Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ഗര്ഭിണീവ്യാകരണം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो गर्भिणीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ധമനീവ്യാകരണേ ശുക്രാര്തവസ്രോതഃസങ്കീര്തനാച്ഛുക്രാര്തവമൂലസ്യ ഗര്ഭസ്യ വ്യാകൃതസ്യാശ്രയഭൂതാ ഗാര്ഭിണീ വ്യാകര്തും യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩
ഗര്ഭിണീ പ്രഥമദിവസാത് പ്രഭൃതി നിത്യം പ്രഹൃഷ്ടാ ശുച്യലങ്കൃതാ ശുക്ലവസനാ ശാന്തിമങ്ഗലദേവതാബ്രാഹ്മണഗുരുപരാ ച ഭവേത്, മലിനവികൃതഹീനഗാത്രാണി ന സ്പൃശേത്, ദുര്ഗന്ധദുര്ദര്ശനാനി പരിഹരേത്, ഉദ്വേജനീയാശ്ച കഥാഃ, ശുഷ്കം പര്യുഷിതം കുഥിതം ക്ലിന്നം ചാന്നം നോപഭുഞ്ജീത, ബഹിര്നിഷ്ക്രമണം ശൂന്യാഗാരചൈത്യശ്മശാനവൃക്ഷാശ്രയാന് ക്രോധമയശസ്കരാംശ്ച ഭാവാനുച്ചൈര്ഭാഷ്യാദികം ച പരിഹരേദ്യാനി ച ഗര്ഭം വ്യാപാദയന്തി, ന ചാഭീക്ഷ്ണം തൈലാഭ്യങ്ഗോത്സാദനാദീനി സേവേത, ന ചായാസയേച്ഛരീരം, പൂര്വോക്താനി ച പരിഹരേത്, ശയനാസനം മൃദ്വാസ്തരണം നാത്യുച്ചമപാശ്രയോപേതമസമ്ബാധം ച വിദധ്യാത്, ഹൃദ്യം ദ്രവമധുരപ്രായം സ്നിഗ്ധം ദീപനീയസംസ്കൃതം ച ഭോജനം ഭോജയേത്, സാമാന്യമേതദാപ്രസവാത് ||൩||
गर्भिणी प्रथमदिवसात् प्रभृति नित्यं प्रहृष्टा शुच्यलङ्कृता शुक्लवसना शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरा च भवेत्, मलिनविकृतहीनगात्राणि न स्पृशेत्, दुर्गन्धदुर्दर्शनानि परिहरेत्, उद्वेजनीयाश्च कथाः, शुष्कं पर्युषितं कुथितं क्लिन्नं चान्नं नोपभुञ्जीत, बहिर्निष्क्रमणं शून्यागारचैत्यश्मशानवृक्षाश्रयान् क्रोधमयशस्करांश्च भावानुच्चैर्भाष्यादिकं च परिहरेद्यानि च गर्भं व्यापादयन्ति, न चाभीक्ष्णं तैलाभ्यङ्गोत्सादनादीनि सेवेत, न चायासयेच्छरीरं, पूर्वोक्तानि च परिहरेत्, शयनासनं मृद्वास्तरणं नात्युच्चमपाश्रयोपेतमसम्बाधं च विदध्यात्, हृद्यं द्रवमधुरप्रायं स्निग्धं दीपनीयसंस्कृतं च भोजनं भोजयेत्, सामान्यमेतदाप्रसवात् ||३||
🔊 Audio coming soon
ചൈത്യം ദേവതാധിഷ്ഠിതോ വൃക്ഷഃ, അന്യേ ബൌദ്ധാലയമാഹുഃ| ശ്മശാനം മൃതമര്ത്യദാഹസ്ഥാനമ്| പൂര്വോക്താനി ഋതുമത്യാം നിഷിദ്ധാനി ദിവാസ്വപ്നാദീനി| അപാശ്രയോപേതം പ്രതിവാഹകസഹിതമ്, അസമ്ബാധമസങ്കടം, വിദധ്യാത് കുര്യാത്| ഹൃഷ്ടാദിസ്വരൂപാ നിത്യം ഭവേത്| മലിനാദി ന സ്പൃശേദിതി നിഷിദ്ധസ്പര്ശവര്ജനം, ദുര്ഗന്ധദുര്ദര്ശനാദിപരിഹാരേണ നിഷിദ്ധഗന്ധരൂപവര്ജനമ്, ഉദ്വേജനീയാശ്ച കഥാ ഇത്യനേന നിഷിദ്ധശ്രുതിവര്ജനം, ശുഷ്കപര്യുഷിതേത്യാദിനാ നിഷിദ്ധരസവര്ജനം, ബഹിര്നിഷ്ക്രമണാദിപരിഹാരേണ കായക്രിയാനിയമഃ, ക്രോധാദിപരിഹാരേണ മനഃക്രിയാനിയമഃ, ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാദിപരിഹാരേണ വാഗ്വിഷയനിയമഃ| യാനി ച ഗര്ഭം വ്യാപാദയന്തീതി ഗര്ഭാവക്രാന്താവുക്താനി ഗ്രാമ്യധര്മയാനവാഹനാദീനി| വിഹാരം നിയമ്യാഹാരം നിയമയന്നാഹ- ഹൃദ്യം ദ്രവമിത്യാദി| ഹൃദ്യമോജസ്യത്വാത്, ദ്രവം ജീവനീയത്വാത്, മധുരം സകലശരീരധാതൂനാം സാത്മ്യത്വാത്, ഉപയോജനീയമ്| ദ്രവാദീനാമഗ്നിമാന്ദ്യഹേതുത്വാത്തത്പ്രതീകാരായാഹ- ദീപനീയസംസ്കൃതമിതി||൩||
Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪
വിശേഷതസ്തു ഗര്ഭിണീ പ്രഥമദ്വിതീയതൃതീയമാസേഷു മധുരശീതദ്രവപ്രായമാഹാരമുപസേവേത; വിശേഷതസ്തു തൃതീയേ ഷഷ്ടികൌദനം പയസാ ഭോജയേത്, ചതുര്ഥേ ദധ്നാ, പഞ്ചമേ പയസാ, ഷഷ്ഠേ സര്പിഷേത്യേകേ; ചതുര്ഥേ പയോനവനീതസംസൃഷ്ടമാഹാരയേജ്ജാങ്ഗലമാംസസഹിതം ഹൃദ്യമന്നം ച ഭോജയേത്, പഞ്ചമേ ക്ഷീരസര്പിഃസംസൃഷ്ടം , ഷഷ്ഠേ ശ്വദംഷ്ട്രാസിദ്ധസ്യ സര്പിഷോ മാത്രാം പായയേദ് യവാഗൂം വാ, സപ്തമേ സര്പിഃ പൃഥക്പര്ണ്യാദിസിദ്ധമ്, ഏവമാപ്യായതേ ഗര്ഭഃ; അഷ്ടമേ ബദരോദകേന ബലാതിബലാശതപുഷ്പാപലലപയോദധിമസ്തുതൈലലവണമദനഫലമധുഘൃതമിശ്രേണാസ്ഥാപയേത് പുരാണപുരീഷശുദ്ധ്യര്ഥമനുലോമനാര്ഥം ച വായോഃ, തതഃ പയോമധുരകഷായസിദ്ധേന തൈലേനാനുവാസയേത്, അനുലോമേ ഹി വായൌ സുഖം പ്രസൂയതേ നിരുപദ്രവാ ച ഭവതി, അത ഊര്ധ്വം സ്നിഗ്ധാഭിര്യവാഗൂഭിര്ജാങ്ഗലരസൈശ്ചോപക്രമേദാപ്രസവകാലാത്; ഏവമുപക്രാന്താ സ്നിഗ്ധാ ബലവതീ സുഖമനുപദ്രവാ പ്രസൂയതേ ||൪||
