kathamētē dviṣaṣṭidhā bhavantītyāha- traya ēvētyādi| tatra pr̥thak pratyēkaṁ, dōṣā vātapittaślēṣmāṇastraya ēva, itarau ca dvau svasthāviti jñēyau| vr̥ddhō vātaḥ svasthau pittaślēṣmāṇau (1), vr̥ddhaṁ pittaṁ svasthau vātaślēṣmāṇau (2), vr̥ddhaḥ ślēṣmā svasthē vātapittē (3), iti| dviśō nava samādhikairiti tatra samavr̥ddhābhyāṁ dvābhyāṁ dōṣābhyāṁ trayaḥ saṁsargā bhavanti; yathā - vātapittē samē vr̥ddhē svasthaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau samau vr̥ddhau svasthaṁ pittaṁ (2), pittaślēṣmāṇau samau vr̥ddhau svasthō vātaḥ (3), iti| anyatarādhikavr̥ddhābhyāṁ ṣaṭ ; tadyathā- vātapittayōrvr̥ddhayōrvātō'dhikō vr̥ddhaḥ svasthaḥ ślēṣmā (1), vātapittayōrvr̥ddhayōḥ pittamadhikavr̥ddhaṁ svasthaḥ ślēṣmā (2), vātaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōrvātō'dhikavr̥ddhaḥ svasthaṁ pittaṁ (3), vātaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōḥ ślēṣmā'dhikavr̥ddhaḥ svasthaṁ pittaṁ (4), pittaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōḥ pittamadhikaṁ vr̥ddhaṁ svasthō vātaḥ (5), pittaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōḥ ślēṣmā adhikavr̥ddhaḥ svasthō vātaḥ (6)| triśastu vr̥ddhaistrayōdaśa; tatra tribhiradhikairēkaḥ adhikaikadōṣāstrayaḥ, adhikadvidōṣāstrayaḥ, samamadhyōlbaṇadōṣāḥ ṣaṭ| tadyathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ vātō'dhikavr̥ddhaḥ (1), vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ pittamadhikavr̥ddhaṁ (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ ślēṣmā'dhikavr̥ddhaḥ (3)| athādhikadvivr̥ddhadōṣāḥ; tadyathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ vātapittē adhikavr̥ddhē (1), vātapittaślēṣmāṇāṁ vr̥ddhānāṁ vātaślēṣmāṇau adhikavr̥ddhau (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ pittaślēṣmāṇāvadhikavr̥ddhau (3)| kṣīṇō vātaḥ svasthau pittaślēṣmāṇau (1), kṣīṇaṁ pittaṁ svasthau vātaślēṣmāṇau (2), kṣīṇaḥ ślēṣmā svasthē vātapitē (3), ēvaṁ pr̥thak traya ēva| atha hīnamadhyōlbaṇavr̥ddhāḥ ṣaḍucyantē, tatra samaḥ samavr̥ddhō hīnavr̥ddha ityarthaḥ; tadyathā- hīnavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaṁ pittaṁ, adhikavr̥ddhaḥ ślēṣmā (1); hīnavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaḥ ślēṣmā, adhikavr̥ddhaṁ pittaṁ (2); hīnavr̥ddhaṁ pittaṁ, adhikavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaḥ ślēṣmā (3), madhyavr̥ddhō vātaḥ, hīnavr̥ddhaṁ pittaṁ, adhikavr̥ddhōḥ ślēṣmā (4); hīnavr̥ddhaḥ ślēṣmā, adhikavr̥ddhaṁ pittaṁ, madhyavr̥ddhō vātaḥ (5); adhikavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaṁ pittaṁ hīnavr̥ddhaḥ ślēṣmā 6| sarvadōṣaiḥ samavr̥ddhairēkaḥ| uktaṁ ca tantrāntarē- ‘dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaikō vikārāstē sannipātāstrayōdaśa”- iti| pañcāśadityādi| ēvamanēna