५. शरीरसंख्याव्याकरणशारीरम्

गर्भव्याकरणानन्तरमुत्पन्नस्य गर्भस्य सञ्जाताङ्गप्रत्यङ्गतया लब्धशरीरसञ्ज्ञस्य शरीरावयवानां सङ्ख्या कर्तुं युज्यत इत्याह- अथात इत्यादि| पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः शरीरमुक्तं, तस्यावयवशः सङ्ख्या, तस्या व्याकरणं विवरणं यत्र शारीरे तद्व्याख्यास्यामः; अथवा शरीरशब्दोऽयं समुदायवृत्तिरवयवेष्वपि वर्तते, तेषां सङ्ख्या; शेषं पूर्ववत्||१-२||

तत्र शरीरावयवसङ्ख्याविवरणं प्रतिपादयितुकामः शरीरशब्दव्यपदेश्यमेव तावत् क्रमेणाह- शुक्रशोणितमित्यादि| आत्मप्रकृतिविकारसम्मूर्च्छितमिति आत्मा क्षेत्रज्ञः, प्रकृतयः प्रधानादयोऽष्टौ, विकाराः पञ्चभूतान्येकादशेन्द्रियाणि चेति षोडश, तैः सम्मूर्च्छितं मिश्रीभूतं ‘गर्भ’ इति सञ्ज्ञां लभते; एतेन योगिनामुपयोगी पञ्चविंशतिको राशिरुक्तः| तमिदानीं भिषजामुपयोगिनं षड्धातुकं कृत्वा निर्दिशन्नाह- तमित्यादि| चेतनया हेतुभूतया यावद्गर्भप्रसवकालमवस्थितं चेतनावस्थितम्, अन्यथा कुथितविशीर्णं स्यात्| तं वायुर्विभजति दोषधातुमलाङ्गप्रत्यङ्गविभागेन; तेज एनं पचति रूपाद्रूपान्तरेणावस्थानं प्रापयति; आपः क्लेदयन्ति विभागपरिणामकारिणोरनिलानलयोः शोषणेऽप्यार्द्रतां जनयन्ति; पृथिवी संहन्ति अद्भिः क्लिन्नमपि कठिनं मूर्तिमत् करोति; ‘संहरति’ इत्यन्ये पठन्ति; तन्न, सम्पूर्वस्य हृञो विनाशार्थत्वात्; आकाशं विवर्धयति अनिलानलविदारितस्रोतसामाध्मापनेनोर्ध्वमधस्तिर्यग्विवर्धितमवकाशदानेन विवर्धयति| मध्यमिदं कण्ठादिगुदपर्यन्तम्||३||

अपरमप्यवयवविभागं सङ्ख्याश्रयं शरीरे निर्दिशन्नाह- अतः परमित्यादि| अंसो बाहुशिरः, गण्डो गल्लः, स्फिक् पादः, ऊरू ‘जाङ्घ’ इति लोके| बाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे इत्यत्र प्रभृतिग्रहणाच्चौष्ठसृक्कणीकुकुन्दराणामवरोधः | ननु स्रोतांसि प्रत्यङ्गेषु किमिति न निर्दिष्टानीत्याह- स्रोतांसीत्यादि| वक्ष्यमाणानीति आश्रितेषु त्वगाद्यवयवेष्वित्यर्थः||४||

एतान्यङ्गप्रत्यङ्गान्याश्रयभूतानि प्रतिपाद्यैतेष्ववयवेषु ये समाश्रितास्त्वगाद्यवयवास्तेषां व्याकरणमाह- तस्य पुनरित्यादि| तस्येति अङ्गप्रत्यङ्गात्मकस्य शरीरस्य| सङ्ख्यानमिति सङ्ख्यायते येन शरीरं तत् सङ्ख्यानम्| किं तदित्याह- त्वचः कला इत्यादि| त्वगादिकं योगवहस्रोतोऽन्तमेकोनत्रिंशत्| योगवहानीति धमन्या सह योगं वहन्ति यानि स्रोतांसि तानि योगवहानि धमनीव्याकरणोदितानि प्राणोदकान्नादिवाहीनीत्यर्थः ||५||

