௬. துசர்யாத்யாயஃ

அதாத இத்யாதி| தவோ த்விமாஸிகாஃ ஶிஶிராதயோ ஹேமந்தாந்தாஃ ஷட், வர்ஷாதயஃ ப்ராவடந்தா வா; தேஷு சர்யா சரணஂ வர்தநஂ; தததிகத்ய கதோऽத்யாயஃ துசர்யஃ, தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| துசர்யமிதி கேசிதந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- சரதாதோர்கதிபக்ஷணார்தஸ்ய சர்யமிதி ரூபஂ, தேந, ஆஹாரோ விஹாரஶ்ச சர்யஶப்தேநோச்யதே| அந்யே து ‘அதாத துசர்யாநாமாத்யாயம்’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- சர்யா ஶாஸ்த்ரநியமித ஆசாரஃ, துஷு தூநாஂ வா சர்யா துசர்யா, துசர்யார்தோऽத்யாயஃ துசர்யா; யதா ப்ரதீபார்தா மல்லிகா ப்ரதீப இதி; நாமஶப்தஃ ஸஞ்ஜ்ஞாயாம்| துசர்யாஂ நாம ஸ்வஸ்தவத்தேऽபி வக்ஷ்யதி||௧-௨||

தத்ர யதங்கபூதா தவஸ்தமேவ ப்ரதமஂ ஸ்வகுணகர்மநிருக்திபிர்தர்ஶயந்நாஹ- காலோ ஹி நாமேத்யாதி| ஹி உபதர்ஶநே, நாமஶப்தஃ ப்ரஸித்தௌ, கால இதி ப்ரஸித்த உபதர்ஶ்யதே| ஸ்வயம்பூரிதி ந கேநாப்யுத்பாத்யதே| அநாதிமத்யேத்யாதி- ஆதிஃ உத்பத்திஃ, ஆத்யந்தயோரந்தரா மத்யஂ, நிதநஂ விநாஶஃ, ஏதைர்வர்ஜிதஃ| ஸ்வதர்மேண காலமுக்த்வா கர்மணா சிகித்ஸோபயோகிதாஂ நிதர்ஶயந்நாஹ- அத்ர ரஸவ்யாபதித்யாதி|- அத்ர காலே| ரஸஸ்ய மதுராதேஃ, ரஸஶப்தேநாத்ர ரஸவத்த்ரவ்யமுச்யதேऽபேதோபசாராதித்யந்யே; வ்யாபத் விபந்நதா, ஸம்பத்திஃ ஸம்பந்நதா, ஆயத்தே அதீநே| ஜீவிதமரணே சேதி சகாரோऽத்ரஶப்தமிஹாநுவர்தயதி, தேந ஜீவிதமரணே அத்ர காலே ஆயத்தே; ஜீவிதஸ்யோத்பத்த்யதீநத்வாதிதி ஸாமர்த்யாதுத்பத்திரபி காலாதீநைவ| கதமேகஸ்மாத் காலத்ரவ்யாத் ஸம்பத்வ்யாபத்தீ ஜீவிதமரணே ச பரஸ்பரவிருத்தே ஸ்யாதாஂ? ந ஹ்யேகஸ்மாதக்நேஃ ஶீதோஷ்ணௌ, ஏகஸ்மாத்வா ப்ரதீபாத் ப்ரகாஶதமஸீ, இதி| ஸத்யஂ, காலஶப்தேநாத்ர காலத்வோபாதிஃ ஶீதாதிபேதபிந்நஃ ஶிஶிராதிரபிதீயதே, தஸ்ய ச ஸம்யங்மித்யாப்யாஂ யோகாப்யாமந்யோந்யவிருத்தயோரபி கார்யயோஃ ஸம்பவ இத்யதோஷஃ| காலஸ்ய நிருக்திஂ குர்வந்நாஹ- ஸ ஸூக்ஷ்மாமித்யாதி|- ஸஃ காலஃ, ஸூக்ஷ்மாமபி ஸ்தோகாமபி, கலாஂ பாகஂ, ந லீயதே கதிமத்த்வாத் ஶ்லிஷ்டோ ந பவதி; அந்யே து ‘ந லீயதே’ இத்யத்ர ‘கலீயதே’ இதி படந்தி வ்யாக்யாநயந்தி ச- கலீயதே ஸங்க்யாயதே இதி காலஃ| நிருக்திபக்ஷாந்தரமாஹ- ஸங்கலயதீத்யாதி|- ஸங்கலயதி ஸஂஹரணாதேகராஶீகரோதி பூதாநீதி வா காலஃ, ஸங்கலயதி ஸுகதுஃகாப்யாஂ பூதாநி யோஜயதீதி வா காலஃ, காலயதி ஸங்க்ஷிபதீதி வா காலஃ, அதவா காலயதி மத்யுஸமீபஂ நயதீதி வா காலஃ; அந்யே து ‘காலயதி’ இத்யத்ர ‘கலயதி’ இதி படந்தி, ‘கலயதி ஸங்க்யாதீதி வா கால’ இதி ச வ்யாக்யாநயந்தி||௩||

தஸ்ய ஸஂவத்ஸரேத்யாதி| தஸ்ய காலஸ்ய| கிஂவிஶிஷ்டஸ்ய? ஸஂவத்ஸராத்மநஃ ஸஂவத்ஸரஸ்வரூபஸ்ய; ஸஂவத்ஸராத்மநஃ ஸஂவத்ஸரஶரீரஸ்யேத்யந்யே| பகவாநாதித்ய இத்யுபலக்ஷணஂ; தேந சந்த்ரோऽபி கஹ்யதே, நிஶாகரணத்வாதிஹேதுத்வாத்; அதவா ரவிரேவ பகவாந் மாஹாத்ம்யவாந் ஸ்வரஶ்மிபிஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷாஃ குருதே, காலவிபாகஂ ச கதிவிஶேஷேணாத்மீயேநோதயாஸ்தகமநலக்ஷணேந| நநு, ஸஂவத்ஸராத்மந இதி கிமுக்தஂ? யேந, த்வாவத்திர்திவஸாவத்திர்வா காலஃ, தேந த்வாத்மநோ திநாத்மநோ வேதி வக்தவ்யஂ; நைததஸ்தி, ந ஹ்யேகஸ்மிநதௌ திநே வா த்வந்தராணாஂ திநாந்தராணாஂ வா ஸர்வேஷாஂ தர்மாவரோதஃ குதஃ? ஶீதோஷ்ணவஷ்டிபேதேந தேஷாமத்யந்தபிந்நத்வாத்; ஸஂவத்ஸரே புநரேகஸ்மிந்நேவ ஸர்வேஷாஂ பூதபவத்பவிஷ்யதாஂ திவஸாநாமதூநாஂ ஸஂவத்ஸராந்தராணாஂ ச தர்மோऽவருத்யத இதி யதோக்தமேவ ந்யாய்யம்||௪||

