ಏವಂ ಮುಖೇ ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿರಿತಿ ಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯಕೇ| ದ್ವಾಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕಾ ತ್ರಿಶತೀ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ||೧೬|| ಅಷ್ಟೌ ಶುಕ್ರಗತಾ ರೋಗಾ ಅಷ್ಟಾವಾರ್ತವದುಷ್ಟಯಃ| ಚತ್ವಾರೋಽಸೃಗ್ದರಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಅಪಾತಸ್ತ್ವಪರಾಕೃತಃ||೧೭|| ಮಕ್ಕಲ್ಲಲೀನಶೋಷಾಶ್ಚ ನೈಗಮೇಶಾಹೃತಸ್ತಥಾ| ನಾಗೋದರಃ ಸ್ರುತಿರ್ಗರ್ಭೇ ಶಾರೀರೇ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಃ||೧೮|| ಅಥ ಮೇದೋನಿಲಾವೇಗಾಚ್ಛ್ವಯಥುಃ ಸರುಜಶ್ಚ ಯಃ| ಆಢ್ಯವಾತಃ ಸರ್ವಸರಾಃ ಶೋಫಾಃ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ| ಕರ್ಣಪಾಲ್ಯಾಮಯಾಃ ಪಞ್ಚ ಕ್ಲೈಬ್ಯಮುಕ್ತಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ||೧೯|| ವಾನ್ತರೇಚಿತಯೋಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವ್ಯಾಪದೋ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ| ಷಣ್ನೇತ್ರಪ್ರಣಿಧಾನಸ್ಯ ನೇತ್ರಸ್ಯೈಕಾದಶೈವ ತು||೨೦|| ಪಞ್ಚ ಬಸ್ತಿಕೃತಾಸ್ತತ್ರ ಚತ್ವಾರಃ ಪೀಡನೇ ಕೃತಾಃ| ಏಕಾದಶ ದ್ರವ್ಯಕೃತಾಃ ಸಪ್ತ ಶಯ್ಯಾಕೃತಾಸ್ತಥಾ||೨೧|| ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಚತಸ್ರಶ್ಚ ವೈದ್ಯತೋ ವ್ಯಾಪದಸ್ತಥಾ| ಕ್ರೋಧಾಯಾಸಾದಿಕಾಃ ಪಞ್ಚ ದಶ ಚಾತುರಹೇತುಕಾಃ||೨೨|| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಕಾರಣಾನ್ಯಷ್ಟಾವಪ್ರತ್ಯಾಗಮಕೃನ್ತಿ ಚ| ಇತಿ ನೇತ್ರಾದಿದೋಷೇಣ ಷಷ್ಟಿಃ ಸಪ್ತ ಸಮಾಸತಃ||೨೩|| ಏವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ರುಜೋಽಷ್ಟಾನವತಿಸ್ತಥಾ| ಅನ್ನಾದಿರಕ್ಷಾವಿಜ್ಞಾನೇ ವಿಂಶತಿರ್ವಿಷಹೇತುಕಾಃ||೨೪|| ವೇಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ಥಾವರೇ ದರ್ವೀಕರಮಣ್ಡಲಿನಾಂ ವಿಷೇ| ರಾಜಿಲವೈಕರಞ್ಜಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಪ್ತ ಸಪ್ತ ಚ||೨೫|| ಮೂಷಿಕಾಸ್ತು ದಶಾಷ್ಟೌ ಚ ಸಪ್ತ ವೇಗಾ ಅಲರ್ಕಜಾಃ| ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿಶತಂ ಚಾತ್ರ ಕೀಟಾನಾಂ ವಿಷದಾಯಿನಾಮ್ ||೨೬|| ಸಪ್ತಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ಯುತಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಶತದ್ವಯಮ್| ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವರ್ತ್ಮಜಾಶ್ಚೈಕವಿಂಶತಿಃ||೨೭|| ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು||೨೮|| ಬಾಹ್ಯಜೌ ದ್ವೌ ನೇತ್ರರೋಗಾವಿತಿ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಕುಕೂಣಕಃ ಶಿಶೋರೇವ ಕರ್ಣೇಽಷ್ಟಾವಿಂಶತಿರ್ನೃಣಾಮ್||೨೯|| ಏಕತ್ರಿಂಶದ್ಘ್ರಾಣಗತಾಃ ಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪಞ್ಚಕಾಃ| ಏಕಾದಶ ಶಿರೋರೋಗಾಃ ಪರಂ ಶಾಲಾಕ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಿತೇ||೩೦|| ಆತಙ್ಕಾನಾಂ ಶತಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಷಟ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತಾ ಯುತಮ್| ನವ ಬಾಲಗ್ರಹಾ ಯೋನಿವ್ಯಾಪದೋ ವಿಂಶತಿಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ||೩೧|| ಏವಂ ಕುಮಾರತನ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ನೇಕೋನತ್ರಿಂಶದಾಮಯಾಃ| ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಹ್ಯತೀಸಾರಾಃ ಷಟ್ ಚತಸ್ರಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ||೩೨|| ಚತ್ವಾರೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾ ಯಕ್ಷ್ಮೈಕೋ ಗುಲ್ಮಪಞ್ಚಕಮ್| ಹೃದ್ರೋಗಾಃ ಪಞ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಖ್ಯಾಃ ಕಾಮಲಾದ್ವಯಮ್||೩೩|| ಹಲೀಮಕಃ ಪಾನಕೀ ಚ ರಕ್ತಪಿತಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್| ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಾ ಮತಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ವಿಕಾರಾಃ ಸಪ್ತ ಮದ್ಯಜಾಃ||೩೪|| ದಾಹಾಃ ಪಞ್ಚ ತೃಷಃ ಸಪ್ತ ಛರ್ದಯಃ ಪಞ್ಚ ದೇಹಿನಾಮ್| ಹಿಕ್ಕಾಃ ಶ್ವಾಸಾಸ್ತಥಾ ಕಾಸಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚ||೩೫|| ಸ್ವರಭೇದಾಸ್ತಥಾ ಷಟ್ ಸ್ಯುರ್ವಿಶತಿಃ ಕೃಮಿಜಾತಯಃ| ನವೋದಾವರ್ತಕಾ ದೃಷ್ಟಾ ವಿಸೂಚ್ಯಸ್ತಿಸ್ರ ಏವ ಚ||೩೬|| ಆನಾಹೌ ದ್ವಾವಾಮವಿಟ್ಕೌ ತಥಾಽರೋಚಕಪಞ್ಚಕಮ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತಾ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಯುರಿತಿ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ||೩೭|| ಆಮಯಾನಾಂ ಶತಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಚ ಸಪ್ತ ಚ| ದೇವತಾ-ದೈತ್ಯ-ಗನ್ಧರ್ವ-ಯಕ್ಷ-ಪಿತ್ರ-ಹಿ-ರಕ್ಷಸಾಮ್||೩೮|| ಪಿಶಚಸ್ಯಾಭಿಷಙ್ಗೇಣ ಗದಾಶ್ಚಾಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ| ಅಪಸ್ಮಾರಾಶ್ಚ ಚತ್ವಾರ ಉನ್ಮಾದಾಃ ಷಡುದೀರಿತಾಃ||೩೯|| ಅಷ್ಟಾದಶಗದಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ| ಏವಂ ಹಿ ಸೌಶ್ರುತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಕಾಶೀರಾಜೇನ ಕೀರ್ತಿತಾಃ||೪೦|| ರೋಗಾಣಾಂ ತು ಸಹಸ್ರಂ ಯಚ್ಛತಂ ವಿಂಶತಿರೇವ ಚ| ವ್ಯಾಸತೋ ವಿಸ್ತರತಃ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಹೇತ್ವರ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್||೭-೮||-

ಭಿನ್ನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಿನ್ನಾ ಭೇದಙ್ಗತಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ| ಗುಣಾ ಗುಣಮಯಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಮಯಾಃ| ತದ್ಯಥಾ- ರಜೋಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಮಾರುತಃ, ರಜೋ ಹಿ ಪ್ರವರ್ತಕಂ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ; ಪಿತ್ತಂ ಸತ್ತ್ವೋತ್ಕಟಂ, ಲಘುಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್, ರಜೋಯುಕ್ತಂ ವೇತ್ಯೇಕೇ; ಕಫಃ ತಮೋಬಹುಲಃ, ಗುರುಪ್ರಾವರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುರ್ಭಿಷಜಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತತ್ ಕಥಂ ಕಫಪ್ರಕೃತಿಕೇ ಪುಂಸಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣೋಪಪನ್ನತಾ ಪಠಿತಾ? ಉಚ್ಯತೇ- ಗುಣಾದ್ವಿತಯಮಪಿ ಕಫೇ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ, ‘ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್||೯||

ಕಥಮೇತೇ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ತ್ರಯ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ದೋಷಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಸ್ತ್ರಯ ಏವ, ಇತರೌ ಚ ದ್ವೌ ಸ್ವಸ್ಥಾವಿತಿ ಜ್ಞೇಯೌ| ವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ ಸ್ವಸ್ಥೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ (೧), ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಸ್ಥೌ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ (೨), ವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ವಸ್ಥೇ ವಾತಪಿತ್ತೇ (೩), ಇತಿ| ದ್ವಿಶೋ ನವ ಸಮಾಧಿಕೈರಿತಿ ತತ್ರ ಸಮವೃದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಯಃ ಸಂಸರ್ಗಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಥಾ - ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮೇ ವೃದ್ಧೇ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಸಮೌ ವೃದ್ಧೌ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ (೨), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಸಮೌ ವೃದ್ಧೌ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ (೩), ಇತಿ| ಅನ್ಯತರಾಧಿಕವೃದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಷಟ್ ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೋರ್ವಾತೋಽಧಿಕೋ ವೃದ್ಧಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧), ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಃ ಪಿತ್ತಮಧಿಕವೃದ್ಧಂ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೨), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ವೃದ್ಧಯೋರ್ವಾತೋಽಧಿಕವೃದ್ಧಃ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ (೩), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಧಿಕವೃದ್ಧಃ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ (೪), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಃ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಂ ವೃದ್ಧಂ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ (೫), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಧಿಕವೃದ್ಧಃ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ (೬)| ತ್ರಿಶಸ್ತು ವೃದ್ಧೈಸ್ತ್ರಯೋದಶ; ತತ್ರ ತ್ರಿಭಿರಧಿಕೈರೇಕಃ ಅಧಿಕೈಕದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಅಧಿಕದ್ವಿದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಸಮಮಧ್ಯೋಲ್ಬಣದೋಷಾಃ ಷಟ್| ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ವಾತೋಽಧಿಕವೃದ್ಧಃ (೧), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಪಿತ್ತಮಧಿಕವೃದ್ಧಂ (೨), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಧಿಕವೃದ್ಧಃ (೩)| ಅಥಾಧಿಕದ್ವಿವೃದ್ಧದೋಷಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಅಧಿಕವೃದ್ಧೇ (೧), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಅಧಿಕವೃದ್ಧೌ (೨), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾವಧಿಕವೃದ್ಧೌ (೩)| ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ ಸ್ವಸ್ಥೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ (೧), ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಸ್ಥೌ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ (೨), ಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ವಸ್ಥೇ ವಾತಪಿತೇ (೩), ಏವಂ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯ ಏವ| ಅಥ ಹೀನಮಧ್ಯೋಲ್ಬಣವೃದ್ಧಾಃ ಷಡುಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಸಮಃ ಸಮವೃದ್ಧೋ ಹೀನವೃದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಹೀನವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಮಧ್ಯವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ, ಅಧಿಕವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧); ಹೀನವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಮಧ್ಯವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಅಧಿಕವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ (೨); ಹೀನವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ, ಅಧಿಕವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಮಧ್ಯವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೩), ಮಧ್ಯವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಹೀನವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ, ಅಧಿಕವೃದ್ಧೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೪); ಹೀನವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಅಧಿಕವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ, ಮಧ್ಯವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ (೫); ಅಧಿಕವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಮಧ್ಯವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ ಹೀನವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ೬| ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸಮವೃದ್ಧೈರೇಕಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- ‘ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕೈಶ್ಚ ಷಟ್| ಸಮೈಶ್ಚೈಕೋ ವಿಕಾರಾಸ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ”- ಇತಿ| ಪಞ್ಚಾಶದಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕ್ಷಯಮಾಗತೈಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿದೋಷಭೇದೈಃ ಸಹ ಪಞ್ಚಾಶದ್ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರೇಕೈಕೈಃ ಕ್ಷೀಣೈಸ್ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ, ದ್ವಿಶೋ ನವ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮಕ್ಷೀಣೇ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಸಮಕ್ಷೀಣೌ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ (೨), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಸಮಹೀನೌ ಸ್ವಸ್ಥೇ ವಾತಃ ೩| ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಾಃ ಷಟ್; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋರ್ವಾತೋಽಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧), ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋಃ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಕ್ಷೀಣಂ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೨), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋರ್ವಾತೋಽಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ (೩), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ (೪), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಶ್ಮಣೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋಃ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಕ್ಷೀಣಂ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ (೫), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಽಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ (೬)| ಅಥ ಕ್ಷೀಣದೋಷತ್ರಯಭೇದಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ; ತತ್ರ- ತ್ರಿಭಿರಪಿ ಸಮಕ್ಷೀಣೈರೇಕಃ; ಅಧಿಕೈಕೈಕಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತ್ರಯಃ| ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಾತೋಽಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ (೧), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಕ್ಷೀಣಂ (೨), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ (೩)| ಅಥಾಧಿಕಕ್ಷೀಣದ್ವಿದೋಷಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣೇ (೧), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾವಧಿಕಕ್ಷೀಣೌ (೨), ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾವಧಿಕಕ್ಷೀಣೌ (೩)| ಅಥ ಹೀನಮಧ್ಯೋಲ್ಬಣಕ್ಷೀಣಾಃ ಷಟ್ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ,- ಹೀನಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಮಧ್ಯಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧); ಮಧ್ಯಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಹೀನಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೨); ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಮಧ್ಯಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಹೀನಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೩); ಹೀನಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಮಧ್ಯಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೪); ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಹೀನಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ಮಧ್ಯಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೫); ಮಧ್ಯಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ಹೀನಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೬)| ಕ್ಷೀಣೇತ್ಯಾದಿ ಅತ್ರ ಮಧ್ಯಶಬ್ದೇನ ಸ್ವಸ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಅಧಿಕಶಬ್ದೇನ ಚ ವೃದ್ಧಃ| ತತ್ರ ಕ್ಷೀಣಮಧ್ಯಾಧಿಕಭೇದೇನ ಷಟ್| ತದ್ಯಥಾ- ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ, ವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧); ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ, ವೃದ್ಧಂ ಪಿತ್ತಂ, ಸ್ವಸ್ಥಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೨); ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ, ಪಿತ್ತಮ್ ಕ್ಷೀಣಂ, ವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೩); ವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ, ಸ್ವಸ್ಥಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೪); ಸ್ವಸ್ಥೋ ವಾತಃ, ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ, ಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೫); ವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ, ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ, ಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೬)| ಅಥ ದ್ವಿಕ್ಷೀಣೈಕವೃದ್ಧಾಸ್ತ್ರೀನಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ (೨), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಕ್ಷೀಣೌ ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ (೩)| ಅಥ ದ್ವಿವೃದ್ಧೈಕಕ್ಷೀಣಾನಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ ಕ್ಷೀಣಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ (೧), ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ವೃದ್ಧೌ ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ (೨), ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ವೃದ್ಧೌ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ (೩)| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಕಥಿತಾಃ, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ| ಸ್ವಸ್ಥೈಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಮಿತಿ ಅಯಮೇವಾರ್ಥಃ ಶ್ಲೋಕೈರುಚ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ಪೃಥಗ್ವೃದ್ಧೈರ್ಮರುತ್ಪಿತ್ತಕಕೈರ್ಭೇದತ್ರಯಂ ಭವೇತ್| ಸಂಸರ್ಗೇ ತು ಭವತ್ಯೇಷಾಂ ಭೇದಸ್ತುಲ್ಯಾಧಿಕೇನ ಚ||೧|| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಸಮೇ ವೃದ್ಧೇ ಸಮಾವೇವಂ ಮರುತ್ಕಫೌ| ಸಮೌ ಪಿತ್ತಕಫಾವೇವಂ ಸ್ಯುಸ್ತ್ರಯಸ್ತುಲ್ಯವೃದ್ಧಿತಃ||೨|| ವೃದ್ಧಿಙ್ಗತೇ ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ಪವನಸ್ತ್ವಧಿಕಸ್ತಯೋಃ| ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಿತ್ತಮಧಿಕಂ ವೃದ್ಧಯೋರ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ||೩|| ವೃದ್ಧೌ ಸಮೀರಣಕಫಾವೇತಯೋರಧಿಕೋಽನಿಲಃ| ಅಧಿಕೇ ತು ತಯೋರೇವ ಭವೇದ್ಭೇದಾನ್ತರಂ ಕಫೇ||೪|| ವೃದ್ಧೌ ಪಿತ್ತಕಫೌ ತದ್ವದೇತಯೋಃ ಪಿತ್ತಮುತ್ಕಟಮ್|| ವೃದ್ಧಯೋರೇತಯೋರೇವ ಬಲಾಸಸ್ತ್ವಧಿಕಃ ಪುನಃ||೫|| ಇತ್ಯೇಕಾಧಿಕಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ ಷಟ್| ಏವಮೇತೈಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾ ಭೇದಾಸ್ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈರ್ನವ||೬|| ಪೂರ್ವೈಃ ಸಹ ಭವನ್ತ್ಯೇವಂ ವಿಕಲ್ಪಾ ದ್ವೌ ತಥಾ ದಶ| ಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ದೋಷಭೇದಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ| ಏಕಸ್ತತ್ರ ವಿಕಲ್ಪಃ ಸ್ಯಾದ್ವೃದ್ಧಿಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೈಃ ಸಮೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ವೃದ್ಧಿಙ್ಗತೇಷು ಸರ್ವೇಷು ತೇಷು ವೃದ್ಧತಮೋ ಮರುತ್||೭|| ಪುನಃ ಪಿತ್ತಂ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯೇಕಾಧಿಕತಮೈಸ್ತ್ರಯಃ| ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಭೇದೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಬಲಾಸತಃ||೮|| ಮರುತ್ಕಫೌ ತಥಾ ಪಿತ್ತಾದ್ವಾತಃ ಪಿತ್ತಕಫಾದಪಿ| ಆಧಿಕ್ಯೇನ ದ್ವಯೋರೇವಂ ದೋಷಭೇದಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮತಾಃ||೯|| ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈರ್ವಿಕಲ್ಪಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಷಟ್| ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತೇಷಾಂ ಹೀನವೃದ್ಧಃ ಸಮೀರಣಃ||೧೦|| ಮಧ್ಯವೃದ್ಧಂ ತಥಾ ಪಿತ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತತ್ರಾಧಿಕೋ ಮತಃ| ಮಧ್ಯಃ ಸಮೀರಣೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಹೀನಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋಽಧಿಕಃ||೧೧|| ಮಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಂ ಮರುತ್ತೀವ್ರಃ ಸ್ವಲ್ಪಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಪರತ್ರ ತು| ಮಧ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಹೀನೋ ವಾತಸ್ತಥಾ ಸ್ಥಿತಃ ||೧೨|| ಮಧ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಹೀನಂ ತಥಾ ಸ್ಥಿತಮ್||೧೩|| ಮಧ್ಯವಾತೋಽಧಿಕಂ ಪಿತ್ತಂ ಹೀನವೃದ್ಧಸ್ತಥಾ ಕಫಃ| ಏವಮೇತೇ ಭವನ್ತ್ಯತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತಾಸ್ತ್ರಯೋದಶ||೧೪|| ಪೂರ್ವೈರ್ದ್ವಾದಶಭಿಃ ಸಾರ್ಧಂ ವಿಕಲ್ಪಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ| ಯಥಾ ವೃದ್ಧೈಸ್ತಥಾ ಕ್ಷೀಣೈರ್ದೋಷೈಃ ಸ್ಯುಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ||೧೫|| ಕ್ಷೀಣಸ್ವಸ್ಥಾಧಿಕೈರೇಭಿರ್ದೋಷಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ ಷಟ್| ಕ್ಷೀಣಃ ಸಮೀರಣಸ್ತತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋಽಧಿಕಃ||೧೬|| ಕ್ಷೀಣೋ ವಾಯುಃ ಕಫಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಪಿತ್ತಮತ್ರಾಧಿಕಂ ತಥಾ| ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಮರುತ್ ಸ್ವಸ್ಥೋ ಭೇದೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಬಲೀ ಕಫಃ||೧೭|| ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ತ್ವಧಿಕೋ ಮರುತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕ್ಷೀಣೋಽನಿಲಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಪಿತ್ತಮತ್ರ ತಥೋಲ್ಬಣಮ್||೧೮|| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಸಮಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ತು ಸಮೀರಣಃ| ಕ್ಷೀಣಸ್ವಸ್ಥಾಧಿಕೈರೇವಂ ಭೇದಾಃ ಷಟ್ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ||೧೯|| ಕ್ಷಯಙ್ಗತೇ ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ವೃದ್ಧಿಂ ತಥಾ ಕಫಃ| ಕ್ಷೀಣೌ ಸಮೀರಣಕಫೌ ತಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಮುತ್ಕಟಮ್||೨೦|| ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಕಫೌ ತದ್ವನ್ನಭಸ್ವಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ತು ವೃದ್ಧಿಮಾನ್| ದ್ವೌ ಕ್ಷೀಣಾವೇಕವೃದ್ಧಶ್ಚ ಭೇದತ್ರಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್||೨೧|| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಗತೇ ವೃದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಶ್ಚ ಕ್ಷಯಂ ಕಫಃ| ವೃದ್ಧೌ ವಾತಕಫೌ ತದ್ವತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚಾಥ ಕ್ಷಯಂ ಗತಮ್||೨೨|| ತದ್ವತ್ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಃ ಪವನಃ ಪುನಃ| ಏಕಕ್ಷೀಣದ್ವಿವೃದ್ಧೈಶ್ಚ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ಭವನ್ತ್ಯಮೀ||೨೩|| ಕ್ಷೀಣಮಧ್ಯಾಧಿಕೈಸ್ತ್ವೇವಂ ಭೇದಾ ದ್ವಾದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೈಃ ಸಮೀರಾದ್ಯೈಸ್ತಥೈಕಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ||೨೪|| ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರ್ದೋಷಭೇದಾನಾಮಿತಿ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಪಿತಾ|| ಇತಿ| ಏತೇಷಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ- ತದ್ಯಥಾ- ವಾತವೃದ್ಧೌ ವಾಗ್ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಗಾತ್ರಸ್ಫುರಣಮೂಷ್ಮಕಾಮಿತಾ ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವಂ ಗಾಢವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಚೇತಿ, ಪಿತ್ತವೃದ್ಧೌ ಪೀತಾವಭಾಸತಾ ಸನ್ತಾಪಃ ಶೀತಕಾಮಿತ್ವಮಲ್ಪನಿದ್ರತಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಬಲಹಾನಿರಿನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ಚೇತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧೌ ಶೌಕ್ಲ್ಯಂ ಶೈತ್ಯಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಗೌರವಮವಸಾದಸ್ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿವಿಶ್ಲೇಷಶ್ಚ| ವಾತಕ್ಷಯೇ ಮನ್ದಚೇಷ್ಟತಾ ಅಲ್ಪವಾಕ್ತ್ವಮಪ್ರಹರ್ಷೋ ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞತಾ ಚ, ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇ ಮನ್ದೋಷ್ಮಾಗ್ನಿತಾ ನಿಷ್ಪ್ರಭತಾ ಚ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ರೂಕ್ಷತಾಽನ್ತರ್ದಾಹ ಆಮಾಶಯೇತರಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಶಿರಸಾಂ ಶೂನ್ಯತಾ ಸನ್ಧಿಶೈಥಿಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಚ| ಏವಮೇತೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಾನಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮವಗಮೋ ಮಿಶ್ರೈಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾವಗಮ ಇತಿ| ಕ್ಷೀಣಮಧ್ಯಾಧಿಕದ್ವ್ಯೇಕಕ್ಷೀಣವೃದ್ಧಾನಾಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ಏಕೋ ವೃದ್ಧಃ ಸಮಶ್ಚೈಕಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ತ್ವೇಕೋ ಯದಾ ಭವೇತ್| ಕ್ಷೀಣ ಏಕಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೌ ದ್ವೌ ಕ್ಷೀಣೌ ದ್ವೌ ವೃದ್ಧಿಮಾಂಸ್ತಥಾ||೨೫|| ಏಕ ಏವ ಸ್ಥಿತಸ್ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತರೂಪೇಣ ದೇಹಿನಿ| ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಮಾರುತಃ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಕಫಕ್ಷಯೇ||೨೬|| ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸ್ಥಾನತೋ ಯತ್ರ ಯತ್ರಾಙ್ಗೇಷು ವಿಸರ್ಪತಿ| ತತ್ರ ತತ್ರಾಸ್ಥಿರೋ ದಾಹಃ ಶ್ರಮಃ ಸ್ವೇದೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ||೨೭|| ಕ್ಷೀಣೇ ಪಿತ್ತೇ ಯದಾ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಃ ಸಮಂ ಕಫಮ್| ವಿಕರ್ಷತಿ ತದಾ ಶೂಲಂ ಶೈತ್ಯಮತ್ಯನ್ತಗೌರವಮ್||೨೮|| ವೃದ್ಧಂ ಕಫಕ್ಷಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಪ್ರಭಞ್ಜನಮ್|| ಯದಾ ರುಣದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ತದಾ ದಾಹಃ ಶೂಲಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ||೨೯|| ವೃದ್ಧಂ ವಾತಕ್ಷಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಕಫಮ್| ನಿರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ಸ್ಯುಸ್ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಜ್ವರಾಃ||೩೦|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧೋ ಯದಾ ವಾಯುಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಪರಿಕ್ಷಯೇ| ನಿರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ಗೌರವಂ ಶೀತಕಜ್ವರಮ್||೩೧|| ಕಫೋಽನಿಲಕ್ಷಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಬಲೀ| ನಿರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ಮೃದ್ವಗ್ನಿತ್ವಂ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ||೩೨|| ಪ್ರಲಾಪೋ ಗುರುತಾ ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಸ್ಯಾತ್ತು ಸುಹೃದ್ರುಜಾ| ಷ್ಠೀವನಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರ್ನಖಾದೀನಾಂ ಚ ಪೀತತಾ||೩೩|| ಕಫಃ ಪಿತ್ತೇನ ಸಂಯುಕ್ತೋ ಬಲಹಾನಿಂ ಭೃಶಂ ಕ್ಷಯಮ್| ಕರೋತ್ಯಪಾಕಮರುಚಿಂ ಗೌರವಂ ಗಾತ್ರಸಾದತಾಮ್||೩೪|| ಮಾರುತೇನ ಯುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹೀನಪಿತ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್| ಕರೋತಿ ಮೃದುತಾಂ ವಹ್ನೇರ್ಭಕ್ತೇ ನಾನ್ನಾಭಿಲಾಷಿತಾಮ್||೩೫|| ವೇಪನಂ ಗೌರವಂ ಸ್ತಮ್ಭಶೈತ್ಯತೋದಾಂಸ್ತಥಾಽಚಿರಾತ್| ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ಚ ನಖಾದೀನಾಂ ಪಾರುಷ್ಯಂ ವಪುಷೋಽಪಿ ಚ||೩೬|| ಕುಪಿತೌ ಪಿತ್ತಪವನೌ ಪರಿಕ್ಷೀಣಕಫೇ ಯದಾ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಶ್ರಮಂ ತೋದಂ ಕುರುತೇ ಸ್ಫೋಟನಂ ತಥಾ||೩೭|| ತಥಾಽಙ್ಗಮರ್ದದಾಹೌ ಚ ಚೋಷಂ ದೂಯನಧೂಪನೇ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಪಿಧತ್ತೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಯದಾ ಪಿತ್ತಾನಿಲಕ್ಷಯೇ||೩೮|| ಚೇಷ್ಟಾನಾಶಂ ತದಾ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ವಾಗ್ಭಙ್ಗಮೇವ ಚ| ದೇಹೌಜಃ ಸ್ರಂಸಯತ್ ಪಿತ್ತಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷ್ಯೇ ತೃಷಾಮ್||೩೯|| ಕುರ್ಯಾದಿನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಗ್ಲಾನಿಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಯಮ್| ಮರ್ಮಾಣಿ ಪೀಡಯನ್ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪರಿಕ್ಷಯೇ||೪೦|| ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಣಾಶಂ ಕುರುತೇ ಪ್ರಕಮ್ಪಂ ವಿದಧಾತಿ ಚ| ದರ್ಶಯನ್ತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ವಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದೋಷಾ ಹಿ ಕೇವಲಮ್||೪೧|| ಕ್ಷೀಣಾ ಜಹತಿ ಲಿಙ್ಗ ಸ್ವಂ ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ| ಸಮಂ ರಕ್ಷಞ್ಜಯನ್ ವೃದ್ಧಂ ಕ್ಷೀಣಂ ದೋಷಂ ಚ ವರ್ಧಯನ್||೪೨|| ವಿಧಿನಾಽನೇನ ವಿಷಮಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಜಯೇದ್ಭಿಷಕ್| ಇತಿ||೧೦-೧೧||-

ಧಾತುಭಿರಸೃಗಾದಿಭಿರ್ಮಿಶ್ರಾ ಮಲೈಶ್ಚಾಸಙ್ಖ್ಯೇಯತಾಂ ಯಾನ್ತಿ| ತತ್ರ ವಾತಸ್ಯ ಧಾತುಮಲಮಿಶ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಸ್ತು ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ ಪ್ರಾಹ- ಪಿತ್ತಂ ತ್ವಚಿ ಸ್ಥಿತಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟಕಮಸೂರಿಕಾಃ| ರಕ್ತೇ ವಿಸರ್ಪಂ ದಾಹಂ ಚ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸಾವಕೋಥನಮ್||೧|| ಸದಾಹಾನ್ ಮೇದಸಿ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಸ್ವೇದತೃಡ್ವಮನಂ ಭೃಶಮ್| ಅಸ್ಥಿದಾಹಂ ಭೃಶಂ ಮಜ್ಜ್ಞಿ ಹಾರಿದ್ರನಖನೇತ್ರತಾಮ್||೨|| ಪೂತಿಪೀತಾವಭಾಸಂ ಚ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಸಮಾಶ್ರಿತಮ್| ಸಿರಾಗತಂ ಕ್ರೋಧನತಾಂ ಪ್ರಲಾಪಂ ಸ್ನಾಯುಗಂ ತೃಷಾಮ್||೩|| ಕೋಷ್ಠಗಂ ಮದತೃಡ್ದಾಹಾನ್ ವ್ಯಾಪಿನೋಽನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಣಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಚಿ ಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾಮ್||೪|| ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಂ ಶೋಣಿತಗೋ ಮಾಂಸಸ್ಥಶ್ಚಾರ್ಬುದಾಪಚೀಃ| ಆರ್ದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧಾಭಗಾತ್ರತಾಂ ತ್ವಚಿ ಗೌರವಮ್||೫|| ಮೇದೋಗಃ ಸ್ಥೂಲತಾಂ ಮೇಹಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಮಸ್ಥಿಗಃ| ಮಜ್ಜಗಃ ಶುಕ್ಲನೇತ್ರತ್ವಂ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಶುಕ್ರಸಞ್ಚಯಮ್||೬|| ವಿಬನ್ಧಂ ಗೌರವಂ ಚಾತಿ ಸಿರಾಸ್ಥಃ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರತಾಮ್ ಸ್ನಾಯುಗಃ ಸನ್ಧಿಶೂನತ್ವಂ ಕೋಷ್ಠಗೋ ಜಠರೋನ್ನತಿಮ್||೭|| ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಚ ತಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಕಫಜಾನ್ ಗದಾನ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಾಶ್ರಯಯೋಸ್ತತ್ರ ತತ್ರೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೮|| ಉಪತಾಪೋಪಘಾತೌ ಚ ಸ್ವಾಶ್ರಯೇನ್ದ್ರಿಯಗೈರ್ಮಲೈಃ ||ಇತಿ ||೧೨-೧೪||

ನಿಬನ್ಧಾನ್ ಬಹುಶೋ ವೀಕ್ಷ್ಯ ವೈದ್ಯಃ ಶ್ರೀಭರತಾತ್ಮಜಃ| ಉತ್ತರಸ್ಥಾನಮಕರೋತ್ ಸುಸ್ಪಷ್ಟಂ ಡಲ್ಹಣೋ ಭಿಷಕ್||೧೫-೧೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಷಟ್ಷಷ್ಟಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬೬||