Adhikarana ೧ (೧-೨) · Śloka ೨
ಅಥಾತೋ ವಿಶಿಖಾನುಪ್ರವೇಶನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो विशिखानुप्रवेशनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶಿಖಾಽತ್ರ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗಃ, ವಿಶಿಖಾಯಾ(ಯಾಂ) ಅನುಪ್ರವೇಶನಂ ತದಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ವಿಶಿಖಾನುಪ್ರವೇಶನೀಯಃ; ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧-೨||
Adhikarana ೨ (೩) · Śloka ೩
ಅಧಿಗತತನ್ತ್ರೇಣೋಪಾಸಿತತನ್ತ್ರಾರ್ಥೇನ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ ಕೃತಯೋಗ್ಯೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಿಗದತಾ ರಾಜಾನುಜ್ಞಾತೇನ ನೀಚನಖರೋಮ್ಣಾ ಶುಚಿನಾ ಶುಕ್ಲವಸ್ತ್ರಪರಿಹಿತೇನ ಛತ್ರವತಾ ದಣ್ಡಹಸ್ತೇನ ಸೋಪಾನತ್ಕೇನಾನುದ್ಧತವೇಶೇನ ಸುಮನಸಾ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿವ್ಯಾಹಾರೇಣಾಕುಹಕೇನ ಬನ್ಧುಭೂತೇನ ಭೂತಾನಾಂ ಸುಸಹಾಯವತಾ ವೈದ್ಯೇನ ವಿಶಿಖಾಽನುಪ್ರವೇಷ್ಟವ್ಯಾ ||೩||
अधिगततन्त्रेणोपासिततन्त्रार्थेन दृष्टकर्मणा कृतयोग्येन शास्त्रं निगदता राजानुज्ञातेन नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवस्त्रपरिहितेन छत्रवता दण्डहस्तेन सोपानत्केनानुद्धतवेशेन सुमनसा कल्याणाभिव्याहारेणाकुहकेन बन्धुभूतेन भूतानां सुसहायवता वैद्येन विशिखाऽनुप्रवेष्टव्या ||३||
🔊 Audio coming soon
ಯಾದೃಶಸ್ಯ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರಸ್ತಾದೃಶಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಅಧಿಗತತನ್ತ್ರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಗತತನ್ತ್ರೇಣ ಪಠಿತಶಾಸ್ತ್ರೇಣ| ಉಪಾಸಿತತನ್ತ್ರಾರ್ಥೇನ ಗುರುಪಾರ್ಶ್ವಾದಭ್ಯಸ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇನ, ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ ದೃಷ್ಟಚ್ಛೇದ್ಯಾದಿಸ್ನೇಹಾದಿಕರ್ಮಣಾ, ಕೃತಯೋಗ್ಯೇನ ಕೃತಕರ್ಮಾಭ್ಯಾಸೇನ, ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಿಗದತಾ ಪಾಠಾರ್ಥಾಭ್ಯಾಂ ನಿಯಮೇನಾದೇಶೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವದತಾ, ಏತೇನ ಸ್ವಾವರ್ತಿತಶಾಸ್ತ್ರತಾ ಉಕ್ತಾ ಭವತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಂ ನಿಗದತಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ನಿಗದತಾ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ರಾಜಾನುಜ್ಞಾತೇನ ರಾಜ್ಞಾ ಅಭಿಮತೇನ, ರಾಜಾ ಹಿ ಪ್ರಜಾಪಾಲನತತ್ಪರಃ, ತತ್ಪ್ರಮಾದಾದ್ವೈದ್ಯಪ್ರತಿರೂಪಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಚರನ್ತಿ ಕಣ್ಟಕಭೂತಾ ಲೋಕಸ್ಯ, ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜ್ಞಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾನುಜ್ಞಾತೇನ ವಿಶಿಖಾಽನುಪ್ರವೇಷ್ಟವ್ಯೇತಿ| ಕರ್ಮಜ್ಞತಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞತಾಂ ಚ ವೈದ್ಯಸ್ಯಾಭಿಧಾಯ ಬಾಹ್ಯವೇಶಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ನೀಚನಖರೋಮ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಲೃಪ್ತತ್ವಾನ್ನೀಚಮಲ್ಪಂ ನಖಂ ರೋಮ ಚ ಯಸ್ಯ ತೇನ; ನೀಚನಖತ್ವಾಚ್ಛುಚಿತಾ ಕರ್ಮಸೌಕರ್ಯಂ ಚ, ನೀಚರೋಮತ್ವಾದಾರ್ಜವಂ, ರಸವತ್ಯಾಮಬಾಧ ಇತ್ಯಪರೇ| ಶುಚಿನೇತಿ ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾನಾದಿಶೌಚಯುಕ್ತೇನ, ಕುತಃ? ಬಾಹ್ಯವೇಶಾಧಿಕಾರಾತ್; ಬಾಹ್ಯಶೌಚಾಯೋಗಾಲ್ಲೋಕೇ ವಿಗರ್ಹಣೀಯಃ, ಅನ್ತಃಶೌಚಂ ತು ಸುಮನಸೇತ್ಯನೇನೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಶುಕ್ಲವಸ್ತ್ರಪರಿಧಾನಂ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಂ ಶೌಚಾರ್ಜವಾರ್ಥಂ ವಾ| ಛತ್ರವತಾ ಆತಪರಜೋವರ್ಷಾಪನ್ನಗಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಛತ್ರಯುಕ್ತೇನ| ದಣ್ಡಹಸ್ತೇನ ದಣ್ಡೋಽವಲಮ್ಬನದಣ್ಡಃ, ತಸ್ಯ ಧಾರಣಂ ಸ್ಖಲಿತಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಸೋಪಾನತ್ಕೇನ ಪ್ರಾಣಿಹಿತಾಸಹಿತೇನ, ಪ್ರಾಣಿಹಿತಾಧಾರಣಂ ಕಣ್ಟಕಾದಿನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಅನುದ್ಧತವೇಶೇನ ಸಾಧುಜನವೇಶೇನ, ಏತೇನಾಯುಕ್ತಕಾಯವೇಶನಿಷೇಧಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ನಾನಾವಸ್ತ್ರಾಙ್ಗರಾಗಮಾಲ್ಯಾನುಲೇಪನವಿಚಿತ್ರಭೂಷಣಾದಿಭಿರುದ್ಧತೋ ವೇಶಃ, ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನುದ್ಧತ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ | ಕಾಯಂ ನಿಯಮ್ಯ ಮನೋ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಸುಮನಸಾ ಶೋಭನಮನಸಾ, ಅಕ್ರೌರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮನಸೇತ್ಯರ್ಥಃ; ದೌರ್ಮನಸ್ಯಂ ತು ಯಾತ್ರಾಯಾಂ ನ ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಸುಮನಸಾ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ವಾಚಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿವ್ಯಾಹಾರೇಣೇತಿ|- ಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಙ್ಗಲಮ್, ಅಭಿವ್ಯಾಹಾರೋ ಭಾಷಿತಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ತಚ್ಚ ಸರ್ವಜನಹೃದಯಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ಕಾಯವಾಙ್ಮನಃಸು ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಅಕುಹಕೇನೇತಿ; ಕುಹಕಃ ಶಾಸ್ತ್ರಹೀನಃ ಪರಮವಿಶ್ವಾಸಕಾರಕೋ ಮಾಯಾವೀ, ನ ಕುಹಕೋಽಕುಹಕಃ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಕುಹಕೇನ ಅವಿಸ್ಮಾಪಕೇನ, ದಮ್ಭಾದ್ಯಯೋಗಾದವಿಸ್ಮಾಪಕಕಾಯಾದಿವೇಶೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಸಹಾಯವತಾ ಸಾಧುಸಹಾಯೇನ, ಅನ್ಯಥಾಽನ್ತಃಪುರಚಾರಿಣೋ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಸಹಾಯದೋಷೇಣ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್; ಸಹಾಯಶ್ಚಾತ್ಮರಕ್ಷಾರ್ಥಮಾತುರಪರಿಚರ್ಯಾರ್ಥಂ ಚ| ನನು, ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜೀವತಾಮೇವ ಸದ್ಯಸ್ಕರುಧಿರೋಪದೇಶಾತ್ ಕಥಂ ‘ಬನ್ಧುಭೂತೇನ ಭೂತಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ? ಸತ್ಯಂ, ವಿಧಿಪ್ರಾಪಿತತ್ವಾದದೋಷಃ, ಆಲಮ್ಭಯೋಗೇ ಪಶುಹನನವತ್||೩||
Adhikarana ೩ (೪) · Śloka ೪
ತತೋ ದೂತನಿಮಿತ್ತಶಕುನಮಙ್ಗಲಾನುಲೋಮ್ಯೇನಾತುರಗೃಹಮಭಿಗಮ್ಯ, ಉಪವಿಶ್ಯ, ಆತುರಮಭಿಪಶ್ಯೇತ್ ಸ್ಪೃಶೇತ್ ಪೃಚ್ಛೇಚ್ಚ | ತ್ರಿಭಿರೇತೈರ್ವಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯೈ ರೋಗಾಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ವೇದಿತವ್ಯಾ ಇತ್ಯೇಕೇ; ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಷಡ್ವಿಧೋ ಹಿ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯಃ, ತದ್ಯಥಾ- ಪಞ್ಚಭಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಶ್ನೇನ ಚೇತಿ ||೪||