இதாநீஂ ஸஂவத்ஸராஂஶாந் நிமேஷாதீந் விவரிதுமாஹ- தத்ர லக்வக்ஷரேத்யாதி| தத்ர தேஷு மத்யே| லக்வக்ஷரமகாராதி, தஸ்யோச்சாரணஂ கண்டதால்வாதிவ்யாபாரேணோதீரணஂ, தத்ப்ரமாணோ நிமேஷஃ| நநு, லக்வக்ஷரோச்சாரணாதிநா நிமேஷாதயோ விபஜ்யந்த, தத் கதஂ பகவாநாதித்யோ கதிவிஶேஷேண நிமேஷாதீநாஂ விபாகஂ கரோதீத்யுக்தஂ? நைஷ தோஷஃ, யதோ ஜ்யௌதிஷிகா நிமேஷாதிப்ரவிபாகேந ஶங்குச்சாயாமாகமோக்தாமர்ககத்யாபி ப்ரமாணயந்தி; ஸா புநஃ ஸர்வஜநப்ரஸித்தேதி ந நிர்திஷ்டா| கலாதஶபாகஶ்சேதி கலாயா தஶமோ பாகஸ்த்ரிஸ்ரஃகாஷ்டாஃ| ‘த்ரிஂஶத்கலோ முஹூர்த’ இதி பாடோ நிபந்தைர்விஸ்தரேண தூஷிதஃ| ‘ஶுக்லஃ கஷ்ணஶ்ச’ இதி பக்ஷக்ரமோऽமாவாஸ்யாவதிஂ மாஸஂ ஜ்ஞாபயதி; அந்யே து ‘கஷ்ணஃ ஶுக்லஶ்ச’ இதி படந்தி||௫||

தத்ர மாகாதய இத்யாதி| தத்ர தேஷாமதூநாஂ மத்யே| தபாஃ மாகஃ, தபஸ்யஃ பால்குநஃ| மதுஃ சைத்ரஃ, மாதவஃ வைஶாகஃ| ஶுசிஃ ஜ்யேஷ்டஃ, ஶுக்ரஃ ஆஷாடஃ; அந்யே து ஶுக்ரோ ஜ்யேஷ்டஃ, ஶுசிராஷாட இதி மந்யந்தே| நபாஃ ஶ்ராவணஃ, நபஸ்யஃ பாத்ரபதஃ| இஷஃ ஆஶ்விநஃ, ஊர்ஜஃ கார்திகஃ| ஸஹாஃ மார்கஶீர்ஷஃ, ஸஹஸ்யஃ பௌஷஃ| ஶிஶிராதிரயமதுவிபாகோ ரஸபலமதிகத்யோக்தஃ| சரகேऽபி தஸ்யாஶிதீயே (ச. ஸூ. அ. ௬) ரஸபலநிஷ்பத்த்யர்தஂ ஶிஶிராதிவிபாகோ தர்ஶிதஃ| அந்யே த்வந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- தத்ரேதி கங்காயா உத்தரே தேஶே ஶிஶிராத்யதுவிபாகோ போத்தவ்யஃ இதி; அயமர்தோ கயதாஸாசார்யேண பஹுதா தூஷிதஃ||௬||

த ஏதே ஶீதோஷ்ணவர்ஷேத்யாதி| த ஏதே ஷடதவஃ, ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணைர்லக்ஷிதாஃ| அத்ர ஶீதஂ வாதகதம், ஔஷ்ண்யமாதித்யகதஂ, வர்ஷஶ்சந்த்ரகதஃ; ஶீதவர்ஷௌ சந்த்ரகதாவித்யந்யே| ஏதைஶ்ச ஷடதுபிர்த்வே அயநே பவதஃ| குத இத்யாஹ- சந்த்ராதித்யயோஃ காலவிபாககரத்வாத்| கே தே த்வே அயநே இதி பஷ்ட ஆஹ- தக்ஷிணமுத்தரஂ ச| அத்ர தக்ஷிணமயநஂ சந்த்ரகாலஂ விபாகயதி, உத்தரமயநமாதித்யகாலமிதி| தயோர்தக்ஷிணமித்யாதி|- தயோர்தக்ஷிணோத்தராயணயோர்மத்யே வர்ஷாஶரத்தேமந்தா தக்ஷிணாயநஂ; தேஷு வர்ஷாதிஷூத்தரோத்தரஂ பகவாந் ஸோம ஆப்யாயதே அதிகபலோ பவதி, ந கேவலஂ ஸோம ஏவ பலவாந் பவதி ரஸாஶ்சாம்லாதயோ வர்ஷாதிஷு யதாஸங்க்யமுத்தரோத்தரஂ பலவந்தோ பவந்தி; உத்தரோத்தரஂ சேதி சகாரோ வ்யதிக்ரமேண ஸம்பந்தநீயஃ, தேந ஸர்வப்ராணிநாஂ சோத்தரோத்தரஂ பலமபிவர்ததே இத்யர்தஃ| உத்தரமித்யாதி|- ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மா உத்தராயணஂ, தேஷு ஶிஶிராதிஷூத்தரோத்தரஂ பகவாநர்க ஆப்யாயதே அதிகபலோ பவதி; திக்தாதயோ ரஸாஶ்ச ஶிஶிராதிஷு யதாஸங்க்யமுத்தரோத்தரஂ ச பலவந்தோ பவந்தி| பலமபஹீயதே பலஹாநிர்பவதி| ‘தே ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ’ இதி ஸூத்ரே யத்யபி ப்ராகுத்தராயணஂ படிதஂ, ததாऽபி பாஷ்யே யத் ப்ரதமஂ தக்ஷிணாயநஸ்ய வ்யாக்யாநஂ ததுத்தராயணதோऽபி தக்ஷிணாயநஸ்ய வைஶிஷ்ட்யஂ ப்ரதிபாதயதி; குதஃ? விஸர்கத்வாத் ப்ராணிநாஂ பலகரத்வாச்சேதி||௭||

அமுமேவார்தமுபஸஂஹரந்நாஹ- பவதி சாத்ரேத்யாதி| ஶீதாஂஶுஃ சந்த்ரஃ| க்லேதயதி ஆர்த்ரீகரோதி| உர்வீஂ பூமிம்| விவஸ்வாந் ஆதித்யஃ ஶோஷயதி| தாவுபாவாபீதி தௌ சந்த்ரஸூர்யௌ| ஸஂஶ்ரித்ய ஆஶ்ரித்ய, வாயுஃ ப்ரஜாஃ பாலயதி ரக்ஷதி| சந்த்ரமாஶ்ரித்யாப்யாயநஂ ஜகதஃ கரோதி, ஸூர்யமாஶ்ரித்ய ஶோஷணஂ; ததோ யதாகாலஂ ரஸாபிநிர்வத்திஃ, தேந ப்ரஜா வர்தயதீதி பிண்டார்தஃ||௮||

