૧૦. વિશિખાનુપ્રવેશનીયાધ્યાયઃ

અથાત ઇત્યાદિ| વિશિખાઽત્ર કર્મમાર્ગઃ, વિશિખાયા(યાં) અનુપ્રવેશનં તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો વિશિખાનુપ્રવેશનીયઃ; તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧-૨||

યાદૃશસ્ય વૈદ્યસ્ય કર્મમાર્ગપ્રવેશાધિકારસ્તાદૃશં વક્તુમાહ- અધિગતતન્ત્રેણેત્યાદિ| અધિગતતન્ત્રેણ પઠિતશાસ્ત્રેણ| ઉપાસિતતન્ત્રાર્થેન ગુરુપાર્શ્વાદભ્યસ્તશાસ્ત્રાર્થેન, દૃષ્ટકર્મણા દૃષ્ટચ્છેદ્યાદિસ્નેહાદિકર્મણા, કૃતયોગ્યેન કૃતકર્માભ્યાસેન, શાસ્ત્રં નિગદતા પાઠાર્થાભ્યાં નિયમેનાદેશેન શાસ્ત્રં વદતા, એતેન સ્વાવર્તિતશાસ્ત્રતા ઉક્તા ભવતિ; અન્યે તુ ‘શાસ્ત્રાર્થં નિગદતા’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘શાસ્ત્રાણિ નિગદતા’ ઇત્યપરે| રાજાનુજ્ઞાતેન રાજ્ઞા અભિમતેન, રાજા હિ પ્રજાપાલનતત્પરઃ, તત્પ્રમાદાદ્વૈદ્યપ્રતિરૂપકા રાષ્ટ્રં ચરન્તિ કણ્ટકભૂતા લોકસ્ય, તસ્માદ્રાજ્ઞા પરીક્ષ્યાનુજ્ઞાતેન વિશિખાઽનુપ્રવેષ્ટવ્યેતિ| કર્મજ્ઞતાં શાસ્ત્રજ્ઞતાં ચ વૈદ્યસ્યાભિધાય બાહ્યવેશમધિકૃત્યાહ- નીચનખરોમ્ણેત્યાદિ| ક્લૃપ્તત્વાન્નીચમલ્પં નખં રોમ ચ યસ્ય તેન; નીચનખત્વાચ્છુચિતા કર્મસૌકર્યં ચ, નીચરોમત્વાદાર્જવં, રસવત્યામબાધ ઇત્યપરે| શુચિનેતિ બાહ્યસ્નાનાદિશૌચયુક્તેન, કુતઃ? બાહ્યવેશાધિકારાત્; બાહ્યશૌચાયોગાલ્લોકે વિગર્હણીયઃ, અન્તઃશૌચં તુ સુમનસેત્યનેનૈવ બોદ્ધવ્યમ્| શુક્લવસ્ત્રપરિધાનં મઙ્ગલાર્થં શૌચાર્જવાર્થં વા| છત્રવતા આતપરજોવર્ષાપન્નગાદિનિષેધાર્થં છત્રયુક્તેન| દણ્ડહસ્તેન દણ્ડોઽવલમ્બનદણ્ડઃ, તસ્ય ધારણં સ્ખલિતાદિનિષેધાર્થમ્| સોપાનત્કેન પ્રાણિહિતાસહિતેન, પ્રાણિહિતાધારણં કણ્ટકાદિનિષેધાર્થમ્| અનુદ્ધતવેશેન સાધુજનવેશેન, એતેનાયુક્તકાયવેશનિષેધઃ; અન્યે તુ નાનાવસ્ત્રાઙ્ગરાગમાલ્યાનુલેપનવિચિત્રભૂષણાદિભિરુદ્ધતો વેશઃ, અતો વિપર્યયેણાનુદ્ધત ઇતિ મન્યન્તે | કાયં નિયમ્ય મનો નિયમયન્નાહ- સુમનસા શોભનમનસા, અક્રૌર્યાદિગુણયુક્તમનસેત્યર્થઃ; દૌર્મનસ્યં તુ યાત્રાયાં ન પ્રશસ્યત ઇતિ સુમનસા ભવિતવ્યમ્| વાચં નિયમયન્નાહ- કલ્યાણાભિવ્યાહારેણેતિ|- કલ્યાણં મઙ્ગલમ્, અભિવ્યાહારો ભાષિતં, યસ્ય સ તથા; તચ્ચ સર્વજનહૃદયગ્રહણાર્થમ્| કાયવાઙ્મનઃસુ ત્રિષ્વપિ નિયમયન્નાહ- અકુહકેનેતિ; કુહકઃ શાસ્ત્રહીનઃ પરમવિશ્વાસકારકો માયાવી, ન કુહકોઽકુહકઃ; અન્યે ત્વકુહકેન અવિસ્માપકેન, દમ્ભાદ્યયોગાદવિસ્માપકકાયાદિવેશેનેત્યર્થઃ| સુસહાયવતા સાધુસહાયેન, અન્યથાઽન્તઃપુરચારિણો વૈદ્યસ્ય સહાયદોષેણ દોષઃ સ્યાત્; સહાયશ્ચાત્મરક્ષાર્થમાતુરપરિચર્યાર્થં ચ| નનુ, પ્રાણિનાં જીવતામેવ સદ્યસ્કરુધિરોપદેશાત્ કથં ‘બન્ધુભૂતેન ભૂતાનામ્’ ઇત્યુક્તં? સત્યં, વિધિપ્રાપિતત્વાદદોષઃ, આલમ્ભયોગે પશુહનનવત્||૩||

તતો દૂતનિમિત્તેત્યાદિ| ગમનાય પ્રશ્નાય વા આગતઃ પુરુષો દૂતઃ, નિમિત્તમનુકૂલં સુરભિવાતાદિ, શકુનં પક્ષિવિશેષપ્રશસ્તવાક્યાદિ, મઙ્ગલં સ્વસ્તિકપૂર્ણકુમ્ભાદિ, એષામનુલોમ્યેન પ્રશસ્તતયેત્યર્થઃ| ત્રિભિરેતૈરિત્યાદિ ત્રિભિરેતૈર્વિજ્ઞાનોપાયૈરનન્તરોક્તૈર્દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નૈઃ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| શ્રોત્રાદિભિરિતિ આદિશબ્દાત્ત્વઙ્નેત્રરસનઘ્રાણાનિ ગૃહ્યન્તે||૪||

તત્ર શ્રોત્રેત્યાદિ| શબ્દેન્દ્રિયવિજ્ઞેયા વિશેષાઃ સન્તિ રોગેષુ, તે વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયાદિષુ વક્ષ્યન્તે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| શરીરોપચયેત્યાદિ ઉપચયઃ સ્થૌલ્યમ્, અપચયઃ કાર્શ્યં, બલમત્રોત્સાહઃ| નનુ પ્રમેહાદિષુ રસા મધુરાદયો મક્ષિકાપિપીલિકાદ્યુપસર્પણેન ભિષગ્ભિરનુમેયાઃ, તત્ કથં રસનેન્દ્રિયવિજ્ઞેયા ઇતિ? ઉચ્યતે, નાત્ર ભિષજાં રસનેન્દ્રિયં કિન્તુ પિપીલિકાદીનામિત્યદોષઃ| અરિષ્ટલિઙ્ગાદિષુ યે વ્રણાનામવ્રણાનાં ચ ગન્ધવિશેષાસ્તે ઘ્રાણેન્દ્રિયવિજ્ઞેયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| દેશસ્ત્રિવિધો જાઙ્ગલાનૂપસાધારણભેદાત્| જાતિશબ્દો બ્રાહ્મણાદિષુ વર્તતે| કાલો દ્વિવિધો નિત્યગ આવસ્થિકશ્ચ; નિત્યગઃ ઋતુલક્ષણઃ; આવસ્થિકો દ્વિવિધઃ- સ્વસ્થસ્ય બાલ્યાદિભેદેન, વ્યાધિતસ્ય જ્વરારમ્ભાદિકાલાવસ્થયા ચ| સાત્મ્યમિતિ યદ્યસ્ય સેવિતં સત્ સુખાય સમ્પદ્યતે તત્તસ્ય સાત્મ્યં; તચ્ચ દ્વિવિધં ચેષ્ટાખ્યમાહારાખ્યં ચ; ચેષ્ટાખ્યં કાયવાઙ્મનોભેદાત્ત્રિવિધમ્, આહારાખ્યં રસભેદાત્ ષડ્વિધમ્| આતઙ્કસમુત્પત્તિમિતિ સમુત્પત્તિઃ કારણમુચ્યતે, તચ્ચ બલવદ્વિગ્રહાદિ| વેદનાસમુચ્છ્રાયમિતિ વેદના વાતાદિવેદનાસ્તોદાદયઃ, તાસાં સમુચ્છ્રાય ઉદ્ગતિઃ| બલં વ્યાયામગમ્યા શક્તિઃ| અન્તરગ્નિમિતિ કીદૃશોઽન્તરગ્નિઃ? સમો વિષમો મન્દો વા| વાતમૂત્રપુરીષાણામિત્યત્રાદિશબ્દો લુપ્તો જ્ઞેયઃ, તેનાર્તવાધોગતરક્તપિત્તાદીનાં ગ્રહણમ્| કાલપ્રકર્ષાદીંશ્ચ વિશેષાનિતિ કિયાન્ કલોઽસ્મિન્ વ્યાધાવુત્પન્ન ઇત્યાદીન્ ભેદાન્, ચકારાદ્ગુહ્યદેશપ્રવૃત્તપૂયાદીનાં ગ્રહણમ્| અન્યે તુ ‘દેશકાલજાતિસાત્મ્યં’ ઇતિ સમાસાન્તં પઠન્તિ, સાત્મ્યશબ્દો દેશાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; દેશસ્ત્રિવિધો જાઙ્ગલાદિભેદેન, તદ્વૈપરીત્યેન દેશસાત્મ્યમિત્યાદિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અપરે તુ ‘દેશકાલજાતં’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- જાતશબ્દો દેશકાલાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; દેશો ભૂમિરાતુરશ્ચ; કસ્મિન્ દેશે જાઙ્ગલેઽનૂપે સાધારણે વાઽયં દોષઃ સઞ્ચિતઃ? કસ્મિન્ પ્રકુપિતઃ? કસ્મિન્નયં વ્યાધિરુત્પન્ન? ઇતિ; તથા, આતુરેઽપિ ગલાદૌ કસ્મિન્નવયવે શ્લેષ્મસ્થાને પિત્તસ્થાને વા?| આત્મસદૃશેષુ દોષસદૃશેષુ, વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષુ ષડ્વિધેષુ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનઘ્રાણપ્રશ્નેષુ| તત્ર વાતસદૃશેષુ વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષુ પઞ્ચેન્દ્રિયપ્રશ્નેષુ વ્રણે સશબ્દફેનરક્તાનિલાદિનિર્ગમનં શ્રવણેન્દ્રિયગ્રાહ્યં, પારુષ્યરૌક્ષ્યાદિકં ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યં, ભસ્મકપોતાસ્થિસવર્ણત્વં ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યં, કટુગન્ધલાજગન્ધાદિત્વં ઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યં, કષાયરસત્વં રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યં, તોદનભેદનચ્છેદનાદિવેદનાવિશેષાઃ પ્રશ્નગ્રાહ્યાઃ; પિત્તસદૃશેષુ વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષુ શ્વયથુવ્રણાદીનામૌષ્ણ્યં ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યં, નીલપીતવર્ણત્વં ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યં, કટ્વમ્લરસત્વં રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યં, તીક્ષ્ણાતસીગન્ધત્વં ઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્, ઓષચોષપરિદાહાદિકા વેદનાવિશેષાઃ પ્રશ્નગ્રાહ્યાઃ; શ્લેષ્મસદૃશેષુ વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષુ સ્નિગ્ધપૈચ્છિલ્યાદિકં ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યં, શ્વેતત્વં ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યં, માધુર્યાદિ રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યં, વિસ્રગન્ધાદિત્વં ઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યં, કણ્ડૂગુરુત્વાદિવેદનાવિશેષાઃ પ્રશ્નગ્રાહ્યા ઇતિ| વૈદ્યો જાનીયાદિતિ કાન્? વ્યાધીન્; અધિકારવશાદક્ષરૈરનુક્તાનપિ; કેષુ સત્સુ? ષડ્વિધેષ્વપિ વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષ્વાત્મસદૃશેષુ વાતપિત્તશ્લેષ્મસદૃશેષુ; કૈર્જાનીયાત્? તત્સ્થાનીયૈઃ તેષાં શબ્દાદીનાં સ્થાનાનિ શ્રોત્રાદીનિ, તેષ્વધિકૃતૈઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈઃ તત્સ્થાનીયૈઃ; એતેનૈતદુક્તં- વાતાદિલિઙ્ગૈરાયુર્વેદેષ્વનિર્દિષ્ટનામધેયાનપિ વ્યાધીન્ કુશાગ્રમતિર્વૈદ્યો જાનીયાદિતિ| પઞ્જિકાકારસ્તુ દર્શનાદિપરીક્ષાં ત્રિવિધામેવ પઠતિ| ‘મિથ્યાદૃષ્ટા વિકારા હિ’ ઇત્યાદિશ્લોકાન્તે “તસ્માત્ પરીક્ષ્યાઃ સતતં ભિષજા સિદ્ધિમિચ્છતા| યુક્ત્યૈવ વ્યાધયઃ સર્વૈઃ(ર્વે) પ્રમાણૈર્દર્શનાદિભિઃ”- ઇતિ શ્લોકમધીતે, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- દર્શનાદિભિરિત્યેવં કર્તવ્યે યત્ ‘પ્રમાણૈઃ’ ઇત્યધિકં કરોતિ, તદધિકપ્રમાણપ્રાપ્ત્યર્થં, તેન ગન્ધરસશબ્દાનામપ્યવરોધઃ; યે ત્વત્રાક્ષરૈઃ ષડ્વિધામપિ પરીક્ષાં પઠન્તિ, તેષાં સમ્યક્ શાસ્ત્રાવબોધો નાસ્તીતિ ભાષતે| ‘આત્મસદૃશેષુ વિજ્ઞાનાભ્યુપાયેષુ તત્સ્થાનીયૈર્જાનીયાત્’ ઇત્યપિ ન પઞ્જિકાકારઃ પઠતિ||૫||

