೫. ಶರೀರಸಂಖ್ಯಾವ್ಯಾಕರಣಶಾರೀರಮ್

ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣಾನನ್ತರಮುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಞ್ಜಾತಾಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗತಯಾ ಲಬ್ಧಶರೀರಸಞ್ಜ್ಞಸ್ಯ ಶರೀರಾವಯವಾನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಶರೀರಿಸಮವಾಯಃ ಶರೀರಮುಕ್ತಂ, ತಸ್ಯಾವಯವಶಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾ, ತಸ್ಯಾ ವ್ಯಾಕರಣಂ ವಿವರಣಂ ಯತ್ರ ಶಾರೀರೇ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ಅಥವಾ ಶರೀರಶಬ್ದೋಽಯಂ ಸಮುದಾಯವೃತ್ತಿರವಯವೇಷ್ವಪಿ ವರ್ತತೇ, ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ; ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್||೧-೨||

ತತ್ರ ಶರೀರಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾವಿವರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮಃ ಶರೀರಶಬ್ದವ್ಯಪದೇಶ್ಯಮೇವ ತಾವತ್ ಕ್ರಮೇಣಾಹ- ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮಿತಿ ಆತ್ಮಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ, ಪ್ರಕೃತಯಃ ಪ್ರಧಾನಾದಯೋಽಷ್ಟೌ, ವಿಕಾರಾಃ ಪಞ್ಚಭೂತಾನ್ಯೇಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚೇತಿ ಷೋಡಶ, ತೈಃ ಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಂ ‘ಗರ್ಭ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ; ಏತೇನ ಯೋಗಿನಾಮುಪಯೋಗೀ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಕೋ ರಾಶಿರುಕ್ತಃ| ತಮಿದಾನೀಂ ಭಿಷಜಾಮುಪಯೋಗಿನಂ ಷಡ್ಧಾತುಕಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇತನಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ಯಾವದ್ಗರ್ಭಪ್ರಸವಕಾಲಮವಸ್ಥಿತಂ ಚೇತನಾವಸ್ಥಿತಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಕುಥಿತವಿಶೀರ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಂ ವಾಯುರ್ವಿಭಜತಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಾಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವಿಭಾಗೇನ; ತೇಜ ಏನಂ ಪಚತಿ ರೂಪಾದ್ರೂಪಾನ್ತರೇಣಾವಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪಯತಿ; ಆಪಃ ಕ್ಲೇದಯನ್ತಿ ವಿಭಾಗಪರಿಣಾಮಕಾರಿಣೋರನಿಲಾನಲಯೋಃ ಶೋಷಣೇಽಪ್ಯಾರ್ದ್ರತಾಂ ಜನಯನ್ತಿ; ಪೃಥಿವೀ ಸಂಹನ್ತಿ ಅದ್ಭಿಃ ಕ್ಲಿನ್ನಮಪಿ ಕಠಿನಂ ಮೂರ್ತಿಮತ್ ಕರೋತಿ; ‘ಸಂಹರತಿ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಸಮ್ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಹೃಞೋ ವಿನಾಶಾರ್ಥತ್ವಾತ್; ಆಕಾಶಂ ವಿವರ್ಧಯತಿ ಅನಿಲಾನಲವಿದಾರಿತಸ್ರೋತಸಾಮಾಧ್ಮಾಪನೇನೋರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ವಿವರ್ಧಿತಮವಕಾಶದಾನೇನ ವಿವರ್ಧಯತಿ| ಮಧ್ಯಮಿದಂ ಕಣ್ಠಾದಿಗುದಪರ್ಯನ್ತಮ್||೩||

ಅಪರಮಪ್ಯವಯವವಿಭಾಗಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಶರೀರೇ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸೋ ಬಾಹುಶಿರಃ, ಗಣ್ಡೋ ಗಲ್ಲಃ, ಸ್ಫಿಕ್ ಪಾದಃ, ಊರೂ ‘ಜಾಙ್ಘ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಬಾಹೂರುಪ್ರಭೃತಯೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾಚ್ಚೌಷ್ಠಸೃಕ್ಕಣೀಕುಕುನ್ದರಾಣಾಮವರೋಧಃ | ನನು ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇಷು ಕಿಮಿತಿ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನೀತ್ಯಾಹ- ಸ್ರೋತಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನೀತಿ ಆಶ್ರಿತೇಷು ತ್ವಗಾದ್ಯವಯವೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪||