பரிஶிஷ்டஂ பூர்வஸூத்ராத்வ்யக்யாதுமாஹ- அத கல்வயநே இத்யாதி| யுகபதேககாலமயநத்வயஂ ஸஂவத்ஸரஃ, ந பதக் தக்ஷிணாயநமுத்தராயணஂ வா| நநு, ‘மாகாதயோ த்வாதஶமாஸாஃ ஸஂவத்ஸரஃ’ இத்யுக்தம், தத் கிஂ புநரபிதாநேந? உச்யதே, பூர்வோதிதே ஹி மாகாதயோ த்வாதஶமாஸா வ்யஸ்தா அக்ரமபடிதாஶ்ச ஸஂவத்ஸர இத்யாஶங்கா ஸ்யாத், ‘அதகல்வயநே த்வே’ இத்யாதிநிர்தேஶே க்ரியமாணே யேந க்ரமேண ஷடதுவிபாகேऽயநத்வயமுக்தஂ தேநைவ சேதயநத்வயஂ யுகபத் ஸ்யாத்ததா ஸஂவத்ஸர இதி வ்யஸ்தாநாமக்ரமபடிதாநாஂ ச மாகாதீநாஂ ஸஂவத்ஸரத்வஂ நிரஸ்தமிதி| இதாநீஂ யுகப்ரவிபாகஂ தர்ஶயந்நாஹ- தே த்வித்யாதி| தே புநஃ பஞ்ச ஸஂவத்ஸராஃ யுகமிதி ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ராப்நுவந்தி| இயஂ ச யுகஸ்ய பாரிபாஷிகீ ஸஞ்ஜ்ஞா, பரமார்ததஸ்து கதாதயஶ்சத்வாரோ யுகவிஶேஷாஃ| ஸ ஏஷ இத்யாதி ஸ ஏஷஃ காலஃ||௯||

ஸஂஶோதநாஶ்ரயஂ தர்ஶநஂ தர்ஶயந்நாஹ- இஹேத்யாதி| இஹ அஸ்மிந்நத்யாயே, துஶப்தஃ புநரர்தஃ| அஸ்மிந்நத்யாயே புநஃ கிமர்தஂ வர்ஷாதயஃ தவ இத்யாஹ- தோஷோபசயாத்யர்தம்| நநு, இதஂ தர்ஶநஂ வ்யாதிஹேதுவாதாதிஸஞ்சயாத்யர்தத்வாத் ப்ராக் கர்துஂ யுஜ்யதே| நைவஂ, தத்ர வாதாதிஹேதூநாஂ ரஸாநாஂ நிஷ்பத்தேஸ்ததேவ தர்ஶநஂ ப்ராக் கதஂ, அதவா ‘ஹேமந்தே ஶிஶிரே சைவ வஸந்தே சாபி மோக்ஷயேத்’- (ஸூ. அ. ௫) இத்யாதிஶ்லோகே ஶிஶிராதீநாமாதௌ நிர்திஷ்டத்வாத்| நநு, ப்ராவட்வர்ஷயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே, ப்ரதமஃ ப்ரவஷ்டேஃ காலஃ ப்ராவட், தஸ்யாநுபந்தோ வர்ஷாஃ| ஸஞ்சயாத் ப்ரகோபோ பலவாந், தஸ்ய சிகித்ஸிதஂ ஸஂஶோதநமித்யத்ர வர்ஷாதயோ தவ உக்தாஃ, ததா சரகேऽபி ரோகபிஷக்ஜிதீயே விமாநே ஸஂஶோதநமதிகத்ய வர்ஷாதயோऽபிஹிதாஃ| யத்யபி தோஷஸஞ்சயாதிநிமித்தஂ வர்ஷாதயஃ கதிதாஃ, ததாऽபி ஸஞ்சயாதிஷு ஸஂஶோதநஂ கார்யமித்யஸ்ய ப்ராதாந்யஂ; ஶிஶிராதயஸ்து ரஸஂ பலஂ சாதிகத்யோக்தாஃ, வர்ஷாதயஸ்து ஸஂஶோதநமதிகத்ய ஸஞ்சயாத்யர்தமிதி தாத்பர்யார்தஃ| அந்யே த்வந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- கங்காயா தக்ஷிணே தேஶே வர்ஷாத்யதுவிபாகோ ஜ்ஞாதவ்ய இதி; அயமபி கயதாஸாசார்யேண தூஷிதஃ||௧௦||

பித்தாதீநாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ வர்ஷாதிஷு யதா ஸஹேதுகௌ பவதஸ்ததா நிர்திஶந்நாஹ- தத்ர வர்ஷாஸ்வித்யாதி| தத்ர தேஷு துஷு மத்யே, ஓஷதயோ கோதூமசணகஶால்யாதயஃ, தருண்யஃ அபிநவாஃ, அல்பவீர்யா அல்பஶக்தயஃ, ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ; அந்யே து வீர்யஶப்தஂ ஶீதோஷ்ணாக்யவீர்யவாசிநஂ மந்யந்தே| நநு, வர்ஷாஸு கோதூமாதயஃ புராதநா ஏவ பவந்தி, கதமபிநவா இத்யுச்யந்தே? நைஷ தோஷஃ, கோதூமசணகஶால்யாதயோऽந்தஃஸூக்ஷ்மஜலப்ரவேஶாந்ம்ரதிமாநமுபகதாஃ கிஞ்சித்திரஸ்கதஶக்தயஃ ப்ரரோஹதர்மிண்யஃ ப்ரோச்சூநதாமுபகதா அநவா அபி தருண்ய இத்யுச்யந்தே, ஶாகாதயஸ்து நூதநா ஏவ ப்ரயுஜ்யந்தே| ஆபஶ்சாப்ரஶாந்தா அபரிணதாஃ, நவத்வாத்; அப்ரஸந்நாஃ கலுஷா இத்யந்யே; க்ஷிதிமலப்ராயாஃ பதிவ்யாஸ்தணபர்ணோத்கரஶவகோதாதிமலபஹுலாஃ, அத்ராபி ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ| தா உபயுஜ்யமாநா இத்யாதி| விதஹ்யந்தே அம்லபாகமுபயாந்தி| காஸ்தாஃ? பூர்வோக்தா ஓஷதய ஆபஶ்ச| கிஂ க்ரியமாணாஃ? உபயுஜ்யமாநாஃ| கேஷாமம்லபாகமுபயாந்தி? தேஹிநாஂ; கிஂவிஶிஷ்டாநாஂ? ஶீதவாதவிஷ்டம்பிதாக்நீநாஂ; ஶீதேந குபிதோ வாதஃ ஶீதவாதஃ (ஶாரீரஃ ), தேந மந்தவேகீகதாக்நீநாஂ; ந புநர்பாஹ்யேந ஶீதவாதேந; யதஸ்தேந பஹிர்லோமகூபரோதேநோஷ்மணோऽநிர்கமாதந்தரக்நேர்பலமேததே| புநஃ கிம்பூதாநாஂ தேஹிநாஂ? க்லிந்நதேஹாநாஂ ஆர்த்ரீபூதஶரீராணாம்| கஸ்யாஂ ஸத்யாஂ? பூமௌ| கிஂவிஶிஷ்டாயாஂ? ஜலப்ரக்லிந்நாயாஂ; பாநீயேந ஸுஷ்டு ஸ்திமிதாயாம்| க்வ ஸதி? நபஸி, ஆகாஶே| கிஂவிஶிஷ்டே? மேகாவததே, மேகவ்யாப்தே| விதாஹாத் அம்லபாகாத்| பித்தஸஞ்சயமிதி ஸஂஹதிரூபா வத்திஃ ஸஞ்சயஃ; ஸ்வஸ்தாநவத்திரித்யந்யே| ஸஞ்சீயமாநமபி பித்தமதுஶைத்யாத்தஸ்மிந் காலே ந குப்யதி| ஸ ஸஞ்சய இத்யாதி| ஸ ஏவ பித்தஸ்ய வர்ஷாகாலோபசிதஃ ஸஞ்சயஃ, ஶரத்யல்பமேகே ஆகாஶே ஸூர்யரஶ்மிபிஃ ப்ரவிலாயிதஃ ஸந் பித்தோத்பவாந் வ்யாதீநுத்பாதயதி| தா ஏவேத்யாதி தா ஏவௌஷதயஃ பூர்வோக்தாஃ| காலபரிணாமாத் காலபரிபாகாத்| பரிணதவீர்யாஃ ஸஞ்ஜாதஶக்திகாஃ| பலவத்யோ தேஹோபசயஹேதவஃ, அந்யதா பரிணதவீர்யபலவதோரேகார்தத்வாத் புநருக்திஃ ஸ்யாத்| ஆபஶ்ச ப்ரஶாந்தாஃ ஸ்வச்சாஃ; க்ஷிதிமலாபகமாதித்யந்யே| தா இதி பூர்வோக்தா ஓஷதய ஆபஶ்ச| உபயுஜ்யமாநாஃ காத்யமாநாஃ பீயமாநாஶ்ச| ஸதுஷாரபவநோபஸ்தம்பிததேஹாநாமிதி ஸதுஷாரபவநேந ஹிமார்த்ரவாதேநோபஸ்தம்பிதாந்யாப்யாயிதாநி தேஹாநி ஶரீராணி யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ| தா ஓஷதய ஆபஶ்ச கிஂவிஶிஷ்டாஃ? அவிதக்தாஃ, மதுரபாகமுபகதாஃ| த்வாதிஸ்வபாவாத் கபஸ்ய ஸஞ்சீயமாநஸ்ய ஹிமாநீவஶாத்ததாநீஂ ஸ்த்யாநதைவ பவதி ந ப்ரகோபஃ| ஸ ஸஞ்சய இத்யாதி| அர்கரஶ்மிப்ரவிலாயித இதி ஸ்த்யாநகதவத்விலயநமாத்ரஂ வஸந்தே பவதி, ந தூபஶோஷணாக்யஃ ப்ரஶமஃ, கஸ்மாத்? அர்கஸ்ய நாதிதீக்ஷ்ணத்வாச்ச்லேஷ்மப்ராசுர்யாச்ச| ஶ்லைஷ்மிகாந் வ்யாதீந் அந்நத்வேஷஹதயோத்க்லேதாதீந்| தா ஏவௌஷதய இத்யாதி| நிதாகே க்ரீஷ்மே| நிஃஸாராஃ நிர்கதஸாராஃ , ஸாரோऽத்ர கௌரவம்| ரூக்ஷாஃ நிஃஸ்நேஹாஃ| ந கேவலமோஷதய ஏவஂவிதா பவந்தி ஆபஶ்ச பவந்தீத்யர்தஃ| தா உபயுஜ்யமாநா இத்யாதி|- தா அநந்தரநிர்திஷ்டா ஔஷதயோ ரௌக்ஷ்யலகுத்வாப்யாஂ ஹேதுப்யாஂ ஸூர்யப்ரதாபோபஶோஷிததேஹாநாஂ தேஹிநாஂ நணாஂ வாதஸஞ்சயமாபாதயந்தீதி பிண்டார்தஃ| யத்யபி ஶீதஸ்ய வாயோருஷ்ணே க்ரீஷ்மே ஸஞ்சயோ ந யுஜ்யதே , ததாऽபி வாதகுணேஷு ஸர்வேஷு ரௌக்ஷ்யஂ ப்ரதாநஂ, தேநௌஷதீநாமத்யர்தரௌக்ஷ்யேண ரூக்ஷஸ்ய வாயோர்க்ரீஷ்மே ஸஞ்சயஃ ஸ்யாதித்யதோஷஃ | ஸ ஸஞ்சயஃ ப்ராவஷீத்யாதி| ஸ வாதஸஞ்சயஃ ஶீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீந் கோஷ்டதோதஸஞ்சரணாதீந் ஜநயதி| க்வ காலே? ப்ராவஷி; கேஷாஂ வாதிகாந் வ்யாதீந் ஜநயதி? தேஹிநாஂ; கிஂவிஶிஷ்டாநாஂ? க்லிந்நதேஹாநாஂ; கஸ்யாஂ ஸத்யாஂ? பூமாவத்யர்தஂ ஜலோபக்லிந்நாயாம்| ஏவமேஷ இத்யாதி| ஏவமநேந ப்ரகாரேண, ஏஷ இதி காலஸ்வபாவகதௌஷதிதாருண்யாதிர்யாவச்சீதவாதவர்ஷேரிதோ வாதிகாந் வ்யாதீஞ்ஜநயதீதி தோஷாணாஂ யௌ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ தயோரயஂ ஹேதுருக்தஃ| நநு, தோஷோபசயப்ரகோபோபஶமநிமித்தமிதி த்ரயாணாஂ சயாதீநாஂ ப்ரதிஜ்ஞாதத்வாத் கதஂ ஸஞ்சயப்ரகோபௌ வ்யாக்யாயோபஸஂஹாரஃ? நைஷ தோஷஃ, ப்ரகோபே ஹி ஸஂஶோதநஂ கார்யஂ; தத்ர யதி யதாப்ரதிஜ்ஞஂ த்ரீந் ப்ரஶமஸஹிதாந் வ்யாக்யாதி ததா ப்ரஶமாந்தரிதஃ ப்ரகோபோபக்ரமவிதிஃ ஸ்யாத்; தஸ்மாத் ஸஞ்சயப்ரகோபாவேவ தாவத் பதகாக்யாதி||௧௧||