विशेषतस्तु गर्भिणी प्रथमद्वितीयतृतीयमासेषु मधुरशीतद्रवप्रायमाहारमुपसेवेत; विशेषतस्तु तृतीये षष्टिकौदनं पयसा भोजयेत्, चतुर्थे दध्ना, पञ्चमे पयसा, षष्ठे सर्पिषेत्येके; चतुर्थे पयोनवनीतसंसृष्टमाहारयेज्जाङ्गलमांससहितं हृद्यमन्नं च भोजयेत्, पञ्चमे क्षीरसर्पिःसंसृष्टं , षष्ठे श्वदंष्ट्रासिद्धस्य सर्पिषो मात्रां पाययेद् यवागूं वा, सप्तमे सर्पिः पृथक्पर्ण्यादिसिद्धम्, एवमाप्यायते गर्भः; अष्टमे बदरोदकेन बलातिबलाशतपुष्पापललपयोदधिमस्तुतैललवणमदनफलमधुघृतमिश्रेणास्थापयेत् पुराणपुरीषशुद्ध्यर्थमनुलोमनार्थं च वायोः, ततः पयोमधुरकषायसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्, अनुलोमे हि वायौ सुखं प्रसूयते निरुपद्रवा च भवति, अत ऊर्ध्वं स्निग्धाभिर्यवागूभिर्जाङ्गलरसैश्चोपक्रमेदाप्रसवकालात्; एवमुपक्रान्ता स्निग्धा बलवती सुखमनुपद्रवा प्रसूयते ||४||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷത ഇതി അതിശയേനേത്യര്ഥഃ| പരമതമാഹ- വിശേഷത ഇത്യാദി| സ്വമതമാഹ- ചതുര്ഥേ ഇത്യാദി| പൃഥക്പര്ണ്യാദിഃ വിദാരിഗന്ധാദിഃ||൪||
Adhikarana ൪ (൫) · Śloka ൫
നവമേ മാസി സൂതികാഗാരമേനാം പ്രവേശയേത് പ്രശസ്തേ തിഥ്യാദൌ | തത്രാരിഷ്ടം ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവൈശ്യശൂദ്രാണാം ശ്വേതരക്തപീതകൃഷ്ണേഷു ഭൂമിപ്രദേശേഷു ബില്വന്യഗ്രോധതിന്ദുകഭല്ലാതകനിര്മിതസര്വാഗാരം യഥാസങ്ഖ്യം തന്മയപര്യങ്കം സമുപലിപ്തഭിത്തിം സുവിഭക്തപരിച്ഛദം പ്രാഗ്ദ്വാരം ദക്ഷിണദ്വാരം വാऽഷ്ടഹസ്തായതം ചതുര്ഹസ്തവിസ്തൃതം രക്ഷാമങ്ഗലസമ്പന്നം വിധേയമ് ||൫||
नवमे मासि सूतिकागारमेनां प्रवेशयेत् प्रशस्ते तिथ्यादौ | तत्रारिष्टं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां श्वेतरक्तपीतकृष्णेषु भूमिप्रदेशेषु बिल्वन्यग्रोधतिन्दुकभल्लातकनिर्मितसर्वागारं यथासङ्ख्यं तन्मयपर्यङ्कं समुपलिप्तभित्तिं सुविभक्तपरिच्छदं प्राग्द्वारं दक्षिणद्वारं वाऽष्टहस्तायतं चतुर्हस्तविस्तृतं रक्षामङ्गलसम्पन्नं विधेयम् ||५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര തസ്മിന് പ്രസവാവസരേ| അരിഷ്ടം സൂതികാഗൃഹമ്, ഏവമ്ഭൂതം വിധേയമിതി സമ്ബന്ധഃ||൫||
Adhikarana ൫ (൬-൭) · Śloka ൭
ജാതേ ഹി ശിഥിലേ കുക്ഷൌ മുക്തേ ഹൃദയബന്ധനേ | സശൂലേ ജഘനേ നാരീ ജ്ഞേയാ സാ തു പ്രജായിനീ ||൬|| തത്രോപസ്ഥിതപ്രസവായാഃ കടീപൃഷ്ഠം പ്രതി സമന്താദ്വേദനാ ഭവത്യഭീക്ഷ്ണം പുരീഷപ്രവൃത്തിര്മൂത്രം പ്രസിച്യതേ യോനിമുഖാച്ഛ്ലേഷ്മാ ച ||൭||
जाते हि शिथिले कुक्षौ मुक्ते हृदयबन्धने | सशूले जघने नारी ज्ञेया सा तु प्रजायिनी ||६|| तत्रोपस्थितप्रसवायाः कटीपृष्ठं प्रति समन्ताद्वेदना भवत्यभीक्ष्णं पुरीषप्रवृत्तिर्मूत्रं प्रसिच्यते योनिमुखाच्छ्लेष्मा च ||७||
🔊 Audio coming soon
ജാത ഇത്യാദി| സശൂലേ ജഘനേ സശൂലായാം കട്യാമ്| പ്രജായിനീ പ്രസവമാനാ| തത്രോപസ്ഥിതേത്യാദി||൬-൭||
Adhikarana ൬ (൮) · Śloka ൮
പ്രജനയിഷ്യമാണാം കൃതമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനാം കുമാരപരിവൃതാം പുന്നാമഫലഹസ്താം സ്വഭ്യക്താമുഷ്ണോദകപരിഷിക്താമഥൈനാം സമ്ഭൃതാം യവാഗൂമാകണ്ഠാത് പായയേത്, തതഃ കൃതോപധാനേ മൃദുനി വിസ്തീര്ണേ ശയനേ സ്ഥിതാമാഭുഗ്നസക്ഥീമുത്താനാമശങ്കനീയാശ്ചതസ്രഃ സ്ത്രിയഃ പരിണതവയസഃ പ്രജനനകുശലാഃ കര്തിതനഖാഃ പരിചരേയുരിതി ||൮||
प्रजनयिष्यमाणां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां कुमारपरिवृतां पुन्नामफलहस्तां स्वभ्यक्तामुष्णोदकपरिषिक्तामथैनां सम्भृतां यवागूमाकण्ठात् पाययेत्, ततः कृतोपधाने मृदुनि विस्तीर्णे शयने स्थितामाभुग्नसक्थीमुत्तानामशङ्कनीयाश्चतस्रः स्त्रियः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः कर्तितनखाः परिचरेयुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
അശങ്കനീയാ യാസാം ലജ്ജാഭയാദികം ന കരോതി ഗര്ഭിണീ||൮||
Adhikarana ൭ (൯) · Śloka ൯
അഥാസ്യാ വിശിഖാന്തരമനുലോമമനുസുഖമഭ്യജ്യാനുബ്രൂയാച്ചൈതാമേകാ - സുഭഗേ പ്രവാഹസ്വേതി, നചാപ്രാപ്താവീ പ്രവാഹസ്വ, തതോ വിമുക്തേ ഗര്ഭനാഡീപ്രബന്ധേ സശൂലേഷു ശ്രോണിവങ്ക്ഷണബസ്തിശിരഃസു ച പ്രവാഹേഥാഃ ശനൈഃ ശനൈഃ, തതോ ഗര്ഭനിര്ഗമേ പ്രഗാഢം, തതോ ഗര്ഭേ യോനിമുഖം പ്രപന്നേ ഗാഢതരമാവിശല്യഭാവാത്; അകാലപ്രവാഹണാദ്ബധിരം മൂകം കുബ്ജം വ്യസ്തഹനുമൂര്ധ്വാഭിഘാതിനം കാസശ്വാസശോഷോപദ്രുതം വികടം വാ ജനയതി ||൯||
अथास्या विशिखान्तरमनुलोममनुसुखमभ्यज्यानुब्रूयाच्चैतामेका - सुभगे प्रवाहस्वेति, नचाप्राप्तावी प्रवाहस्व, ततो विमुक्ते गर्भनाडीप्रबन्धे सशूलेषु श्रोणिवङ्क्षणबस्तिशिरःसु च प्रवाहेथाः शनैः शनैः, ततो गर्भनिर्गमे प्रगाढं, ततो गर्भे योनिमुखं प्रपन्ने गाढतरमाविशल्यभावात्; अकालप्रवाहणाद्बधिरं मूकं कुब्जं व्यस्तहनुमूर्ध्वाभिघातिनं कासश्वासशोषोपद्रुतं विकटं वा जनयति ||९||
🔊 Audio coming soon