केचित् सुश्रुताध्यायिनः सङ्क्षेपेण त्वगादीन् कतिचित्सङ्ख्ययोपेतान् पठन्ति| तन्मतमाह- त्वचः सप्तेत्यादि| समासः सङ्क्षेपः||६||

सङ्क्षेपेणाभिहितानां त्वगादीनां विस्तारमाह- विस्तारोऽत इत्यादि| त्वचोऽभिहिता इति सङ्ख्यया नामभिश्च गर्भव्याकरणे, कलादयश्चाभिहिताः||७||

आशयानाह- आशयास्त्वित्यादि| आशयोऽधिष्ठानम्| पित्ताशयादधः पक्वाशयः, तस्यैकदेशे च विभक्तमलाधार उण्डु(न्दु)को विद्यते, अत उण्डु(न्दु)कात् पक्वाशयो भिन्न इत्यर्थः| आशयक्रमस्तु वाग्भटेनोक्ता यथा- “रक्तस्याद्यः क्रमात् परे| कफामपित्तपक्वानां वायोर्मूत्रस्य च क्रमात्| गर्भाशयोऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरा”- (वा.शा.३) इति||८||

अन्त्राण्याह- सार्धेत्यादि| व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम्||९||

श्रवणेत्यादि| नन्वन्यान्यपि धमनीव्याकरणोदितानि स्रोतांसि वक्तव्यानीत्याह- बहिर्मुखानीति| धमनीव्याकरणोदितानि त्वन्तर्मुखानि| अधस्ताद्रक्तवहं स्मरातपत्रस्याध आर्तववहं, स्मरातपत्रं भगस्योपरितने भागे| उक्तं च- “विपुलपिप्पलपत्रसमाकृतेरवयवस्य शिरस्तलमाश्रितम्| सकलकामसिरामुखचुम्बितं निगदितं मदनातपवारणम्-” इति||१०||

षोडशेत्यादि| कण्डरा महास्नायुः| तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेष्विति हस्तयोश्चतस्रः, ग्रीवायां चतस्रः, पृष्ठे चतस्रः| हस्तादिगतानां कण्डराणामग्रिमभागमाह- तत्रेत्यादि| जेज्झटस्तु “हस्तपादगतानां कण्डराणामस्थ्नां च नखा अग्रप्ररोहा” इति पठति| ग्रीवया सह हृदयनिबन्धिनीनां चतसृणां मेढ्रं ‘अग्रप्ररोह’ इति शेषः| श्रोण्या सह पृष्ठनिबन्धिनीनां पृष्ठनिश्चलबन्धं कुर्वतीनां पृष्ठजानां चतसृणामधोभागगतानां बिम्बं मण्डलमर्थान्नितम्बस्य| मूर्धोरुवक्षोंऽसपिण्डादीनां चेति पूर्ववाक्यात् बिम्बमनुवर्तते, तेन मस्तकस्य यद् बिम्बं मण्डलं तद्ग्रीवाश्रितानां प्रागुक्तानामेव चतसृणामुपरिगतानां कण्डराणामग्रप्ररोहः, तथा पादगतानां चतसृणामुपरिगतानामूरुमण्डलमग्रप्ररोहः, तथा पृष्ठगतानां चतसृणां कण्डराणामुपरिगतानां वक्षोमण्डलम्, आदिशब्दगृहीतस्य स्तनस्य च मण्डलमग्रप्ररोहः| हस्तगतानां चतसृणामुपरिगतानामंसपिण्डो बाहुशिरोऽग्रप्ररोह इति| मस्तकस्य तथैवोर्वोस्तथा वक्षसस्तथांऽसपिण्डयोश्च यद्बिम्बं मण्डलम्, आदिशब्दात् स्तनपिण्डयोरपि मण्डलं, तासां षोडशानां यथासमीपं प्ररोहः||११||

जालान्याह- मांसेत्यादि| मांसादीनां चतुर्णां प्रत्येकं चत्वारि जालानि| तेषां मांसादिजालानां चत्वार्येकैकस्मिन् मणिबन्धे गुल्फे च| तद्यथा- मांसस्यैकमेकस्मिन् मणिबन्धे गुल्फे च, एवं सिराणां स्नायूनामस्थ्नां चैकैकं जालकमिति चत्वारि जालकानि| परस्परगवाक्षितानि सञ्जातपरस्परच्छिद्राणीत्यर्थः| यैर्गवाक्षितमिति विरचितनिरन्तरजालकाकाररन्ध्रनिकरपरिकलितमित्यर्थः||१२||

षट् कूर्चा इत्यादि| कूर्चा इव कूर्चाः, नाम्नैवाकृतिरुन्नेया; ते पुनर्मांसास्थिसिरास्नायूनां जालकप्रभवाणां सन्ततिविरचिताः||१३||

महत्य इत्यादि| पेशीनिबन्धनार्थमिति प्रयोजनकथनम्| गयी तु, महत्यो मांसरज्जवश्चतस्रः चतस्रः पृष्ठवंशमुभयत इत्यष्टौ प्रतिपादयति||१४-१५||

सङ्घातानाह- चतुर्दशास्थ्नामित्यादि| त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु, तावन्तोऽन्यस्मिन् सक्थ्नि, बाह्वोरेवमेव, एवं चतुर्भिस्त्रिकैर्द्वादश; त्रिकशिरसोरेकैकः- त्रिके एकः, एकः शिरसीत्येवं चतुर्दश| यद्यपि श्रोणिकाण्डभागे त्रिकं प्रसिद्धं, तथाऽप्यत्र बाहुग्रीवास्थित्रयसङ्घातस्त्रिक उच्यते||१६||

सीमन्तानाह- चतुर्दशैवेत्यादि| तैर्युक्ता अस्थिसङ्घाता इति| तथाच भोजः- “सङ्घाताः सीविता यैस्तु सीमन्तांस्तान् प्रचक्ष्महे”- इति| परमतमाह- ये ह्युक्ता इत्यादि| एकेषामाचार्याणां मते सङ्घाता अष्टादश; तद्यथा- पूर्वोक्ताश्चतुर्दश, श्रोणिकाण्डमुपर्येकः, वक्षौपर्येकः, उदरोरःसन्धाने एकः, अंसकूटमुपर्येकः, एवमष्टादश||१७||

अस्थिसङ्ख्यां कुर्वन्नाह- त्रीणीत्यादि| वेदवादिनो भाषन्त इत्यत्रायुर्वेदवादिन इति द्रष्टव्यं, न पुनर्वेद एव; तदा तु त्रीण्येवास्थिशतानीत्यत्रत्यं वचो वेदविरुद्धत्वादप्रमाणं स्यात्| स्वमतमाह- शल्यतन्त्रेष्वित्यादि||१८||

कथं शाखासु विंशत्यधिकं शतं पूर्यते तदाह- एकैकस्यां त्वित्यादि| तलकूर्चगुल्फेत्यादि तत्र पादतले पञ्च शलाकाः, तत्प्रबन्धनमेकमस्थि , द्वे द्वे कूर्चगुल्फयोरिति दश| विंशच्चतुष्केण सविंशमेकशतम्| यथा श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु सप्तदशोत्तरं शतं पूर्यते तथाऽऽह- श्रोण्यां पञ्चेत्यादि| श्रोण्यां पञ्चेति यदुक्तं तस्यैव विवरणमाह- तेषामित्यादि| गुदभगनितम्बद्वये चत्वारि, एवं श्रोणिगतपञ्चकमारभ्य अक्षकाश्रितां द्वयं यावत् सर्वैक्ये सप्तदशोत्तरं शतं पूर्यते| ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं यथा त्रिषष्टिस्तथाऽऽह- ग्रीवायामित्यादि| गण्डकर्णशङ्खेष्वित्यत्र गण्डौ च कर्णौ च शङ्खौ चेति विग्रहे षडस्थीनि भवन्ति||१९||