ಏತಾನ್ಯಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಾಶ್ರಯಭೂತಾನಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೈತೇಷ್ವವಯವೇಷು ಯೇ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಸ್ತ್ವಗಾದ್ಯವಯವಾಸ್ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಕರಣಮಾಹ- ತಸ್ಯ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೇತಿ ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ| ಸಙ್ಖ್ಯಾನಮಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯತೇ ಯೇನ ಶರೀರಂ ತತ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಮ್| ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ- ತ್ವಚಃ ಕಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗಾದಿಕಂ ಯೋಗವಹಸ್ರೋತೋಽನ್ತಮೇಕೋನತ್ರಿಂಶತ್| ಯೋಗವಹಾನೀತಿ ಧಮನ್ಯಾ ಸಹ ಯೋಗಂ ವಹನ್ತಿ ಯಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತಾನಿ ಯೋಗವಹಾನಿ ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣೋದಿತಾನಿ ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನಾದಿವಾಹೀನೀತ್ಯರ್ಥಃ ||೫||

ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ತ್ವಗಾದೀನ್ ಕತಿಚಿತ್ಸಙ್ಖ್ಯಯೋಪೇತಾನ್ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ಮತಮಾಹ- ತ್ವಚಃ ಸಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ||೬||

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಹಿತಾನಾಂ ತ್ವಗಾದೀನಾಂ ವಿಸ್ತಾರಮಾಹ- ವಿಸ್ತಾರೋಽತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಚೋಽಭಿಹಿತಾ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ನಾಮಭಿಶ್ಚ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣೇ, ಕಲಾದಯಶ್ಚಾಭಿಹಿತಾಃ||೭||

ಆಶಯಾನಾಹ- ಆಶಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಪಿತ್ತಾಶಯಾದಧಃ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ತಸ್ಯೈಕದೇಶೇ ಚ ವಿಭಕ್ತಮಲಾಧಾರ ಉಣ್ಡು(ನ್ದು)ಕೋ ವಿದ್ಯತೇ, ಅತ ಉಣ್ಡು(ನ್ದು)ಕಾತ್ ಪಕ್ವಾಶಯೋ ಭಿನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಶಯಕ್ರಮಸ್ತು ವಾಗ್ಭಟೇನೋಕ್ತಾ ಯಥಾ- “ರಕ್ತಸ್ಯಾದ್ಯಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಪರೇ| ಕಫಾಮಪಿತ್ತಪಕ್ವಾನಾಂ ವಾಯೋರ್ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮಾತ್| ಗರ್ಭಾಶಯೋಽಷ್ಟಮಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪಿತ್ತಪಕ್ವಾಶಯಾನ್ತರಾ”- (ವಾ.ಶಾ.೩) ಇತಿ||೮||

ಅನ್ತ್ರಾಣ್ಯಾಹ- ಸಾರ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಮೋ ಬಾಹ್ವೋಃ ಸಕರಯೋಸ್ತತಯೋಸ್ತಿರ್ಯಗನ್ತರಮ್||೯||

ಶ್ರವಣೇತ್ಯಾದಿ| ನನ್ವನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣೋದಿತಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಕ್ತವ್ಯಾನೀತ್ಯಾಹ- ಬಹಿರ್ಮುಖಾನೀತಿ| ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣೋದಿತಾನಿ ತ್ವನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ| ಅಧಸ್ತಾದ್ರಕ್ತವಹಂ ಸ್ಮರಾತಪತ್ರಸ್ಯಾಧ ಆರ್ತವವಹಂ, ಸ್ಮರಾತಪತ್ರಂ ಭಗಸ್ಯೋಪರಿತನೇ ಭಾಗೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ವಿಪುಲಪಿಪ್ಪಲಪತ್ರಸಮಾಕೃತೇರವಯವಸ್ಯ ಶಿರಸ್ತಲಮಾಶ್ರಿತಮ್| ಸಕಲಕಾಮಸಿರಾಮುಖಚುಮ್ಬಿತಂ ನಿಗದಿತಂ ಮದನಾತಪವಾರಣಮ್-” ಇತಿ||೧೦||

ಷೋಡಶೇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡರಾ ಮಹಾಸ್ನಾಯುಃ| ತಾವತ್ಯೋ ಹಸ್ತಗ್ರೀವಾಪೃಷ್ಠೇಷ್ವಿತಿ ಹಸ್ತಯೋಶ್ಚತಸ್ರಃ, ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಚತಸ್ರಃ, ಪೃಷ್ಠೇ ಚತಸ್ರಃ| ಹಸ್ತಾದಿಗತಾನಾಂ ಕಣ್ಡರಾಣಾಮಗ್ರಿಮಭಾಗಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು “ಹಸ್ತಪಾದಗತಾನಾಂ ಕಣ್ಡರಾಣಾಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ನಖಾ ಅಗ್ರಪ್ರರೋಹಾ” ಇತಿ ಪಠತಿ| ಗ್ರೀವಯಾ ಸಹ ಹೃದಯನಿಬನ್ಧಿನೀನಾಂ ಚತಸೃಣಾಂ ಮೇಢ್ರಂ ‘ಅಗ್ರಪ್ರರೋಹ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶ್ರೋಣ್ಯಾ ಸಹ ಪೃಷ್ಠನಿಬನ್ಧಿನೀನಾಂ ಪೃಷ್ಠನಿಶ್ಚಲಬನ್ಧಂ ಕುರ್ವತೀನಾಂ ಪೃಷ್ಠಜಾನಾಂ ಚತಸೃಣಾಮಧೋಭಾಗಗತಾನಾಂ ಬಿಮ್ಬಂ ಮಣ್ಡಲಮರ್ಥಾನ್ನಿತಮ್ಬಸ್ಯ| ಮೂರ್ಧೋರುವಕ್ಷೋಂಽಸಪಿಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಚೇತಿ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯಾತ್ ಬಿಮ್ಬಮನುವರ್ತತೇ, ತೇನ ಮಸ್ತಕಸ್ಯ ಯದ್ ಬಿಮ್ಬಂ ಮಣ್ಡಲಂ ತದ್ಗ್ರೀವಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಾಮೇವ ಚತಸೃಣಾಮುಪರಿಗತಾನಾಂ ಕಣ್ಡರಾಣಾಮಗ್ರಪ್ರರೋಹಃ, ತಥಾ ಪಾದಗತಾನಾಂ ಚತಸೃಣಾಮುಪರಿಗತಾನಾಮೂರುಮಣ್ಡಲಮಗ್ರಪ್ರರೋಹಃ, ತಥಾ ಪೃಷ್ಠಗತಾನಾಂ ಚತಸೃಣಾಂ ಕಣ್ಡರಾಣಾಮುಪರಿಗತಾನಾಂ ವಕ್ಷೋಮಣ್ಡಲಮ್, ಆದಿಶಬ್ದಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸ್ತನಸ್ಯ ಚ ಮಣ್ಡಲಮಗ್ರಪ್ರರೋಹಃ| ಹಸ್ತಗತಾನಾಂ ಚತಸೃಣಾಮುಪರಿಗತಾನಾಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ ಬಾಹುಶಿರೋಽಗ್ರಪ್ರರೋಹ ಇತಿ| ಮಸ್ತಕಸ್ಯ ತಥೈವೋರ್ವೋಸ್ತಥಾ ವಕ್ಷಸಸ್ತಥಾಂಽಸಪಿಣ್ಡಯೋಶ್ಚ ಯದ್ಬಿಮ್ಬಂ ಮಣ್ಡಲಮ್, ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ತನಪಿಣ್ಡಯೋರಪಿ ಮಣ್ಡಲಂ, ತಾಸಾಂ ಷೋಡಶಾನಾಂ ಯಥಾಸಮೀಪಂ ಪ್ರರೋಹಃ||೧೧||

ಜಾಲಾನ್ಯಾಹ- ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚತ್ವಾರಿ ಜಾಲಾನಿ| ತೇಷಾಂ ಮಾಂಸಾದಿಜಾಲಾನಾಂ ಚತ್ವಾರ್ಯೇಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಮಣಿಬನ್ಧೇ ಗುಲ್ಫೇ ಚ| ತದ್ಯಥಾ- ಮಾಂಸಸ್ಯೈಕಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಮಣಿಬನ್ಧೇ ಗುಲ್ಫೇ ಚ, ಏವಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಸ್ನಾಯೂನಾಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಚೈಕೈಕಂ ಜಾಲಕಮಿತಿ ಚತ್ವಾರಿ ಜಾಲಕಾನಿ| ಪರಸ್ಪರಗವಾಕ್ಷಿತಾನಿ ಸಞ್ಜಾತಪರಸ್ಪರಚ್ಛಿದ್ರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೈರ್ಗವಾಕ್ಷಿತಮಿತಿ ವಿರಚಿತನಿರನ್ತರಜಾಲಕಾಕಾರರನ್ಧ್ರನಿಕರಪರಿಕಲಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨||

ಷಟ್ ಕೂರ್ಚಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೂರ್ಚಾ ಇವ ಕೂರ್ಚಾಃ, ನಾಮ್ನೈವಾಕೃತಿರುನ್ನೇಯಾ; ತೇ ಪುನರ್ಮಾಂಸಾಸ್ಥಿಸಿರಾಸ್ನಾಯೂನಾಂ ಜಾಲಕಪ್ರಭವಾಣಾಂ ಸನ್ತತಿವಿರಚಿತಾಃ||೧೩||

ಮಹತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೇಶೀನಿಬನ್ಧನಾರ್ಥಮಿತಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಥನಮ್| ಗಯೀ ತು, ಮಹತ್ಯೋ ಮಾಂಸರಜ್ಜವಶ್ಚತಸ್ರಃ ಚತಸ್ರಃ ಪೃಷ್ಠವಂಶಮುಭಯತ ಇತ್ಯಷ್ಟೌ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ||೧೪-೧೫||