ப்ரகோபே யதாவஸரஂ ஸஂஶோதநவிதேராஸஞ்ஜநார்தஂ தமேவ விதிஂ வக்துமாஹ- தத்ர வர்ஷேத்யாதி| வர்ஷாதிஷு யே ஸஞ்சிதா தோஷாஸ்த ஏவ யதா ஶரதாதிஷு ப்ரகுபிதா பவந்தி ததா நிர்ஹரணஂ கர்தவ்யம்| நிர்ஹரணமாகர்ஷணஂ வமநாதிநா| ப்ரகுபிதாநாமிதி ப்ரஶப்தோ பஹுதோஷாணாமேவ ஸஂஶோதநமிதி தர்ஶயதி; மத்யதோஷேஷு பாசநாதி, அல்பதோஷேஷு புநர்லங்கநபிபாஸாநிக்ரஹாதி யதர்துவிதிஸமாசாரஶ்சேதி சகாரோ தர்ஶயதி| நநு, வர்ஷாதிஷு ஶரதாதிஷு சயப்ரகோபயோரநந்தரமேவோக்தத்வாத் கிமர்தமத்ர வர்ஷாஹேமந்தக்ரீஷ்மேஷ்வித்யாதிபாடஃ? ப்ரகுபிதாநாஂ நிர்ஹரணஂ கர்தவ்யமித்யேவ வக்துஂ யுக்தம்| ஸத்யஂ, ஶரதாதிஷ்வேவ ப்ரகுபிதாநாஂ நிர்ஹரணஂ யதா ஸ்யாதந்யத்ர மாபூதிதி நியமார்தஂ புநஃ ஶரதாதிக்ரஹணஂ; யதி புநஃ ஶரதாதிக்ரஹணஂ ந க்ரியேத, ததா க்ரீஷ்மாதிஷு ஹேதுபாஹுல்யாத் ப்ரகுபிதேஷு தோஷேஷு வமநாதயோ விதீயேரந்; ந சைததிஷ்யதே, க்ரீஷ்மாதிஷு ஹி வமநாதயோ விதீயமாநா வ்யாபதஂ மரணஂ வோத்பாதயந்தி| ப்ராவட்ஸு சேதி சகாரஃ ஸஂஶோதநஸாத்யேஷ்வதிபாதிஷு ரோகேஷு க்ரீஷ்மாதிஷ்வபி ஸஂஶோதநஂ கர்தவ்யமிதி ஜ்ஞாபயதி| வர்ஷாதிஷு ஸஞ்சயஸ்ய பூர்வமேவோக்தத்வாத் புநர்வர்ஷாதிக்ரஹணஂ யதாஸ்வமதுவிஹித ஆஹாராசாராக்யஃ ஸ்வஸ்தவத்தோதிதோ விதிஃ கர்தவ்ய இதி ஸூசயதி| ஶரதாதீநாமதூநாஂ த்விதீயமாஸே ஸஂஶோதநஂ கர்தவ்யம்; தத்ர பித்தஸஂஶோதநஂ மார்கஶீர்ஷே, கபநிர்ஹரணஂ சைத்ரே, வாதஸ்ய ஶ்ராவணே, ஏவஂ ஹி ஸாதாரணஃ காலஃ, த்ரிமாஸாந்தரிதாஶ்ச தோஷா பவந்தி| ததா சாஹ- “க்ரீஷ்மாதிஸஞ்சிதாந் தோஷாந் த்ரிமாஸாந்தரிதாந் ஹரேத்”- இதி||௧௨||

உபஶமஂ வ்யாக்யாதுகாம ஆஹ- தத்ர பைத்திகாநாமித்யாதி| ஸ்வபாவதஃ ஸ்வலக்ஷணதஃ, ஸ்வலக்ஷணஂ புநரேஷாஂ ஶீதோஷ்ணவர்ஷாதி| நநு, யதி காலஸ்வபாவாதேவ தோஷாணாமுபஶமஸ்தர்ஹி ஶாஸ்த்ரவையர்த்யஂ ஸ்யாத்; ந ச வையர்த்யஂ தஶ்யதே, ததுக்தவிதாநாதப்யுபஶமதர்ஶநாத்| ஸத்யமேதத், தோஷாணாஂ ஸ்வபாவவிநாஶித்வேऽபி சயாதிவிஸதஶஸந்தாநோத்பத்தௌ ஶாஸ்த்ரஂ ஹேதுதயா வ்யாப்ரியமாணஂ நாநர்தகஂ; விநாஶகாரணாபாவேऽபி ஹி கடாதீநாஂ விஸதஶகபாலலக்ஷணோத்பாதே முத்கராதிஹேத்வந்தரஸாபல்யமஸ்தி||௧௩||

ஸாஂவத்ஸரிகஂ விதிஂ திநேऽப்யதிதேஷ்டுமாஹ- தத்ர பூர்வாஹ்ண இத்யாதி| தத்ரேதி அஹோராத்ரே| ஶாரதமர்தராத்ர இதி பூகோலாதஃஸ்திதஸூர்யத்வாதர்தராத்ரே ஶாரதஂ லிங்கமாதபாபாவேऽபி கோலககணிதவிதோ ஜ்யோதிர்விதோ மந்யந்தே; பிஷஜஸ்து காலஸ்வபாவாதாஹாரவஶாச்சேதி| அஹோராத்ரமபி வர்ஷமிவேத்யாதி|- ஶீதோஷ்ணவர்ஷைர்யே தோஷோபசயப்ரகோபோபஶமாஸ்தைரஹோராத்ரமபி வர்ஷமிவ ஜாநீயாதிதி ஸம்பந்தஃ| ஏதேநாஹோராத்ரிகே ஸஞ்சயாதாவநாகதாபாதோக்ததந்ததாவநாதிப்ரதீகாரைர்நிர்ஹரணஂ கர்தவ்யமித்யுக்தம்| நநு, ப்ரதிதிநஂ தோஷாணாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபப்ரஶமேஷு ஸத்ஸு கதமார்தவாஃ ஸஞ்சயாதயோ பவந்தி, திவஸைரேவர்தூநாமாரப்தத்வாத், ஆஹ்நிகசயகோபயோஃ ப்ரத்யஹமேவ ப்ரதீதத்வாத்| ஸத்யம், ஆஹ்நிகௌ சயப்ரகோபாவஹோராத்ரமாஶ்ரித்ய ஸோமஸூர்யாநிலாநாமுஷ்ணாதிகுணமாத்ரோத்பந்நத்வாதல்பகாரணௌ, அல்பேநைவாநாகதாபாதவிதாநேந ஶாந்திமுபயாதஃ; துபவௌ து சயப்ரகோபௌ மார்காந்தரகதஸோமஸூர்யாநிலகதைர்த்ரவ்யரஸகுணவீர்யவிபாகப்ரபாவைர்நிரந்தரோபசிதத்வாதஹோராத்ரமாத்ராஶ்ரிதார்காதிகுணாதத்யந்தபிந்நைராரப்யமாணௌ மஹாகாரணகௌ மஹதைவ ஸஂஶோதநாதிவிதிநா ஶாந்திஂ கச்சதஃ||௧௪||

ஸோऽயஂ தோஷசயாதிரவ்யாபந்நேஷு துஷு பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- தத்ராவ்யாபந்நேஷ்வித்யாதி| ப்ராணா அக்நீஷோமாதயஃ, ஆயுஃ ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மமநஸாஂ ஸஂயோகஃ, பலமுத்ஸாஹோபசயலக்ஷணஂ, வீர்யஂ ஶக்திஃ, ஓஜஃ ஹதயாஶ்ரிதஂ ஸப்ததாதுஸ்நேஹஃ||௧௫||