एतानीत्यादि| कपालानि कर्परसञ्ज्ञानि| दशना दन्ता इत्यर्थः| तरुणानि तरुणसञ्ज्ञानि| वलयानि वलयसञ्ज्ञानि| अस्थ्नां स्थानविशेषेण धर्मविशेषान्नामविशेषः पञ्चविधः| शेषाणि नलकसञ्ज्ञानीति हस्तपादाङ्गुलितलकूर्चनलकादिषु | तदुक्तं भोजे- “हस्तपादाङ्गुलितले कूर्चेषु मणिबन्धयोः| बाहुजङ्घाद्वये चापि जानीयान्नलकानि तु-” इति| नामविशेषकथनं रचनाविशेषज्ञापनार्थम् ||२०||

शरीरधारणविषयेऽस्थ्नां प्राधान्यं दर्शयन्नाह- भवन्ति चात्रेत्यादि| अत्रास्थ्नि||२१-२३||

अस्थ्याश्रितान् सन्धीनाह- सन्धयस्त्वित्यादि| चेष्टावन्तश्चलाः, स्थिरा अचलाः| कट्यां चेति चकाराद्ग्रीवायामपि चलाः||२४-२५||

शाखास्वष्टषष्टेर्विवरणमाह- एकैकस्यामित्यादि| पादाङ्गुष्ठेऽस्थित्रितयान्वितेऽपि सन्धिद्वयमेव स्यात्| हस्ताङ्गुष्ठेऽस्थित्रितयसंयुक्तेऽपि सन्धिद्वयमेव गणनीयं, तृतीयस्य हस्ताङ्गुष्ठसन्धेर्मणिबन्धसन्धावेवान्तर्भावात्| इदानीं शाखासन्धीनभिधाय कोष्ठसन्धीनूर्ध्वभागसन्धींश्च दर्शयन्नाह- त्रय इत्यादि| तावन्त एव ग्रीवायामष्टावित्यर्थः| त्रयः कण्ठे गलनलकास्थनि| नाडीषु कण्ठपार्श्वनाडीषु, हृदयक्लोमनिबद्धासु अन्नपानवहासु मण्डलास्थिसञ्ज्ञास्वष्टादश | काकलकं गलमणिः, घण्टिकेति लोके, तत्रैकः; नासायां चैकः| द्वौ वर्त्ममण्डलयोस्तरुणास्थिसन्धी| गण्डौ च कर्णौ च शङ्खौ चेति विग्रहे षट् सन्धयः| शङ्खयोश्चेत्यत्राप्युपरिष्टाद् द्वाविति सम्बन्धनीयम्| तदुक्तं- “ग्रीवास्वष्टौ त्रयः कण्ठे कण्ठनाड्यां नवद्वयम्| वर्त्ममण्डलगण्डाह्वकर्णशङ्खहनुद्वये|| भ्रूशङ्खद्वितयस्योर्ध्वं सप्तस्वेषु द्वयं द्वयम्| कपाले पञ्च मूर्ध्न्येको नासाकाकलयोर्द्वयम्|| द्वात्रिंशता त्र्यशीतिः स्यादेवं दन्ताश्रितैः सह”- इति||२६||

त एते सन्धय इत्यादि| यद्यप्येषां नामभिरेवाकृतयो व्याख्यातास्तथाऽपि केषाञ्चित् सन्धीनां सुखावबोधनार्थमाकृतिर्लिख्यते| कोरो नाम गर्तस्तदाकृतयः कोराः, कोरः कलिका तदाकृतय इत्यन्ये| उलूखलस्तण्डुलकण्डनोपयोगी, तदाकृतयः सन्धयोऽप्युलूखलाः| समुद्गः सम्पुटः, तदाकृतौ भवाः सामुद्गाः| प्रतरत्यनेनेति प्रतरो भेलकः, तदाकृतयः प्रतराः| मण्डलो मण्डलाकृतिः| शेषाणां च नामभिरेवाकृतयो ज्ञेयाः||२७||

अस्थिमात्राश्रिताः सन्धयोऽभिहिताः, नान्याश्रिताः सन्धय इति दर्शयन्नाह- अस्थ्नां त्वित्यादि||२८||

