૫. શરીરસંખ્યાવ્યાકરણશારીરમ્

ગર્ભવ્યાકરણાનન્તરમુત્પન્નસ્ય ગર્ભસ્ય સઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગતયા લબ્ધશરીરસઞ્જ્ઞસ્ય શરીરાવયવાનાં સઙ્ખ્યા કર્તું યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ શરીરમુક્તં, તસ્યાવયવશઃ સઙ્ખ્યા, તસ્યા વ્યાકરણં વિવરણં યત્ર શારીરે તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃ; અથવા શરીરશબ્દોઽયં સમુદાયવૃત્તિરવયવેષ્વપિ વર્તતે, તેષાં સઙ્ખ્યા; શેષં પૂર્વવત્||૧-૨||

તત્ર શરીરાવયવસઙ્ખ્યાવિવરણં પ્રતિપાદયિતુકામઃ શરીરશબ્દવ્યપદેશ્યમેવ તાવત્ ક્રમેણાહ- શુક્રશોણિતમિત્યાદિ| આત્મપ્રકૃતિવિકારસમ્મૂર્ચ્છિતમિતિ આત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ, પ્રકૃતયઃ પ્રધાનાદયોઽષ્ટૌ, વિકારાઃ પઞ્ચભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ચેતિ ષોડશ, તૈઃ સમ્મૂર્ચ્છિતં મિશ્રીભૂતં ‘ગર્ભ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે; એતેન યોગિનામુપયોગી પઞ્ચવિંશતિકો રાશિરુક્તઃ| તમિદાનીં ભિષજામુપયોગિનં ષડ્ધાતુકં કૃત્વા નિર્દિશન્નાહ- તમિત્યાદિ| ચેતનયા હેતુભૂતયા યાવદ્ગર્ભપ્રસવકાલમવસ્થિતં ચેતનાવસ્થિતમ્, અન્યથા કુથિતવિશીર્ણં સ્યાત્| તં વાયુર્વિભજતિ દોષધાતુમલાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગેન; તેજ એનં પચતિ રૂપાદ્રૂપાન્તરેણાવસ્થાનં પ્રાપયતિ; આપઃ ક્લેદયન્તિ વિભાગપરિણામકારિણોરનિલાનલયોઃ શોષણેઽપ્યાર્દ્રતાં જનયન્તિ; પૃથિવી સંહન્તિ અદ્ભિઃ ક્લિન્નમપિ કઠિનં મૂર્તિમત્ કરોતિ; ‘સંહરતિ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તન્ન, સમ્પૂર્વસ્ય હૃઞો વિનાશાર્થત્વાત્; આકાશં વિવર્ધયતિ અનિલાનલવિદારિતસ્રોતસામાધ્માપનેનોર્ધ્વમધસ્તિર્યગ્વિવર્ધિતમવકાશદાનેન વિવર્ધયતિ| મધ્યમિદં કણ્ઠાદિગુદપર્યન્તમ્||૩||

અપરમપ્યવયવવિભાગં સઙ્ખ્યાશ્રયં શરીરે નિર્દિશન્નાહ- અતઃ પરમિત્યાદિ| અંસો બાહુશિરઃ, ગણ્ડો ગલ્લઃ, સ્ફિક્ પાદઃ, ઊરૂ ‘જાઙ્ઘ’ ઇતિ લોકે| બાહૂરુપ્રભૃતયો દ્વે દ્વે ઇત્યત્ર પ્રભૃતિગ્રહણાચ્ચૌષ્ઠસૃક્કણીકુકુન્દરાણામવરોધઃ | નનુ સ્રોતાંસિ પ્રત્યઙ્ગેષુ કિમિતિ ન નિર્દિષ્ટાનીત્યાહ- સ્રોતાંસીત્યાદિ| વક્ષ્યમાણાનીતિ આશ્રિતેષુ ત્વગાદ્યવયવેષ્વિત્યર્થઃ||૪||

એતાન્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાન્યાશ્રયભૂતાનિ પ્રતિપાદ્યૈતેષ્વવયવેષુ યે સમાશ્રિતાસ્ત્વગાદ્યવયવાસ્તેષાં વ્યાકરણમાહ- તસ્ય પુનરિત્યાદિ| તસ્યેતિ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાત્મકસ્ય શરીરસ્ય| સઙ્ખ્યાનમિતિ સઙ્ખ્યાયતે યેન શરીરં તત્ સઙ્ખ્યાનમ્| કિં તદિત્યાહ- ત્વચઃ કલા ઇત્યાદિ| ત્વગાદિકં યોગવહસ્રોતોઽન્તમેકોનત્રિંશત્| યોગવહાનીતિ ધમન્યા સહ યોગં વહન્તિ યાનિ સ્રોતાંસિ તાનિ યોગવહાનિ ધમનીવ્યાકરણોદિતાનિ પ્રાણોદકાન્નાદિવાહીનીત્યર્થઃ ||૫||

કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનઃ સઙ્ક્ષેપેણ ત્વગાદીન્ કતિચિત્સઙ્ખ્યયોપેતાન્ પઠન્તિ| તન્મતમાહ- ત્વચઃ સપ્તેત્યાદિ| સમાસઃ સઙ્ક્ષેપઃ||૬||

સઙ્ક્ષેપેણાભિહિતાનાં ત્વગાદીનાં વિસ્તારમાહ- વિસ્તારોઽત ઇત્યાદિ| ત્વચોઽભિહિતા ઇતિ સઙ્ખ્યયા નામભિશ્ચ ગર્ભવ્યાકરણે, કલાદયશ્ચાભિહિતાઃ||૭||

આશયાનાહ- આશયાસ્ત્વિત્યાદિ| આશયોઽધિષ્ઠાનમ્| પિત્તાશયાદધઃ પક્વાશયઃ, તસ્યૈકદેશે ચ વિભક્તમલાધાર ઉણ્ડુ(ન્દુ)કો વિદ્યતે, અત ઉણ્ડુ(ન્દુ)કાત્ પક્વાશયો ભિન્ન ઇત્યર્થઃ| આશયક્રમસ્તુ વાગ્ભટેનોક્તા યથા- “રક્તસ્યાદ્યઃ ક્રમાત્ પરે| કફામપિત્તપક્વાનાં વાયોર્મૂત્રસ્ય ચ ક્રમાત્| ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયાન્તરા”- (વા.શા.૩) ઇતિ||૮||

અન્ત્રાણ્યાહ- સાર્ધેત્યાદિ| વ્યામો બાહ્વોઃ સકરયોસ્તતયોસ્તિર્યગન્તરમ્||૯||

શ્રવણેત્યાદિ| નન્વન્યાન્યપિ ધમનીવ્યાકરણોદિતાનિ સ્રોતાંસિ વક્તવ્યાનીત્યાહ- બહિર્મુખાનીતિ| ધમનીવ્યાકરણોદિતાનિ ત્વન્તર્મુખાનિ| અધસ્તાદ્રક્તવહં સ્મરાતપત્રસ્યાધ આર્તવવહં, સ્મરાતપત્રં ભગસ્યોપરિતને ભાગે| ઉક્તં ચ- “વિપુલપિપ્પલપત્રસમાકૃતેરવયવસ્ય શિરસ્તલમાશ્રિતમ્| સકલકામસિરામુખચુમ્બિતં નિગદિતં મદનાતપવારણમ્-” ઇતિ||૧૦||

ષોડશેત્યાદિ| કણ્ડરા મહાસ્નાયુઃ| તાવત્યો હસ્તગ્રીવાપૃષ્ઠેષ્વિતિ હસ્તયોશ્ચતસ્રઃ, ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, પૃષ્ઠે ચતસ્રઃ| હસ્તાદિગતાનાં કણ્ડરાણામગ્રિમભાગમાહ- તત્રેત્યાદિ| જેજ્ઝટસ્તુ “હસ્તપાદગતાનાં કણ્ડરાણામસ્થ્નાં ચ નખા અગ્રપ્રરોહા” ઇતિ પઠતિ| ગ્રીવયા સહ હૃદયનિબન્ધિનીનાં ચતસૃણાં મેઢ્રં ‘અગ્રપ્રરોહ’ ઇતિ શેષઃ| શ્રોણ્યા સહ પૃષ્ઠનિબન્ધિનીનાં પૃષ્ઠનિશ્ચલબન્ધં કુર્વતીનાં પૃષ્ઠજાનાં ચતસૃણામધોભાગગતાનાં બિમ્બં મણ્ડલમર્થાન્નિતમ્બસ્ય| મૂર્ધોરુવક્ષોંઽસપિણ્ડાદીનાં ચેતિ પૂર્વવાક્યાત્ બિમ્બમનુવર્તતે, તેન મસ્તકસ્ય યદ્ બિમ્બં મણ્ડલં તદ્ગ્રીવાશ્રિતાનાં પ્રાગુક્તાનામેવ ચતસૃણામુપરિગતાનાં કણ્ડરાણામગ્રપ્રરોહઃ, તથા પાદગતાનાં ચતસૃણામુપરિગતાનામૂરુમણ્ડલમગ્રપ્રરોહઃ, તથા પૃષ્ઠગતાનાં ચતસૃણાં કણ્ડરાણામુપરિગતાનાં વક્ષોમણ્ડલમ્, આદિશબ્દગૃહીતસ્ય સ્તનસ્ય ચ મણ્ડલમગ્રપ્રરોહઃ| હસ્તગતાનાં ચતસૃણામુપરિગતાનામંસપિણ્ડો બાહુશિરોઽગ્રપ્રરોહ ઇતિ| મસ્તકસ્ય તથૈવોર્વોસ્તથા વક્ષસસ્તથાંઽસપિણ્ડયોશ્ચ યદ્બિમ્બં મણ્ડલમ્, આદિશબ્દાત્ સ્તનપિણ્ડયોરપિ મણ્ડલં, તાસાં ષોડશાનાં યથાસમીપં પ્રરોહઃ||૧૧||

જાલાન્યાહ- માંસેત્યાદિ| માંસાદીનાં ચતુર્ણાં પ્રત્યેકં ચત્વારિ જાલાનિ| તેષાં માંસાદિજાલાનાં ચત્વાર્યેકૈકસ્મિન્ મણિબન્ધે ગુલ્ફે ચ| તદ્યથા- માંસસ્યૈકમેકસ્મિન્ મણિબન્ધે ગુલ્ફે ચ, એવં સિરાણાં સ્નાયૂનામસ્થ્નાં ચૈકૈકં જાલકમિતિ ચત્વારિ જાલકાનિ| પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ સઞ્જાતપરસ્પરચ્છિદ્રાણીત્યર્થઃ| યૈર્ગવાક્ષિતમિતિ વિરચિતનિરન્તરજાલકાકારરન્ધ્રનિકરપરિકલિતમિત્યર્થઃ||૧૨||

ષટ્ કૂર્ચા ઇત્યાદિ| કૂર્ચા ઇવ કૂર્ચાઃ, નામ્નૈવાકૃતિરુન્નેયા; તે પુનર્માંસાસ્થિસિરાસ્નાયૂનાં જાલકપ્રભવાણાં સન્તતિવિરચિતાઃ||૧૩||

મહત્ય ઇત્યાદિ| પેશીનિબન્ધનાર્થમિતિ પ્રયોજનકથનમ્| ગયી તુ, મહત્યો માંસરજ્જવશ્ચતસ્રઃ ચતસ્રઃ પૃષ્ઠવંશમુભયત ઇત્યષ્ટૌ પ્રતિપાદયતિ||૧૪-૧૫||