ಸಙ್ಘಾತಾನಾಹ- ಚತುರ್ದಶಾಸ್ಥ್ನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಯೋ ಗುಲ್ಫಜಾನುವಙ್ಕ್ಷಣೇಷು, ತಾವನ್ತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಕ್ಥ್ನಿ, ಬಾಹ್ವೋರೇವಮೇವ, ಏವಂ ಚತುರ್ಭಿಸ್ತ್ರಿಕೈರ್ದ್ವಾದಶ; ತ್ರಿಕಶಿರಸೋರೇಕೈಕಃ- ತ್ರಿಕೇ ಏಕಃ, ಏಕಃ ಶಿರಸೀತ್ಯೇವಂ ಚತುರ್ದಶ| ಯದ್ಯಪಿ ಶ್ರೋಣಿಕಾಣ್ಡಭಾಗೇ ತ್ರಿಕಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಬಾಹುಗ್ರೀವಾಸ್ಥಿತ್ರಯಸಙ್ಘಾತಸ್ತ್ರಿಕ ಉಚ್ಯತೇ||೧೬||

ಸೀಮನ್ತಾನಾಹ- ಚತುರ್ದಶೈವೇತ್ಯಾದಿ| ತೈರ್ಯುಕ್ತಾ ಅಸ್ಥಿಸಙ್ಘಾತಾ ಇತಿ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ- “ಸಙ್ಘಾತಾಃ ಸೀವಿತಾ ಯೈಸ್ತು ಸೀಮನ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ”- ಇತಿ| ಪರಮತಮಾಹ- ಯೇ ಹ್ಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೇಷಾಮಾಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ಮತೇ ಸಙ್ಘಾತಾ ಅಷ್ಟಾದಶ; ತದ್ಯಥಾ- ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚತುರ್ದಶ, ಶ್ರೋಣಿಕಾಣ್ಡಮುಪರ್ಯೇಕಃ, ವಕ್ಷೌಪರ್ಯೇಕಃ, ಉದರೋರಃಸನ್ಧಾನೇ ಏಕಃ, ಅಂಸಕೂಟಮುಪರ್ಯೇಕಃ, ಏವಮಷ್ಟಾದಶ||೧೭||

ಅಸ್ಥಿಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತ್ರೀಣೀತ್ಯಾದಿ| ವೇದವಾದಿನೋ ಭಾಷನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರಾಯುರ್ವೇದವಾದಿನ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ನ ಪುನರ್ವೇದ ಏವ; ತದಾ ತು ತ್ರೀಣ್ಯೇವಾಸ್ಥಿಶತಾನೀತ್ಯತ್ರತ್ಯಂ ವಚೋ ವೇದವಿರುದ್ಧತ್ವಾದಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ್ವಮತಮಾಹ- ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೧೮||

ಕಥಂ ಶಾಖಾಸು ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ ಪೂರ್ಯತೇ ತದಾಹ- ಏಕೈಕಸ್ಯಾಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಲಕೂರ್ಚಗುಲ್ಫೇತ್ಯಾದಿ ತತ್ರ ಪಾದತಲೇ ಪಞ್ಚ ಶಲಾಕಾಃ, ತತ್ಪ್ರಬನ್ಧನಮೇಕಮಸ್ಥಿ , ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕೂರ್ಚಗುಲ್ಫಯೋರಿತಿ ದಶ| ವಿಂಶಚ್ಚತುಷ್ಕೇಣ ಸವಿಂಶಮೇಕಶತಮ್| ಯಥಾ ಶ್ರೋಣಿಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠೋರಃಸು ಸಪ್ತದಶೋತ್ತರಂ ಶತಂ ಪೂರ್ಯತೇ ತಥಾಽಽಹ- ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುದಭಗನಿತಮ್ಬದ್ವಯೇ ಚತ್ವಾರಿ, ಏವಂ ಶ್ರೋಣಿಗತಪಞ್ಚಕಮಾರಭ್ಯ ಅಕ್ಷಕಾಶ್ರಿತಾಂ ದ್ವಯಂ ಯಾವತ್ ಸರ್ವೈಕ್ಯೇ ಸಪ್ತದಶೋತ್ತರಂ ಶತಂ ಪೂರ್ಯತೇ| ಗ್ರೀವಾಂ ಪ್ರತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಯಥಾ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಸ್ತಥಾಽಽಹ- ಗ್ರೀವಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಣ್ಡಕರ್ಣಶಙ್ಖೇಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಗಣ್ಡೌ ಚ ಕರ್ಣೌ ಚ ಶಙ್ಖೌ ಚೇತಿ ವಿಗ್ರಹೇ ಷಡಸ್ಥೀನಿ ಭವನ್ತಿ||೧೯||

ಏತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕಪಾಲಾನಿ ಕರ್ಪರಸಞ್ಜ್ಞಾನಿ| ದಶನಾ ದನ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತರುಣಾನಿ ತರುಣಸಞ್ಜ್ಞಾನಿ| ವಲಯಾನಿ ವಲಯಸಞ್ಜ್ಞಾನಿ| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ಧರ್ಮವಿಶೇಷಾನ್ನಾಮವಿಶೇಷಃ ಪಞ್ಚವಿಧಃ| ಶೇಷಾಣಿ ನಲಕಸಞ್ಜ್ಞಾನೀತಿ ಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗುಲಿತಲಕೂರ್ಚನಲಕಾದಿಷು | ತದುಕ್ತಂ ಭೋಜೇ- “ಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗುಲಿತಲೇ ಕೂರ್ಚೇಷು ಮಣಿಬನ್ಧಯೋಃ| ಬಾಹುಜಙ್ಘಾದ್ವಯೇ ಚಾಪಿ ಜಾನೀಯಾನ್ನಲಕಾನಿ ತು-” ಇತಿ| ನಾಮವಿಶೇಷಕಥನಂ ರಚನಾವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್ ||೨೦||

ಶರೀರಧಾರಣವಿಷಯೇಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಸ್ಥ್ನಿ||೨೧-೨೩||

ಅಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಿತಾನ್ ಸನ್ಧೀನಾಹ- ಸನ್ಧಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇಷ್ಟಾವನ್ತಶ್ಚಲಾಃ, ಸ್ಥಿರಾ ಅಚಲಾಃ| ಕಟ್ಯಾಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದ್ಗ್ರೀವಾಯಾಮಪಿ ಚಲಾಃ||೨೪-೨೫||

ಶಾಖಾಸ್ವಷ್ಟಷಷ್ಟೇರ್ವಿವರಣಮಾಹ- ಏಕೈಕಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠೇಽಸ್ಥಿತ್ರಿತಯಾನ್ವಿತೇಽಪಿ ಸನ್ಧಿದ್ವಯಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ಹಸ್ತಾಙ್ಗುಷ್ಠೇಽಸ್ಥಿತ್ರಿತಯಸಂಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಸನ್ಧಿದ್ವಯಮೇವ ಗಣನೀಯಂ, ತೃತೀಯಸ್ಯ ಹಸ್ತಾಙ್ಗುಷ್ಠಸನ್ಧೇರ್ಮಣಿಬನ್ಧಸನ್ಧಾವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್| ಇದಾನೀಂ ಶಾಖಾಸನ್ಧೀನಭಿಧಾಯ ಕೋಷ್ಠಸನ್ಧೀನೂರ್ಧ್ವಭಾಗಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾವನ್ತ ಏವ ಗ್ರೀವಾಯಾಮಷ್ಟಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಯಃ ಕಣ್ಠೇ ಗಲನಲಕಾಸ್ಥನಿ| ನಾಡೀಷು ಕಣ್ಠಪಾರ್ಶ್ವನಾಡೀಷು, ಹೃದಯಕ್ಲೋಮನಿಬದ್ಧಾಸು ಅನ್ನಪಾನವಹಾಸು ಮಣ್ಡಲಾಸ್ಥಿಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ವಷ್ಟಾದಶ | ಕಾಕಲಕಂ ಗಲಮಣಿಃ, ಘಣ್ಟಿಕೇತಿ ಲೋಕೇ, ತತ್ರೈಕಃ; ನಾಸಾಯಾಂ ಚೈಕಃ| ದ್ವೌ ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಯೋಸ್ತರುಣಾಸ್ಥಿಸನ್ಧೀ| ಗಣ್ಡೌ ಚ ಕರ್ಣೌ ಚ ಶಙ್ಖೌ ಚೇತಿ ವಿಗ್ರಹೇ ಷಟ್ ಸನ್ಧಯಃ| ಶಙ್ಖಯೋಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಪರಿಷ್ಟಾದ್ ದ್ವಾವಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ತದುಕ್ತಂ- “ಗ್ರೀವಾಸ್ವಷ್ಟೌ ತ್ರಯಃ ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಠನಾಡ್ಯಾಂ ನವದ್ವಯಮ್| ವರ್ತ್ಮಮಣ್ಡಲಗಣ್ಡಾಹ್ವಕರ್ಣಶಙ್ಖಹನುದ್ವಯೇ|| ಭ್ರೂಶಙ್ಖದ್ವಿತಯಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಸಪ್ತಸ್ವೇಷು ದ್ವಯಂ ದ್ವಯಮ್| ಕಪಾಲೇ ಪಞ್ಚ ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯೇಕೋ ನಾಸಾಕಾಕಲಯೋರ್ದ್ವಯಮ್|| ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತಾ ತ್ರ್ಯಶೀತಿಃ ಸ್ಯಾದೇವಂ ದನ್ತಾಶ್ರಿತೈಃ ಸಹ”- ಇತಿ||೨೬||