यथा शाखासु स्नायूनां षट्शतानि पूर्यन्ते तथाऽऽह- एकैकस्यां त्वित्यादि| षण्निचिता इति षट्स्नायवो निबद्धा इत्यर्थः| कोष्ठस्थाः कथ्यन्ते- षष्टिः कट्यामित्यादि| ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वस्थाः कथ्यन्ते- षट्त्रिंशदित्यादि| महास्नायोस्तु ‘कण्डरा’ इति सञ्ज्ञा||२९||

भवन्ति चात्रेत्यादि| वृत्ता वर्तुलाः| तासां च सर्वशरीरावयवनिबन्धनं दर्शयन्नाह- नौरित्यादि| नृयुक्ता प्राणिसहिता, सुसमाहिता सुघटिता| यथा स्नायुर्व्यापादिता सती शरीरिणं पुरुषं हन्ति न तथाऽस्थ्यादीनि हन्युः||३०-३६||

पञ्च पेशीशतानीत्यादि| मांसावयवसङ्घातः परस्परं विभक्तः ‘पेशी’ इत्युच्यते| गयी तु “कोष्ठे षष्टिः, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं चत्वारिंशत्” इति पठति| एकैकस्यां त्वित्यादि| प्रपदं पादाग्रम्| कोष्ठगता आह- तिस्रः पायावित्यादि| गयी तु “एका मेढ्रे सेवन्यां च, द्वे अपरे वृषणयोः, स्फिचोर्द्वयोर्दश, तिस्रो वलिसञ्ज्ञका गुदे, द्वे बस्तिशिरसि, सप्तोदरफलके यकृदादिभिः सह, नाभ्यामेका, पृष्ठसन्धिनिविष्टाः पञ्च, पार्श्वयोः पञ्च दीर्घाः, दश वक्षसि, अक्षकांशौ प्रति सर्वतः सप्त, द्वे हृदि, एका आमाशये, द्वे अभ्यन्तरतः कोष्ठे” इति कोष्ठे षष्टिं पठति| वृद्धवाग्भटोऽपि कोष्ठे षष्टिमेवाह| ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वगा आह- ग्रीवायामित्यादि| गयी तु “ग्रीवायां चतस्रः, एका कण्ठे, तथा काकलकेऽप्येका, तालुनि द्वे, रसनायां षट्, अधरयोर्द्वे, घोणायां च द्वे, द्वे कर्णयोः, प्रत्येकं हन्वोश्चतस्रः, अक्ष्णोर्द्वे, अलिके चतस्रः, मूर्धनि षट्-” इत्यूर्ध्वकाये चत्वारिंशत् पठति||३७-३८||

स्त्रीणामित्यादि| अधिकाया विंशतेर्विवरणमाह- दश तासामित्यादि| अपत्यपथे योनौ चतस्रः| चतसृणामेव विवरणमाह- तासामित्यादि| मुखाश्रिते योनिमुखाश्रिते| अभ्यन्तरतः प्रसृते इति योनेरभ्यन्तरतः प्रसारं प्राप्ते मूत्रस्रोतःस्वरूपे इत्यर्थः| बाह्ये निर्गते, वृत्ते वर्तुले, योनिकर्णिकास्रोतःपार्श्वद्वयगतत्वेन द्वे मांसपेश्यौ| गर्भच्छिद्रसंश्रिता इति गर्भमार्गमाश्रितास्तिस्र आवर्तत्रयरूपेण, तृतीये चावर्ते मत्स्यमुखाकारा गर्भशय्या (यत्र गर्भस्तिष्ठति ), तासां शुक्रार्तवप्रवेशिन्यश्च तिस्रः पेश्यः| का गर्भशय्येत्याह- पित्तपक्वाशययोरित्यादि||३९||

इदानीं तासां पेशीनां स्थानवशान्नानास्वरूपत्वमाह- तासामित्यादि| तासां पेशीनाम्| बहला बहुतराः, पेलवा अल्पाः, अणवः सूक्ष्माः, तद्विपरीताः स्थूलाः, पृथवो विस्तीर्णाः, वृत्ता वर्तुलाः, ह्रस्वा अदीर्घाः, दीर्घा आयताः, स्थिराः कठिनाः, मृदवः कोमलाः, श्लक्ष्णाः स्पर्शसुखाः, तद्विपरीताः कर्कशाः||४०||