સઙ્ઘાતાનાહ- ચતુર્દશાસ્થ્નામિત્યાદિ| ત્રયો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ, તાવન્તોઽન્યસ્મિન્ સક્થ્નિ, બાહ્વોરેવમેવ, એવં ચતુર્ભિસ્ત્રિકૈર્દ્વાદશ; ત્રિકશિરસોરેકૈકઃ- ત્રિકે એકઃ, એકઃ શિરસીત્યેવં ચતુર્દશ| યદ્યપિ શ્રોણિકાણ્ડભાગે ત્રિકં પ્રસિદ્ધં, તથાઽપ્યત્ર બાહુગ્રીવાસ્થિત્રયસઙ્ઘાતસ્ત્રિક ઉચ્યતે||૧૬||

સીમન્તાનાહ- ચતુર્દશૈવેત્યાદિ| તૈર્યુક્તા અસ્થિસઙ્ઘાતા ઇતિ| તથાચ ભોજઃ- “સઙ્ઘાતાઃ સીવિતા યૈસ્તુ સીમન્તાંસ્તાન્ પ્રચક્ષ્મહે”- ઇતિ| પરમતમાહ- યે હ્યુક્તા ઇત્યાદિ| એકેષામાચાર્યાણાં મતે સઙ્ઘાતા અષ્ટાદશ; તદ્યથા- પૂર્વોક્તાશ્ચતુર્દશ, શ્રોણિકાણ્ડમુપર્યેકઃ, વક્ષૌપર્યેકઃ, ઉદરોરઃસન્ધાને એકઃ, અંસકૂટમુપર્યેકઃ, એવમષ્ટાદશ||૧૭||

અસ્થિસઙ્ખ્યાં કુર્વન્નાહ- ત્રીણીત્યાદિ| વેદવાદિનો ભાષન્ત ઇત્યત્રાયુર્વેદવાદિન ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં, ન પુનર્વેદ એવ; તદા તુ ત્રીણ્યેવાસ્થિશતાનીત્યત્રત્યં વચો વેદવિરુદ્ધત્વાદપ્રમાણં સ્યાત્| સ્વમતમાહ- શલ્યતન્ત્રેષ્વિત્યાદિ||૧૮||

કથં શાખાસુ વિંશત્યધિકં શતં પૂર્યતે તદાહ- એકૈકસ્યાં ત્વિત્યાદિ| તલકૂર્ચગુલ્ફેત્યાદિ તત્ર પાદતલે પઞ્ચ શલાકાઃ, તત્પ્રબન્ધનમેકમસ્થિ , દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફયોરિતિ દશ| વિંશચ્ચતુષ્કેણ સવિંશમેકશતમ્| યથા શ્રોણિપાર્શ્વપૃષ્ઠોરઃસુ સપ્તદશોત્તરં શતં પૂર્યતે તથાઽઽહ- શ્રોણ્યાં પઞ્ચેત્યાદિ| શ્રોણ્યાં પઞ્ચેતિ યદુક્તં તસ્યૈવ વિવરણમાહ- તેષામિત્યાદિ| ગુદભગનિતમ્બદ્વયે ચત્વારિ, એવં શ્રોણિગતપઞ્ચકમારભ્ય અક્ષકાશ્રિતાં દ્વયં યાવત્ સર્વૈક્યે સપ્તદશોત્તરં શતં પૂર્યતે| ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં યથા ત્રિષષ્ટિસ્તથાઽઽહ- ગ્રીવાયામિત્યાદિ| ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષ્વિત્યત્ર ગણ્ડૌ ચ કર્ણૌ ચ શઙ્ખૌ ચેતિ વિગ્રહે ષડસ્થીનિ ભવન્તિ||૧૯||