അഥാസ്യാ ഇത്യാദി| വിശിഖാന്തരമ് അപത്യമാര്ഗമ്| അനുലോമം ലോമാനുകൂലമ്| അനുസുഖം യഥാസുഖമ്| ഏതാം ഗര്ഭിണീമ്| ഏകാ ഉത്കൃഷ്ടാ, അന്യേ ‘ത്വേകാ ചതസൃണാം സ്ത്രീണാം മധ്യേ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| പ്രവാഹസ്വേതി നികുന്ഥനം കുരുഃ, ‘വാഹ’ പ്രയത്നേ, ഇത്യസ്യ ധാതോരാത്മനേപദിനഃ പ്രയോഗഃ| ആവീ പ്രസവവേദനാ| തതോ വിമുക്തേ ഗര്ഭനാഡീപ്രബന്ധ ഇതി ഗര്ഭനാഡീനാം പ്രകൃഷ്ടോ ബന്ധസ്തസ്മിന്| സ്വസ്ഥാനാദ്ഗര്ഭസ്യ നിഃസരണായ ഗമനം ഗര്ഭനിര്ഗമസ്തസ്മിന് ഗര്ഭനിര്ഗമേ| പ്രഗാഢമിത്യത്ര പ്രവാഹേഥാ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| ആവിശല്യഭാവാദിതി ശല്യഗ്രഹണമപരാസഹിതഗര്ഭപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| അകാലേത്യാദി| വ്യസ്തഹനും വിഘടിതമുഖസന്ധിമ്| ഊര്ധ്വാഭിഘാതിനമ് ഊര്ധ്വജത്രുഗതരോഗിണമ്| ഉപദ്രുതമ് ഉപദ്രവൈര്വ്യാപ്തമ്| വികടമ് അയഥാസ്ഥാനനിവേശിതാവയവമ്||൯||
Adhikarana ൮ (൧൦) · Śloka ൧൦
തത്ര പ്രതിലോമമനുലോമയേത്, പ്രാഞ്ജലമാകര്ഷേത് ||൧൦||
तत्र प्रतिलोममनुलोमयेत्, प्राञ्जलमाकर्षेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| പ്രതിലോമതാ ചാനേകപ്രകാരാ മൂഢഗര്ഭനിദാനോക്തയാ ദിശാ ജ്ഞാതവ്യാ| അനുലോമയേദിതി മൂഢഗര്ഭചികിത്സിതോക്തപ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| അപ്രതിലോമം തു പ്രാഞ്ജലമാകര്ഷേത്||൧൦||
Adhikarana ൯ (൧൧) · Śloka ൧൧
ഗര്ഭസങ്ഗേ തു യോനിം ധൂപയേത് കൃഷ്ണസര്പനിര്മോകേണ പിണ്ഡീതകേന വാ, ബധ്നീയാദ്ധിരണ്യപുഷ്പീമൂലം ഹസ്തപാദയോഃ, ധാരയേത് സുവര്ചലാം വിശല്യാം വാ ||൧൧||
गर्भसङ्गे तु योनिं धूपयेत् कृष्णसर्पनिर्मोकेण पिण्डीतकेन वा, बध्नीयाद्धिरण्यपुष्पीमूलं हस्तपादयोः, धारयेत् सुवर्चलां विशल्यां वा ||११||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭസങ്ഗേ ത്വിത്യാദി| ഹിരണ്യപുഷ്പീ കലികാരികാ, സുവര്ചലാ സൂര്യഭക്താ, വിശല്യാ പാടലാ||൧൧||
Adhikarana ൧൦ (൧൨) · Śloka ൧൨
അഥ ജാതസ്യോല്ബം മുഖം ച സൈന്ധവസര്പിഷാ വിശോധ്യ, ഘൃതാക്തം മൂര്ധ്നി പിചും ദദ്യാത്; തതോ നാഭിനാഡീമഷ്ടാങ്ഗുലമായമ്യ സൂത്രേണ ബദ്ധ്വാ ഛേദയേത്, തത്സൂത്രൈകദേശം ച കുമാരസ്യ ഗ്രീവായാം സമ്യഗ് ബധ്നീയാത് ||൧൨||
अथ जातस्योल्बं मुखं च सैन्धवसर्पिषा विशोध्य, घृताक्तं मूर्ध्नि पिचुं दद्यात्; ततो नाभिनाडीमष्टाङ्गुलमायम्य सूत्रेण बद्ध्वा छेदयेत्, तत्सूत्रैकदेशं च कुमारस्य ग्रीवायां सम्यग् बध्नीयात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി| ഉല്ബം ജരായും, വിശോധ്യ അപനീയ; മുഖം ച വിശോധ്യ നിര്മലീകൃത്യ, തദപി മുഖകണ്ഠഗതജരായുകഫാപനയനേന| തദുക്തം- “ജരായുണാ മുഖേ ച്ഛന്നേ കണ്ഠേ ച കഫവേഷ്ടിതേ” (ശാ.൨) ഇതി| ബ്രഹ്മദേവസ്തു ഘൃതാക്തമിതി പദം പരിത്യജ്യ പിചും ദദ്യാദിത്യത്ര ‘ബലാതൈലാക്തമിതി ശേഷഃ’ ഇതി വ്യാഖ്യാതി| തതോ നാഭിനാഡീമിതി ആയമ്യ ആകൃഷ്യ, ഗ്രീവായാം സമ്യഗ്ബധ്നീയാത് സ്രാവപരിഹാരാര്ഥം; ഗയീ തു ‘ഗര്ഭനാഡീമഷ്ടാങ്ഗുലമായമ്യ നാതിഗാഢം നാതിശിഥിലമഗ്രേ സൂത്രേണാബധ്യ വര്ധയിത്വാ കുഷ്ഠതൈലേന സിക്ത്വാऽപത്യമാശ്വാസ്യ മധുസര്പിര്മിശ്രമങ്ഗുല്യാऽനാമികയാ കനകചൂര്ണം ലേഹയേത്’- ഇതി പഠതി||൧൨||
Adhikarana ൧൧ (൧൩) · Śloka ൧൩
അഥ കുമാരം ശീതാഭിരദ്ഭിരാശ്വാസ്യ ജാതകര്മണി കൃതേ മധുസര്പിരനന്തചൂര്ണമങ്ഗുല്യാऽനാമികയാ ലേഹയേത്; തതോ ബലാതൈലേനാഭ്യജ്യ, ക്ഷീരവൃക്ഷകഷായേണ സര്വഗന്ധോദകേന വാ രൂപ്യഹേമപ്രതപ്തേന വാ വാരിണാ സ്നാപയേദേനം കപിത്ഥപത്രകഷായേണ വാ കോഷ്ണേന യഥാകാലം യഥാദോഷം യഥാവിഭവം ച ||൧൩||
अथ कुमारं शीताभिरद्भिराश्वास्य जातकर्मणि कृते मधुसर्पिरनन्तचूर्णमङ्गुल्याऽनामिकया लेहयेत्; ततो बलातैलेनाभ्यज्य, क्षीरवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा रूप्यहेमप्रतप्तेन वा वारिणा स्नापयेदेनं कपित्थपत्रकषायेण वा कोष्णेन यथाकालं यथादोषं यथाविभवं च ||१३||
🔊 Audio coming soon
അഥ കുമാരമിത്യാദി| ആശ്വാസ്യ യോനിയന്ത്രപീഡനമൂര്ച്ഛിതമ്| അനന്തചൂര്ണം സുവര്ണചൂര്ണം, തേന മിശ്രം മധ്വാദി ലേഹയേത്| ചൂര്ണപ്രമാണം തു ജാതമാത്രസ്യ ഗുഞ്ജാമാത്രമ്| സര്വഗന്ധാ ഏലാദികാഃ| യഥാകാലം കാലാനതിക്രമേണ| കോഷ്ണേന ഈഷദുഷ്ണേന| യഥാദോഷം ദോഷാനതിക്രമേണ| ക്ഷീരിവൃക്ഷകഷായേണ പിത്തഘ്നേന, സര്വഗന്ധോദകേന വാ വാതഘ്നേന, വിഭവാനതിക്രമേണ രൂപ്യഹേമതപ്തേന വാരിണാ, കപിത്ഥപത്രകഷായേണ വാ സ്നാപയേത്| അത്ര കേഷുചിത് പുസ്തകേഷു തു “മധുസര്പിരനന്താബ്രാഹ്മീരസേന സുവര്ണചൂര്ണമങ്ഗുല്യാऽനാമികയാ ലേഹയേത്”- ഇത്യയം പാഠോ ദൃശ്യതേ, പരമസൌ ടീകാകാരൈര്ന വ്യാഖ്യാതഃ| വൃദ്ധവാഗ്ഭടേന ത്വന്യഥാ പ്രാശനമഭിഹിതം; യഥാ- “ഐന്ദ്രീബ്രാഹ്മീശങ്ഖപുഷ്പീവചാകല്കം മധുഘൃതോപേതം ഹരേണുമാത്രം കുശാഭിമന്ത്രിതം സൌവര്ണേനാശ്വത്ഥപത്രേണ വാ മേധായുര്ബലജനനം പ്രാശയേദ് ബ്രാഹ്മീവചാനന്താശതാവര്യന്യതമചൂര്ണം വാ” (അ.സം.ഉ.൧)- ഇതി||൧൩||
Adhikarana ൧൨ (൧൪-൧൫) · Śloka ൧൫
ധമനീനാം ഹൃദിസ്ഥാനാം വിവൃതത്വാദനന്തരമ് | ചതൂരാത്രാത്ത്രിരാത്രാദ്വാ സ്ത്രീണാം സ്തന്യം പ്രവര്തതേ ||൧൪|| തസ്മാത് പ്രഥമേऽഹ്നി മധുസര്പിരനന്തമിശ്രം മന്ത്രപൂതം ത്രികാലം പായയേത്, ദ്വിതീയേ ലക്ഷ്മണാസിദ്ധം സര്പിഃ, തൃതീയേ ച; തതഃ പ്രാങ്നിവാരിതസ്തന്യം മധുസര്പിഃ സ്വപാണിതലസമ്മിതം ദ്വികാലം പായയേത് ||൧൫||
धमनीनां हृदिस्थानां विवृतत्वादनन्तरम् | चतूरात्रात्त्रिरात्राद्वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते ||१४|| तस्मात् प्रथमेऽह्नि मधुसर्पिरनन्तमिश्रं मन्त्रपूतं त्रिकालं पाययेत्, द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं सर्पिः, तृतीये च; ततः प्राङ्निवारितस्तन्यं मधुसर्पिः स्वपाणितलसम्मितं द्विकालं पाययेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
മധുസര്പിര്മിശ്രം സുവര്ണചൂര്ണ കുതോ ലേഹയിതവ്യമിത്യാഹ- ധമനീനാമിത്യാദി| അനന്തമിശ്രമ് അനന്തസ്യ സുവര്ണസ്യ ഗുഞ്ജാപ്രമാണേന മിശ്രിതമ്| മധുസര്പിഷശ്ച മാനം വക്ഷ്യമാണം സ്വപാണിതലസമ്മിതം ബോദ്ധവ്യമ്| തത ഇത്യാദി| തതശ്ചതുര്ഥേ ദിവസേ പ്രാതര്മധ്യാഹ്നാദിലക്ഷണേ മധുസര്പിഃ പ്രാശയേത്, തദനന്തരം ചതുര്ഥദിവസസ്യ തൃതീയകാലമാരഭ്യ പഞ്ചമാദിദിവസേഷു യഥേഷ്ടം സ്തന്യപാനം കാരയേത്| കം? ബാലം; കിംവിശിഷ്ടം? പ്രാങ്നിവാരിതസ്തന്യം; പ്രാക് പുര്വം നിവാരിതം സ്തന്യം യസ്യ തം; വൃദ്ധവാഗ്ഭടേ ച “അനന്താമിശ്രേ മധുസര്പിഷീ” (അ.സം.ഉ.൧) ഇതി പാഠഃ, തത്ര ചാനന്താ ദൂര്വാ വ്യാഖ്യാതാ||൧൪-൧൫||
Adhikarana ൧൩ (൧൬) · Śloka ൧൬
അഥ സൂതികാം ബലാതൈലാഭ്യക്താം വാതഹരൌഷധനിഷ്ക്വാഥേനോപചരേത് | സശേഷദോഷാം തു തദഹഃ പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലഹസ്തിപിപ്പലീചിത്രകശൃങ്ഗവേരചൂര്ണം ഗുഡോദകേനോഷ്ണേന പായയേത്, ഏവം ദ്വിരാത്രം ത്രിരാത്രം വാ കുര്യാദാദുഷ്ടശോണിതാത് | വിശുദ്ധേ തതോ വിദാരിഗന്ധാദിസിദ്ധാം സ്നേഹയവാഗൂം ക്ഷീരയവാഗൂം വാ പായയേത്ത്രിരാത്രമ് | തതോ യവകോലകുലത്ഥസിദ്ധേന ജാങ്ഗലരസേന ശാല്യോദനം ഭോജയേദ്ബലമഗ്നിബലം ചാവേക്ഷ്യ | അനേന വിധിനാऽധ്യര്ധമാസമുപസംസ്കൃതാ വിമുക്താഹാരാചാരാ വിഗതസൂതികാഭിധാനാ സ്യാത്, പുനരാര്തവദര്ശനാദിത്യേകേ ||൧൬||
अथ सूतिकां बलातैलाभ्यक्तां वातहरौषधनिष्क्वाथेनोपचरेत् | सशेषदोषां तु तदहः पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरचूर्णं गुडोदकेनोष्णेन पाययेत्, एवं द्विरात्रं त्रिरात्रं वा कुर्यादादुष्टशोणितात् | विशुद्धे ततो विदारिगन्धादिसिद्धां स्नेहयवागूं क्षीरयवागूं वा पाययेत्त्रिरात्रम् | ततो यवकोलकुलत्थसिद्धेन जाङ्गलरसेन शाल्योदनं भोजयेद्बलमग्निबलं चावेक्ष्य | अनेन विधिनाऽध्यर्धमासमुपसंस्कृता विमुक्ताहाराचारा विगतसूतिकाभिधाना स्यात्, पुनरार्तवदर्शनादित्येके ||१६||
🔊 Audio coming soon
അഥ സൂതികാമിത്യാദി| വാതഹരൌഷധാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി| ഉപചരേത് ‘പാനപരിഷേകാദിഭിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| സശേഷദോഷാമിത്യത്ര ദോഷശബ്ദോ രക്തവചനഃ| തതസ്തൃതീയേ ചതുര്ഥേ വാ ദിനേ വിശുദ്ധേ ശോണിതേ വിദാരീഗന്ധാദിക്വാഥേന സിദ്ധാം സ്നേഹബഹുലാം യവാഗൂമഗ്നിബലമവേക്ഷ്യ ക്ഷീരയവാഗൂം വാ പായയേത്| അധ്യര്ധമാസം ത്രീണി പക്ഷാണി||൧൬||
Adhikarana ൧൪ (൧൭) · Śloka ൧൭
ധന്വഭൂമിജാതാം തു സൂതികാം ഘൃതതൈലയോരന്യതരസ്യ മാത്രാം പായയേത് പിപ്പല്യാദികഷായാനുപാനാം, സ്നേഹനിത്യാ ച സ്യാത്ത്രിരാത്രം പഞ്ചരാത്രം വാ ബലവതീ ; അബലാം യവാഗൂം പായയേത്ത്രിരാത്രം പഞ്ചരാത്രം വാ | അത ഊര്ധ്വം സ്നിഗ്ധേനാന്നസംസര്ഗേണോപചരേത് ||൧൭||
धन्वभूमिजातां तु सूतिकां घृततैलयोरन्यतरस्य मात्रां पाययेत् पिप्पल्यादिकषायानुपानां, स्नेहनित्या च स्यात्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा बलवती ; अबलां यवागूं पाययेत्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा | अत ऊर्ध्वं स्निग्धेनान्नसंसर्गेणोपचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ധന്വേത്യാദി| ജാങ്ഗലദേശജാതാം തു സൂതികാം ബുഭുക്ഷായുതാം സാത്മ്യാനുരോധേന ഘൃതസ്യ തൈലസ്യ വാ മാത്രാമഹഃപരിണാമിനീം പായയേത്| ജീര്ണേ തു സ്നേഹേ പൂര്വോക്തൌഷധസാധിതാം മാത്രയാ പേയാം വാ പായയേത്| സ്നേഹനിത്യാ ച സ്യാദഭ്യങ്ഗാദിഷു| കിയന്തി ദിനാനി ഘൃതതൈലയോരന്യതരമാത്രാം പായയേദിത്യാശങ്ക്യാഹ- ത്രിരാത്രമിത്യാദി| ബലവതീ ബലയുക്താ സൂതികാ| ബലഹീനായാശ്ച കിം കര്തവ്യമിത്യാശങ്ക്യാഹ- അബലാമിത്യാദി| യവാഗൂമിതി ‘പൂര്വോക്തൌഷധസാധിതാം സ്നേഹയുക്താമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| സ്നേഹപാനയവാഗൂപാനാഭ്യാം പ്രേരിതത്രിരാത്രപഞ്ചരാത്രാദൂര്ധ്വം സ്നിഗ്ധേന പേയാദിക്രമേണ വഹ്നേര്ബലസ്യ ച ബൃംഹണാര്ഥം വാതജയാര്ഥം ചോപചരേത്| അത്രാര്ഥേ വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “അഥ സൂതികാം ബലാതൈലേനാഭ്യജ്യാത്, ബുഭുക്ഷിതാം ച പഞ്ചകോലചൂര്ണേന യവാന്യുപകുഞ്ചികാചവ്യചിത്രകവ്യോഷസൈന്ധവചൂര്ണേന വാ യുക്താമഹഃപരിണാമിനീം യഥാസാത്മ്യം സ്നേഹമാത്രാം പായയേത്, സ്നേഹായോഗ്യാം വാതഹരൌഷധക്വാഥം ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലീക്വാഥം വാ; പീതവത്യാശ്ച യമകേനാഭ്യജ്യ വേഷ്ടയേദുദരം വസ്ത്രേണ, തഥാ ന വായുരുദരേ വികൃതിമുത്പാദയത്യനവകാശത്വാത്, ജീര്ണേ തു സ്നേഹേ പൂര്വൌഷധൈരേവ സിദ്ധാം വിദാര്യാദിഗണക്വാഥേന വാ ക്ഷീരേണ യവാഗൂം സുസ്വിന്നാം ദ്രവാം മാത്രയാ പായയേത്” (അ.സം.ശാ.൩)- ഇതി||൧൭||
Adhikarana ൧൫ (൧൮) · Śloka ൧൮
പ്രായശശ്ചൈനാം പ്രഭൂതേനോഷ്ണോദകേന പരിഷിഞ്ചേത്, ക്രോധായാസമൈഥുനാദീംശ്ച പരിഹരേത് ||൧൮||
प्रायशश्चैनां प्रभूतेनोष्णोदकेन परिषिञ्चेत्, क्रोधायासमैथुनादींश्च परिहरेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
അപരമപി പ്രസൂതാമധികൃത്യ സാമാന്യേന ക്രിയാവിശേഷമാഹ- പ്രായശശ്ചേത്യാദി| ഏനാം സ്ത്രിയം; പരിഷിഞ്ചേദ് ധാരയാ, ഗര്ഭക്ഷോഭകൃതരക്തസ്രാവണാര്ഥം വാതജയാര്ഥം ച| ആയാസോ വ്യായാമഃ, മൈഥുനം പുരുഷസേവാ, ക്രോധാദയഃ പഞ്ചദശ ആതുരോപദ്രവചികിത്സിതോക്താഃ||൧൮||
Adhikarana ൧൬ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
മിഥ്യാചാരാത് സൂതികായാ യോ വ്യാധിരുപജായതേ | സ കൃച്ഛ്രസാധ്യോऽസാധ്യോ വാ ഭവേദത്യപതര്പണാത് ||൧൯|| തസ്മാത്താം ദേശകാലൌ ച വ്യാധിസാത്മ്യേന കര്മണാ | പരീക്ഷ്യോപചരേന്നിത്യമേവം നാത്യയമാപ്നുയാത് ||൨൦||
मिथ्याचारात् सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते | स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेदत्यपतर्पणात् ||१९|| तस्मात्तां देशकालौ च व्याधिसात्म्येन कर्मणा | परीक्ष्योपचरेन्नित्यमेवं नात्ययमाप्नुयात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താഹാരാചാരവ്യതിക്രമേണ കിം ഭവതീത്യാഹ- മിഥ്യാചാരാദിത്യാദി| അത്യപതര്പണാദിതി അസാധ്യഭവനേ ഹേതുഃ| താം പ്രസൂതാം, ദേശകാലൌ പരീക്ഷ്യ വ്യാധിസാത്മ്യേന കര്മണാ നിത്യമുപചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| അത്യയോ വിനാശഃ| ഗയീ തു ‘ദേശകാലൌകവ്യാധിസാത്മ്യേന കര്മണാ’ ഇതി പഠിത്വാ ദേശാദിഭിഃ സഹ പൃഥക് സാത്മ്യശബ്ദം സമ്ബധ്നാതി; ഓകസാത്മ്യമഭ്യാസസാത്മ്യം, ഓകശബ്ദോऽയമ് ‘ഉച’ സമവായ ഇത്യനേന ധാതുനാ വ്യുത്പാദിത ഇതി വ്യാഖ്യാതി||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൭ (൨൧) · Śloka ൨൧
അഥാപരാऽപതന്ത്യാനാഹാധ്മാനൌ കുരുതേ, തസ്മാത് കണ്ഠമസ്യാഃ കേശവേഷ്ടിതയാऽങ്ഗുല്യാ പ്രമൃജേത്, കടുകാലാബുകൃതവേധനസര്ഷപസര്പനിര്മോകൈര്വാ കടുതൈലവിമിശ്രൈര്യോനിമുഖം ധൂപയേത്, ലാങ്ഗലീമൂലകല്കേന വാऽസ്യാഃ പാണിപാദതലമാലിമ്പേത്, മൂര്ധ്നി വാऽസ്യാ മഹാവൃക്ഷക്ഷീരമനുസേചയേത്, കുഷ്ഠലാങ്ഗലീമൂലകല്കം വാ മദ്യമൂത്രയോരന്യതരേണ പായയേത്, ശാലമൂലകല്കം വാ പിപ്പല്യാദിം വാ മദ്യേന, സിദ്ധാര്ഥകകുഷ്ഠലാങ്ഗലീമഹാവൃക്ഷക്ഷീരമിശ്രേണ സുരാമണ്ഡേന വാऽऽസ്ഥാപയേത്, ഏതൈരേവ സിദ്ധേന സിദ്ധാര്ഥകതൈലേനോത്തരബസ്തിം ദദ്യാത്, സ്നിഗ്ധേന വാ കൃത്തനഖേന ഹസ്തേനാപഹരേത് ||൨൧||
अथापराऽपतन्त्यानाहाध्मानौ कुरुते, तस्मात् कण्ठमस्याः केशवेष्टितयाऽङ्गुल्या प्रमृजेत्, कटुकालाबुकृतवेधनसर्षपसर्पनिर्मोकैर्वा कटुतैलविमिश्रैर्योनिमुखं धूपयेत्, लाङ्गलीमूलकल्केन वाऽस्याः पाणिपादतलमालिम्पेत्, मूर्ध्नि वाऽस्या महावृक्षक्षीरमनुसेचयेत्, कुष्ठलाङ्गलीमूलकल्कं वा मद्यमूत्रयोरन्यतरेण पाययेत्, शालमूलकल्कं वा पिप्पल्यादिं वा मद्येन, सिद्धार्थककुष्ठलाङ्गलीमहावृक्षक्षीरमिश्रेण सुरामण्डेन वाऽऽस्थापयेत्, एतैरेव सिद्धेन सिद्धार्थकतैलेनोत्तरबस्तिं दद्यात्, स्निग्धेन वा कृत्तनखेन हस्तेनापहरेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
അഥാപരേത്യാദി| കൃതവേധനഃ കോശാതകഃ| ‘ശാലമൂലകല്കം’ ഇത്യത്ര ‘ശാലിമൂലകല്കം’ ഇതി കേചിത്||൨൧||