prakārēṇa kṣayamāgataiḥ pañcaviṁśatidōṣabhēdaiḥ saha pañcāśadbhavanti| tadyathā- vātapittakaphairēkaikaiḥ kṣīṇaistrayō bhēdā bhavanti, dviśō nava prōcyantē| tadyathā- vātapittē samakṣīṇē svasthaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau samakṣīṇau svasthaṁ pittaṁ (2), pittaślēṣmāṇau samahīnau svasthē vātaḥ 3| adhikakṣīṇāḥ ṣaṭ; tadyathā- vātapittayōḥ kṣīṇayōrvātō'dhikakṣīṇaḥ svasthaḥ ślēṣmā (1), vātapittayōḥ kṣīṇayōḥ pittamadhikakṣīṇaṁ svasthaḥ ślēṣmā (2), vātaślēṣmāṇōḥ kṣīṇayōrvātō'dhikakṣīṇaḥ svasthaṁ pittaṁ (3), vātaślēṣmaṇōḥ kṣīṇayōḥ ślēṣmā'dhikakṣīṇaḥ svasthaṁ pittaṁ (4), pittaślēśmaṇōḥ kṣīṇayōḥ pittamadhikakṣīṇaṁ svasthō vātaḥ (5), pittaślēṣmaṇōḥ kṣīṇayōḥ ślēṣma'dhikakṣīṇaḥ svasthō vātaḥ (6)| atha kṣīṇadōṣatrayabhēdāstrayōdaśa prōcyantē; tatra- tribhirapi samakṣīṇairēkaḥ; adhikaikaikakṣīṇaiśca trayaḥ| yathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ vātō'dhikakṣīṇaḥ (1), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ pittamadhikakṣīṇaṁ (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ ślēṣmā adhikakṣīṇaḥ (3)| athādhikakṣīṇadvidōṣāḥ; tadyathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ vātapittē adhikakṣīṇē (1), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ vātaślēṣmaṇāvadhikakṣīṇau (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ pittaślēṣmāṇāvadhikakṣīṇau (3)| atha hīnamadhyōlbaṇakṣīṇāḥ ṣaṭ prōcyantē; tadyathā,- hīnakṣīṇō vātaḥ, madhyakṣīṇaṁ pittaṁ, adhikakṣīṇaḥ ślēṣmā (1); madhyakṣīṇō vātaḥ, hīnakṣīṇaṁ pittaṁ, adhikakṣīṇaḥ ślēṣmā (2); adhikakṣīṇō vātaḥ, madhyakṣīṇaṁ pittaṁ hīnakṣīṇaḥ ślēṣmā (3); hīnakṣīṇō vātaḥ, adhikakṣīṇaṁ pittaṁ madhyakṣīṇaḥ ślēṣmā (4); adhikakṣīṇō vātaḥ, hīnakṣīṇaṁ pittaṁ, madhyakṣīṇaḥ ślēṣmā (5); madhyakṣīṇō vātaḥ, adhikakṣīṇaṁ pittaṁ, hīnakṣīṇaḥ ślēṣmā (6)| kṣīṇētyādi atra madhyaśabdēna svasthō'bhidhīyatē, adhikaśabdēna ca vr̥ddhaḥ| tatra kṣīṇamadhyādhikabhēdēna ṣaṭ| tadyathā- kṣīṇō vātaḥ, svasthaṁ pittaṁ, vr̥ddhaḥ ślēṣmā (1); kṣīṇō vātaḥ, vr̥ddhaṁ pittaṁ, svasthaḥ ślēṣmā (2); svasthō vātaḥ, pittam kṣīṇaṁ, vr̥ddhaḥ ślēṣmā (3); vr̥ddhō vātaḥ, kṣīṇaṁ pittaṁ, svasthaḥ, ślēṣmā (4); svasthō vātaḥ, pittaṁ vr̥ddhaṁ, kṣīṇaḥ ślēṣmā (5); vr̥ddhō vātaḥ, svasthaṁ pittaṁ, kṣīṇaḥ ślēṣmā (6)| atha dvikṣīṇaikavr̥ddhāstrīnāha- vātapittē kṣīṇē vr̥ddhaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau kṣīṇau pittaṁ vr̥ddhaṁ (2), pittaślēṣmāṇau kṣīṇau vātō vr̥ddhaḥ (3)| atha dvivr̥ddhaikakṣīṇānāha- vātapittē vr̥ddhē kṣīṇaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau vr̥ddhau kṣīṇaṁ pittaṁ (2), pittaślēṣmāṇau vr̥ddhau kṣīṇō vātaḥ (3)| ēvamanēna prakārēṇa, samākhyātāḥ kathitāḥ, trayō dōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ| svasthaistu