એતાનીત્યાદિ| કપાલાનિ કર્પરસઞ્જ્ઞાનિ| દશના દન્તા ઇત્યર્થઃ| તરુણાનિ તરુણસઞ્જ્ઞાનિ| વલયાનિ વલયસઞ્જ્ઞાનિ| અસ્થ્નાં સ્થાનવિશેષેણ ધર્મવિશેષાન્નામવિશેષઃ પઞ્ચવિધઃ| શેષાણિ નલકસઞ્જ્ઞાનીતિ હસ્તપાદાઙ્ગુલિતલકૂર્ચનલકાદિષુ | તદુક્તં ભોજે- “હસ્તપાદાઙ્ગુલિતલે કૂર્ચેષુ મણિબન્ધયોઃ| બાહુજઙ્ઘાદ્વયે ચાપિ જાનીયાન્નલકાનિ તુ-” ઇતિ| નામવિશેષકથનં રચનાવિશેષજ્ઞાપનાર્થમ્ ||૨૦||

શરીરધારણવિષયેઽસ્થ્નાં પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| અત્રાસ્થ્નિ||૨૧-૨૩||

અસ્થ્યાશ્રિતાન્ સન્ધીનાહ- સન્ધયસ્ત્વિત્યાદિ| ચેષ્ટાવન્તશ્ચલાઃ, સ્થિરા અચલાઃ| કટ્યાં ચેતિ ચકારાદ્ગ્રીવાયામપિ ચલાઃ||૨૪-૨૫||

શાખાસ્વષ્ટષષ્ટેર્વિવરણમાહ- એકૈકસ્યામિત્યાદિ| પાદાઙ્ગુષ્ઠેઽસ્થિત્રિતયાન્વિતેઽપિ સન્ધિદ્વયમેવ સ્યાત્| હસ્તાઙ્ગુષ્ઠેઽસ્થિત્રિતયસંયુક્તેઽપિ સન્ધિદ્વયમેવ ગણનીયં, તૃતીયસ્ય હસ્તાઙ્ગુષ્ઠસન્ધેર્મણિબન્ધસન્ધાવેવાન્તર્ભાવાત્| ઇદાનીં શાખાસન્ધીનભિધાય કોષ્ઠસન્ધીનૂર્ધ્વભાગસન્ધીંશ્ચ દર્શયન્નાહ- ત્રય ઇત્યાદિ| તાવન્ત એવ ગ્રીવાયામષ્ટાવિત્યર્થઃ| ત્રયઃ કણ્ઠે ગલનલકાસ્થનિ| નાડીષુ કણ્ઠપાર્શ્વનાડીષુ, હૃદયક્લોમનિબદ્ધાસુ અન્નપાનવહાસુ મણ્ડલાસ્થિસઞ્જ્ઞાસ્વષ્ટાદશ | કાકલકં ગલમણિઃ, ઘણ્ટિકેતિ લોકે, તત્રૈકઃ; નાસાયાં ચૈકઃ| દ્વૌ વર્ત્મમણ્ડલયોસ્તરુણાસ્થિસન્ધી| ગણ્ડૌ ચ કર્ણૌ ચ શઙ્ખૌ ચેતિ વિગ્રહે ષટ્ સન્ધયઃ| શઙ્ખયોશ્ચેત્યત્રાપ્યુપરિષ્ટાદ્ દ્વાવિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| તદુક્તં- “ગ્રીવાસ્વષ્ટૌ ત્રયઃ કણ્ઠે કણ્ઠનાડ્યાં નવદ્વયમ્| વર્ત્મમણ્ડલગણ્ડાહ્વકર્ણશઙ્ખહનુદ્વયે|| ભ્રૂશઙ્ખદ્વિતયસ્યોર્ધ્વં સપ્તસ્વેષુ દ્વયં દ્વયમ્| કપાલે પઞ્ચ મૂર્ધ્ન્યેકો નાસાકાકલયોર્દ્વયમ્|| દ્વાત્રિંશતા ત્ર્યશીતિઃ સ્યાદેવં દન્તાશ્રિતૈઃ સહ”- ઇતિ||૨૬||

