೪. ಪ್ರಭಾಷಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಅಧೀತಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪುನರರ್ಥತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಪ್ರಭಾಷಣಂ, ತದಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಭಾಷಣೀಯಃ||೧-೨||

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಭಾಷಣಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಅಧಿಗತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ- ಸಗುಣಮಪಿ ಚನ್ದನಂ ವೋಢುರ್ಗರ್ದಭಸ್ಯ ತದ್ಗುಣಾನಜಾನತಃ ಕೇವಲಂ ಯಥಾ ಭಾರೋ ಭವತಿ, ತದ್ವದಧೀತಮಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಥದ್ವಾರೇಣಾಪ್ರಭಾಷಿತಂ ತದಧ್ಯೇತುಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕೇವಲಂ ಪರಿಶ್ರಮಕರಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅಪ್ರಭಾಷಿತಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನನುಭಾಷಿತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಅನುಶಬ್ದಃ ಪಶ್ಚಾದರ್ಥಃ; ತೇನಾಧ್ಯಯನಸ್ಯಾನು ಪಶ್ಚಾದರ್ಥತಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಭಾಷಣಮನುಭಾಷಣಂ, ನ ಕಥಮಪಿ ಪ್ರಥಮಮ್| ಅರ್ಥೇಷು ಮೂಢಾ ಅಜ್ಞಾನಾದ್ ಗರ್ದಭವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಂ ವಹನ್ತಿ||೩-೪||

ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಸಹೋತ್ತರತನ್ತ್ರೇಣ ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಮಧ್ಯಾಯಶತಮ್| ಅನುಪದಪಾದಶ್ಲೋಕಮ್ ಅನುಶಬ್ದೋ ವೀಪ್ಸಾರ್ಥಃ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಪದಂ ಪದಂ ಪಾದಂ ಪಾದಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಶ್ಲೋಕಮನುವರ್ಣಯಿತವ್ಯಮಾಚಾರ್ಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಭಾಗಾಸ್ತಸ್ಮಾದನುವರ್ಣಯಿತವ್ಯಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ತತ್ರ, ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ಥಾವರಾದಿ; ರಸಾಃ ಷಣ್ಮಧುರಾದಯಃ; ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ; ವೀರ್ಯಂ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ದ್ವಿವಿಧಮಷ್ಟವಿಧಂ ವಾ; ದ್ವೌ ವಿಪಾಕೌ ಮಧುರಕಟೂ; ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ; ಧಾತವೋ ರಸಾದಯಃ, ಧಾತುಗ್ರಹಣಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಾರ್ತವಲಸೀಕಾವಸಾದಯಶ್ಚೋಪಧಾತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ದ್ವೌ ಮಲೌ ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೇ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸಪ್ತ ಮಲಾನಾಚಕ್ಷತೇ, ತತ್ರ ದ್ವೌ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೌ, ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಾಂ ಪಞ್ಚ, ತಥಾಹಿ- ದೂಷಿಕಾಸಿಂಹಾನ(ಸಿಙ್ಘಾಣ)ಕಕರ್ಣಗೂಥರೋಮಕೂಪಪ್ರಜನನಮಲಾಶ್ಚೇತಿ, ಮಲಾಃ ಪುರೀಷಾದಯೋ ಧಾತುಮಲಾಶ್ಚೇತ್ಯೇಕೇ, ಆಶಯಾಃ ಸಪ್ತ ಶಾರೀರೋಕ್ತಾ ವಾತಾದೀನಾಂ, ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಷ್ಟಮೋ ಗರ್ಭಾಶಯಃ; ಸಪ್ತೋತ್ತರಂ ಮರ್ಮಶತಂ; ಸಪ್ತ ಸಿರಾಶತಾನಿ; ನವ ಸ್ನಾಯುಶತಾನಿ; ಸನ್ಧಯೋ ದಶೋತ್ತರೇ ದ್ವೇ ಶತೇ; ಅಸ್ಥೀನಿ ಶತಾನಿ ತ್ರೀಣಿ; ಆಶಯಾದೀನಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿಂ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಗರ್ಭಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾದೀನಿ, ಆತ್ಮಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಮನಾಂಸೀತ್ಯನ್ಯೇ; ಸಮೂಹಃ ಸಙ್ಘಾತಃ, ಏತೇಷಾಂ ವಿಭಾಗಾ ಭೇದಾಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತಿ ಹೇತುಪದಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಪ್ರನಷ್ಟಶಲ್ಯೋದ್ಧರಣಾದಿವಿಕಲ್ಪಾ ಇತಿ ಪ್ರನಷ್ಟಶಲ್ಯಂ ತ್ವಗಾದಿಷು ನಿಲೀನಂ; ವ್ರಣವಿನಿಶ್ಚಯೋ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಶುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಷೋಡಶವಿಧಃ; ಭಗ್ನಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಂ, ಕಾಣ್ಡಭಗ್ನಂ ಚ; ಪ್ರನಷ್ಟಶಲ್ಯೋದ್ಧರಣಾದಿಭಿಃ ಸಹ ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ವಿಕಲ್ಪಾಃ ಭೇದಾಃ| ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತಾ ಚ ವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ಚಶಬ್ದಾತ್ ಸುಖಸಾಧ್ಯತಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕಿಮೇತ ಏವ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತ್ಯನುಕ್ತಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ- ಏವಮಾದಯಶ್ಚಾನ್ಯೇ ವಿಶೇಷಾ ಇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ, ತೇನ ಏವಮ್ಪ್ರಕಾರಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ ವಿಶೇಷಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತಿ ಪ್ರಕಾರವಾಚಿನಾ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತ್ಯನ್ತೇ , ತೇ ಚ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಾಮಷ್ಟವಿಧತಾದಯೋ ಭೇದಾಃ| ಸಹಸ್ರಶೋ ಯೇ ವಿಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಾ ಇತಿ ಸಹಸ್ರಶಃ ಸಹಸ್ರವಾರಾನ್, ಯೇ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ಭೇದಾಃ, ವಿಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಾ ‘ಗುರುಂ ವಿನಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಮಲವಿಪುಲಬುದ್ಧೇರಪೀತಿ ವಿಮಲಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಮಿಥ್ಯಾಸಂಶಯಜ್ಞಾನವರ್ಜಿತಾ| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಯಾಪಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿಂ ವ್ಯಾಕುಲೀಕುರ್ಯುಃ, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಕಾ ಕಥಾ| ‘ಸಹಸ್ರಶೋ ಯೇಽನುಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಶ್ರುತಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಾಃ, ಕಿಂ ಪುನರಶ್ರುತಾ ಇತ್ಯನುಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಅನುಪದಪಾದೇತ್ಯಾದಿಪುನರುಕ್ತಿಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿಷಮತ್ವಖ್ಯಾಪನಾಯ||೫||

ಇದಾನೀಮನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೋಪಪನ್ನಾನಾಮರ್ಥಾನಾಂ ಶಿಷ್ಯಹಿತತ್ವೇನ ವಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ- ಅನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೋಪಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಅನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ವ್ಯಾಕರಣಸಾಙ್ಖ್ಯವೈಶೇಷಿಕಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರಾದೀನಿ; ಅನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾದೀನಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಉಪಪನ್ನಾ ನಿಬದ್ಧಾಃ| ಇಹೋಪನೀತಾನಾಮ್ ಅತ್ರಾನೀತಾನಾಮ್| ಅರ್ಥವಶಾತ್ ಪ್ರಯೋಜನಾಧೀನತ್ವಾತ್| ತೇಷಾಮಿತಿ ಅರ್ಥಾನಾಮ್| ತದ್ವಿದ್ಯೇಭ್ಯಃ ವ್ಯಾಕರಣಾದಿವಿದ್ಯೇಭ್ಯಃ | ‘ಅನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೋಪಪನ್ನಾನಾಂ’- ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವಿಷಯೋಪಪನ್ನಾನಾಂ’- ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ‘ಇಹೋಪನೀತಾನಾಂ’- ಇತ್ಯತ್ರ ಚ ‘ಇಹೋಪಪತಿತಾನಾಂ’- ಇತಿ| ನ ಹೀತಿ ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ||೬||

ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರ್ತುಮಾಹ- ಏಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಹ್ಯಬಹುಶ್ರುತೋಽತ್ರ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾನಪ್ಯರ್ಥಾನ್ ಬೀಜಭೂತಾನನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಾಸಂಸ್ಕಾರಾದನಾಯಾಸೇನಾವಗಚ್ಛತಿ||೭||

ನ ಕಥಞ್ಚಿದನಧೀತಶಾಸ್ತ್ರೋ ಬಹುಶ್ರುತಮಾತ್ರೇಣೈವ ವೈದ್ಯೋ ಭವತಿ; ಕಥಂ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಗುರುಮುಖೋದ್ಗೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಾನ್ ಶಾಸ್ತೀತಿ ಉಪವೇದೋಽಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ಆಯುರಾರೋಗ್ಯದಾನೇನ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾದೀನಾಂ ಶಾಸನಾದ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ಮರಣಾತ್ತ್ರಾಯತ ಇತಿ ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್| ಉದ್ಗೀರ್ಣಮ್ ಉಪದಿಷ್ಟಮ್| ಆದಾಯ ಗೃಹೀತ್ವಾ, ನಹ್ಯಾದಾನಮಾತ್ರೇಣ ಗೃಹೀತಂ, ಕಿನ್ತು ಉಪಾಸ್ಯ ಚ ಪಾಠತೋಽರ್ಥತಶ್ಚಾಭ್ಯಸ್ಯ| ಅಸಕೃತ್ ಅನೇಕವಾರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ತಸ್ಕರಾ ಇತಿ ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ವೈದ್ಯಾಸ್ತಸ್ಕರಾಶ್ಚೌರಾಃ; ಕಸ್ಮಾತ್? ವ್ಯಾಧಿತೇಭ್ಯೋ ವೈದ್ಯಚ್ಛದ್ಮನಾ ವಿತ್ತಾಪಹರಣಾತ್, ಪ್ರಾಣಹನ್ತೃತ್ವಾಚ್ಚ||೮||

ಅನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೋಪಪನ್ನಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಭಿಧಾಯ ಸ್ವಶಾಸ್ತ್ರೋಪಪನ್ನಾನಾಮರ್ಥಾನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನೇ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಮಾನತನ್ತ್ರಾಣಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಔಪಧೇನವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರೌಪಧೇನವಾದಿಭಿಃ ಸಮಾನತನ್ತ್ರೈಃ ಸ್ವಕೀಯಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಸಂಶಯಜ್ಞಾನಾನಿ ಸ್ಫೋಟನೀಯಾನಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಗುರೋರೇವ ಪ್ರಭಾಷಣಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದಯ ಔಪಧೇನವಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೈರ್ನಿವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ- ಔಪಧೇನವಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೈರ್ನಿವೃತ್ತಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದಿನಾ ಗುರುಣಾ ಪ್ರಭಾಷಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಗುರುಮುಖಾದೇವ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದಯೋ ನಿವೃತ್ತಾಃ ತಥಾಽಪ್ಯಾಗಮಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಮೌಪಧೇನವಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ| ಏತಾನ್ಯೇವ ಪರತನ್ತ್ರಾಣ್ಯಾಗಮಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಂ ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಶೇಷಾಣಾಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷಾಣಾಂ ಕರವೀರ್ಯ(ರ)ಗೋಪುರರಕ್ಷಿತಪ್ರಭೃತಿಪ್ರಣೀತಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಪ್ರತ್ಯಯೇ ತು ಪ್ರತ್ಯಯೋ ನ ಭವತಿ, ಕಸ್ಮಾತ್? ತೇಷಾಂ ತನ್ತ್ರಾಣಾಮೇತನ್ಮೂಲತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೇಷಾಣಾಂ ಕರವೀರ್ಯಾದಿಪ್ರಣೀತಾನಾಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಔಪಧೇನವಾದಿತನ್ತ್ರಾಣಿ ಸುವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವೇನ ಮೂಲಾನಿ ಪ್ರಧಾನಾನೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಭಾಷಣೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||