Adhikarana ൧൮ (൨൨) · Śloka ൨൨
പ്രജാതായാശ്ച നാര്യാ രൂക്ഷശരീരായാസ്തീക്ഷ്ണൈരവിശോധിതം രക്തം വായുനാ തദ്ദേശഗതേനാതിസംരുദ്ധം നാഭേരധഃ പാര്ശ്വയോര്ബസ്തൌ ബസ്തിശിരസി വാ ഗ്രന്ഥിം കരോതി; തതശ്ച നാഭിബസ്ത്യുദരശൂലാനി ഭവന്തി, സൂചീഭിരിവ നിസ്തുദ്യതേ ഭിദ്യതേ ദീര്യത ഇവ ച പക്വാശയഃ, സമന്താദാധ്മാനമുദരേ മൂത്രസങ്ഗശ്ച ഭവതീതി മക്കല്ലലക്ഷണമ് | തത്ര വീരതര്വാദിസിദ്ധം ജലമുഷകാദിപ്രതീവാപം പായയേത്, യവക്ഷാരചൂര്ണം വാ സുഖോദകേന പിപ്പല്യാദിക്വാഥേന വാ, പിപ്പല്യാദിചൂര്ണം വാ സുരാമണ്ഡേന, വരുണാദിക്വാഥം വാ പഞ്ചകോലൈലാപ്രതീവാപം, പൃഥക്പര്ണ്യാദിക്വാഥം വാ ഭദ്രദാരുമരിചസംസൃഷ്ടം, പുരാണഗുഡം വാ ത്രികടുകചതുര്ജാതകകുസ്തുമ്ബുരുമിശ്രം ഖാദേത്, അച്ഛം വാ പിബേദരിഷ്ടമിതി ||൨൨||
प्रजातायाश्च नार्या रूक्षशरीरायास्तीक्ष्णैरविशोधितं रक्तं वायुना तद्देशगतेनातिसंरुद्धं नाभेरधः पार्श्वयोर्बस्तौ बस्तिशिरसि वा ग्रन्थिं करोति; ततश्च नाभिबस्त्युदरशूलानि भवन्ति, सूचीभिरिव निस्तुद्यते भिद्यते दीर्यत इव च पक्वाशयः, समन्तादाध्मानमुदरे मूत्रसङ्गश्च भवतीति मक्कल्ललक्षणम् | तत्र वीरतर्वादिसिद्धं जलमुषकादिप्रतीवापं पाययेत्, यवक्षारचूर्णं वा सुखोदकेन पिप्पल्यादिक्वाथेन वा, पिप्पल्यादिचूर्णं वा सुरामण्डेन, वरुणादिक्वाथं वा पञ्चकोलैलाप्रतीवापं, पृथक्पर्ण्यादिक्वाथं वा भद्रदारुमरिचसंसृष्टं, पुराणगुडं वा त्रिकटुकचतुर्जातककुस्तुम्बुरुमिश्रं खादेत्, अच्छं वा पिबेदरिष्टमिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
പ്രജാതായാ ഇത്യാദി| പ്രജാതായാഃ പ്രജനനശോണിതസഞ്ജനിതശൂലോ മക്കല്ലഃ; അവരുദ്ധരക്തപാകജനിതോ വിദ്രധിരപി മക്കല്ലഃ, കാര്യേ കാരണോപചാരാത്| മക്കല്ലചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| ജലം ക്വാഥമ്| യവക്ഷാരചൂര്ണം സുഖോദകേന മന്ദാഗ്നൌ, കഫപ്രകൃതീനാം പിപ്പല്യാദിക്വാഥേന, ഏവമന്യേऽപി യോഗാ ദോഷാദീനവേക്ഷ്യ യോജനീയാഃ| അച്ഛം കേവലമ്| അരിഷ്ടമ് അഭയാരിഷ്ടാദികമ്||൨൨||
Adhikarana ൧൯ (൨൩) · Śloka ൨൩
അഥ ബാലം ക്ഷൌമപരിവൃതം ക്ഷൌമവസ്ത്രാസ്തൃതായാം ശയ്യായാം ശായയേത്, പീലുബദരീനിമ്ബപരൂഷകശാഖാഭിശ്ചൈനം പരിവീജയേത്, മൂര്ധ്നി ചാസ്യാഹരഹസ്തൈലപിചുമവചാരയേത്, ധൂപയേച്ചൈനം രക്ഷോഘ്നൈര്ധൂപൈഃ, രക്ഷോഘ്നാനി ചാസ്യ പാണിപാദശിരോഗ്രീവാസ്വവസൃജേത്, തിലാതസീസര്ഷപകണാംശ്ചാത്ര പ്രകിരേത്, അധിഷ്ഠാനേ ചാഗ്നിം പ്രജ്വാലയേത്, വ്രണിതോപാസനീയം ചാവേക്ഷേത ||൨൩||
अथ बालं क्षौमपरिवृतं क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्, पीलुबदरीनिम्बपरूषकशाखाभिश्चैनं परिवीजयेत्, मूर्ध्नि चास्याहरहस्तैलपिचुमवचारयेत्, धूपयेच्चैनं रक्षोघ्नैर्धूपैः, रक्षोघ्नानि चास्य पाणिपादशिरोग्रीवास्ववसृजेत्, तिलातसीसर्षपकणांश्चात्र प्रकिरेत्, अधिष्ठाने चाग्निं प्रज्वालयेत्, व्रणितोपासनीयं चावेक्षेत ||२३||
🔊 Audio coming soon
അഥ ബാലമിത്യാദി| ക്ഷൌമം ദുകൂലമ്| രക്ഷോഘ്നൈധൂപൈര്വചാദിഭിഃ| അധിഷ്ഠാനേ സൂതികാഗാരേ| വ്രണിതോപാസനീയം ചാവേക്ഷേതേതി തേന പ്രാക്ശീര്ഷശയനമജസ്രദീപസ്രഗ്ദാമാദി സര്വമത്രാപി തത്രോക്തം വേദിതവ്യമ്||൨൩||
Adhikarana ൨൦ (൨൪) · Śloka ൨൪
തതോ ദശമേऽഹനി മാതാപിതരൌ കൃതമങ്ഗലകൌതുകൌ സ്വസ്തിവാചനം കൃത്വാ നാമ കുര്യാതാം യദഭിപ്രേതം നക്ഷത്രനാമ വാ ||൨൪||
ततो दशमेऽहनि मातापितरौ कृतमङ्गलकौतुकौ स्वस्तिवाचनं कृत्वा नाम कुर्यातां यदभिप्रेतं नक्षत्रनाम वा ||२४||
🔊 Audio coming soon
തത ഇത്യാദി| നക്ഷത്രനാമേതി നക്ഷത്രദേവതാകൃതം നാമേത്യര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana ൨൧ (൨൫-൨൭) · Śloka ൨൭
തതോ യഥാവര്ണം ധാത്രീമുപേയാന്മധ്യമപ്രമാണാം മധ്യമവയസ്കാ(സാ)മരോഗാം ശീലവതീമചപലാമലോലുപാമകൃശാമസ്ഥൂലാം പ്രസന്നക്ഷീരാമലമ്ബൌഷ്ഠീമലമ്ബോര്ധ്വസ്തനീമവ്യങ്ഗാമവ്യസനിനീം ജീവദ്വത്സാം ദോഗ്ധ്രീം വത്സലാമക്ഷുദ്രകര്മിണീം കുലേ ജാതാമതോ ഭൂയിഷ്ഠൈശ്ച ഗുണൈരന്വിതാം ശ്മാമാമാരോഗ്യബലവൃദ്ധയേ ബാലസ്യ | തത്രോര്ധ്വസ്തനീ കരാലം കുര്യാത്, ലമ്ബസ്തനീ നാസികാമുഖം ഛാദയിത്വാ മരണമാപാദയേത് | തതഃ പ്രശസ്തായാം തിഥൌ ശിരഃസ്നാതമഹതവാസസമുദങ്മുഖം ശിശുമുപവേശ്യ ധാത്രീം പ്രാങ്മുഖീം ചോപവേശ്യ ദക്ഷിണം സ്തനം ധൌതമീഷത്പരിസ്രുതമഭിമന്ത്ര്യ മന്ത്രേണാനേന പായയേത് ||൨൫|| ‘ചത്വാരഃ സാഗരാസ്തുഭ്യം സ്തനയോഃ ക്ഷീരവാഹിനഃ | ഭവന്തു സുഭഗേ നിത്യം ബാലസ്യ ബലവൃദ്ധയേ ||൨൬|| പയോऽമൃതരസം പീത്വാ കുമാരസ്തേ ശുഭാനനേ | ദീര്ഘമായുരവാപ്നോതു ദേവാഃ പ്രാശ്യാമൃതം യഥാ ||൨൭||