ત એતે સન્ધય ઇત્યાદિ| યદ્યપ્યેષાં નામભિરેવાકૃતયો વ્યાખ્યાતાસ્તથાઽપિ કેષાઞ્ચિત્ સન્ધીનાં સુખાવબોધનાર્થમાકૃતિર્લિખ્યતે| કોરો નામ ગર્તસ્તદાકૃતયઃ કોરાઃ, કોરઃ કલિકા તદાકૃતય ઇત્યન્યે| ઉલૂખલસ્તણ્ડુલકણ્ડનોપયોગી, તદાકૃતયઃ સન્ધયોઽપ્યુલૂખલાઃ| સમુદ્ગઃ સમ્પુટઃ, તદાકૃતૌ ભવાઃ સામુદ્ગાઃ| પ્રતરત્યનેનેતિ પ્રતરો ભેલકઃ, તદાકૃતયઃ પ્રતરાઃ| મણ્ડલો મણ્ડલાકૃતિઃ| શેષાણાં ચ નામભિરેવાકૃતયો જ્ઞેયાઃ||૨૭||

અસ્થિમાત્રાશ્રિતાઃ સન્ધયોઽભિહિતાઃ, નાન્યાશ્રિતાઃ સન્ધય ઇતિ દર્શયન્નાહ- અસ્થ્નાં ત્વિત્યાદિ||૨૮||

યથા શાખાસુ સ્નાયૂનાં ષટ્શતાનિ પૂર્યન્તે તથાઽઽહ- એકૈકસ્યાં ત્વિત્યાદિ| ષણ્નિચિતા ઇતિ ષટ્સ્નાયવો નિબદ્ધા ઇત્યર્થઃ| કોષ્ઠસ્થાઃ કથ્યન્તે- ષષ્ટિઃ કટ્યામિત્યાદિ| ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વસ્થાઃ કથ્યન્તે- ષટ્ત્રિંશદિત્યાદિ| મહાસ્નાયોસ્તુ ‘કણ્ડરા’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૨૯||

ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| વૃત્તા વર્તુલાઃ| તાસાં ચ સર્વશરીરાવયવનિબન્ધનં દર્શયન્નાહ- નૌરિત્યાદિ| નૃયુક્તા પ્રાણિસહિતા, સુસમાહિતા સુઘટિતા| યથા સ્નાયુર્વ્યાપાદિતા સતી શરીરિણં પુરુષં હન્તિ ન તથાઽસ્થ્યાદીનિ હન્યુઃ||૩૦-૩૬||

પઞ્ચ પેશીશતાનીત્યાદિ| માંસાવયવસઙ્ઘાતઃ પરસ્પરં વિભક્તઃ ‘પેશી’ ઇત્યુચ્યતે| ગયી તુ “કોષ્ઠે ષષ્ટિઃ, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં ચત્વારિંશત્” ઇતિ પઠતિ| એકૈકસ્યાં ત્વિત્યાદિ| પ્રપદં પાદાગ્રમ્| કોષ્ઠગતા આહ- તિસ્રઃ પાયાવિત્યાદિ| ગયી તુ “એકા મેઢ્રે સેવન્યાં ચ, દ્વે અપરે વૃષણયોઃ, સ્ફિચોર્દ્વયોર્દશ, તિસ્રો વલિસઞ્જ્ઞકા ગુદે, દ્વે બસ્તિશિરસિ, સપ્તોદરફલકે યકૃદાદિભિઃ સહ, નાભ્યામેકા, પૃષ્ઠસન્ધિનિવિષ્ટાઃ પઞ્ચ, પાર્શ્વયોઃ પઞ્ચ દીર્ઘાઃ, દશ વક્ષસિ, અક્ષકાંશૌ પ્રતિ સર્વતઃ સપ્ત, દ્વે હૃદિ, એકા આમાશયે, દ્વે અભ્યન્તરતઃ કોષ્ઠે” ઇતિ કોષ્ઠે ષષ્ટિં પઠતિ| વૃદ્ધવાગ્ભટોઽપિ કોષ્ઠે ષષ્ટિમેવાહ| ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વગા આહ- ગ્રીવાયામિત્યાદિ| ગયી તુ “ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ, એકા કણ્ઠે, તથા કાકલકેઽપ્યેકા, તાલુનિ દ્વે, રસનાયાં ષટ્, અધરયોર્દ્વે, ઘોણાયાં ચ દ્વે, દ્વે કર્ણયોઃ, પ્રત્યેકં હન્વોશ્ચતસ્રઃ, અક્ષ્ણોર્દ્વે, અલિકે ચતસ્રઃ, મૂર્ધનિ ષટ્-” ઇત્યૂર્ધ્વકાયે ચત્વારિંશત્ પઠતિ||૩૭-૩૮||