vātapittaślēṣmabhiḥ svāsthyaṁ triṣaṣṭamiti ayamēvārthaḥ ślōkairucyatē| tadyathā- pr̥thagvr̥ddhairmarutpittakakairbhēdatrayaṁ bhavēt| saṁsargē tu bhavatyēṣāṁ bhēdastulyādhikēna ca||1|| vātapittē samē vr̥ddhē samāvēvaṁ marutkaphau| samau pittakaphāvēvaṁ syustrayastulyavr̥ddhitaḥ||2|| vr̥ddhiṅgatē marutpittē pavanastvadhikastayōḥ| anyasmin pittamadhikaṁ vr̥ddhayōrvātapittayōḥ||3|| vr̥ddhau samīraṇakaphāvētayōradhikō'nilaḥ| adhikē tu tayōrēva bhavēdbhēdāntaraṁ kaphē||4|| vr̥ddhau pittakaphau tadvadētayōḥ pittamutkaṭam|| vr̥ddhayōrētayōrēva balāsastvadhikaḥ punaḥ||5|| ityēkādhikasaṁsargadōṣabhēdā bhavanti ṣaṭ| ēvamētaiḥ samuddiṣṭā bhēdāstulyādhikairnava||6|| pūrvaiḥ saha bhavantyēvaṁ vikalpā dvau tathā daśa| sannipātēṣu jāyantē dōṣabhēdāstrayōdaśa| ēkastatra vikalpaḥ syādvr̥ddhimprāptaiḥ samaistribhiḥ| vr̥ddhiṅgatēṣu sarvēṣu tēṣu vr̥ddhatamō marut||7|| punaḥ pittaṁ punaḥ ślēṣmētyēkādhikatamaistrayaḥ| pravr̥ddhē vātapittē ca bhēdō'nyasmin balāsataḥ||8|| marutkaphau tathā pittādvātaḥ pittakaphādapi| ādhikyēna dvayōrēvaṁ dōṣabhēdāstrayō matāḥ||9|| hīnamadhyādhikairdōṣairvikalpāḥ sambhavanti ṣaṭ| anyōnyāpēkṣayā tēṣāṁ hīnavr̥ddhaḥ samīraṇaḥ||10|| madhyavr̥ddhaṁ tathā pittaṁ ślēṣmā tatrādhikō mataḥ| madhyaḥ samīraṇō'nyasmin hīnaṁ pittaṁ kaphō'dhikaḥ||11|| madhyaṁ pittaṁ maruttīvraḥ svalpaḥ ślēṣmā'paratra tu| madhyaḥ ślēṣmōlbaṇaṁ pittaṁ hīnō vātastathā sthitaḥ ||12|| madhyaḥ ślēṣmōlbaṇō vāyuḥ pittaṁ hīnaṁ tathā sthitam||13|| madhyavātō'dhikaṁ pittaṁ hīnavr̥ddhastathā kaphaḥ| ēvamētē bhavantyatra sannipātāstrayōdaśa||14|| pūrvairdvādaśabhiḥ sārdhaṁ vikalpāḥ pañcaviṁśatiḥ| yathā vr̥ddhaistathā kṣīṇairdōṣaiḥ syuḥ pañcaviṁśatiḥ ||15|| kṣīṇasvasthādhikairēbhirdōṣabhēdā bhavanti ṣaṭ| kṣīṇaḥ samīraṇastatra svasthaṁ pittaṁ kaphō'dhikaḥ||16|| kṣīṇō vāyuḥ kaphaḥ svasthaḥ pittamatrādhikaṁ tathā| kṣīṇaṁ pittaṁ marut svasthō bhēdō'nyasmin balī kaphaḥ||17|| kṣīṇaṁ pittaṁ kaphaḥ svasthaḥ pravr̥ddhastvadhikō marut| ślēṣmā kṣīṇō'nilaḥ svasthaḥ pittamatra tathōlbaṇam||18|| kaphaḥ kṣīṇaḥ samaṁ pittaṁ pravr̥ddhastu samīraṇaḥ| kṣīṇasvasthādhikairēvaṁ bhēdāḥ ṣaṭ parikīrtitā||19|| kṣayaṅgatē marutpittē prāptō vr̥ddhiṁ tathā kaphaḥ| kṣīṇau samīraṇakaphau tathā syāt pittamutkaṭam||20|| kṣīṇau pittakaphau tadvannabhasvān syāttu vr̥ddhimān| dvau kṣīṇāvēkavr̥ddhaśca bhēdatrayamiti smr̥tam||21|| vātapittē gatē vr̥ddhiṁ samprāptaśca kṣayaṁ kaphaḥ| vr̥ddhau vātakaphau tadvat pittaṁ cātha kṣayaṁ gatam||22|| tadvat pittakaphau vr̥ddhau prakṣīṇaḥ pavanaḥ punaḥ| ēkakṣīṇadvivr̥ddhaiśca trayō bhēdā bhavantyamī||23|| kṣīṇamadhyādhikaistvēvaṁ bhēdā dvādaśa kīrtitāḥ| prakr̥tisthaiḥ samīrādyaistathaikaḥ parikīrtitaḥ||24|| triṣaṣṭirdōṣabhēdānāmiti samyaṅnirūpitā|| iti| ētēṣāṁ vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhakṣīṇānāṁ lakṣaṇānyucyantē- tadyathā- vātavr̥ddhau vāgbāhulyaṁ kārśyaṁ kārṣṇyaṁ gātrasphuraṇamūṣmakāmitā nidrānāśō'lpabalatvaṁ gāḍhavarcastvaṁ cēti, pittavr̥ddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṁ pītaviṇmūtranētratvaṁ cēti, ślēṣmavr̥ddhau śauklyaṁ śaityaṁ sthairyaṁ gauravamavasādastandrā nidrā sandhyasthiviślēṣaśca| vātakṣayē mandacēṣṭatā alpavāktvamapraharṣō mūḍhasañjñatā ca, pittakṣayē mandōṣmāgnitā niṣprabhatā ca, ślēṣmakṣayē rūkṣatā'ntardāha āmāśayētaraślēṣmāśayaśirasāṁ śūnyatā sandhiśaithilyaṁ tr̥ṣṇā daurbalyaṁ ca| ēvamētairlakṣaṇaiḥ prakr̥tisamasamavētānāṁ vr̥ddhānāṁ kṣīṇānāṁ ca vātapittaślēṣmaṇāmavagamō miśraiśca lakṣaṇaiḥ saṁsargasannipātāvagama iti| kṣīṇamadhyādhikadvyēkakṣīṇavr̥ddhānāṁ kēṣāñcillakṣaṇāni likhyantē| tadyathā- ēkō vr̥ddhaḥ samaścaikaḥ kṣīṇastvēkō yadā bhavēt| kṣīṇa ēkaḥ pravr̥ddhau dvau kṣīṇau dvau vr̥ddhimāṁstathā||25|| ēka ēva sthitastatra vyaktarūpēṇa dēhini| pravr̥ddhō mārutaḥ pittaṁ prakr̥tisthaṁ kaphakṣayē||26|| gr̥hītvā sthānatō yatra yatrāṅgēṣu visarpati| tatra tatrāsthirō dāhaḥ śramaḥ svēdō balakṣayaḥ||27|| kṣīṇē pittē yadā vāyurvr̥ddhāvasthaḥ samaṁ kapham| vikarṣati tadā śūlaṁ śaityamatyantagauravam||28|| vr̥ddhaṁ kaphakṣayē pittaṁ prakr̥tisthaṁ prabhañjanam|| yadā ruṇaddhyasya tadā dāhaḥ śūlaḥ prajāyatē||29|| vr̥ddhaṁ vātakṣayē pittaṁ prakr̥tisthaṁ yadā kapham| niruṇaddhi tadā tasya syustandrāgauravajvarāḥ||30|| ślēṣmā vr̥ddhō yadā vāyuḥ samaḥ pittaparikṣayē| niruṇaddhi tadā tasya gauravaṁ śītakajvaram||31|| kaphō'nilakṣayē pittaṁ prakr̥tisthaṁ yadā balī| niruṇaddhi tadā tasya mr̥dvagnitvaṁ śirōvyathā||32|| pralāpō gurutā tandrā nidrā syāttu suhr̥drujā| ṣṭhīvanaṁ pittakaphayōrnakhādīnāṁ ca pītatā||33|| kaphaḥ pittēna saṁyuktō balahāniṁ bhr̥śaṁ kṣayam| karōtyapākamaruciṁ gauravaṁ gātrasādatām||34|| mārutēna yutaḥ ślēṣmā hīnapittaḥ samācaran| karōti mr̥dutāṁ vahnērbhaktē nānnābhilāṣitām||35|| vēpanaṁ gauravaṁ stambhaśaityatōdāṁstathā'cirāt| śuklatvaṁ ca nakhādīnāṁ pāruṣyaṁ vapuṣō'pi ca||36|| kupitau pittapavanau parikṣīṇakaphē yadā| udvēṣṭanaṁ śramaṁ tōdaṁ kurutē sphōṭanaṁ tathā||37|| tathā'ṅgamardadāhau ca cōṣaṁ dūyanadhūpanē| ślēṣmā'pidhattē srōtāṁsi yadā pittānilakṣayē||38|| cēṣṭānāśaṁ tadā kuryānmūrcchāṁ vāgbhaṅgamēva ca| dēhaujaḥ sraṁsayat pittaṁ vātaślēṣmakṣyē tr̥ṣām||39|| kuryādindriyadaurbalyaṁ mūrcchāṁ glāniṁ kriyākṣayam| marmāṇi pīḍayan vāyuḥ ślēṣmapittaparikṣayē||40|| sañjñāpraṇāśaṁ kurutē prakampaṁ vidadhāti ca| darśayanti pravr̥ddhāḥ svaṁ liṅgaṁ dōṣā hi kēvalam||41|| kṣīṇā jahati liṅga svaṁ samāḥ svaṁ karma kurvatē| samaṁ rakṣañjayan vr̥ddhaṁ kṣīṇaṁ dōṣaṁ ca vardhayan||42|| vidhinā'nēna viṣamaṁ sannipātaṁ jayēdbhiṣak| iti||10-11||-