குதஃ புநஃ தூநாஂ வ்யாபத இத்யாஹ- தேஷாஂ புநரித்யாதி| தேஷாஂ தூநாம்| வ்யாபதஃ ஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷாணாமேவ வைபரீத்யம்| அதஷ்டேந ஸர்வஜநஸாமாந்யேநாதர்மேண, காரிதாஃ கர்துஂ ப்ரயோஜிதாஃ| ஶீதோஷ்ணேத்யாதி| விபரீதாநி ஹீநமித்யாதியுக்தாநி| ஓஷதீரபஶ்ச வ்யாபாதயந்தி விருத்ததாஂ ப்ராபயந்தி| அந்யே து ஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷாணீத்யாதிபாடமந்யதா கத்வாऽऽபாதநிகாபூர்வஂ படந்தி| தத்யதா- அதர்மஸ்தாவத் வ்யாபதாஂ ஸம்பவே ப்ரயோஜகஃ கர்தா; கஃ புநஃ ஸ்வதந்த்ரஃ கர்தா? இத்யாஹ- ஶீதோஷ்ணவர்ஷாணாஂ வைபரீத்யமோஷதீர்வ்யாபாதயத்யபஶ்ச||௧௬||

வ்யாபந்நாநாமோஷதீநாமபாஂ சோபயோகாத்தோஷஂ வக்துமாஹ- தாஸாமுபயோகாதித்யாதி||௧௭||

துவ்யாபதாஂ சிகித்ஸாஸூத்ரஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ராவ்யாபந்நாநாமித்யாதி| அவ்யாபந்நஶப்த உபயத்ர ஸம்பத்யதே; தேந, அவ்யாபந்நாஃ புராணா ஓஷதயஃ, ஆபஶ்சாவ்யாபந்நாஃ க்வதிதாஃ| அந்யே து ‘தத்ராவ்யாபந்நாநாமோஷதீநாமபாஂ சோபயோக’ இத்யத்ர ‘தத்ர புராணாபிரோஷதிபிரநுபஹதவீர்யாபிஃ க்ரியாஃ கார்யாஃ’ இத்யாதிபாடஂ படந்தி; ஸ சாத்யர்தமப்ரஸித்த இதி ந லிகிதஃ||௧௮||

துவ்யாபத்ப்யோऽந்யைரபி ஹேதுபிர்வ்யாதிஸம்பவஂ தர்ஶயந்நாஹ- கதாசிதித்யாதி| கதாசிந்ந ஸர்வகாலம்| கத்யா குபிதமந்த்ரிணோऽபிசாரகர்மஜநிதோ ராக்ஷஸீவிஶேஷஃ, அந்யே து ஸர்வராஷ்ட்ரச்சேத்யபிசாரஃ, அபிசாரஸ்த்வேகபுருஷவ்யாபாதக ஏவ; அபிஶாபோ குருஸித்தாதீநாமாக்ரோஶஃ; ரக்ஷாஂஸி ஹிஂஸாவிஹாராணி ஹேதிப்ரஹேதிகுலஜாதாநி, தேஷாஂ க்ரதோ ரக்ஷஃக்ரோதஃ; அதர்மஃ காயவாங்மநஸாஂ துஶ்சரிதம்| உபத்வஸ்யந்தே உபதூயந்தே| ஜநபதா லோகாஃ| விஷௌஷதிபுஷ்பகந்தேநேத்யாதி | விஷாணாமோஷதீநாஂ ச யாநி புஷ்பாணி தேஷாஂ கந்தேந| கிஂவிஶிஷ்டேந? வாயுநோபநீதேந வாயுநா ஸமீபமாநீதேந; தேந யே ஶ்வாஸகாஸாதயஸ்தைருபதப்யந்தே ஜநபதாஃ| ஓஷதயஃ ஸுவிலிந்தவக்ஷாதயஃ| அந்யே து காஸஶ்வாஸேத்யாதிபாடமந்யதா படந்தி- ‘காஸஶ்வாஸப்ரதிஶ்யாயகந்தாஜ்ஞாநப்ரமஶிரோருக்ஜ்வரமஸூரிகாதிபிருபதப்யந்தே’ இதி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- தத்ர நாஸாரந்த்ராநுகதேந வாயுநா காஸஶ்வாஸப்ரதிஶ்யாயகந்தாஜ்ஞாநப்ரமஶிரோருஜஃ, த்வகிந்த்ரியகதேந ஜ்வரமஸூரிகாதயஃ| க்ரஹநக்ஷத்ரசரிதைர்வேதி க்ரஹாணாஂ ஶநைஶ்சராதீநாஂ கர்ஹிதஸ்தாநஸ்திதாநாஂ ப்ரசாரோ க்ரஹசரிதஂ; நக்ஷத்ராணி அஶ்விந்யாதீநி, தேஷாஂ சரிதமுல்காபாதாதிபிர்ஜந்மநக்ஷத்ராபிஹநநம்| கஹதாரேத்யாதி கஹாதீநாஂ யாநி கர்ஹிதாநி நிந்திதாநி லக்ஷணாநி சிஹ்நாநி தந்நிமித்தஂ ப்ராதுர்பாவ உத்பத்திர்யேஷாஂ வ்யாதீநாஂ தைர்வா உபதப்யந்தே ஜநபதாஃ, தாரா பார்யாஃ, ஶயநஂ கட்வா, ஆஸநஂ பீடஂ, யாநஂ தோலாரதாதி, வாஹநஂ ஹஸ்த்யஶ்வாதி, மணிஃ ஸ்படிகாதிஃ; கஹாதயோ மணிபர்யந்தாஸ்த ஏவ ரத்நாநீதி ஸமாஸஃ, அந்யதா மணிரத்நயோரேகார்தத்வாத் புநருக்ததா ஸ்யாத்; அந்யே து மணயஃ ஸர்பாதீநாஂ ப்ரஶஸ்தாவயவவிஶேஷாஃ, ரத்நாநி மாணிக்யாதீநி, உபகரணாநி கடபிடரஶூர்பாதீநி; அதவா கஹாதீந்யேவோபகரணாநி| அந்யே து கஹதாரேத்யாதிகத்யே கஹதாரஶப்தௌ நிமித்தஶப்தஂ ச பரித்யஜ்ய ‘ஶயநாஸநயாநவாஹநமணிரத்நோபகரணகர்ஹிதலக்ஷணப்ராதுர்பாவைர்வா’ இதி படந்தி||௧௯||

