૬. ઋતુચર્યાધ્યાયઃ

અથાત ઇત્યાદિ| ઋતવો દ્વિમાસિકાઃ શિશિરાદયો હેમન્તાન્તાઃ ષટ્, વર્ષાદયઃ પ્રાવૃડન્તા વા; તેષુ ચર્યા ચરણં વર્તનં; તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ ઋતુચર્યઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઋતુચર્યમિતિ કેચિદન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- ચરધાતોર્ગતિભક્ષણાર્થસ્ય ચર્યમિતિ રૂપં, તેન, આહારો વિહારશ્ચ ચર્યશબ્દેનોચ્યતે| અન્યે તુ ‘અથાત ઋતુચર્યાનામાધ્યાયમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ચર્યા શાસ્ત્રનિયમિત આચારઃ, ઋતુષુ ઋતૂનાં વા ચર્યા ઋતુચર્યા, ઋતુચર્યાર્થોઽધ્યાયઃ ઋતુચર્યા; યથા પ્રદીપાર્થા મલ્લિકા પ્રદીપ ઇતિ; નામશબ્દઃ સઞ્જ્ઞાયામ્| ઋતુચર્યાં નામ સ્વસ્થવૃત્તેઽપિ વક્ષ્યતિ||૧-૨||

તત્ર યદઙ્ગભૂતા ઋતવસ્તમેવ પ્રથમં સ્વગુણકર્મનિરુક્તિભિર્દર્શયન્નાહ- કાલો હિ નામેત્યાદિ| હિ ઉપદર્શને, નામશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ, કાલ ઇતિ પ્રસિદ્ધ ઉપદર્શ્યતે| સ્વયમ્ભૂરિતિ ન કેનાપ્યુત્પાદ્યતે| અનાદિમધ્યેત્યાદિ- આદિઃ ઉત્પત્તિઃ, આદ્યન્તયોરન્તરા મધ્યં, નિધનં વિનાશઃ, એતૈર્વર્જિતઃ| સ્વધર્મેણ કાલમુક્ત્વા કર્મણા ચિકિત્સોપયોગિતાં નિદર્શયન્નાહ- અત્ર રસવ્યાપદિત્યાદિ|- અત્ર કાલે| રસસ્ય મધુરાદેઃ, રસશબ્દેનાત્ર રસવદ્દ્રવ્યમુચ્યતેઽભેદોપચારાદિત્યન્યે; વ્યાપદ્ વિપન્નતા, સમ્પત્તિઃ સમ્પન્નતા, આયત્તે અધીને| જીવિતમરણે ચેતિ ચકારોઽત્રશબ્દમિહાનુવર્તયતિ, તેન જીવિતમરણે અત્ર કાલે આયત્તે; જીવિતસ્યોત્પત્ત્યધીનત્વાદિતિ સામર્થ્યાદુત્પત્તિરપિ કાલાધીનૈવ| કથમેકસ્માત્ કાલદ્રવ્યાત્ સમ્પદ્વ્યાપત્તી જીવિતમરણે ચ પરસ્પરવિરુદ્ધે સ્યાતાં? ન હ્યેકસ્માદગ્નેઃ શીતોષ્ણૌ, એકસ્માદ્વા પ્રદીપાત્ પ્રકાશતમસી, ઇતિ| સત્યં, કાલશબ્દેનાત્ર કાલત્વોપાધિઃ શીતાદિભેદભિન્નઃ શિશિરાદિરભિધીયતે, તસ્ય ચ સમ્યઙ્મિથ્યાભ્યાં યોગાભ્યામન્યોન્યવિરુદ્ધયોરપિ કાર્યયોઃ સમ્ભવ ઇત્યદોષઃ| કાલસ્ય નિરુક્તિં કુર્વન્નાહ- સ સૂક્ષ્મામિત્યાદિ|- સઃ કાલઃ, સૂક્ષ્મામપિ સ્તોકામપિ, કલાં ભાગં, ન લીયતે ગતિમત્ત્વાત્ શ્લિષ્ટો ન ભવતિ; અન્યે તુ ‘ન લીયતે’ ઇત્યત્ર ‘કલીયતે’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- કલીયતે સઙ્ખ્યાયતે ઇતિ કાલઃ| નિરુક્તિપક્ષાન્તરમાહ- સઙ્કલયતીત્યાદિ|- સઙ્કલયતિ સંહરણાદેકરાશીકરોતિ ભૂતાનીતિ વા કાલઃ, સઙ્કલયતિ સુખદુઃખાભ્યાં ભૂતાનિ યોજયતીતિ વા કાલઃ, કાલયતિ સઙ્ક્ષિપતીતિ વા કાલઃ, અથવા કાલયતિ મૃત્યુસમીપં નયતીતિ વા કાલઃ; અન્યે તુ ‘કાલયતિ’ ઇત્યત્ર ‘કલયતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘કલયતિ સઙ્ખ્યાતીતિ વા કાલ’ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩||

તસ્ય સંવત્સરેત્યાદિ| તસ્ય કાલસ્ય| કિંવિશિષ્ટસ્ય? સંવત્સરાત્મનઃ સંવત્સરસ્વરૂપસ્ય; સંવત્સરાત્મનઃ સંવત્સરશરીરસ્યેત્યન્યે| ભગવાનાદિત્ય ઇત્યુપલક્ષણં; તેન ચન્દ્રોઽપિ ગૃહ્યતે, નિશાકરણત્વાદિહેતુત્વાત્; અથવા રવિરેવ ભગવાન્ માહાત્મ્યવાન્ સ્વરશ્મિભિઃ શીતોષ્ણવર્ષાઃ કુરુતે, કાલવિભાગં ચ ગતિવિશેષેણાત્મીયેનોદયાસ્તગમનલક્ષણેન| નનુ, સંવત્સરાત્મન ઇતિ કિમુક્તં? યેન, ઋત્વાવૃત્તિર્દિવસાવૃત્તિર્વા કાલઃ, તેન ઋત્વાત્મનો દિનાત્મનો વેતિ વક્તવ્યં; નૈતદસ્તિ, ન હ્યેકસ્મિનૃતૌ દિને વા ઋત્વન્તરાણાં દિનાન્તરાણાં વા સર્વેષાં ધર્માવરોધઃ કુતઃ? શીતોષ્ણવૃષ્ટિભેદેન તેષામત્યન્તભિન્નત્વાત્; સંવત્સરે પુનરેકસ્મિન્નેવ સર્વેષાં ભૂતભવદ્ભવિષ્યતાં દિવસાનામૃતૂનાં સંવત્સરાન્તરાણાં ચ ધર્મોઽવરુધ્યત ઇતિ યથોક્તમેવ ન્યાય્યમ્||૪||