ततो दूतनिमित्तशकुनमङ्गलानुलोम्येनातुरगृहमभिगम्य, उपविश्य, आतुरमभिपश्येत् स्पृशेत् पृच्छेच्च | त्रिभिरेतैर्विज्ञानोपायै रोगाः प्रायशो वेदितव्या इत्येके; तत्तु न सम्यक्, षड्विधो हि रोगाणां विज्ञानोपायः, तद्यथा- पञ्चभिः श्रोत्रादिभिः प्रश्नेन चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
ತತೋ ದೂತನಿಮಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಗಮನಾಯ ಪ್ರಶ್ನಾಯ ವಾ ಆಗತಃ ಪುರುಷೋ ದೂತಃ, ನಿಮಿತ್ತಮನುಕೂಲಂ ಸುರಭಿವಾತಾದಿ, ಶಕುನಂ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಪ್ರಶಸ್ತವಾಕ್ಯಾದಿ, ಮಙ್ಗಲಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭಾದಿ, ಏಷಾಮನುಲೋಮ್ಯೇನ ಪ್ರಶಸ್ತತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿಭಿರೇತೈರಿತ್ಯಾದಿ ತ್ರಿಭಿರೇತೈರ್ವಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯೈರನನ್ತರೋಕ್ತೈರ್ದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೈಃ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಭಿರಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ತ್ವಙ್ನೇತ್ರರಸನಘ್ರಾಣಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೪||
Adhikarana ೪ (೫) · Śloka ೫
ತತ್ರ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾ ವಿಶೇಷಾ ರೋಗೇಷು ವ್ರಣಾಸ್ರಾವವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದಿಷು ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ‘ತತ್ರ ಸಫೇನಂ ರಕ್ತಮೀರಯನ್ನನಿಲಃ ಸಶಬ್ದೋ ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ’(ಸೂ. ಅ.೨೬) ಇತ್ಯೇವಮಾದಯಃ, ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಕರ್ಕಶಮೃದುಕಠಿನತ್ವಾದಯಃ (ಸ್ಪರ್ಶವಿಶೇಷಾ ) ಜ್ವರಶೋಫಾದಿಷು, ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಶರೀರೋಪಚಯಾಪಚಯಾಯುರ್ಲಕ್ಷಣಬಲವರ್ಣವಿಕಾರಾದಯಃ, ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾದಿಷು ರಸವಿಶೇಷಾಃ, ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾ ಅರಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾದಿಷು ವ್ರಣಾನಾಮವ್ರಣಾನಾಂ ಚ ಗನ್ಧವಿಶೇಷಾಃ, ಪ್ರಶ್ನೇನ ಚ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಜಾತಿಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಾತಙ್ಕಸಮುತ್ಪತ್ತಿಂ ವೇದನಾಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಬಲಮನ್ತರಗ್ನಿಂ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದೀಂಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ | ಆತ್ಮಸದೃಶೇಷು ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷು ತತ್ಸ್ಥಾನೀಯೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್ ||೫||
तत्र श्रोत्रेन्द्रियविज्ञेया विशेषा रोगेषु व्रणास्रावविज्ञानीयादिषु वक्ष्यन्ते- ‘तत्र सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छति’(सू. अ.२६) इत्येवमादयः, स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयाः शीतोष्णश्लक्ष्णकर्कशमृदुकठिनत्वादयः (स्पर्शविशेषा ) ज्वरशोफादिषु, चक्षुरिन्द्रियविज्ञेयाः शरीरोपचयापचयायुर्लक्षणबलवर्णविकारादयः, रसनेन्द्रियविज्ञेयाः प्रमेहादिषु रसविशेषाः, घ्राणेन्द्रियविज्ञेया अरिष्टलिङ्गादिषु व्रणानामव्रणानां च गन्धविशेषाः, प्रश्नेन च विजानीयाद्देशं कालं जातिं सात्म्यमातङ्कसमुत्पत्तिं वेदनासमुच्छ्रायं बलमन्तरग्निं वातमूत्रपुरीषाणां प्रवृत्तिमप्रवृत्तिं कालप्रकर्षादींश्च विशेषान् | आत्मसदृशेषु विज्ञानाभ्युपायेषु तत्स्थानीयैर्जानीयात् ||५||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರ ಶ್ರೋತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶಬ್ದೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾ ವಿಶೇಷಾಃ ಸನ್ತಿ ರೋಗೇಷು, ತೇ ವ್ರಣಾಸ್ರಾವವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದಿಷು ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶರೀರೋಪಚಯೇತ್ಯಾದಿ ಉಪಚಯಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್, ಅಪಚಯಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ, ಬಲಮತ್ರೋತ್ಸಾಹಃ| ನನು ಪ್ರಮೇಹಾದಿಷು ರಸಾ ಮಧುರಾದಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಪಿಪೀಲಿಕಾದ್ಯುಪಸರ್ಪಣೇನ ಭಿಷಗ್ಭಿರನುಮೇಯಾಃ, ತತ್ ಕಥಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ನಾತ್ರ ಭಿಷಜಾಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಿನ್ತು ಪಿಪೀಲಿಕಾದೀನಾಮಿತ್ಯದೋಷಃ| ಅರಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾದಿಷು ಯೇ ವ್ರಣಾನಾಮವ್ರಣಾನಾಂ ಚ ಗನ್ಧವಿಶೇಷಾಸ್ತೇ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ದೇಶಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಸಾಧಾರಣಭೇದಾತ್| ಜಾತಿಶಬ್ದೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಷು ವರ್ತತೇ| ಕಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ನಿತ್ಯಗ ಆವಸ್ಥಿಕಶ್ಚ; ನಿತ್ಯಗಃ ಋತುಲಕ್ಷಣಃ; ಆವಸ್ಥಿಕೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಬಾಲ್ಯಾದಿಭೇದೇನ, ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ ಜ್ವರಾರಮ್ಭಾದಿಕಾಲಾವಸ್ಥಯಾ ಚ| ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಸೇವಿತಂ ಸತ್ ಸುಖಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ತಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ; ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ಚೇಷ್ಟಾಖ್ಯಮಾಹಾರಾಖ್ಯಂ ಚ; ಚೇಷ್ಟಾಖ್ಯಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧಮ್, ಆಹಾರಾಖ್ಯಂ ರಸಭೇದಾತ್ ಷಡ್ವಿಧಮ್| ಆತಙ್ಕಸಮುತ್ಪತ್ತಿಮಿತಿ ಸಮುತ್ಪತ್ತಿಃ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ, ತಚ್ಚ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿ| ವೇದನಾಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯಮಿತಿ ವೇದನಾ ವಾತಾದಿವೇದನಾಸ್ತೋದಾದಯಃ, ತಾಸಾಂ ಸಮುಚ್ಛ್ರಾಯ ಉದ್ಗತಿಃ| ಬಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಗಮ್ಯಾ ಶಕ್ತಿಃ| ಅನ್ತರಗ್ನಿಮಿತಿ ಕೀದೃಶೋಽನ್ತರಗ್ನಿಃ? ಸಮೋ ವಿಷಮೋ ಮನ್ದೋ ವಾ| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಮಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತೇನಾರ್ತವಾಧೋಗತರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದೀಂಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾನಿತಿ ಕಿಯಾನ್ ಕಲೋಽಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಧಾವುತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯಾದೀನ್ ಭೇದಾನ್, ಚಕಾರಾದ್ಗುಹ್ಯದೇಶಪ್ರವೃತ್ತಪೂಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ದೇಶಕಾಲಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ’ ಇತಿ ಸಮಾಸಾನ್ತಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೋ ದೇಶಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ದೇಶಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಜಾಙ್ಗಲಾದಿಭೇದೇನ, ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ‘ದೇಶಕಾಲಜಾತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಜಾತಶಬ್ದೋ ದೇಶಕಾಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ದೇಶೋ ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ; ಕಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಜಾಙ್ಗಲೇಽನೂಪೇ ಸಾಧಾರಣೇ ವಾಽಯಂ ದೋಷಃ ಸಞ್ಚಿತಃ? ಕಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಕುಪಿತಃ? ಕಸ್ಮಿನ್ನಯಂ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನ? ಇತಿ; ತಥಾ, ಆತುರೇಽಪಿ ಗಲಾದೌ ಕಸ್ಮಿನ್ನವಯವೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನೇ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನೇ ವಾ?| ಆತ್ಮಸದೃಶೇಷು ದೋಷಸದೃಶೇಷು, ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷು ಷಡ್ವಿಧೇಷು ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷೂರಸನಘ್ರಾಣಪ್ರಶ್ನೇಷು| ತತ್ರ ವಾತಸದೃಶೇಷು ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷು ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಶ್ನೇಷು ವ್ರಣೇ ಸಶಬ್ದಫೇನರಕ್ತಾನಿಲಾದಿನಿರ್ಗಮನಂ ಶ್ರವಣೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಪಾರುಷ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಕಂ ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಭಸ್ಮಕಪೋತಾಸ್ಥಿಸವರ್ಣತ್ವಂ ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಕಟುಗನ್ಧಲಾಜಗನ್ಧಾದಿತ್ವಂ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಕಷಾಯರಸತ್ವಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ತೋದನಭೇದನಚ್ಛೇದನಾದಿವೇದನಾವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರಶ್ನಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ; ಪಿತ್ತಸದೃಶೇಷು ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷು ಶ್ವಯಥುವ್ರಣಾದೀನಾಮೌಷ್ಣ್ಯಂ ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ನೀಲಪೀತವರ್ಣತ್ವಂ ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಕಟ್ವಮ್ಲರಸತ್ವಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾತಸೀಗನ್ಧತ್ವಂ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಓಷಚೋಷಪರಿದಾಹಾದಿಕಾ ವೇದನಾವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರಶ್ನಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಸದೃಶೇಷು ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷು ಸ್ನಿಗ್ಧಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾದಿಕಂ ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಶ್ವೇತತ್ವಂ ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಮಾಧುರ್ಯಾದಿ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ವಿಸ್ರಗನ್ಧಾದಿತ್ವಂ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಕಣ್ಡೂಗುರುತ್ವಾದಿವೇದನಾವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರಶ್ನಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಇತಿ| ವೈದ್ಯೋ ಜಾನೀಯಾದಿತಿ ಕಾನ್? ವ್ಯಾಧೀನ್; ಅಧಿಕಾರವಶಾದಕ್ಷರೈರನುಕ್ತಾನಪಿ; ಕೇಷು ಸತ್ಸು? ಷಡ್ವಿಧೇಷ್ವಪಿ ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷ್ವಾತ್ಮಸದೃಶೇಷು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಸದೃಶೇಷು; ಕೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್? ತತ್ಸ್ಥಾನೀಯೈಃ ತೇಷಾಂ ಶಬ್ದಾದೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ, ತೇಷ್ವಧಿಕೃತೈಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧೈಃ ತತ್ಸ್ಥಾನೀಯೈಃ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ- ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗೈರಾಯುರ್ವೇದೇಷ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟನಾಮಧೇಯಾನಪಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕುಶಾಗ್ರಮತಿರ್ವೈದ್ಯೋ ಜಾನೀಯಾದಿತಿ| ಪಞ್ಜಿಕಾಕಾರಸ್ತು ದರ್ಶನಾದಿಪರೀಕ್ಷಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾಮೇವ ಪಠತಿ| ‘ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಾ ವಿಕಾರಾ ಹಿ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಾನ್ತೇ “ತಸ್ಮಾತ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಃ ಸತತಂ ಭಿಷಜಾ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ| ಯುಕ್ತ್ಯೈವ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸರ್ವೈಃ(ರ್ವೇ) ಪ್ರಮಾಣೈರ್ದರ್ಶನಾದಿಭಿಃ”- ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಮಧೀತೇ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ದರ್ಶನಾದಿಭಿರಿತ್ಯೇವಂ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯತ್ ‘ಪ್ರಮಾಣೈಃ’ ಇತ್ಯಧಿಕಂ ಕರೋತಿ, ತದಧಿಕಪ್ರಮಾಣಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ, ತೇನ ಗನ್ಧರಸಶಬ್ದಾನಾಮಪ್ಯವರೋಧಃ; ಯೇ ತ್ವತ್ರಾಕ್ಷರೈಃ ಷಡ್ವಿಧಾಮಪಿ ಪರೀಕ್ಷಾಂ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಷಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧೋ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭಾಷತೇ| ‘ಆತ್ಮಸದೃಶೇಷು ವಿಜ್ಞಾನಾಭ್ಯುಪಾಯೇಷು ತತ್ಸ್ಥಾನೀಯೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್’ ಇತ್ಯಪಿ ನ ಪಞ್ಜಿಕಾಕಾರಃ ಪಠತಿ||೫||
Adhikarana ೫ (೬) · Śloka ೬
ಏವಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಸಾಧಯೇತ್, ಯಾಪ್ಯಾನ್ ಯಾಪಯೇತ್, ಅಸಾಧ್ಯಾನ್ನೈವೋಪಕ್ರಮೇತ, ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋತ್ಥಿತಾಂಶ್ಚ ವಿಕಾರಾನ್ ಪ್ರಾಯಶೋ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೬||
एवमभिसमीक्ष्य साध्यान् साधयेत्, याप्यान् यापयेत्, असाध्यान्नैवोपक्रमेत, परिसंवत्सरोत्थितांश्च विकारान् प्रायशो वर्जयेत् ||६||
🔊 Audio coming soon
ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸುಸಾಧ್ಯಂ, ದುಃಸಾಧ್ಯಂ ಚ; ಅಸಾಧ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಯಾಪ್ಯಂ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ಚ| ಪರಿಸಂವತ್ಸರೇತ್ಯಾದಿ ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋತ್ಥಿತಾಃ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಾಃ ಸರ್ವರ್ತು ಚ ಮಹಾಬಲಾ ಯೇ ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇದಿತಿ; ಯದಿ ಹ್ಯೇಕದೋಷಜಾಸ್ತೇ ಭವೇಯುರೇವಂ ತೇಷಾಂ ತದ್ದೋಷಪ್ರಶಮನರ್ತುಷು ಪ್ರಶಮೋ ಭವೇದಲ್ಪತಾ ವಾ, ಸ ಚ ನ ಭವತಿ, ತೇನ ತೇಷಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾಧಿಗಮಃ, ಅತಸ್ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್; ಅಥವಾ ಸಂವತ್ಸರೇಣೋತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನುಕ್ರಮಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಾಯಶಃ| ಪ್ರಾಯಶೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ನಾವಶ್ಯತಯಾ; ತೇನ ಕೇಚಿದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮಾದಯಃ ಸಂವತ್ಸರಾನನ್ತರಮುಪಕ್ರಮಯೋಗ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅರ್ದಿತಸ್ತು ತ್ರಿಭಿರ್ವರ್ಷೈಃ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ||೬||
Adhikarana ೬ (೭) · Śloka ೭
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಾ ವಿಕಾರಾ ಹಿ ದುರಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತಥೈವ ಚ | ತಥಾ ದುಷ್ಪರಿಮೃಷ್ಟಾಶ್ಚ ಮೋಹಯೇಯುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕಮ್ ||೭||
भवति चात्र- मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च | तथा दुष्परिमृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकम् ||७||
🔊 Audio coming soon
ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ರೋಗಿಣೋ ವಿಕಾರಾ ಯೇ ಮಿಥ್ಯಾದೃಷ್ಟಾ ಅಸಮ್ಯಗ್ದೃಷ್ಟಾಃ, ತಥಾ ದುರಾಖ್ಯಾತಾ ರೋಗಿಣಾ ನ ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನೋಕ್ತಾಃ, ತಥಾ ದುಷ್ಪರಿಮೃಷ್ಟಾಃ ದುಷ್ಪರಿಮರ್ಶಿತಾಃ , ತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಕಂ ಮೋಹಯೇಯುಃ, ಏವಮವಿಜ್ಞಾತಾ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತಾನ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್||೭||
Adhikarana ೭ (೮) · Śloka ೮
ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣೈಷಾಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮಾ ಭವನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ರೋತ್ರಿಯನೃಪತಿಸ್ತ್ರೀಬಾಲವೃದ್ಧಭೀರುರಾಜಸೇವಕಕಿತವದುರ್ಬಲವೈದ್ಯವಿದಗ್ಧವ್ಯಾಧಿಗೋಪಕದರಿದ್ರಕೃಪಣಕ್ರೋಧನಾನಾಮನಾತ್ಮವತಾಮನಾಥಾನಾಂ ಚ; ಏವಂ ನಿರೂಪ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಯಶಾಂಸಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ||೮||