இதாநீமதுவ்யாபதாதிகதாநாஂ ரோகாணாஂ ஸாமாந்யேந சிகித்ஸாஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ஸ்தாநேத்யாதி| துகோபஸ்யாதர்மகாரித்வாத்தத்ர தைவவ்யபாஶ்ரயஂ பேஷஜம்| ஶாந்திரிந்த்ரியவிஜயஃ, அதவா வேதோக்தமந்த்ரைர்யஜநாதிகஂ; ப்ராயஶ்சித்தஂ ப்ராக்தநகர்மோபஶமார்தஂ ஸ்மார்தவசநேந சாந்த்ராயணாதி, அதவா “ப்ராயோ நாம தபஃ ப்ரோக்தஂ சித்தஂ நிஶ்சய உச்யதே| தபோநிஶ்சியஸஂயுக்தஂ ப்ராயஶ்சித்தமிதி ஸ்மதம்”- இதி; மங்கலஂ ப்ரஶஸ்தௌஷதமணிதாரணாதி; ஜப ஓங்காரபூர்வகமக்யஜுஃஸாமாவர்தநஂ; ஹோமோ லக்ஷகோடிப்ரயுதோபலக்ஷிதஃ; உபஹாரஃ தேவாதிஷு கவாஶ்வப்ரபதீநாமுபா(ந)யநம், அந்யே உபஹாரோ தேவதாநாஂ ஸபஶுர்பலிஃ; இஜ்யா யாகஃ; அஞ்ஜலிஃ பக்த்யா கரஸம்புடவிதாநஂ; நமஸ்காரோ தேவத்விஜகுருப்யஃ காயவாங்மாநஸஃ ப்ரணாமஃ; தபஃ தாபநாலக்ஷணமுபவாஸாதி; நியமஃ ஶாஸ்த்ரோதிதோ விதிர்மௌநாதிஃ, தயா ப்ராணிஷு கபா; தாநஂ யதாவிபவஂ வித்தவிஸர்கஃ; தீக்ஷா குருதோ மந்த்ராதிக்ரஹணஂ; அப்யுபகமஃ குருவாக்யாதீநாமங்கீகாரஃ; பரஶப்தஃ ஸ்தாநபரித்யாகாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஏவஂ ஸாது பவதி ஏவஂ குஶலஂ பவதீத்யர்தஃ||௨௦||

அத ஊர்த்வமித்யாதி| அவ்யாபந்நாஃ ப்ரஸந்நாஃ||௨௧||

துப்ரகோபே ஹி பூர்வஂ ஶாந்த்யாதிகமுக்தம், அதுநா ப்ரஸந்நர்துலக்ஷணாந்யாஹ- வாயுர்வாத்யுத்தர இத்யாதி| தத்ர ஷடதுஷு மத்யே, ஹேமந்தே உத்தரதிஶோ ஜாதத்வாதுத்தரோ வாயுர்வாதி வஹதி| ரஜஃ தூலிஃ; ஆகுலா வ்யாப்தாஃ| ஹிமாநத்தா ஹிமஸம்பத்தாஃ| தர்பிதா ஹர்ஷிதாஃ| த்வாங்க்ஷஃ காகஃ, கங்கஃ கண்டகஃ, உரப்ரோ மேஷஃ| புந்நாக இதி நாககேஶரம் | ஹிமஸாஹ்வயே ஹேமந்தே||௨௨-௨௩||

ப்ரஸந்நஶிஶிரர்துலக்ஷணமாஹ- ஶிஶிர இத்யாதி| வாதவஷ்ட்யேதி வாதேந மிஶ்ரிதா வஷ்டிர்வாதவஷ்டிஃ||௨௪||

அதுநா வஸந்தலக்ஷணமாஹ- ஸித்தேத்யாதி| வஸந்தே தக்ஷிணதிஶோ ஜாதத்வாந்மலயபர்வதஸ்திதசந்தநஸுரபிர்தக்ஷிணோ வாயுர்வாதி| அந்யதபி வஸந்தலக்ஷணமாஹ- திஶோ வஸந்த இத்யாதி| வஸந்தே திஶோ விமலா ரஜோதூமாதிவர்ஜிதத்வாந்நிர்மலா பவந்தி| திஶ ஏவ ச கிஂஶுகாதிவக்ஷபுஷ்பிதைஃ காநநைருபஶோபிதா பூஷிதா பவந்தி| தா ஏவ திஶஃ கோகிலாஷட்பதகணௌருபகீதா மதுரத்வநியுக்தா பவந்தி| தக்ஷிணாநிலஸஂவீதா தக்ஷிணவாதேநாவதா திஶ இத்யர்தஃ| ஸுமுகாஃ ஶோபநாவகாஶாஃ| பல்லவோஜ்ஜவலாஃ பல்லவைஃ கத்வா ஶங்காரிதாஃ||௨௫-௨௮||

அவ்யாபந்நக்ரீஷ்மர்துலக்ஷணமாஹ- க்ரீஷ்ம இத்யாதி| அஸுக இதி க்ரீஷ்மே ஹி நைரதோ வாயுரஸுகப்ரதோ பவதி| தந்வ்யஃ அல்பப்ரவாஹாஃ| ப்ராந்தசக்ராஹ்வயுகலா இதி ஜலாஶயாந்வேஷிதயா ப்ராந்தசக்ரவாகயுகலா திஶோ பவந்தி| பயஃபாநாகுலா இதி உதகபாநாய வ்யக்ரா மகா பவந்தி| த்வஸ்தவீருத்தணலதா இதி வீருதஃ விடபாஃ, தணாநி ப்ரஸித்தாநி, லதா வல்லீ, ஏதே வீருதாதயோ த்வஸ்தா அதஃபதிதா பவந்தி| விபர்ணாங்கிதபாதபா இதி விபர்ணைர்விகலிதபத்ரைஃ, அங்கிதாஶ்சிஹ்நிதாஃ, பாதபா வக்ஷா பவந்தி||௨௯-௩௦||

அவ்யாபந்நப்ராவடதுலக்ஷணமாஹ- ப்ராவஷீத்யாதி| பஶ்சிமாநிலகர்ஷிதைரம்புதைரம்பரமாகாஶஂ ப்ராவஷி ஆநத்தமாச்சாதிதஂ பவதி| கதம்பூதைரம்புதைரித்யாஹ- வித்யுதுத்த்யோதேத்யாதி|- வித்யுதுத்த்யோதேந ஸஹ ப்ரஸ்ருதைஃ க்ஷரிதைஃ, துமுலஸ்வநைஃ ப்ரசண்டகர்ஜிதைஃ| மஹீ ச ப்ராவஷி கதம்பூதா பவதீத்யாஹ- கோமலேத்யாதி|- ஶஷ்பஂ பாலதணம், ஆட்யா ஸமத்தா| ஶக்ரகோபஃ இந்த்ரவதூஃ, அந்யே ஜ்யோதிரிங்கணமாஹுஃ| நீபோ தூலீகதம்பஃ||௩௧-௩௨||

அவ்யாபந்நவர்ஷாலக்ஷணமாஹ- தத்ர வர்ஷாஸ்வித்யாதி|- வர்ஷாஸு அம்பஸா பாநீயேந சந்நா உத்காததடத்ருமாஶ்ச நத்யோ பவந்தி| ஸோபாநஸஹிதாஃ கூபவிஶேஷாஃ வாப்யஃ| பூரவ்யக்தஸ்தலஶ்வப்ரேதி பூமிஶ்ச அதஶ்யஸ்தலகர்தா பவதி| நாதிகர்ஜதித்யாதி அதிகர்ஜிதவர்ஜிதஂ பர்ஜந்யோ யோऽஸௌ மேகஸ்தேந நிருத்தார்கக்ரஹஂ நபோ பவதி||௩௩-௩௪||