ઇદાનીં સંવત્સરાંશાન્ નિમેષાદીન્ વિવરિતુમાહ- તત્ર લઘ્વક્ષરેત્યાદિ| તત્ર તેષુ મધ્યે| લઘ્વક્ષરમકારાદિ, તસ્યોચ્ચારણં કણ્ઠતાલ્વાદિવ્યાપારેણોદીરણં, તત્પ્રમાણો નિમેષઃ| નનુ, લઘ્વક્ષરોચ્ચારણાદિના નિમેષાદયો વિભજ્યન્ત, તત્ કથં ભગવાનાદિત્યો ગતિવિશેષેણ નિમેષાદીનાં વિભાગં કરોતીત્યુક્તં? નૈષ દોષઃ, યતો જ્યૌતિષિકા નિમેષાદિપ્રવિભાગેન શઙ્કુચ્છાયામાગમોક્તામર્કગત્યાપિ પ્રમાણયન્તિ; સા પુનઃ સર્વજનપ્રસિદ્ધેતિ ન નિર્દિષ્ટા| કલાદશભાગશ્ચેતિ કલાયા દશમો ભાગસ્ત્રિસ્રઃકાષ્ઠાઃ| ‘ત્રિંશત્કલો મુહૂર્ત’ ઇતિ પાઠો નિબન્ધૈર્વિસ્તરેણ દૂષિતઃ| ‘શુક્લઃ કૃષ્ણશ્ચ’ ઇતિ પક્ષક્રમોઽમાવાસ્યાવધિં માસં જ્ઞાપયતિ; અન્યે તુ ‘કૃષ્ણઃ શુક્લશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ||૫||

તત્ર માઘાદય ઇત્યાદિ| તત્ર તેષામૃતૂનાં મધ્યે| તપાઃ માઘઃ, તપસ્યઃ ફાલ્ગુનઃ| મધુઃ ચૈત્રઃ, માધવઃ વૈશાખઃ| શુચિઃ જ્યેષ્ઠઃ, શુક્રઃ આષાઢઃ; અન્યે તુ શુક્રો જ્યેષ્ઠઃ, શુચિરાષાઢ ઇતિ મન્યન્તે| નભાઃ શ્રાવણઃ, નભસ્યઃ ભાદ્રપદઃ| ઇષઃ આશ્વિનઃ, ઊર્જઃ કાર્તિકઃ| સહાઃ માર્ગશીર્ષઃ, સહસ્યઃ પૌષઃ| શિશિરાદિરયમૃતુવિભાગો રસબલમધિકૃત્યોક્તઃ| ચરકેઽપિ તસ્યાશિતીયે (ચ. સૂ. અ. ૬) રસબલનિષ્પત્ત્યર્થં શિશિરાદિવિભાગો દર્શિતઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- તત્રેતિ ગઙ્ગાયા ઉત્તરે દેશે શિશિરાદ્યૃતુવિભાગો બોદ્ધવ્યઃ ઇતિ; અયમર્થો ગયદાસાચાર્યેણ બહુધા દૂષિતઃ||૬||

ત એતે શીતોષ્ણવર્ષેત્યાદિ| ત એતે ષડૃતવઃ, શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણૈર્લક્ષિતાઃ| અત્ર શીતં વાતકૃતમ્, ઔષ્ણ્યમાદિત્યકૃતં, વર્ષશ્ચન્દ્રકૃતઃ; શીતવર્ષૌ ચન્દ્રકૃતાવિત્યન્યે| એતૈશ્ચ ષડૃતુભિર્દ્વે અયને ભવતઃ| કુત ઇત્યાહ- ચન્દ્રાદિત્યયોઃ કાલવિભાગકરત્વાત્| કે તે દ્વે અયને ઇતિ પૃષ્ટ આહ- દક્ષિણમુત્તરં ચ| અત્ર દક્ષિણમયનં ચન્દ્રકાલં વિભાગયતિ, ઉત્તરમયનમાદિત્યકાલમિતિ| તયોર્દક્ષિણમિત્યાદિ|- તયોર્દક્ષિણોત્તરાયણયોર્મધ્યે વર્ષાશરદ્ધેમન્તા દક્ષિણાયનં; તેષુ વર્ષાદિષૂત્તરોત્તરં ભગવાન્ સોમ આપ્યાયતે અધિકબલો ભવતિ, ન કેવલં સોમ એવ બલવાન્ ભવતિ રસાશ્ચામ્લાદયો વર્ષાદિષુ યથાસઙ્ખ્યમુત્તરોત્તરં બલવન્તો ભવન્તિ; ઉત્તરોત્તરં ચેતિ ચકારો વ્યતિક્રમેણ સમ્બન્ધનીયઃ, તેન સર્વપ્રાણિનાં ચોત્તરોત્તરં બલમભિવર્ધતે ઇત્યર્થઃ| ઉત્તરમિત્યાદિ|- શિશિરવસન્તગ્રીષ્મા ઉત્તરાયણં, તેષુ શિશિરાદિષૂત્તરોત્તરં ભગવાનર્ક આપ્યાયતે અધિકબલો ભવતિ; તિક્તાદયો રસાશ્ચ શિશિરાદિષુ યથાસઙ્ખ્યમુત્તરોત્તરં ચ બલવન્તો ભવન્તિ| બલમપહીયતે બલહાનિર્ભવતિ| ‘તે શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ’ ઇતિ સૂત્રે યદ્યપિ પ્રાગુત્તરાયણં પઠિતં, તથાઽપિ ભાષ્યે યત્ પ્રથમં દક્ષિણાયનસ્ય વ્યાખ્યાનં તદુત્તરાયણતોઽપિ દક્ષિણાયનસ્ય વૈશિષ્ટ્યં પ્રતિપાદયતિ; કુતઃ? વિસર્ગત્વાત્ પ્રાણિનાં બલકરત્વાચ્ચેતિ||૭||

અમુમેવાર્થમુપસંહરન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| શીતાંશુઃ ચન્દ્રઃ| ક્લેદયતિ આર્દ્રીકરોતિ| ઉર્વીં ભૂમિમ્| વિવસ્વાન્ આદિત્યઃ શોષયતિ| તાવુભાવાપીતિ તૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ| સંશ્રિત્ય આશ્રિત્ય, વાયુઃ પ્રજાઃ પાલયતિ રક્ષતિ| ચન્દ્રમાશ્રિત્યાપ્યાયનં જગતઃ કરોતિ, સૂર્યમાશ્રિત્ય શોષણં; તતો યથાકાલં રસાભિનિર્વૃત્તિઃ, તેન પ્રજા વર્ધયતીતિ પિણ્ડાર્થઃ||૮||