સ્ત્રીણામિત્યાદિ| અધિકાયા વિંશતેર્વિવરણમાહ- દશ તાસામિત્યાદિ| અપત્યપથે યોનૌ ચતસ્રઃ| ચતસૃણામેવ વિવરણમાહ- તાસામિત્યાદિ| મુખાશ્રિતે યોનિમુખાશ્રિતે| અભ્યન્તરતઃ પ્રસૃતે ઇતિ યોનેરભ્યન્તરતઃ પ્રસારં પ્રાપ્તે મૂત્રસ્રોતઃસ્વરૂપે ઇત્યર્થઃ| બાહ્યે નિર્ગતે, વૃત્તે વર્તુલે, યોનિકર્ણિકાસ્રોતઃપાર્શ્વદ્વયગતત્વેન દ્વે માંસપેશ્યૌ| ગર્ભચ્છિદ્રસંશ્રિતા ઇતિ ગર્ભમાર્ગમાશ્રિતાસ્તિસ્ર આવર્તત્રયરૂપેણ, તૃતીયે ચાવર્તે મત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા (યત્ર ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ ), તાસાં શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યશ્ચ તિસ્રઃ પેશ્યઃ| કા ગર્ભશય્યેત્યાહ- પિત્તપક્વાશયયોરિત્યાદિ||૩૯||

ઇદાનીં તાસાં પેશીનાં સ્થાનવશાન્નાનાસ્વરૂપત્વમાહ- તાસામિત્યાદિ| તાસાં પેશીનામ્| બહલા બહુતરાઃ, પેલવા અલ્પાઃ, અણવઃ સૂક્ષ્માઃ, તદ્વિપરીતાઃ સ્થૂલાઃ, પૃથવો વિસ્તીર્ણાઃ, વૃત્તા વર્તુલાઃ, હ્રસ્વા અદીર્ઘાઃ, દીર્ઘા આયતાઃ, સ્થિરાઃ કઠિનાઃ, મૃદવઃ કોમલાઃ, શ્લક્ષ્ણાઃ સ્પર્શસુખાઃ, તદ્વિપરીતાઃ કર્કશાઃ||૪૦||

કેચિત્તન્ત્રકારાઃ સ્ત્રીણાં મેઢ્રમુષ્કાભાવાત્તદાશ્રિતાનાં પેશીનામન્યત્રાવસ્થાનં પઠન્તિ; તન્મતમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| લક્ષણમુષ્કજા ઇતિ લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે પુમાનનેનેતિ લક્ષણં લિઙ્ગં શિશ્નમિતિ યાવત્| ફલં ગર્ભાશયઃ| તા ઇતિ પેશ્યઃ| ગયી તુ, અમું તન્ત્રાન્તરીયશ્લોકં ન પઠતિ; કિન્તુ ‘એવમેતાનિ પઞ્ચ પેશીશતાનિ’ ઇત્યત્ર પુંસામિતિ પદં પઠિત્વા પુંસામેવ પઞ્ચપેશીશતાનિ, સ્ત્રીણાં તુ તિસૃભિરૂનાનિ પઞ્ચશતાનીતિ વ્યાખ્યાતિ| અત્રાર્થે ચ ભોજવાક્યં દૃષ્ટાન્તીકરોતિ| તથાચ ભોજવાક્યં- “પઞ્ચપેશીશતાન્યેવ સ્ત્રીવર્જં વિદ્ધિ ભૂમિપ| અતશ્ચ તિસ્રો હીયન્તે સ્ત્રીણાં શેફસિ મુષ્કયોઃ”- ઇતિ||૪૧||