केचित्तन्त्रकाराः स्त्रीणां मेढ्रमुष्काभावात्तदाश्रितानां पेशीनामन्यत्रावस्थानं पठन्ति; तन्मतमाह- भवति चात्रेत्यादि| लक्षणमुष्कजा इति लक्ष्यते ज्ञायते पुमाननेनेति लक्षणं लिङ्गं शिश्नमिति यावत्| फलं गर्भाशयः| ता इति पेश्यः| गयी तु, अमुं तन्त्रान्तरीयश्लोकं न पठति; किन्तु ‘एवमेतानि पञ्च पेशीशतानि’ इत्यत्र पुंसामिति पदं पठित्वा पुंसामेव पञ्चपेशीशतानि, स्त्रीणां तु तिसृभिरूनानि पञ्चशतानीति व्याख्याति| अत्रार्थे च भोजवाक्यं दृष्टान्तीकरोति| तथाच भोजवाक्यं- “पञ्चपेशीशतान्येव स्त्रीवर्जं विद्धि भूमिप| अतश्च तिस्रो हीयन्ते स्त्रीणां शेफसि मुष्कयोः”- इति||४१||

परिशिष्टमर्मसिरादिव्याकरणं चास्तीति मन्यमान आह- मर्मेत्यादि| अन्यत्रेति प्रत्येकमर्मनिर्देशे सिरावर्णविभक्तौ धमनीव्याकरणे च||४२||

गर्भशय्यामनन्तरमावर्तं प्रतिपादयितुमाह- शङ्खनाभ्याकृतिरित्यादि| तत्संस्थानामिति अल्पमुखामन्तर्महासुषिरामित्यर्थः||४३-४४||

मूढगर्भोद्धरणार्थं तत्र गर्भस्थितिस्वरूपमाह- आभुग्न इत्यादि| आभुग्नः सङ्कुचिताङ्गः| स्वभावात् पूर्वकर्मापेक्षात् ||४५||

इदानीं शल्यतन्त्रस्योत्कर्षं दर्शयन्नाह- त्वक्पर्यन्तस्येत्यादि||४६||

सर्वावयवपरिमाणं प्रत्यक्षलक्ष्यं संशयच्छेदनाय भवति, तस्मात्तदुपायं दर्शयन्नाह- तस्मान्निःसंशयमित्यादि||४७-४८||

कथं पुनः शास्त्रदृष्टं प्रत्यक्षतो दृश्यते? इत्याह- तस्मादित्यादि| समस्तगात्रमिति अङ्गहीने आगमोक्तावयवसङ्ख्याद्यप्रत्ययात्| विषोपहते विषज्वालाविशीर्णत्वगादिः स्यात्| दीर्घव्याधिपीडिते हि त्वगादिमानासम्भवः| मुञ्जाद्यवेष्टने मत्स्यादिभक्षितत्वादसम्पूर्णावयवता| अपञ्जरस्थे जलरयेण भ्रश्यति| प्रकाशे गृध्रादिभक्षणभयम्||४९||

त्वक्पर्यन्तो देहश्चक्षुरिन्द्रियग्राह्यो न क्षेत्रज्ञ इत्याह- न शक्य इत्यादि| विभुरात्मा, स चक्षुषा द्रष्टुं न शक्यः, यतः सूक्ष्मतमः| दृश्यते ज्ञानचक्षुर्भिरिति सद्गुरूपदेशजज्ञानान्येव चक्षूंषि तैर्दृश्यते; तपांसि चान्द्रायणादीनि तानि चक्षूंषि दृष्टयस्तैरपि च||५०||

शास्त्रतः प्रत्यक्षतश्च दर्शनं सन्देहापोहकारणं, तदाह- शरीरे चैवेत्यादि| अवापोह्य निराकृत्येत्यर्थः||५१||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां शारीरस्थाने पञ्चमोऽध्यायः||५||