પરિશિષ્ટં પૂર્વસૂત્રાદ્વ્યખ્યાતુમાહ- અથ ખલ્વયને ઇત્યાદિ| યુગપદેકકાલમયનદ્વયં સંવત્સરઃ, ન પૃથગ્ દક્ષિણાયનમુત્તરાયણં વા| નનુ, ‘માઘાદયો દ્વાદશમાસાઃ સંવત્સરઃ’ ઇત્યુક્તમ્, તત્ કિં પુનરભિધાનેન? ઉચ્યતે, પૂર્વોદિતે હિ માઘાદયો દ્વાદશમાસા વ્યસ્તા અક્રમપઠિતાશ્ચ સંવત્સર ઇત્યાશઙ્કા સ્યાત્, ‘અથખલ્વયને દ્વે’ ઇત્યાદિનિર્દેશે ક્રિયમાણે યેન ક્રમેણ ષડૃતુવિભાગેઽયનદ્વયમુક્તં તેનૈવ ચેદયનદ્વયં યુગપત્ સ્યાત્તદા સંવત્સર ઇતિ વ્યસ્તાનામક્રમપઠિતાનાં ચ માઘાદીનાં સંવત્સરત્વં નિરસ્તમિતિ| ઇદાનીં યુગપ્રવિભાગં દર્શયન્નાહ- તે ત્વિત્યાદિ| તે પુનઃ પઞ્ચ સંવત્સરાઃ યુગમિતિ સઞ્જ્ઞાં પ્રાપ્નુવન્તિ| ઇયં ચ યુગસ્ય પારિભાષિકી સઞ્જ્ઞા, પરમાર્થતસ્તુ કૃતાદયશ્ચત્વારો યુગવિશેષાઃ| સ એષ ઇત્યાદિ સ એષઃ કાલઃ||૯||

સંશોધનાશ્રયં દર્શનં દર્શયન્નાહ- ઇહેત્યાદિ| ઇહ અસ્મિન્નધ્યાયે, તુશબ્દઃ પુનરર્થઃ| અસ્મિન્નધ્યાયે પુનઃ કિમર્થં વર્ષાદયઃ ઋતવ ઇત્યાહ- દોષોપચયાદ્યર્થમ્| નનુ, ઇદં દર્શનં વ્યાધિહેતુવાતાદિસઞ્ચયાદ્યર્થત્વાત્ પ્રાક્ કર્તું યુજ્યતે| નૈવં, તત્ર વાતાદિહેતૂનાં રસાનાં નિષ્પત્તેસ્તદેવ દર્શનં પ્રાક્ કૃતં, અથવા ‘હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વસન્તે ચાપિ મોક્ષયેત્’- (સૂ. અ. ૫) ઇત્યાદિશ્લોકે શિશિરાદીનામાદૌ નિર્દિષ્ટત્વાત્| નનુ, પ્રાવૃડ્વર્ષયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે, પ્રથમઃ પ્રવૃષ્ટેઃ કાલઃ પ્રાવૃડ્, તસ્યાનુબન્ધો વર્ષાઃ| સઞ્ચયાત્ પ્રકોપો બલવાન્, તસ્ય ચિકિત્સિતં સંશોધનમિત્યત્ર વર્ષાદયો ઋતવ ઉક્તાઃ, તથા ચરકેઽપિ રોગભિષગ્જિતીયે વિમાને સંશોધનમધિકૃત્ય વર્ષાદયોઽભિહિતાઃ| યદ્યપિ દોષસઞ્ચયાદિનિમિત્તં વર્ષાદયઃ કથિતાઃ, તથાઽપિ સઞ્ચયાદિષુ સંશોધનં કાર્યમિત્યસ્ય પ્રાધાન્યં; શિશિરાદયસ્તુ રસં બલં ચાધિકૃત્યોક્તાઃ, વર્ષાદયસ્તુ સંશોધનમધિકૃત્ય સઞ્ચયાદ્યર્થમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- ગઙ્ગાયા દક્ષિણે દેશે વર્ષાદ્યૃતુવિભાગો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ; અયમપિ ગયદાસાચાર્યેણ દૂષિતઃ||૧૦||