ततो यथावर्णं धात्रीमुपेयान्मध्यमप्रमाणां मध्यमवयस्का(सा)मरोगां शीलवतीमचपलामलोलुपामकृशामस्थूलां प्रसन्नक्षीरामलम्बौष्ठीमलम्बोर्ध्वस्तनीमव्यङ्गामव्यसनिनीं जीवद्वत्सां दोग्ध्रीं वत्सलामक्षुद्रकर्मिणीं कुले जातामतो भूयिष्ठैश्च गुणैरन्वितां श्मामामारोग्यबलवृद्धये बालस्य | तत्रोर्ध्वस्तनी करालं कुर्यात्, लम्बस्तनी नासिकामुखं छादयित्वा मरणमापादयेत् | ततः प्रशस्तायां तिथौ शिरःस्नातमहतवाससमुदङ्मुखं शिशुमुपवेश्य धात्रीं प्राङ्मुखीं चोपवेश्य दक्षिणं स्तनं धौतमीषत्परिस्रुतमभिमन्त्र्य मन्त्रेणानेन पाययेत् ||२५|| ‘चत्वारः सागरास्तुभ्यं स्तनयोः क्षीरवाहिनः | भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्य बलवृद्धये ||२६|| पयोऽमृतरसं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने | दीर्घमायुरवाप्नोतु देवाः प्राश्यामृतं यथा ||२७||
🔊 Audio coming soon
തത ഇത്യാദി| യഥാവര്ണമിതി ബ്രാഹ്മണസ്യ ബ്രാഹ്മണീം, ക്ഷത്രിയസ്യ ക്ഷത്രിയാമിത്യാദി| ധാത്രീമുപേയാത് സ്തനദായിനീം സമീപം ഗച്ഛേത്, ‘ഭിഷക് ബാലഗ്രാഹകോ വാ’ ഇതി ശേഷഃ| ശ്യാമാ ഹി പ്രായശഃ പ്രചുരക്ഷീരാ ഭവതി| ഉക്തവിപര്യാസേന ദോഷസ്യ ദിങ്മാത്രം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ഇതിശബ്ദോऽയമേവമ്പ്രകാരേ, തേനാന്യേऽപി ദോഷാ ഏവമ്പ്രകാരാഃ സ്വയമപ്യൂഹ്യ ജ്ഞാതവ്യാഃ| അഭിമന്ത്രണമാഹ- ചത്വാര ഇത്യാദി||൨൫-൨൭||
Adhikarana ൨൨ (൨൮) · Śloka ൨൮
അതോऽന്യഥാ നാനാസ്തന്യോപയോഗസ്യാസാത്മ്യാദ്വ്യാധിജന്മ ഭവതി ||൨൮||
अतोऽन्यथा नानास्तन्योपयोगस्यासात्म्याद्व्याधिजन्म भवति ||२८||
🔊 Audio coming soon
നിയതധാത്ര്യാ അഭാവേ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- അതോऽന്യഥേത്യാദി||൨൮||
Adhikarana ൨൩ (൨൯) · Śloka ൨൯
അപരിസ്രുതേऽപ്യതിസ്തബ്ധസ്തന്യപൂര്ണസ്തനപാനാദുത്സുഹിതസ്രോതസഃ ശിശോഃ കാസശ്വാസവമീപ്രാദുര്ഭാവഃ | തസ്മാദേവംവിധാനാം സ്തന്യം ന പായയേത് ||൨൯||
अपरिस्रुतेऽप्यतिस्तब्धस्तन्यपूर्णस्तनपानादुत्सुहितस्रोतसः शिशोः कासश्वासवमीप्रादुर्भावः | तस्मादेवंविधानां स्तन्यं न पाययेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
കുത ഈഷത്പരിസ്രുതം സ്തന്യം പായയേദിത്യാശങ്ക്യ തദ്വിപര്യയേ ദോഷം വക്തുമാഹ- അപരിസ്രുത ഇത്യാദി| ഉത്സുഹിതസ്രോതസ ഇതി ഊര്ധ്വപൂരിതസ്രോതസ ഇത്യര്ഥഃ| ‘ഉത്സ്നുഹിതസ്രോതസ’ ഇതി പാഠേ തു ഊര്ധ്വം സ്രുഹിതമുദ്ഗീര്ണം സ്രോതോ യസ്യേതി സമാസഃ||൨൯||
Adhikarana ൨൪ (൩൦) · Śloka ൩൦
ക്രോധശോകാവാത്സല്യാദിഭിശ്ച സ്ത്രിയാഃസ്തന്യനാശോ ഭവതി | അഥാസ്യാഃ ക്ഷീരജനനാര്ഥം സൌമനസ്യമുത്പാദ്യയവഗോധൂമശാലിഷഷ്ടികമാംസരസസുരാസൌവീരകപിണ്യാകലശുനമത്സ്യകശേരുകശൃങ്ഗാടക- ബിസവിദാരികന്ദമധുകശതാവരീനാലികാലാബൂകാലശാകപ്രഭൃതീനി വിദധ്യാത് ||൩൦||
क्रोधशोकावात्सल्यादिभिश्च स्त्रियाःस्तन्यनाशो भवति | अथास्याः क्षीरजननार्थं सौमनस्यमुत्पाद्ययवगोधूमशालिषष्टिकमांसरससुरासौवीरकपिण्याकलशुनमत्स्यकशेरुकशृङ्गाटक- बिसविदारिकन्दमधुकशतावरीनालिकालाबूकालशाकप्रभृतीनि विदध्यात् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ക്രോധശോകേത്യാദി| അവാത്സല്യമ് അമമത്വമ്| ആദിശബ്ദാല്ലങ്ഘനവ്യായാമാദയഃ| അഥാസ്യാ ഇത്യാദി| നാലികാ ശാകവിശേഷഃ, ‘നാലികേര’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ||൩൦||
Adhikarana ൨൫ (൩൧-൩൩) · Śloka ൩൩
അഥാസ്യാഃ സ്തന്യമപ്സു പരീക്ഷേത; തച്ചേച്ഛീതലമമലം തനു ശങ്ഖാവഭാസമപ്സു ന്യസ്തമേകീഭാവം ഗച്ഛത്യഫേനിലമതന്തുമന്നോത്പ്ലവതേऽവസീദതി വാ തച്ഛുദ്ധമിതി വിദ്യാത്, തേന കുമാരസ്യാരോഗ്യം ശരീരോപചയോ ബലവൃദ്ധിശ്ച ഭവതി | ന ച ക്ഷുധിതശോകാര്തശ്രാന്തപ്രദുഷ്ടധാതുഗര്ഭിണീജ്വരിതാതിക്ഷീണാതിസ്ഥൂലവിദഗ്ധഭക്തവിരുദ്ധാഹാരതര്പിതായാഃ സ്തന്യം പായയേത്; നാജീര്ണൌഷധം ച ബാലം, ദോഷൌഷധമലാനാം തീവ്രവേഗോത്പത്തിഭയാത് ||൩൧|| ഭവന്തി ചാത്ര- ധാത്ര്യാസ്തു ഗുരുഭിര്ഭോജ്യൈര്വിഷമൈര്ദോഷലൈസ്തഥാ | ദോഷാ ദേഹേ പ്രകുപ്യന്തി തതഃ സ്തന്യം പ്രദുഷ്യതി ||൩൨|| മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണ്യാ ദുഷ്ടാ വാതാദയഃ സ്ത്രിയാഃ | ദൂഷയന്തി പയസ്തേന ശാരീരാ വ്യാധയഃ ശിശോഃ | ഭവന്തി കുശലസ്താംശ്ച ഭിഷക് സമ്യഗ്വിഭാവയേത് ||൩൩||