तत्र साध्या अपि व्याधयः प्रायेणैषां दुश्चिकित्स्यतमा भवन्ति | तद्यथा- श्रोत्रियनृपतिस्त्रीबालवृद्धभीरुराजसेवककितवदुर्बलवैद्यविदग्धव्याधिगोपकदरिद्रकृपणक्रोधनानामनात्मवतामनाथानां च; एवं निरूप्य चिकित्सां कुर्वन् धर्मार्थकामयशांसि प्राप्नोति ||८||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೋತ್ರಿಯಸ್ಯ ವೇದಾರ್ಥಪರಿಪಾಲನಪರಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ನಾನಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಪರಿವೃದ್ಧಿಃ; ನೃಪತೇರಪಿ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾದ್ಯತ್ಕಿಞ್ಚನಕಾರಿತ್ವಾತ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಽಸಹತ್ವಾತ್; ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಲಜ್ಜಯಾ ವೇಗಾದ್ಯುಪರೋಧಾದ್ಗುಹ್ಯವ್ಯಾಧೇರಪ್ರಕಾಶನಾಚ್ಚ; ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರ್ವಿರೇಚನಾದಿಕ್ರಿಯಾಯೋಗ್ಯತ್ವೇನಾಲ್ಪಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಬಾಲವೃದ್ಧವನಿತಾಃ ಸುಕುಮಾರಶರೀರತ್ವಾದ್ಭೇಷಜಾಸಹಿಷ್ಣವಃ; ಭೀರುರಲ್ಪಸತ್ತ್ವತ್ವಾನ್ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಸೋಢುಂ ಕ್ರಿಯಾಂ; ರಾಜಸೇವಕಸ್ಯ ರಾಜಾಯತ್ತತ್ವಾತ್; ಕಿತವಸ್ಯ ವ್ಯಸನಿತ್ವಾತ್, ಕಿತವೋ ದ್ಯೂತಕಾರಃ; ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರಿವ; ವೈದ್ಯವಿದಗ್ಧಸ್ಯಾಭಿಮಾನೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ಯಥಾಕಾರಿತ್ವಾತ್, ವೈದ್ಯವಿದಗ್ಧೋ ವೈದ್ಯಾಭಿಮಾನೀ, ಪಲ್ಲವಗ್ರಾಹೀತ್ಯರ್ಥಃ; ವ್ಯಾಧಿಗೋಪಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಕಥನಾದೇವ; ದರಿದ್ರಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾಭಾವತ್ವೇ ಔಷಧಾಭಾವಾತ್; ಕೃಪಣಸ್ಯ ಲೋಭೇನ ಭೈಷಜ್ಯಾನುಪಾದಾನಾತ್; ಕ್ರೋಧನಸ್ಯ ಕೋಪೇನ ರೋಗಪರಿವೃದ್ಧೇಃ; ಅನಾತ್ಮವತೋಽಪಥ್ಯಾಚರಣತ್ವಾತ್, ಅನಾತ್ಮವಾನ್ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ; ಅನಾಥಾನಾಂ ಪರಿಚಾರಕಾಭಾವಾತ್, ಅನಾಥಾ ಏಕಾಕಿನಃ||೮||
Adhikarana ೮ (೯) · Śloka ೯
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಸಹಾಸ್ಯಾಂ ಸಂವಾಸಂ ಪರಿಹಾಸಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ | ದತ್ತಂ ಚ ತಾಭ್ಯೋ ನಾದೇಯಮನ್ನಾದನ್ಯದ್ಭಿಷಗ್ವರೈಃ ||೯||
भवति चात्र- स्त्रीभिः सहास्यां संवासं परिहासं च वर्जयेत् | दत्तं च ताभ्यो नादेयमन्नादन्यद्भिषग्वरैः ||९||
🔊 Audio coming soon
ಇದಾನೀಂ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ವಿಶಿಖಾಯಾಮನ್ತಃಪುರಚಾರಿಣಃ ಪ್ರಮಾದದೋಷದ್ವಾರಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ,- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹಾಸ್ಯಾಮೇಕತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಂ, ಸಂವಾಸಂ ಪ್ರತಿವೇಶವಾಸಿತಾಂ, ಪರಿಹಾಸಂ ಹಾಸ್ಯಮ್| ಅನ್ನಾದನ್ಯದಿತಿ ಅನ್ನಮನ್ನಪಾನದ್ರವ್ಯಂ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್, ತಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವಾತ್; ರಾಜ್ಞಾಽನುಮತಂ ತು ಸರ್ವಮೇವ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತಿ| ಸಂವಾಸಮಿತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಸಂವಾದಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ||೯||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೧೦
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿಶಿಖಾನುಪ್ರವೇಶನೀಯೋ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विशिखानुप्रवेशनीयो नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿಶಿಖಾನುಪ್ರವೇಶನೀಯೋ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ||೧೦||