પિત્તાદીનાં સઞ્ચયપ્રકોપૌ વર્ષાદિષુ યથા સહેતુકૌ ભવતસ્તથા નિર્દિશન્નાહ- તત્ર વર્ષાસ્વિત્યાદિ| તત્ર તેષુ ઋતુષુ મધ્યે, ઓષધયો ગોધૂમચણકશાલ્યાદયઃ, તરુણ્યઃ અભિનવાઃ, અલ્પવીર્યા અલ્પશક્તયઃ, ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ; અન્યે તુ વીર્યશબ્દં શીતોષ્ણાખ્યવીર્યવાચિનં મન્યન્તે| નનુ, વર્ષાસુ ગોધૂમાદયઃ પુરાતના એવ ભવન્તિ, કથમભિનવા ઇત્યુચ્યન્તે? નૈષ દોષઃ, ગોધૂમચણકશાલ્યાદયોઽન્તઃસૂક્ષ્મજલપ્રવેશાન્મ્રદિમાનમુપગતાઃ કિઞ્ચિત્તિરસ્કૃતશક્તયઃ પ્રરોહધર્મિણ્યઃ પ્રોચ્છૂનતામુપગતા અનવા અપિ તરુણ્ય ઇત્યુચ્યન્તે, શાકાદયસ્તુ નૂતના એવ પ્રયુજ્યન્તે| આપશ્ચાપ્રશાન્તા અપરિણતાઃ, નવત્વાત્; અપ્રસન્નાઃ કલુષા ઇત્યન્યે; ક્ષિતિમલપ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્તૃણપર્ણોત્કરશવકોથાદિમલબહુલાઃ, અત્રાપિ ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તા ઉપયુજ્યમાના ઇત્યાદિ| વિદહ્યન્તે અમ્લપાકમુપયાન્તિ| કાસ્તાઃ? પૂર્વોક્તા ઓષધય આપશ્ચ| કિં ક્રિયમાણાઃ? ઉપયુજ્યમાનાઃ| કેષામમ્લપાકમુપયાન્તિ? દેહિનાં; કિંવિશિષ્ટાનાં? શીતવાતવિષ્ટમ્ભિતાગ્નીનાં; શીતેન કુપિતો વાતઃ શીતવાતઃ (શારીરઃ ), તેન મન્દવેગીકૃતાગ્નીનાં; ન પુનર્બાહ્યેન શીતવાતેન; યતસ્તેન બહિર્લોમકૂપરોધેનોષ્મણોઽનિર્ગમાદન્તરગ્નેર્બલમેધતે| પુનઃ કિમ્ભૂતાનાં દેહિનાં? ક્લિન્નદેહાનાં આર્દ્રીભૂતશરીરાણામ્| કસ્યાં સત્યાં? ભૂમૌ| કિંવિશિષ્ટાયાં? જલપ્રક્લિન્નાયાં; પાનીયેન સુષ્ઠુ સ્તિમિતાયામ્| ક્વ સતિ? નભસિ, આકાશે| કિંવિશિષ્ટે? મેઘાવતતે, મેઘવ્યાપ્તે| વિદાહાત્ અમ્લપાકાત્| પિત્તસઞ્ચયમિતિ સંહતિરૂપા વૃદ્ધિઃ સઞ્ચયઃ; સ્વસ્થાનવૃદ્ધિરિત્યન્યે| સઞ્ચીયમાનમપિ પિત્તમૃતુશૈત્યાત્તસ્મિન્ કાલે ન કુપ્યતિ| સ સઞ્ચય ઇત્યાદિ| સ એવ પિત્તસ્ય વર્ષાકાલોપચિતઃ સઞ્ચયઃ, શરદ્યલ્પમેઘે આકાશે સૂર્યરશ્મિભિઃ પ્રવિલાયિતઃ સન્ પિત્તોદ્ભવાન્ વ્યાધીનુત્પાદયતિ| તા એવેત્યાદિ તા એવૌષધયઃ પૂર્વોક્તાઃ| કાલપરિણામાત્ કાલપરિપાકાત્| પરિણતવીર્યાઃ સઞ્જાતશક્તિકાઃ| બલવત્યો દેહોપચયહેતવઃ, અન્યથા પરિણતવીર્યબલવતોરેકાર્થત્વાત્ પુનરુક્તિઃ સ્યાત્| આપશ્ચ પ્રશાન્તાઃ સ્વચ્છાઃ; ક્ષિતિમલાપગમાદિત્યન્યે| તા ઇતિ પૂર્વોક્તા ઓષધય આપશ્ચ| ઉપયુજ્યમાનાઃ ખાદ્યમાનાઃ પીયમાનાશ્ચ| સતુષારપવનોપસ્તમ્ભિતદેહાનામિતિ સતુષારપવનેન હિમાર્દ્રવાતેનોપસ્તમ્ભિતાન્યાપ્યાયિતાનિ દેહાનિ શરીરાણિ યેષાં તે તથોક્તાઃ| તા ઓષધય આપશ્ચ કિંવિશિષ્ટાઃ? અવિદગ્ધાઃ, મધુરપાકમુપગતાઃ| ઋત્વાદિસ્વભાવાત્ કફસ્ય સઞ્ચીયમાનસ્ય હિમાનીવશાત્તદાનીં સ્ત્યાનતૈવ ભવતિ ન પ્રકોપઃ| સ સઞ્ચય ઇત્યાદિ| અર્કરશ્મિપ્રવિલાયિત ઇતિ સ્ત્યાનઘૃતવદ્વિલયનમાત્રં વસન્તે ભવતિ, ન તૂપશોષણાખ્યઃ પ્રશમઃ, કસ્માત્? અર્કસ્ય નાતિતીક્ષ્ણત્વાચ્છ્લેષ્મપ્રાચુર્યાચ્ચ| શ્લૈષ્મિકાન્ વ્યાધીન્ અન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદાદીન્| તા એવૌષધય ઇત્યાદિ| નિદાઘે ગ્રીષ્મે| નિઃસારાઃ નિર્ગતસારાઃ , સારોઽત્ર ગૌરવમ્| રૂક્ષાઃ નિઃસ્નેહાઃ| ન કેવલમોષધય એવંવિધા ભવન્તિ આપશ્ચ ભવન્તીત્યર્થઃ| તા ઉપયુજ્યમાના ઇત્યાદિ|- તા અનન્તરનિર્દિષ્ટા ઔષધયો રૌક્ષ્યલઘુત્વાભ્યાં હેતુભ્યાં સૂર્યપ્રતાપોપશોષિતદેહાનાં દેહિનાં નૄણાં વાતસઞ્ચયમાપાદયન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| યદ્યપિ શીતસ્ય વાયોરુષ્ણે ગ્રીષ્મે સઞ્ચયો ન યુજ્યતે , તથાઽપિ વાતગુણેષુ સર્વેષુ રૌક્ષ્યં પ્રધાનં, તેનૌષધીનામત્યર્થરૌક્ષ્યેણ રૂક્ષસ્ય વાયોર્ગ્રીષ્મે સઞ્ચયઃ સ્યાદિત્યદોષઃ | સ સઞ્ચયઃ પ્રાવૃષીત્યાદિ| સ વાતસઞ્ચયઃ શીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીન્ કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણાદીન્ જનયતિ| ક્વ કાલે? પ્રાવૃષિ; કેષાં વાતિકાન્ વ્યાધીન્ જનયતિ? દેહિનાં; કિંવિશિષ્ટાનાં? ક્લિન્નદેહાનાં; કસ્યાં સત્યાં? ભૂમાવત્યર્થં જલોપક્લિન્નાયામ્| એવમેષ ઇત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ, એષ ઇતિ કાલસ્વભાવકૃતૌષધિતારુણ્યાદિર્યાવચ્છીતવાતવર્ષેરિતો વાતિકાન્ વ્યાધીઞ્જનયતીતિ દોષાણાં યૌ સઞ્ચયપ્રકોપૌ તયોરયં હેતુરુક્તઃ| નનુ, દોષોપચયપ્રકોપોપશમનિમિત્તમિતિ ત્રયાણાં ચયાદીનાં પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ કથં સઞ્ચયપ્રકોપૌ વ્યાખ્યાયોપસંહારઃ? નૈષ દોષઃ, પ્રકોપે હિ સંશોધનં કાર્યં; તત્ર યદિ યથાપ્રતિજ્ઞં ત્રીન્ પ્રશમસહિતાન્ વ્યાખ્યાતિ તદા પ્રશમાન્તરિતઃ પ્રકોપોપક્રમવિધિઃ સ્યાત્; તસ્માત્ સઞ્ચયપ્રકોપાવેવ તાવત્ પૃથગાખ્યાતિ||૧૧||

પ્રકોપે યથાવસરં સંશોધનવિધેરાસઞ્જનાર્થં તમેવ વિધિં વક્તુમાહ- તત્ર વર્ષેત્યાદિ| વર્ષાદિષુ યે સઞ્ચિતા દોષાસ્ત એવ યદા શરદાદિષુ પ્રકુપિતા ભવન્તિ તદા નિર્હરણં કર્તવ્યમ્| નિર્હરણમાકર્ષણં વમનાદિના| પ્રકુપિતાનામિતિ પ્રશબ્દો બહુદોષાણામેવ સંશોધનમિતિ દર્શયતિ; મધ્યદોષેષુ પાચનાદિ, અલ્પદોષેષુ પુનર્લઙ્ઘનપિપાસાનિગ્રહાદિ યથર્તુવિધિસમાચારશ્ચેતિ ચકારો દર્શયતિ| નનુ, વર્ષાદિષુ શરદાદિષુ ચયપ્રકોપયોરનન્તરમેવોક્તત્વાત્ કિમર્થમત્ર વર્ષાહેમન્તગ્રીષ્મેષ્વિત્યાદિપાઠઃ? પ્રકુપિતાનાં નિર્હરણં કર્તવ્યમિત્યેવ વક્તું યુક્તમ્| સત્યં, શરદાદિષ્વેવ પ્રકુપિતાનાં નિર્હરણં યથા સ્યાદન્યત્ર માભૂદિતિ નિયમાર્થં પુનઃ શરદાદિગ્રહણં; યદિ પુનઃ શરદાદિગ્રહણં ન ક્રિયેત, તદા ગ્રીષ્માદિષુ હેતુબાહુલ્યાત્ પ્રકુપિતેષુ દોષેષુ વમનાદયો વિધીયેરન્; ન ચૈતદિષ્યતે, ગ્રીષ્માદિષુ હિ વમનાદયો વિધીયમાના વ્યાપદં મરણં વોત્પાદયન્તિ| પ્રાવૃટ્સુ ચેતિ ચકારઃ સંશોધનસાધ્યેષ્વતિપાતિષુ રોગેષુ ગ્રીષ્માદિષ્વપિ સંશોધનં કર્તવ્યમિતિ જ્ઞાપયતિ| વર્ષાદિષુ સઞ્ચયસ્ય પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ પુનર્વર્ષાદિગ્રહણં યથાસ્વમૃતુવિહિત આહારાચારાખ્યઃ સ્વસ્થવૃત્તોદિતો વિધિઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂચયતિ| શરદાદીનામૃતૂનાં દ્વિતીયમાસે સંશોધનં કર્તવ્યમ્; તત્ર પિત્તસંશોધનં માર્ગશીર્ષે, કફનિર્હરણં ચૈત્રે, વાતસ્ય શ્રાવણે, એવં હિ સાધારણઃ કાલઃ, ત્રિમાસાન્તરિતાશ્ચ દોષા ભવન્તિ| તથા ચાહ- “ગ્રીષ્માદિસઞ્ચિતાન્ દોષાન્ ત્રિમાસાન્તરિતાન્ હરેત્”- ઇતિ||૧૨||

ઉપશમં વ્યાખ્યાતુકામ આહ- તત્ર પૈત્તિકાનામિત્યાદિ| સ્વભાવતઃ સ્વલક્ષણતઃ, સ્વલક્ષણં પુનરેષાં શીતોષ્ણવર્ષાદિ| નનુ, યદિ કાલસ્વભાવાદેવ દોષાણામુપશમસ્તર્હિ શાસ્ત્રવૈયર્થ્યં સ્યાત્; ન ચ વૈયર્થ્યં દૃશ્યતે, તદુક્તવિધાનાદપ્યુપશમદર્શનાત્| સત્યમેતત્, દોષાણાં સ્વભાવવિનાશિત્વેઽપિ ચયાદિવિસદૃશસન્તાનોત્પત્તૌ શાસ્ત્રં હેતુતયા વ્યાપ્રિયમાણં નાનર્થકં; વિનાશકારણાભાવેઽપિ હિ ઘટાદીનાં વિસદૃશકપાલલક્ષણોત્પાદે મુદ્ગરાદિહેત્વન્તરસાફલ્યમસ્તિ||૧૩||

સાંવત્સરિકં વિધિં દિનેઽપ્યતિદેષ્ટુમાહ- તત્ર પૂર્વાહ્ણ ઇત્યાદિ| તત્રેતિ અહોરાત્રે| શારદમર્ધરાત્ર ઇતિ ભૂગોલાધઃસ્થિતસૂર્યત્વાદર્ધરાત્રે શારદં લિઙ્ગમાતપાભાવેઽપિ ગોલકગણિતવિદો જ્યોતિર્વિદો મન્યન્તે; ભિષજસ્તુ કાલસ્વભાવાદાહારવશાચ્ચેતિ| અહોરાત્રમપિ વર્ષમિવેત્યાદિ|- શીતોષ્ણવર્ષૈર્યે દોષોપચયપ્રકોપોપશમાસ્તૈરહોરાત્રમપિ વર્ષમિવ જાનીયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| એતેનાહોરાત્રિકે સઞ્ચયાદાવનાગતાબાધોક્તદન્તધાવનાદિપ્રતીકારૈર્નિર્હરણં કર્તવ્યમિત્યુક્તમ્| નનુ, પ્રતિદિનં દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપપ્રશમેષુ સત્સુ કથમાર્તવાઃ સઞ્ચયાદયો ભવન્તિ, દિવસૈરેવર્તૂનામારબ્ધત્વાત્, આહ્નિકચયકોપયોઃ પ્રત્યહમેવ પ્રતીતત્વાત્| સત્યમ્, આહ્નિકૌ ચયપ્રકોપાવહોરાત્રમાશ્રિત્ય સોમસૂર્યાનિલાનામુષ્ણાદિગુણમાત્રોત્પન્નત્વાદલ્પકારણૌ, અલ્પેનૈવાનાગતાબાધવિધાનેન શાન્તિમુપયાતઃ; ઋતુભવૌ તુ ચયપ્રકોપૌ માર્ગાન્તરગતસોમસૂર્યાનિલકૃતૈર્દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકપ્રભાવૈર્નિરન્તરોપચિતત્વાદહોરાત્રમાત્રાશ્રિતાર્કાદિગુણાદત્યન્તભિન્નૈરારભ્યમાણૌ મહાકારણકૌ મહતૈવ સંશોધનાદિવિધિના શાન્તિં ગચ્છતઃ||૧૪||

સોઽયં દોષચયાદિરવ્યાપન્નેષુ ઋતુષુ ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- તત્રાવ્યાપન્નેષ્વિત્યાદિ| પ્રાણા અગ્નીષોમાદયઃ, આયુઃ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મમનસાં સંયોગઃ, બલમુત્સાહોપચયલક્ષણં, વીર્યં શક્તિઃ, ઓજઃ હૃદયાશ્રિતં સપ્તધાતુસ્નેહઃ||૧૫||