ತ ಏತೇ ಸನ್ಧಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯೇಷಾಂ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಯೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಸನ್ಧೀನಾಂ ಸುಖಾವಬೋಧನಾರ್ಥಮಾಕೃತಿರ್ಲಿಖ್ಯತೇ| ಕೋರೋ ನಾಮ ಗರ್ತಸ್ತದಾಕೃತಯಃ ಕೋರಾಃ, ಕೋರಃ ಕಲಿಕಾ ತದಾಕೃತಯ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಉಲೂಖಲಸ್ತಣ್ಡುಲಕಣ್ಡನೋಪಯೋಗೀ, ತದಾಕೃತಯಃ ಸನ್ಧಯೋಽಪ್ಯುಲೂಖಲಾಃ| ಸಮುದ್ಗಃ ಸಮ್ಪುಟಃ, ತದಾಕೃತೌ ಭವಾಃ ಸಾಮುದ್ಗಾಃ| ಪ್ರತರತ್ಯನೇನೇತಿ ಪ್ರತರೋ ಭೇಲಕಃ, ತದಾಕೃತಯಃ ಪ್ರತರಾಃ| ಮಣ್ಡಲೋ ಮಣ್ಡಲಾಕೃತಿಃ| ಶೇಷಾಣಾಂ ಚ ನಾಮಭಿರೇವಾಕೃತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೨೭||

ಅಸ್ಥಿಮಾತ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಸನ್ಧಯೋಽಭಿಹಿತಾಃ, ನಾನ್ಯಾಶ್ರಿತಾಃ ಸನ್ಧಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೨೮||

ಯಥಾ ಶಾಖಾಸು ಸ್ನಾಯೂನಾಂ ಷಟ್ಶತಾನಿ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ ತಥಾಽಽಹ- ಏಕೈಕಸ್ಯಾಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಷಣ್ನಿಚಿತಾ ಇತಿ ಷಟ್ಸ್ನಾಯವೋ ನಿಬದ್ಧಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ- ಷಷ್ಟಿಃ ಕಟ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರೀವಾಂ ಪ್ರತ್ಯೂರ್ಧ್ವಸ್ಥಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ- ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಸ್ನಾಯೋಸ್ತು ‘ಕಣ್ಡರಾ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೨೯||

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವೃತ್ತಾ ವರ್ತುಲಾಃ| ತಾಸಾಂ ಚ ಸರ್ವಶರೀರಾವಯವನಿಬನ್ಧನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನೌರಿತ್ಯಾದಿ| ನೃಯುಕ್ತಾ ಪ್ರಾಣಿಸಹಿತಾ, ಸುಸಮಾಹಿತಾ ಸುಘಟಿತಾ| ಯಥಾ ಸ್ನಾಯುರ್ವ್ಯಾಪಾದಿತಾ ಸತೀ ಶರೀರಿಣಂ ಪುರುಷಂ ಹನ್ತಿ ನ ತಥಾಽಸ್ಥ್ಯಾದೀನಿ ಹನ್ಯುಃ||೩೦-೩೬||

ಪಞ್ಚ ಪೇಶೀಶತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಾವಯವಸಙ್ಘಾತಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿಭಕ್ತಃ ‘ಪೇಶೀ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಗಯೀ ತು “ಕೋಷ್ಠೇ ಷಷ್ಟಿಃ, ಗ್ರೀವಾಂ ಪ್ರತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್” ಇತಿ ಪಠತಿ| ಏಕೈಕಸ್ಯಾಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಪದಂ ಪಾದಾಗ್ರಮ್| ಕೋಷ್ಠಗತಾ ಆಹ- ತಿಸ್ರಃ ಪಾಯಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಗಯೀ ತು “ಏಕಾ ಮೇಢ್ರೇ ಸೇವನ್ಯಾಂ ಚ, ದ್ವೇ ಅಪರೇ ವೃಷಣಯೋಃ, ಸ್ಫಿಚೋರ್ದ್ವಯೋರ್ದಶ, ತಿಸ್ರೋ ವಲಿಸಞ್ಜ್ಞಕಾ ಗುದೇ, ದ್ವೇ ಬಸ್ತಿಶಿರಸಿ, ಸಪ್ತೋದರಫಲಕೇ ಯಕೃದಾದಿಭಿಃ ಸಹ, ನಾಭ್ಯಾಮೇಕಾ, ಪೃಷ್ಠಸನ್ಧಿನಿವಿಷ್ಟಾಃ ಪಞ್ಚ, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಪಞ್ಚ ದೀರ್ಘಾಃ, ದಶ ವಕ್ಷಸಿ, ಅಕ್ಷಕಾಂಶೌ ಪ್ರತಿ ಸರ್ವತಃ ಸಪ್ತ, ದ್ವೇ ಹೃದಿ, ಏಕಾ ಆಮಾಶಯೇ, ದ್ವೇ ಅಭ್ಯನ್ತರತಃ ಕೋಷ್ಠೇ” ಇತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಷಷ್ಟಿಂ ಪಠತಿ| ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟೋಽಪಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಷಷ್ಟಿಮೇವಾಹ| ಗ್ರೀವಾಂ ಪ್ರತ್ಯೂರ್ಧ್ವಗಾ ಆಹ- ಗ್ರೀವಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಯೀ ತು “ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಚತಸ್ರಃ, ಏಕಾ ಕಣ್ಠೇ, ತಥಾ ಕಾಕಲಕೇಽಪ್ಯೇಕಾ, ತಾಲುನಿ ದ್ವೇ, ರಸನಾಯಾಂ ಷಟ್, ಅಧರಯೋರ್ದ್ವೇ, ಘೋಣಾಯಾಂ ಚ ದ್ವೇ, ದ್ವೇ ಕರ್ಣಯೋಃ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಹನ್ವೋಶ್ಚತಸ್ರಃ, ಅಕ್ಷ್ಣೋರ್ದ್ವೇ, ಅಲಿಕೇ ಚತಸ್ರಃ, ಮೂರ್ಧನಿ ಷಟ್-” ಇತ್ಯೂರ್ಧ್ವಕಾಯೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಠತಿ||೩೭-೩೮||

ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಕಾಯಾ ವಿಂಶತೇರ್ವಿವರಣಮಾಹ- ದಶ ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪತ್ಯಪಥೇ ಯೋನೌ ಚತಸ್ರಃ| ಚತಸೃಣಾಮೇವ ವಿವರಣಮಾಹ- ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಖಾಶ್ರಿತೇ ಯೋನಿಮುಖಾಶ್ರಿತೇ| ಅಭ್ಯನ್ತರತಃ ಪ್ರಸೃತೇ ಇತಿ ಯೋನೇರಭ್ಯನ್ತರತಃ ಪ್ರಸಾರಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಸ್ವರೂಪೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಾಹ್ಯೇ ನಿರ್ಗತೇ, ವೃತ್ತೇ ವರ್ತುಲೇ, ಯೋನಿಕರ್ಣಿಕಾಸ್ರೋತಃಪಾರ್ಶ್ವದ್ವಯಗತತ್ವೇನ ದ್ವೇ ಮಾಂಸಪೇಶ್ಯೌ| ಗರ್ಭಚ್ಛಿದ್ರಸಂಶ್ರಿತಾ ಇತಿ ಗರ್ಭಮಾರ್ಗಮಾಶ್ರಿತಾಸ್ತಿಸ್ರ ಆವರ್ತತ್ರಯರೂಪೇಣ, ತೃತೀಯೇ ಚಾವರ್ತೇ ಮತ್ಸ್ಯಮುಖಾಕಾರಾ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾ (ಯತ್ರ ಗರ್ಭಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ), ತಾಸಾಂ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಪ್ರವೇಶಿನ್ಯಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ ಪೇಶ್ಯಃ| ಕಾ ಗರ್ಭಶಯ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಪಿತ್ತಪಕ್ವಾಶಯಯೋರಿತ್ಯಾದಿ||೩೯||

ಇದಾನೀಂ ತಾಸಾಂ ಪೇಶೀನಾಂ ಸ್ಥಾನವಶಾನ್ನಾನಾಸ್ವರೂಪತ್ವಮಾಹ- ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ಪೇಶೀನಾಮ್| ಬಹಲಾ ಬಹುತರಾಃ, ಪೇಲವಾ ಅಲ್ಪಾಃ, ಅಣವಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಃ, ಪೃಥವೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ, ವೃತ್ತಾ ವರ್ತುಲಾಃ, ಹ್ರಸ್ವಾ ಅದೀರ್ಘಾಃ, ದೀರ್ಘಾ ಆಯತಾಃ, ಸ್ಥಿರಾಃ ಕಠಿನಾಃ, ಮೃದವಃ ಕೋಮಲಾಃ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖಾಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಾಃ ಕರ್ಕಶಾಃ||೪೦||

