tatra śrōtrētyādi| śabdēndriyavijñēyā viśēṣāḥ santi rōgēṣu, tē vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyantē iti sambandhaḥ| śarīrōpacayētyādi upacayaḥ sthaulyam, apacayaḥ kārśyaṁ, balamatrōtsāhaḥ| nanu pramēhādiṣu rasā madhurādayō makṣikāpipīlikādyupasarpaṇēna bhiṣagbhiranumēyāḥ, tat kathaṁ rasanēndriyavijñēyā iti? ucyatē, nātra bhiṣajāṁ rasanēndriyaṁ kintu pipīlikādīnāmityadōṣaḥ| ariṣṭaliṅgādiṣu yē vraṇānāmavraṇānāṁ ca gandhaviśēṣāstē ghrāṇēndriyavijñēyā iti sambandhaḥ| dēśastrividhō jāṅgalānūpasādhāraṇabhēdāt| jātiśabdō brāhmaṇādiṣu vartatē| kālō dvividhō nityaga āvasthikaśca; nityagaḥ r̥tulakṣaṇaḥ; āvasthikō dvividhaḥ- svasthasya bālyādibhēdēna, vyādhitasya jvarārambhādikālāvasthayā ca| sātmyamiti yadyasya sēvitaṁ sat sukhāya sampadyatē tattasya sātmyaṁ; tacca dvividhaṁ cēṣṭākhyamāhārākhyaṁ ca; cēṣṭākhyaṁ kāyavāṅmanōbhēdāttrividham, āhārākhyaṁ rasabhēdāt ṣaḍvidham| ātaṅkasamutpattimiti samutpattiḥ kāraṇamucyatē, tacca balavadvigrahādi| vēdanāsamucchrāyamiti vēdanā vātādivēdanāstōdādayaḥ, tāsāṁ samucchrāya udgatiḥ| balaṁ vyāyāmagamyā śaktiḥ| antaragnimiti kīdr̥śō'ntaragniḥ? samō viṣamō mandō vā| vātamūtrapurīṣāṇāmityatrādiśabdō luptō jñēyaḥ, tēnārtavādhōgataraktapittādīnāṁ grahaṇam| kālaprakarṣādīṁśca viśēṣāniti kiyān kalō'smin vyādhāvutpanna ityādīn bhēdān, cakārādguhyadēśapravr̥ttapūyādīnāṁ grahaṇam| anyē tu ‘dēśakālajātisātmyaṁ’ iti samāsāntaṁ paṭhanti, sātmyaśabdō dēśādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; dēśastrividhō jāṅgalādibhēdēna, tadvaiparītyēna dēśasātmyamityādi vyākhyānayanti| aparē tu ‘dēśakālajātaṁ’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- jātaśabdō dēśakālābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; dēśō bhūmirāturaśca; kasmin dēśē jāṅgalē'nūpē sādhāraṇē vā'yaṁ dōṣaḥ sañcitaḥ? kasmin prakupitaḥ? kasminnayaṁ vyādhirutpanna? iti; tathā, āturē'pi galādau kasminnavayavē ślēṣmasthānē pittasthānē vā?| ātmasadr̥śēṣu dōṣasadr̥śēṣu, vijñānābhyupāyēṣu ṣaḍvidhēṣu śrōtratvakcakṣūrasanaghrāṇapraśnēṣu| tatra vātasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu pañcēndriyapraśnēṣu vraṇē saśabdaphēnaraktānilādinirgamanaṁ śravaṇēndriyagrāhyaṁ, pāruṣyaraukṣyādikaṁ tvagindriyagrāhyaṁ, bhasmakapōtāsthisavarṇatvaṁ cakṣurindriyagrāhyaṁ, kaṭugandhalājagandhāditvaṁ ghrāṇēndriyagrāhyaṁ, kaṣāyarasatvaṁ rasanēndriyagrāhyaṁ, tōdanabhēdanacchēdanādivēdanāviśēṣāḥ praśnagrāhyāḥ; pittasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu śvayathuvraṇādīnāmauṣṇyaṁ tvagindriyagrāhyaṁ, nīlapītavarṇatvaṁ cakṣurindriyagrāhyaṁ, kaṭvamlarasatvaṁ rasanēndriyagrāhyaṁ, tīkṣṇātasīgandhatvaṁ ghrāṇēndriyagrāhyam, ōṣacōṣaparidāhādikā vēdanāviśēṣāḥ praśnagrāhyāḥ; ślēṣmasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu snigdhapaicchilyādikaṁ tvagindriyagrāhyaṁ, śvētatvaṁ cakṣurindriyagrāhyaṁ, mādhuryādi rasanēndriyagrāhyaṁ, visragandhāditvaṁ ghrāṇēndriyagrāhyaṁ, kaṇḍūgurutvādivēdanāviśēṣāḥ praśnagrāhyā iti| vaidyō jānīyāditi kān? vyādhīn; adhikāravaśādakṣarairanuktānapi; kēṣu satsu? ṣaḍvidhēṣvapi vijñānābhyupāyēṣvātmasadr̥śēṣu vātapittaślēṣmasadr̥śēṣu; kairjānīyāt? tatsthānīyaiḥ tēṣāṁ śabdādīnāṁ sthānāni śrōtrādīni, tēṣvadhikr̥taiḥ śabdasparśarūparasagandhaiḥ tatsthānīyaiḥ; ētēnaitaduktaṁ- vātādiliṅgairāyurvēdēṣvanirdiṣṭanāmadhēyānapi vyādhīn kuśāgramatirvaidyō jānīyāditi| pañjikākārastu darśanādiparīkṣāṁ trividhāmēva paṭhati| ‘mithyādr̥ṣṭā vikārā hi’ ityādiślōkāntē “tasmāt parīkṣyāḥ satataṁ bhiṣajā siddhimicchatā| yuktyaiva vyādhayaḥ sarvaiḥ(rvē) pramāṇairdarśanādibhiḥ”- iti ślōkamadhītē, vyākhyānayati ca- darśanādibhirityēvaṁ kartavyē yat ‘pramāṇaiḥ’ ityadhikaṁ karōti, tadadhikapramāṇaprāptyarthaṁ, tēna gandharasaśabdānāmapyavarōdhaḥ; yē tvatrākṣaraiḥ ṣaḍvidhāmapi parīkṣāṁ paṭhanti, tēṣāṁ samyak śāstrāvabōdhō nāstīti bhāṣatē| ‘ātmasadr̥śēṣu vijñānābhyupāyēṣu tatsthānīyairjānīyāt’ ityapi na pañjikākāraḥ paṭhati||5||