કુતઃ પુનઃ ઋતૂનાં વ્યાપદ ઇત્યાહ- તેષાં પુનરિત્યાદિ| તેષાં ઋતૂનામ્| વ્યાપદઃ શીતોષ્ણવાતવર્ષાણામેવ વૈપરીત્યમ્| અદૃષ્ટેન સર્વજનસામાન્યેનાધર્મેણ, કારિતાઃ કર્તું પ્રયોજિતાઃ| શીતોષ્ણેત્યાદિ| વિપરીતાનિ હીનમિથ્યાતિયુક્તાનિ| ઓષધીરપશ્ચ વ્યાપાદયન્તિ વિરુદ્ધતાં પ્રાપયન્તિ| અન્યે તુ શીતોષ્ણવાતવર્ષાણીત્યાદિપાઠમન્યથા કૃત્વાઽઽપાતનિકાપૂર્વં પઠન્તિ| તદ્યથા- અધર્મસ્તાવદ્ વ્યાપદાં સમ્ભવે પ્રયોજકઃ કર્તા; કઃ પુનઃ સ્વતન્ત્રઃ કર્તા? ઇત્યાહ- શીતોષ્ણવર્ષાણાં વૈપરીત્યમોષધીર્વ્યાપાદયત્યપશ્ચ||૧૬||

વ્યાપન્નાનામોષધીનામપાં ચોપયોગાદ્દોષં વક્તુમાહ- તાસામુપયોગાદિત્યાદિ||૧૭||

ઋતુવ્યાપદાં ચિકિત્સાસૂત્રં દર્શયન્નાહ- તત્રાવ્યાપન્નાનામિત્યાદિ| અવ્યાપન્નશબ્દ ઉભયત્ર સમ્બધ્યતે; તેન, અવ્યાપન્નાઃ પુરાણા ઓષધયઃ, આપશ્ચાવ્યાપન્નાઃ ક્વથિતાઃ| અન્યે તુ ‘તત્રાવ્યાપન્નાનામોષધીનામપાં ચોપયોગ’ ઇત્યત્ર ‘તત્ર પુરાણાભિરોષધિભિરનુપહતવીર્યાભિઃ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ; સ ચાત્યર્થમપ્રસિદ્ધ ઇતિ ન લિખિતઃ||૧૮||

ઋતુવ્યાપદ્ભ્યોઽન્યૈરપિ હેતુભિર્વ્યાધિસમ્ભવં દર્શયન્નાહ- કદાચિદિત્યાદિ| કદાચિન્ન સર્વકાલમ્| કૃત્યા કુપિતમન્ત્રિણોઽભિચારકર્મજનિતો રાક્ષસીવિશેષઃ, અન્યે તુ સર્વરાષ્ટ્રચ્છેદ્યભિચારઃ, અભિચારસ્ત્વેકપુરુષવ્યાપાદક એવ; અભિશાપો ગુરુસિદ્ધાદીનામાક્રોશઃ; રક્ષાંસિ હિંસાવિહારાણિ હેતિપ્રહેતિકુલજાતાનિ, તેષાં ક્રધો રક્ષઃક્રોધઃ; અધર્મઃ કાયવાઙ્મનસાં દુશ્ચરિતમ્| ઉપધ્વસ્યન્તે ઉપદૂયન્તે| જનપદા લોકાઃ| વિષૌષધિપુષ્પગન્ધેનેત્યાદિ | વિષાણામોષધીનાં ચ યાનિ પુષ્પાણિ તેષાં ગન્ધેન| કિંવિશિષ્ટેન? વાયુનોપનીતેન વાયુના સમીપમાનીતેન; તેન યે શ્વાસકાસાદયસ્તૈરુપતપ્યન્તે જનપદાઃ| ઓષધયઃ સુવિલિન્દવૃક્ષાદયઃ| અન્યે તુ કાસશ્વાસેત્યાદિપાઠમન્યથા પઠન્તિ- ‘કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયગન્ધાજ્ઞાનભ્રમશિરોરુગ્જ્વરમસૂરિકાદિભિરુપતપ્યન્તે’ ઇતિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તત્ર નાસારન્ધ્રાનુગતેન વાયુના કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયગન્ધાજ્ઞાનભ્રમશિરોરુજઃ, ત્વગિન્દ્રિયગતેન જ્વરમસૂરિકાદયઃ| ગ્રહનક્ષત્રચરિતૈર્વેતિ ગ્રહાણાં શનૈશ્ચરાદીનાં ગર્હિતસ્થાનસ્થિતાનાં પ્રચારો ગ્રહચરિતં; નક્ષત્રાણિ અશ્વિન્યાદીનિ, તેષાં ચરિતમુલ્કાપાતાદિભિર્જન્મનક્ષત્રાભિહનનમ્| ગૃહદારેત્યાદિ ગૃહાદીનાં યાનિ ગર્હિતાનિ નિન્દિતાનિ લક્ષણાનિ ચિહ્નાનિ તન્નિમિત્તં પ્રાદુર્ભાવ ઉત્પત્તિર્યેષાં વ્યાધીનાં તૈર્વા ઉપતપ્યન્તે જનપદાઃ, દારા ભાર્યાઃ, શયનં ખટ્વા, આસનં પીઠં, યાનં દોલારથાદિ, વાહનં હસ્ત્યશ્વાદિ, મણિઃ સ્ફટિકાદિઃ; ગૃહાદયો મણિપર્યન્તાસ્ત એવ રત્નાનીતિ સમાસઃ, અન્યથા મણિરત્નયોરેકાર્થત્વાત્ પુનરુક્તતા સ્યાત્; અન્યે તુ મણયઃ સર્પાદીનાં પ્રશસ્તાવયવવિશેષાઃ, રત્નાનિ માણિક્યાદીનિ, ઉપકરણાનિ ઘટપિઠરશૂર્પાદીનિ; અથવા ગૃહાદીન્યેવોપકરણાનિ| અન્યે તુ ગૃહદારેત્યાદિગદ્યે ગૃહદારશબ્દૌ નિમિત્તશબ્દં ચ પરિત્યજ્ય ‘શયનાસનયાનવાહનમણિરત્નોપકરણગર્હિતલક્ષણપ્રાદુર્ભાવૈર્વા’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૯||