પરિશિષ્ટમર્મસિરાદિવ્યાકરણં ચાસ્તીતિ મન્યમાન આહ- મર્મેત્યાદિ| અન્યત્રેતિ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશે સિરાવર્ણવિભક્તૌ ધમનીવ્યાકરણે ચ||૪૨||

ગર્ભશય્યામનન્તરમાવર્તં પ્રતિપાદયિતુમાહ- શઙ્ખનાભ્યાકૃતિરિત્યાદિ| તત્સંસ્થાનામિતિ અલ્પમુખામન્તર્મહાસુષિરામિત્યર્થઃ||૪૩-૪૪||

મૂઢગર્ભોદ્ધરણાર્થં તત્ર ગર્ભસ્થિતિસ્વરૂપમાહ- આભુગ્ન ઇત્યાદિ| આભુગ્નઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગઃ| સ્વભાવાત્ પૂર્વકર્માપેક્ષાત્ ||૪૫||

ઇદાનીં શલ્યતન્ત્રસ્યોત્કર્ષં દર્શયન્નાહ- ત્વક્પર્યન્તસ્યેત્યાદિ||૪૬||

સર્વાવયવપરિમાણં પ્રત્યક્ષલક્ષ્યં સંશયચ્છેદનાય ભવતિ, તસ્માત્તદુપાયં દર્શયન્નાહ- તસ્માન્નિઃસંશયમિત્યાદિ||૪૭-૪૮||

કથં પુનઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતો દૃશ્યતે? ઇત્યાહ- તસ્માદિત્યાદિ| સમસ્તગાત્રમિતિ અઙ્ગહીને આગમોક્તાવયવસઙ્ખ્યાદ્યપ્રત્યયાત્| વિષોપહતે વિષજ્વાલાવિશીર્ણત્વગાદિઃ સ્યાત્| દીર્ઘવ્યાધિપીડિતે હિ ત્વગાદિમાનાસમ્ભવઃ| મુઞ્જાદ્યવેષ્ટને મત્સ્યાદિભક્ષિતત્વાદસમ્પૂર્ણાવયવતા| અપઞ્જરસ્થે જલરયેણ ભ્રશ્યતિ| પ્રકાશે ગૃધ્રાદિભક્ષણભયમ્||૪૯||

ત્વક્પર્યન્તો દેહશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યો ન ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યાહ- ન શક્ય ઇત્યાદિ| વિભુરાત્મા, સ ચક્ષુષા દ્રષ્ટું ન શક્યઃ, યતઃ સૂક્ષ્મતમઃ| દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુર્ભિરિતિ સદ્ગુરૂપદેશજજ્ઞાનાન્યેવ ચક્ષૂંષિ તૈર્દૃશ્યતે; તપાંસિ ચાન્દ્રાયણાદીનિ તાનિ ચક્ષૂંષિ દૃષ્ટયસ્તૈરપિ ચ||૫૦||

શાસ્ત્રતઃ પ્રત્યક્ષતશ્ચ દર્શનં સન્દેહાપોહકારણં, તદાહ- શરીરે ચૈવેત્યાદિ| અવાપોહ્ય નિરાકૃત્યેત્યર્થઃ||૫૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||