૪. પ્રભાષણીયાધ્યાયઃ

અધીતશાસ્ત્રસ્ય પુનરર્થતો વ્યાખ્યાનં પ્રભાષણં, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ પ્રભાષણીયઃ||૧-૨||

ઇદાનીં પ્રભાષણસ્ય પ્રયોજનં દર્શયિતુમાહ- અધિગતમિત્યાદિ| એતેનૈતદુક્તં- સગુણમપિ ચન્દનં વોઢુર્ગર્દભસ્ય તદ્ગુણાનજાનતઃ કેવલં યથા ભારો ભવતિ, તદ્વદધીતમપિ શાસ્ત્રમર્થદ્વારેણાપ્રભાષિતં તદધ્યેતુઃ પુરુષસ્ય કેવલં પરિશ્રમકરં ભવતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘અપ્રભાષિતં’ ઇત્યત્ર ‘અનનુભાષિતં’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અનુશબ્દઃ પશ્ચાદર્થઃ; તેનાધ્યયનસ્યાનુ પશ્ચાદર્થતઃ પ્રકર્ષેણ ભાષણમનુભાષણં, ન કથમપિ પ્રથમમ્| અર્થેષુ મૂઢા અજ્ઞાનાદ્ ગર્દભવચ્છાસ્ત્રં વહન્તિ||૩-૪||