ઇદાનીમૃતુવ્યાપદાદિકૃતાનાં રોગાણાં સામાન્યેન ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- તત્ર સ્થાનેત્યાદિ| ઋતુકોપસ્યાધર્મકારિત્વાત્તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં ભેષજમ્| શાન્તિરિન્દ્રિયવિજયઃ, અથવા વેદોક્તમન્ત્રૈર્યજનાદિકં; પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રાક્તનકર્મોપશમાર્થં સ્માર્તવચનેન ચાન્દ્રાયણાદિ, અથવા “પ્રાયો નામ તપઃ પ્રોક્તં ચિત્તં નિશ્ચય ઉચ્યતે| તપોનિશ્ચિયસંયુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ સ્મૃતમ્”- ઇતિ; મઙ્ગલં પ્રશસ્તૌષધમણિધારણાદિ; જપ ઓઙ્કારપૂર્વકમૃગ્યજુઃસામાવર્તનં; હોમો લક્ષકોટિપ્રયુતોપલક્ષિતઃ; ઉપહારઃ દેવાદિષુ ગવાશ્વપ્રભૃતીનામુપા(ન)યનમ્, અન્યે ઉપહારો દેવતાનાં સપશુર્બલિઃ; ઇજ્યા યાગઃ; અઞ્જલિઃ ભક્ત્યા કરસમ્પુટવિધાનં; નમસ્કારો દેવદ્વિજગુરુભ્યઃ કાયવાઙ્માનસઃ પ્રણામઃ; તપઃ તાપનાલક્ષણમુપવાસાદિ; નિયમઃ શાસ્ત્રોદિતો વિધિર્મૌનાદિઃ, દયા પ્રાણિષુ કૃપા; દાનં યથાવિભવં વિત્તવિસર્ગઃ; દીક્ષા ગુરુતો મન્ત્રાદિગ્રહણં; અભ્યુપગમઃ ગુરુવાક્યાદીનામઙ્ગીકારઃ; પરશબ્દઃ સ્થાનપરિત્યાગાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| એવં સાધુ ભવતિ એવં કુશલં ભવતીત્યર્થઃ||૨૦||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| અવ્યાપન્નાઃ પ્રસન્નાઃ||૨૧||

ઋતુપ્રકોપે હિ પૂર્વં શાન્ત્યાદિકમુક્તમ્, અધુના પ્રસન્નર્તુલક્ષણાન્યાહ- વાયુર્વાત્યુત્તર ઇત્યાદિ| તત્ર ષડૃતુષુ મધ્યે, હેમન્તે ઉત્તરદિશો જાતત્વાદુત્તરો વાયુર્વાતિ વહતિ| રજઃ ધૂલિઃ; આકુલા વ્યાપ્તાઃ| હિમાનદ્ધા હિમસમ્બદ્ધાઃ| દર્પિતા હર્ષિતાઃ| ધ્વાઙ્ક્ષઃ કાકઃ, ખઙ્ગઃ ગણ્ડકઃ, ઉરભ્રો મેષઃ| પુન્નાગ ઇતિ નાગકેશરમ્ | હિમસાહ્વયે હેમન્તે||૨૨-૨૩||

પ્રસન્નશિશિરર્તુલક્ષણમાહ- શિશિર ઇત્યાદિ| વાતવૃષ્ટ્યેતિ વાતેન મિશ્રિતા વૃષ્ટિર્વાતવૃષ્ટિઃ||૨૪||

અધુના વસન્તલક્ષણમાહ- સિદ્ધેત્યાદિ| વસન્તે દક્ષિણદિશો જાતત્વાન્મલયપર્વતસ્થિતચન્દનસુરભિર્દક્ષિણો વાયુર્વાતિ| અન્યદપિ વસન્તલક્ષણમાહ- દિશો વસન્ત ઇત્યાદિ| વસન્તે દિશો વિમલા રજોધૂમાદિવર્જિતત્વાન્નિર્મલા ભવન્તિ| દિશ એવ ચ કિંશુકાદિવૃક્ષપુષ્પિતૈઃ કાનનૈરુપશોભિતા ભૂષિતા ભવન્તિ| તા એવ દિશઃ કોકિલાષટ્પદગણૌરુપગીતા મધુરધ્વનિયુક્તા ભવન્તિ| દક્ષિણાનિલસંવીતા દક્ષિણવાતેનાવૃતા દિશ ઇત્યર્થઃ| સુમુખાઃ શોભનાવકાશાઃ| પલ્લવોજ્જવલાઃ પલ્લવૈઃ કૃત્વા શૃઙ્ગારિતાઃ||૨૫-૨૮||

અવ્યાપન્નગ્રીષ્મર્તુલક્ષણમાહ- ગ્રીષ્મ ઇત્યાદિ| અસુખ ઇતિ ગ્રીષ્મે હિ નૈરૃતો વાયુરસુખપ્રદો ભવતિ| તન્વ્યઃ અલ્પપ્રવાહાઃ| ભ્રાન્તચક્રાહ્વયુગલા ઇતિ જલાશયાન્વેષિતયા ભ્રાન્તચક્રવાકયુગલા દિશો ભવન્તિ| પયઃપાનાકુલા ઇતિ ઉદકપાનાય વ્યગ્રા મૃગા ભવન્તિ| ધ્વસ્તવીરુત્તૃણલતા ઇતિ વીરુધઃ વિટપાઃ, તૃણાનિ પ્રસિદ્ધાનિ, લતા વલ્લી, એતે વીરુદાદયો ધ્વસ્તા અધઃપતિતા ભવન્તિ| વિપર્ણાઙ્કિતપાદપા ઇતિ વિપર્ણૈર્વિગલિતપત્રૈઃ, અઙ્કિતાશ્ચિહ્નિતાઃ, પાદપા વૃક્ષા ભવન્તિ||૨૯-૩૦||

અવ્યાપન્નપ્રાવૃડૃતુલક્ષણમાહ- પ્રાવૃષીત્યાદિ| પશ્ચિમાનિલકર્ષિતૈરમ્બુદૈરમ્બરમાકાશં પ્રાવૃષિ આનદ્ધમાચ્છાદિતં ભવતિ| કથમ્ભૂતૈરમ્બુદૈરિત્યાહ- વિદ્યુદુદ્દ્યોતેત્યાદિ|- વિદ્યુદુદ્દ્યોતેન સહ પ્રસ્રુતૈઃ ક્ષરિતૈઃ, તુમુલસ્વનૈઃ પ્રચણ્ડગર્જિતૈઃ| મહી ચ પ્રાવૃષિ કથમ્ભૂતા ભવતીત્યાહ- કોમલેત્યાદિ|- શષ્પં બાલતૃણમ્, આઢ્યા સમૃદ્ધા| શક્રગોપઃ ઇન્દ્રવધૂઃ, અન્યે જ્યોતિરિઙ્ગણમાહુઃ| નીપો ધૂલીકદમ્બઃ||૩૧-૩૨||

અવ્યાપન્નવર્ષાલક્ષણમાહ- તત્ર વર્ષાસ્વિત્યાદિ|- વર્ષાસુ અમ્ભસા પાનીયેન છન્ના ઉત્ખાતતટદ્રુમાશ્ચ નદ્યો ભવન્તિ| સોપાનસહિતાઃ કૂપવિશેષાઃ વાપ્યઃ| ભૂરવ્યક્તસ્થલશ્વભ્રેતિ ભૂમિશ્ચ અદૃશ્યસ્થલગર્તા ભવતિ| નાતિગર્જદિત્યાદિ અતિગર્જિતવર્જિતં પર્જન્યો યોઽસૌ મેઘસ્તેન નિરુદ્ધાર્કગ્રહં નભો ભવતિ||૩૩-૩૪||