ಕೇಚಿತ್ತನ್ತ್ರಕಾರಾಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಮೇಢ್ರಮುಷ್ಕಾಭಾವಾತ್ತದಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ಪೇಶೀನಾಮನ್ಯತ್ರಾವಸ್ಥಾನಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ಮತಮಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಲಕ್ಷಣಮುಷ್ಕಜಾ ಇತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಪುಮಾನನೇನೇತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಶಿಶ್ನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಫಲಂ ಗರ್ಭಾಶಯಃ| ತಾ ಇತಿ ಪೇಶ್ಯಃ| ಗಯೀ ತು, ಅಮುಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಶ್ಲೋಕಂ ನ ಪಠತಿ; ಕಿನ್ತು ‘ಏವಮೇತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪೇಶೀಶತಾನಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಪುಂಸಾಮಿತಿ ಪದಂ ಪಠಿತ್ವಾ ಪುಂಸಾಮೇವ ಪಞ್ಚಪೇಶೀಶತಾನಿ, ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ತಿಸೃಭಿರೂನಾನಿ ಪಞ್ಚಶತಾನೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಚ ಭೋಜವಾಕ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೀಕರೋತಿ| ತಥಾಚ ಭೋಜವಾಕ್ಯಂ- “ಪಞ್ಚಪೇಶೀಶತಾನ್ಯೇವ ಸ್ತ್ರೀವರ್ಜಂ ವಿದ್ಧಿ ಭೂಮಿಪ| ಅತಶ್ಚ ತಿಸ್ರೋ ಹೀಯನ್ತೇ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಶೇಫಸಿ ಮುಷ್ಕಯೋಃ”- ಇತಿ||೪೧||

ಪರಿಶಿಷ್ಟಮರ್ಮಸಿರಾದಿವ್ಯಾಕರಣಂ ಚಾಸ್ತೀತಿ ಮನ್ಯಮಾನ ಆಹ- ಮರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮರ್ಮನಿರ್ದೇಶೇ ಸಿರಾವರ್ಣವಿಭಕ್ತೌ ಧಮನೀವ್ಯಾಕರಣೇ ಚ||೪೨||

ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಮನನ್ತರಮಾವರ್ತಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ಶಙ್ಖನಾಭ್ಯಾಕೃತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಸಂಸ್ಥಾನಾಮಿತಿ ಅಲ್ಪಮುಖಾಮನ್ತರ್ಮಹಾಸುಷಿರಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೩-೪೪||

ಮೂಢಗರ್ಭೋದ್ಧರಣಾರ್ಥಂ ತತ್ರ ಗರ್ಭಸ್ಥಿತಿಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಆಭುಗ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಭುಗ್ನಃ ಸಙ್ಕುಚಿತಾಙ್ಗಃ| ಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಾತ್ ||೪೫||

ಇದಾನೀಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯೋತ್ಕರ್ಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತ್ವಕ್ಪರ್ಯನ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೪೬||

ಸರ್ವಾವಯವಪರಿಮಾಣಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯಂ ಸಂಶಯಚ್ಛೇದನಾಯ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ತದುಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಸ್ಮಾನ್ನಿಃಸಂಶಯಮಿತ್ಯಾದಿ||೪೭-೪೮||

ಕಥಂ ಪುನಃ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೋ ದೃಶ್ಯತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಸ್ತಗಾತ್ರಮಿತಿ ಅಙ್ಗಹೀನೇ ಆಗಮೋಕ್ತಾವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾದ್ಯಪ್ರತ್ಯಯಾತ್| ವಿಷೋಪಹತೇ ವಿಷಜ್ವಾಲಾವಿಶೀರ್ಣತ್ವಗಾದಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ದೀರ್ಘವ್ಯಾಧಿಪೀಡಿತೇ ಹಿ ತ್ವಗಾದಿಮಾನಾಸಮ್ಭವಃ| ಮುಞ್ಜಾದ್ಯವೇಷ್ಟನೇ ಮತ್ಸ್ಯಾದಿಭಕ್ಷಿತತ್ವಾದಸಮ್ಪೂರ್ಣಾವಯವತಾ| ಅಪಞ್ಜರಸ್ಥೇ ಜಲರಯೇಣ ಭ್ರಶ್ಯತಿ| ಪ್ರಕಾಶೇ ಗೃಧ್ರಾದಿಭಕ್ಷಣಭಯಮ್||೪೯||

ತ್ವಕ್ಪರ್ಯನ್ತೋ ದೇಹಶ್ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯೋ ನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತ್ಯಾಹ- ನ ಶಕ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಭುರಾತ್ಮಾ, ಸ ಚಕ್ಷುಷಾ ದ್ರಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ಯಃ, ಯತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಮಃ| ದೃಶ್ಯತೇ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುರ್ಭಿರಿತಿ ಸದ್ಗುರೂಪದೇಶಜಜ್ಞಾನಾನ್ಯೇವ ಚಕ್ಷೂಂಷಿ ತೈರ್ದೃಶ್ಯತೇ; ತಪಾಂಸಿ ಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದೀನಿ ತಾನಿ ಚಕ್ಷೂಂಷಿ ದೃಷ್ಟಯಸ್ತೈರಪಿ ಚ||೫೦||

ಶಾಸ್ತ್ರತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಶ್ಚ ದರ್ಶನಂ ಸನ್ದೇಹಾಪೋಹಕಾರಣಂ, ತದಾಹ- ಶರೀರೇ ಚೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಾಪೋಹ್ಯ ನಿರಾಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||