તસ્માદિત્યાદિ| સવિંશમધ્યાયશતં સહોત્તરતન્ત્રેણ વિંશત્યધિકમધ્યાયશતમ્| અનુપદપાદશ્લોકમ્ અનુશબ્દો વીપ્સાર્થઃ, તેનાયમર્થઃ- પદં પદં પાદં પાદં શ્લોકં શ્લોકમનુવર્ણયિતવ્યમાચાર્યેણ વ્યાખ્યાતવ્યમિત્યર્થઃ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે, યસ્માત્ સૂક્ષ્મા દ્રવ્યાદિવિભાગાસ્તસ્માદનુવર્ણયિતવ્યમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| તત્ર, દ્રવ્યં સ્થાવરાદિ; રસાઃ ષણ્મધુરાદયઃ; ગુણા ગુર્વાદયઃ; વીર્યં શીતોષ્ણં દ્વિવિધમષ્ટવિધં વા; દ્વૌ વિપાકૌ મધુરકટૂ; દોષા વાતાદયઃ; ધાતવો રસાદયઃ, ધાતુગ્રહણાત્ સ્તન્યાર્તવલસીકાવસાદયશ્ચોપધાતવો ગૃહ્યન્તે; દ્વૌ મલૌ શકૃન્મૂત્રે, અન્યે તુ સપ્ત મલાનાચક્ષતે, તત્ર દ્વૌ પૂર્વોક્તૌ, પઞ્ચાનાં ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનાં પઞ્ચ, તથાહિ- દૂષિકાસિંહાન(સિઙ્ઘાણ)કકર્ણગૂથરોમકૂપપ્રજનનમલાશ્ચેતિ, મલાઃ પુરીષાદયો ધાતુમલાશ્ચેત્યેકે, આશયાઃ સપ્ત શારીરોક્તા વાતાદીનાં, સ્ત્રીણામષ્ટમો ગર્ભાશયઃ; સપ્તોત્તરં મર્મશતં; સપ્ત સિરાશતાનિ; નવ સ્નાયુશતાનિ; સન્ધયો દશોત્તરે દ્વે શતે; અસ્થીનિ શતાનિ ત્રીણિ; આશયાદીનાં વ્યક્તિં શારીરે વક્ષ્યતિ; ગર્ભસમ્ભવદ્રવ્યાણિ શુક્રશોણિતાદીનિ, આત્મપઞ્ચમહાભૂતમનાંસીત્યન્યે; સમૂહઃ સઙ્ઘાતઃ, એતેષાં વિભાગા ભેદાઃ| યસ્માત્ સૂક્ષ્મા ઇતિ હેતુપદં સર્વત્ર સમ્બધ્યતે| તથા પ્રનષ્ટશલ્યોદ્ધરણાદિવિકલ્પા ઇતિ પ્રનષ્ટશલ્યં ત્વગાદિષુ નિલીનં; વ્રણવિનિશ્ચયો વાતાદિભેદેન શુદ્ધ્યા ચ ષોડશવિધઃ; ભગ્નં સઙ્ક્ષેપેણ દ્વિવિધં- સન્ધિમુક્તં, કાણ્ડભગ્નં ચ; પ્રનષ્ટશલ્યોદ્ધરણાદિભિઃ સહ વિકલ્પશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; વિકલ્પાઃ ભેદાઃ| સાધ્યયાપ્યપ્રત્યાખ્યેયતા ચ વિકારાણામિતિ અત્ર ચશબ્દાત્ સુખસાધ્યતા કૃચ્છ્રસાધ્યતા ચ ગૃહ્યતે| કિમેત એવ પરં સૂક્ષ્મા ઇત્યનુક્તં ગૃહ્ણન્નાહ- એવમાદયશ્ચાન્યે વિશેષા ઇતિ| આદિશબ્દઃ પ્રકારવાચી, તેન એવમ્પ્રકારાશ્ચાન્યે વિશેષાઃ સૂક્ષ્મા ઇતિ પ્રકારવાચિના આદિશબ્દેન દ્યોત્યન્તે , તે ચ શસ્ત્રકર્મણામષ્ટવિધતાદયો ભેદાઃ| સહસ્રશો યે વિચિન્ત્યમાના ઇતિ સહસ્રશઃ સહસ્રવારાન્, યે ઇતિ દ્રવ્યાદીનાં ભેદાઃ, વિચિન્ત્યમાના ‘ગુરું વિના’ ઇતિ શેષઃ| વિમલવિપુલબુદ્ધેરપીતિ વિમલા બુદ્ધિર્મિથ્યાસંશયજ્ઞાનવર્જિતા| ઇત્થમ્ભૂતસ્યાપિ પુરુષસ્ય બુદ્ધિં વ્યાકુલીકુર્યુઃ, અલ્પબુદ્ધેસ્તુ કા કથા| ‘સહસ્રશો યેઽનુચિન્ત્યમાના’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શ્રુતસ્ય પશ્ચાદપિ ચિન્ત્યમાનાઃ, કિં પુનરશ્રુતા ઇત્યનુશબ્દાર્થઃ| અનુપદપાદેત્યાદિપુનરુક્તિઃ શાસ્ત્રસ્ય વિષમત્વખ્યાપનાય||૫||

ઇદાનીમન્યશાસ્ત્રોપપન્નાનામર્થાનાં શિષ્યહિતત્વેન વિજ્ઞાનોપાયમાહ- અન્યશાસ્ત્રોપપન્નાનામિત્યાદિ|- અન્યશાસ્ત્રાણિ વ્યાકરણસાઙ્ખ્યવૈશેષિકજ્યોતિઃશાસ્ત્રાદીનિ; અન્યશાસ્ત્રાણિ કાયચિકિત્સાદીનિત્યન્યે| ઉપપન્ના નિબદ્ધાઃ| ઇહોપનીતાનામ્ અત્રાનીતાનામ્| અર્થવશાત્ પ્રયોજનાધીનત્વાત્| તેષામિતિ અર્થાનામ્| તદ્વિદ્યેભ્યઃ વ્યાકરણાદિવિદ્યેભ્યઃ | ‘અન્યશાસ્ત્રોપપન્નાનાં’- ઇત્યત્ર ‘અન્યશાસ્ત્રવિષયોપપન્નાનાં’- ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; ‘ઇહોપનીતાનાં’- ઇત્યત્ર ચ ‘ઇહોપપતિતાનાં’- ઇતિ| ન હીતિ હિશબ્દો યસ્માદર્થે||૬||