ஶரல்லக்ஷணமாஹ- பப்ருரித்யாதி|- பப்ருஃ கபிலபிங்கலஃ| ஶ்வேதாப்ரவிமலஂ நப இதி நப ஆகாஶஂ, ஶ்வேதாப்ரஂ விமலஂ ச பவதி| ஹஂஸாஂஸகட்டிதைரிதி ஹஂஸஸ்கந்தசாலிதைஃ| பங்கஶுஷ்கத்ருமாகீர்ணா நிம்நோந்நதஸமேஷு பூரிதி நிம்நாதிஷு ப்ரதேஶேஷு யதாஸங்க்யஂ பங்காதிகீர்ணா பவதி; த்ருமாஶ்ச வல்மீககாரிண்யஃ ஸூக்ஷ்மாஃ பிபீலிகாஃ| பாணேத்யாதி பாணஃ ஸஹசரஃ, ஸப்தாஹ்வஃ ஸப்தபர்ணஃ, பந்தூகஃ பந்துஜீவகஃ, ‘வாதுலீ’ இதி லோகே| “மத்ஸ்யாம்லபோஜிநஃ ப்ராச்யா நித்யஂ சாநூபஸேவிநஃ| ஶ்லீபதஂ கலகண்டாஶ்ச ப்ராயஸ்தேஷு பவந்தி ஹி|| நிம்நதோயகதாந் மத்ஸ்யாந் பக்ஷயந்தி ஸமுத்ரஜாந்| ப்ராயஶஃ குஷ்டிநஸ்தேந மநுஷ்யா தக்ஷிணாபதே|| தைலாம்லபோஜிநோ நித்யஂ கோதூமவிதலாஶிநஃ| பூயிஷ்டமர்ஶஸாஸ்தேந கஞ்ஜாஶ்சாவந்திஜா நராஃ|| மாஂஸகாமாஃ ஸுராகாமாஃ ஸ்த்ரீகாமாஃ ஸாஹஸே ரதாஃ| மாகதாஸ்தேந பூயிஷ்டஂ தஶ்யந்தே ராஜயக்ஷ்மிணஃ|| தீக்ஷ்ணாந்யந்நாநி ஸேவந்தே பாஹ்லீகாஸ்து விஶேஷதஃ| அபிஷ்யந்தீநி மாஂஸாநி ததா தாந்யோதகாநி ச|| ப்ரகத்யா சாப்யபிஷ்யண்ணாஃ ஸேவந்தே மாநவாஃ ஸதா| தேந பாஹ்லீகதேஶேஷு ப்ராயோ வ்யாதிர்பலாஸகஃ|| நாநாதேஶஸ்வபாவா யே நாநாஹாராஸ்ததைவ ச| நாநாசாரா நைகஸத்த்வா தர்மிணோऽதர்மிணஸ்ததா| தேஷாஂ ஸாத்ம்யஂ ச ஸத்த்வஂ ச துகாலஂ ச லக்ஷயேத்| பைஷஜ்யஂ து ததஃ குர்யாத்தேஹஂ விஜ்ஞாய தேஹிநாம்|| யஸ்ய தேஶஸ்ய யத்ஸாத்ம்யஂ யச்சாஸ்ய சரிதஂ பவேத்| தேந பேஷஜஸஂயுக்தஂ பைஷஜ்யமுபகல்பயேத்|| ஆரோக்யஂ தேந வர்ணௌஜோ பலஂ வீர்யஂ ச ஜாயதே| வர்ஜநாததுஸாத்ம்யாநாஂ கஶோ நித்யஂ ஸுதுர்பலஃ|| நித்யஂ ரோகாபிபூதஶ்ச புமாந் ஸாத்ம்யவிவர்ஜநாத்|| தஸ்மாத் ஸாத்ம்யஂ நிஷேவேத ஹ்யஸாத்ம்யஂ பரிவர்ஜயேத்|| ஸாத்ம்யஸேவீ ஜிதக்ரோதோ நித்யஂ சாபி ஜிதேந்த்ரியஃ|| ஜீர்ணபோஜீ மிதஸ்வப்நஃ ஸுகஂ ஜீவத்யநாமயஃ|| தவஃ ப்ராக்விநிர்திஷ்டா பலயோகஸ்வபாவதஃ| தேஷு கர்பா நிஷிக்தாஸ்து ததாரூபாஸ்ததாயுஷஃ| தாந் விஜ்ஞாய ததோ புத்த்யா ப்ரஶஸ்தாந்நிந்திதாநபி|| ததோऽஸ்யாஹாரஸஂயுக்தஂ பேஷஜஂ சாவசாரயேத்| ததோऽஸ்யாரோகதா தேஹே பலஂ வீர்யஂ ச வர்ததே” இதி||௩௫-௩௬||

இதாநீமத்யாயபரிஸமாப்தௌ வ்யாபத்ஸங்க்ரஹஶ்லோகஃ- ஸ்வகுணைரித்யாதி| ஸ்வகுணைரதியுக்தேஷ்விதி ஸ்வகுணா தூநாமநந்தரோக்தாஃ, தைரதியுக்தேஷு அதிஶயயுக்தேஷு துஷு, தோஷா தேஹிநாஂ குப்யந்தீதி ஸர்வத்ர ஸம்பந்தநீயம்; அதவா தூநாஂ ஸ்வகுணாஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷாணி, தைரதியுக்தேஷு| விபரீதேஷ்விதி மந்தஶீதாதியுக்தேஷு, அந்யே து ஶீதே உஷ்ணம், உஷ்ணே ஶீதஂ, வர்ஷாஸ்வவஷ்டிரிதி துவைபரீத்யமாஹுஃ| விஷமேஷ்வபீதி வைஷம்யஂ புநஃ தூநாஂ வர்ஷாலிங்கஂ ஶரதி, ஶரலிங்கஂ ஹேமந்தே, அந்யர்துலிங்கமந்யஸ்மிந்; ஏவமநுலோமவிலோமாப்யாஂ ஶேஷமதுவைஷம்யமுதாஹார்யம்; அந்யே து, தூநாஂ யதோக்தலிங்காநாமேகஸ்மிந்நதௌ ஸர்வேஷாஂ லிங்காநாஂ பாவோऽபாவஶ்சேதி வைஷம்யமாஹுஃ| ஏதேந ஸ்வகுணாதியோகாததூநாஂ ஷட் வ்யாபத்தயஃ, விபரீதேஷு ஷட், விஷமேஷு ச ஷடேவ; இதி தூநாமஷ்டாதஶ வ்யாபத்தய உக்தாஃ||௩௭||

ஹரேத்வஸந்தே ஶ்லேஷ்மாணமித்யாதி ஸுகமம்||௩௮||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே துசர்யாத்யாயஃ ஷஷ்டஃ||௬||