શરલ્લક્ષણમાહ- બભ્રુરિત્યાદિ|- બભ્રુઃ કપિલપિઙ્ગલઃ| શ્વેતાભ્રવિમલં નભ ઇતિ નભ આકાશં, શ્વેતાભ્રં વિમલં ચ ભવતિ| હંસાંસઘટ્ટિતૈરિતિ હંસસ્કન્ધચાલિતૈઃ| પઙ્કશુષ્કદ્રુમાકીર્ણા નિમ્નોન્નતસમેષુ ભૂરિતિ નિમ્નાદિષુ પ્રદેશેષુ યથાસઙ્ખ્યં પઙ્કાદિકીર્ણા ભવતિ; દ્રુમાશ્ચ વલ્મીકકારિણ્યઃ સૂક્ષ્માઃ પિપીલિકાઃ| બાણેત્યાદિ બાણઃ સહચરઃ, સપ્તાહ્વઃ સપ્તપર્ણઃ, બન્ધૂકઃ બન્ધુજીવકઃ, ‘વાદુલી’ ઇતિ લોકે| “મત્સ્યામ્લભોજિનઃ પ્રાચ્યા નિત્યં ચાનૂપસેવિનઃ| શ્લીપદં ગલગણ્ડાશ્ચ પ્રાયસ્તેષુ ભવન્તિ હિ|| નિમ્નતોયગતાન્ મત્સ્યાન્ ભક્ષયન્તિ સમુદ્રજાન્| પ્રાયશઃ કુષ્ઠિનસ્તેન મનુષ્યા દક્ષિણાપથે|| તૈલામ્લભોજિનો નિત્યં ગોધૂમવિદલાશિનઃ| ભૂયિષ્ઠમર્શસાસ્તેન ખઞ્જાશ્ચાવન્તિજા નરાઃ|| માંસકામાઃ સુરાકામાઃ સ્ત્રીકામાઃ સાહસે રતાઃ| માગધાસ્તેન ભૂયિષ્ઠં દૃશ્યન્તે રાજયક્ષ્મિણઃ|| તીક્ષ્ણાન્યન્નાનિ સેવન્તે બાહ્લીકાસ્તુ વિશેષતઃ| અભિષ્યન્દીનિ માંસાનિ તથા ધાન્યોદકાનિ ચ|| પ્રકૃત્યા ચાપ્યભિષ્યણ્ણાઃ સેવન્તે માનવાઃ સદા| તેન બાહ્લીકદેશેષુ પ્રાયો વ્યાધિર્બલાસકઃ|| નાનાદેશસ્વભાવા યે નાનાહારાસ્તથૈવ ચ| નાનાચારા નૈકસત્ત્વા ધર્મિણોઽધર્મિણસ્તથા| તેષાં સાત્મ્યં ચ સત્ત્વં ચ ઋતુકાલં ચ લક્ષયેત્| ભૈષજ્યં તુ તતઃ કુર્યાદ્દેહં વિજ્ઞાય દેહિનામ્|| યસ્ય દેશસ્ય યત્સાત્મ્યં યચ્ચાસ્ય ચરિતં ભવેત્| તેન ભેષજસંયુક્તં ભૈષજ્યમુપકલ્પયેત્|| આરોગ્યં તેન વર્ણૌજો બલં વીર્યં ચ જાયતે| વર્જનાદૃતુસાત્મ્યાનાં કૃશો નિત્યં સુદુર્બલઃ|| નિત્યં રોગાભિભૂતશ્ચ પુમાન્ સાત્મ્યવિવર્જનાત્|| તસ્માત્ સાત્મ્યં નિષેવેત હ્યસાત્મ્યં પરિવર્જયેત્|| સાત્મ્યસેવી જિતક્રોધો નિત્યં ચાપિ જિતેન્દ્રિયઃ|| જીર્ણભોજી મિતસ્વપ્નઃ સુખં જીવત્યનામયઃ|| ઋતવઃ પ્રાગ્વિનિર્દિષ્ટા બલયોગસ્વભાવતઃ| તેષુ ગર્ભા નિષિક્તાસ્તુ તથારૂપાસ્તથાયુષઃ| તાન્ વિજ્ઞાય તતો બુદ્ધ્યા પ્રશસ્તાન્નિન્દિતાનપિ|| તતોઽસ્યાહારસંયુક્તં ભેષજં ચાવચારયેત્| તતોઽસ્યારોગતા દેહે બલં વીર્યં ચ વર્ધતે” ઇતિ||૩૫-૩૬||

ઇદાનીમધ્યાયપરિસમાપ્તૌ વ્યાપત્સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ- સ્વગુણૈરિત્યાદિ| સ્વગુણૈરતિયુક્તેષ્વિતિ સ્વગુણા ઋતૂનામનન્તરોક્તાઃ, તૈરતિયુક્તેષુ અતિશયયુક્તેષુ ઋતુષુ, દોષા દેહિનાં કુપ્યન્તીતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધનીયમ્; અથવા ઋતૂનાં સ્વગુણાઃ શીતોષ્ણવર્ષાણિ, તૈરતિયુક્તેષુ| વિપરીતેષ્વિતિ મન્દશીતાદિયુક્તેષુ, અન્યે તુ શીતે ઉષ્ણમ્, ઉષ્ણે શીતં, વર્ષાસ્વવૃષ્ટિરિતિ ઋતુવૈપરીત્યમાહુઃ| વિષમેષ્વપીતિ વૈષમ્યં પુનઃ ઋતૂનાં વર્ષાલિઙ્ગં શરદિ, શરલિઙ્ગં હેમન્તે, અન્યર્તુલિઙ્ગમન્યસ્મિન્; એવમનુલોમવિલોમાભ્યાં શેષમૃતુવૈષમ્યમુદાહાર્યમ્; અન્યે તુ, ઋતૂનાં યથોક્તલિઙ્ગાનામેકસ્મિન્નૃતૌ સર્વેષાં લિઙ્ગાનાં ભાવોઽભાવશ્ચેતિ વૈષમ્યમાહુઃ| એતેન સ્વગુણાતિયોગાદૃતૂનાં ષડ્ વ્યાપત્તયઃ, વિપરીતેષુ ષડ્, વિષમેષુ ચ ષડેવ; ઇતિ ઋતૂનામષ્ટાદશ વ્યાપત્તય ઉક્તાઃ||૩૭||

હરેદ્વસન્તે શ્લેષ્માણમિત્યાદિ સુગમમ્||૩૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ઋતુચર્યાધ્યાયઃ ષષ્ઠઃ||૬||