અમુમેવાર્થં શ્લોકેન સ્પષ્ટીકર્તુમાહ- એકમિત્યાદિ| નહ્યબહુશ્રુતોઽત્ર સઙ્ક્ષિપ્તાનપ્યર્થાન્ બીજભૂતાનન્યશાસ્ત્રાસંસ્કારાદનાયાસેનાવગચ્છતિ||૭||

ન કથઞ્ચિદનધીતશાસ્ત્રો બહુશ્રુતમાત્રેણૈવ વૈદ્યો ભવતિ; કથં ન ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- શાસ્ત્રં ગુરુમુખોદ્ગીર્ણમિત્યાદિ| રોગાન્ શાસ્તીતિ ઉપવેદોઽપિ શાસ્ત્રમુચ્યતે, આયુરારોગ્યદાનેન ધર્માર્થકામાદીનાં શાસનાદ્વા શાસ્ત્રં, મરણાત્ત્રાયત ઇતિ વા શાસ્ત્રમ્| ઉદ્ગીર્ણમ્ ઉપદિષ્ટમ્| આદાય ગૃહીત્વા, નહ્યાદાનમાત્રેણ ગૃહીતં, કિન્તુ ઉપાસ્ય ચ પાઠતોઽર્થતશ્ચાભ્યસ્ય| અસકૃત્ અનેકવારમ્| અન્યે તુ તસ્કરા ઇતિ અન્યે પુનર્વૈદ્યાસ્તસ્કરાશ્ચૌરાઃ; કસ્માત્? વ્યાધિતેભ્યો વૈદ્યચ્છદ્મના વિત્તાપહરણાત્, પ્રાણહન્તૃત્વાચ્ચ||૮||

અન્યશાસ્ત્રોપપન્નાર્થવિજ્ઞાનોપાયમભિધાય સ્વશાસ્ત્રોપપન્નાનામર્થાનાં મિથ્યાજ્ઞાને સમ્યગ્જ્ઞાનાર્થં સમાનતન્ત્રાણિ દર્શયિતુમાહ- ઔપધેનવમિત્યાદિ| એતૈશ્ચતુર્ભિરૌપધેનવાદિભિઃ સમાનતન્ત્રૈઃ સ્વકીયશાસ્ત્રાર્થાનાં મિથ્યાજ્ઞાનસંશયજ્ઞાનાનિ સ્ફોટનીયાનિ| અન્યે તુ ગુરોરેવ પ્રભાષણસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનાદય ઔપધેનવાદિશાસ્ત્રૈર્નિવર્તન્ત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| એતેનૈતદુક્તં- ઔપધેનવાદિશાસ્ત્રૈર્નિવૃત્તમિથ્યાજ્ઞાનાદિના ગુરુણા પ્રભાષણં કર્તવ્યમિતિ| યદ્યપિ ગુરુમુખાદેવ શિષ્યસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનાદયો નિવૃત્તાઃ તથાઽપ્યાગમાન્તરપ્રત્યયાર્થમૌપધેનવાદિશાસ્ત્રાણિ નિર્દિષ્ટાનિ| એતાન્યેવ પરતન્ત્રાણ્યાગમાન્તરપ્રત્યયાર્થં કુત ઇત્યાહ- શેષાણાં શલ્યતન્ત્રાણામિત્યાદિ| શેષાણાં કરવીર્ય(ર)ગોપુરરક્ષિતપ્રભૃતિપ્રણીતશલ્યતન્ત્રાણાં, પ્રત્યયે તુ પ્રત્યયો ન ભવતિ, કસ્માત્? તેષાં તન્ત્રાણામેતન્મૂલત્વાત્| અન્યે તુ શેષાણાં કરવીર્યાદિપ્રણીતાનાં શલ્યતન્ત્રાણાં મધ્યે ઔપધેનવાદિતન્ત્રાણિ સુવ્યાખ્યાતત્વેન મૂલાનિ પ્રધાનાનીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રભાષણીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||