એવમિત્યાદિ| સાધ્યં દ્વિવિધં- સુસાધ્યં, દુઃસાધ્યં ચ; અસાધ્યં દ્વિવિધં- યાપ્યં, પ્રત્યાખ્યેયં ચ| પરિસંવત્સરેત્યાદિ પરિસંવત્સરોત્થિતાઃ સંવત્સરાતીતાઃ સર્વર્તુ ચ મહાબલા યે તાન્ પરિવર્જયેદિતિ; યદિ હ્યેકદોષજાસ્તે ભવેયુરેવં તેષાં તદ્દોષપ્રશમનર્તુષુ પ્રશમો ભવેદલ્પતા વા, સ ચ ન ભવતિ, તેન તેષાં ત્રિદોષજત્વાધિગમઃ, અતસ્તાન્ પરિવર્જયેત્; અથવા સંવત્સરેણોત્તરોત્તરધાત્વનુક્રમાદસાધ્યત્વં પ્રાયશઃ| પ્રાયશો બાહુલ્યેન, નાવશ્યતયા; તેન કેચિદ્રક્તગુલ્માદયઃ સંવત્સરાનન્તરમુપક્રમયોગ્યા ભવન્તિ, અર્દિતસ્તુ ત્રિભિર્વર્ષૈઃ સાધ્ય ઇતિ||૬||

મિથ્યાદૃષ્ટા ઇતિ રોગિણો વિકારા યે મિથ્યાદૃષ્ટા અસમ્યગ્દૃષ્ટાઃ, તથા દુરાખ્યાતા રોગિણા ન યાથાતથ્યેનોક્તાઃ, તથા દુષ્પરિમૃષ્ટાઃ દુષ્પરિમર્શિતાઃ , તે ચિકિત્સકં મોહયેયુઃ, એવમવિજ્ઞાતા યે રોગાસ્તાન્ પરિવર્જયેત્||૭||

તત્ર સાધ્યા ઇત્યાદિ| શ્રોત્રિયસ્ય વેદાર્થપરિપાલનપરસ્ય નિત્યં સ્નાનાદિભિર્વ્યાધિપરિવૃદ્ધિઃ; નૃપતેરપિ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્યત્કિઞ્ચનકારિત્વાત્, અન્યે તુ સૌકુમાર્યાત્ ક્રિયાઽસહત્વાત્; સ્ત્રીણાં લજ્જયા વેગાદ્યુપરોધાદ્ગુહ્યવ્યાધેરપ્રકાશનાચ્ચ; બાલવૃદ્ધયોર્વિરેચનાદિક્રિયાયોગ્યત્વેનાલ્પક્રિયત્વાત્, અન્યે તુ બાલવૃદ્ધવનિતાઃ સુકુમારશરીરત્વાદ્ભેષજાસહિષ્ણવઃ; ભીરુરલ્પસત્ત્વત્વાન્ન શક્નોતિ સોઢું ક્રિયાં; રાજસેવકસ્ય રાજાયત્તત્વાત્; કિતવસ્ય વ્યસનિત્વાત્, કિતવો દ્યૂતકારઃ; દુર્બલસ્ય બાલવૃદ્ધયોરિવ; વૈદ્યવિદગ્ધસ્યાભિમાનેન નિર્દિષ્ટાન્યથાકારિત્વાત્, વૈદ્યવિદગ્ધો વૈદ્યાભિમાની, પલ્લવગ્રાહીત્યર્થઃ; વ્યાધિગોપકસ્ય વ્યાધેરકથનાદેવ; દરિદ્રસ્ય દ્રવ્યાભાવત્વે ઔષધાભાવાત્; કૃપણસ્ય લોભેન ભૈષજ્યાનુપાદાનાત્; ક્રોધનસ્ય કોપેન રોગપરિવૃદ્ધેઃ; અનાત્મવતોઽપથ્યાચરણત્વાત્, અનાત્મવાન્ અજિતેન્દ્રિયઃ; અનાથાનાં પરિચારકાભાવાત્, અનાથા એકાકિનઃ||૮||

ઇદાનીં વૈદ્યસ્ય વિશિખાયામન્તઃપુરચારિણઃ પ્રમાદદોષદ્વારં નિયમયન્નાહ,- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| સહાસ્યામેકત્ર સ્થિતિં, સંવાસં પ્રતિવેશવાસિતાં, પરિહાસં હાસ્યમ્| અન્નાદન્યદિતિ અન્નમન્નપાનદ્રવ્યં ગૃહ્ણીયાત્, તસ્ય વૃત્તિહેતુત્વાત્; રાજ્ઞાઽનુમતં તુ સર્વમેવ ગૃહ્ણીયાદિતિ| સંવાસમિત્યત્ર કેચિત્ સંવાદમિતિ પઠન્તિ||૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને વિશિખાનુપ્રવેશનીયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૦||