अथास्याः स्तन्यमप्सु परीक्षेत; तच्चेच्छीतलममलं तनु शङ्खावभासमप्सु न्यस्तमेकीभावं गच्छत्यफेनिलमतन्तुमन्नोत्प्लवतेऽवसीदति वा तच्छुद्धमिति विद्यात्, तेन कुमारस्यारोग्यं शरीरोपचयो बलवृद्धिश्च भवति | न च क्षुधितशोकार्तश्रान्तप्रदुष्टधातुगर्भिणीज्वरितातिक्षीणातिस्थूलविदग्धभक्तविरुद्धाहारतर्पितायाः स्तन्यं पाययेत्; नाजीर्णौषधं च बालं, दोषौषधमलानां तीव्रवेगोत्पत्तिभयात् ||३१|| भवन्ति चात्र- धात्र्यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा | दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति ||३२|| मिथ्याहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः | दूषयन्ति पयस्तेन शारीरा व्याधयः शिशोः | भवन्ति कुशलस्तांश्च भिषक् सम्यग्विभावयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
അഥാസ്യാഃ സ്തന്യമിത്യാദി| അവസീദതി വേത്യത്രാപി നിഷേധഃ സമ്ബന്ധനീയഃ||൩൧-൩൩||
Adhikarana ൨൬ (൩൪-൩൬) · Śloka ൩൬
അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗദേശേ തു രുജാ യത്രാസ്യ ജായതേ | മുഹുര്മുഹുഃ സ്പൃശതി തം സ്പൃശ്യമാനേ ച രോദിതി ||൩൪|| നിമീലിതാക്ഷോ മൂര്ധസ്ഥേ ശിരോ രോഗേ ന ധാരയേത് | ബസ്തിസ്ഥേ മൂത്രസങ്ഗാര്തോ രുജാ തൃഷ്യതി മൂര്ച്ഛതി ||൩൫|| വിണ്മൂത്രസങ്ഗവൈവര്ണ്യച്ഛര്ദ്യാധ്മാനാന്ത്രകൂജനൈഃ | കോഷ്ഠേ ദോഷാന് വിജാനീയാത് സര്വത്രസ്ഥാംശ്ച രോദനൈഃ ||൩൬||
अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते | मुहुर्मुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमाने च रोदिति ||३४|| निमीलिताक्षो मूर्धस्थे शिरो रोगे न धारयेत् | बस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्तो रुजा तृष्यति मूर्च्छति ||३५|| विण्मूत्रसङ्गवैवर्ण्यच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनैः | कोष्ठे दोषान् विजानीयात् सर्वत्रस्थांश्च रोदनैः ||३६||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധിസ്വരൂപം പ്രതിപാദയിതുമജ്ഞാനാം ബാലാനാം രോഗജ്ഞാനോപായമാഹ- അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേത്യാദി||൩൪-൩൬||
Adhikarana ൨൭ (൩൭) · Śloka ൩൭
തേഷു യഥാഭിഹിതം മൃദ്വച്ഛേദനീയമൌഷധം മാത്രയാ ക്ഷീരപസ്യ ക്ഷീരസര്പിഷാ സംയുക്തം വിദധ്യാത്, ധാത്ര്യാശ്ച കേവലം, ക്ഷീരാന്നാദസ്യാത്മനി ധാത്ര്യാശ്ച പൂര്വവത്, അന്നാദസ്യ കഷായാദീനാത്മന്യേവ ന ധാത്ര്യാഃ ||൩൭||
तेषु यथाभिहितं मृद्वच्छेदनीयमौषधं मात्रया क्षीरपस्य क्षीरसर्पिषा संयुक्तं विदध्यात्, धात्र्याश्च केवलं, क्षीरान्नादस्यात्मनि धात्र्याश्च पूर्ववत्, अन्नादस्य कषायादीनात्मन्येव न धात्र्याः ||३७||
🔊 Audio coming soon
തേഷു ച രോഗേഷു യഥാവിഹിതം യദ്യദൌഷധം യത്ര യത്ര രോഗേ വിഹിതം തത്തത്തത്ര കുര്യാത്| തദപി മൃദു അതീക്ഷ്ണമ്, അച്ഛേദനീയം കഫമേദസോരച്ഛേദകാരി| മാത്രയാ വക്ഷ്യമാണയാ| ക്ഷീരസര്പിഷാ സഹ ബാലസ്യ ക്ഷീരസര്പിഃസാത്മ്യത്വാത്; ധാത്ര്യാശ്ച കേവലമേവ ന ക്ഷീരയുക്തം നാപി സര്പിര്യുക്തമിത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരാന്നാദസ്യ പൂര്വവത് ക്ഷീരസര്പിഷാ യുക്തം, ധാത്ര്യാസ്തു കേവലമേവ||൩൭||
Adhikarana ൨൮ (൩൮) · Śloka ൩൮
തത്ര മാസാദൂര്ധ്വം ക്ഷീരപായാങ്ഗുലിപര്വദ്വയഗ്രഹണസമ്മിതാമൌഷധമാത്രാം വിദധ്യാത്, കോലാസ്ഥിസമ്മിതാം കല്കമാത്രാം ക്ഷീരാന്നാദായ, കോലസമ്മിതാമന്നാദായേതി ||൩൮||
तत्र मासादूर्ध्वं क्षीरपायाङ्गुलिपर्वद्वयग्रहणसम्मितामौषधमात्रां विदध्यात्, कोलास्थिसम्मितां कल्कमात्रां क्षीरान्नादाय, कोलसम्मितामन्नादायेति ||३८||
🔊 Audio coming soon
താമേവ മാത്രാം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര മാസാദൂര്ധ്വമിത്യാദി| അങ്ഗുലിപര്വദ്വയഗ്രഹണസമ്മിതാമിതി ‘ക്ഷീരാജ്യാലോഡിതൌഷധസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചാന്യഥാऽഭിഹിതം; യഥാ- “പ്രഥമേ മാസി ജാതസ്യ ശിശോര്ഭേഷജരക്തികാ| അവലേഹ്യാ തു കര്തവ്യാ മധുക്ഷീരസിതാഘൃതൈഃ|| ഏകൈകാം വര്ധയേത്താവദ്യാവത് സംവത്സരോ ഭവേത്| തദൂര്ധ്വം മാഷവൃദ്ധിഃ സ്യാദ്യാവത് ഷോഡശകാബ്ദികഃ”- ഇതി||൩൮||
Adhikarana ൨൯ (൩൯) · Śloka ൩൯
യേഷാം ഗദാനാം യേ യോഗാഃ പ്രവക്ഷ്യന്തേऽഗദങ്കരാഃ | തേഷു തത്കല്കസംലിപ്തൌ പായയേത ശിശും സ്തനൌ ||൩൯||
येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः | तेषु तत्कल्कसंलिप्तौ पाययेत शिशुं स्तनौ ||३९||
🔊 Audio coming soon
പ്രകാരാന്തരേണൌഷധോപയോഗമാഹ- യേഷാം ഗദാനാമിത്യാദി||൩൯||
Adhikarana ൩൦ (൪൦-൪൧) · Śloka ൪൧
ഏകം ദ്വേ ത്രീണി ചാഹാനി വാതപിത്തകഫജ്വരേ | സ്തന്യപായാഹിതം സര്പിരിതരാഭ്യാം യഥാര്ഥതഃ ||൪൦|| ന ച തൃഷ്ണാഭയാദത്ര പായയേത ശിശും സ്തനൌ | വിരേകബസ്തിവമനാന്യൃതേ കുര്യാച്ച നാത്യയാത് ||൪൧||
एकं द्वे त्रीणि चाहानि वातपित्तकफज्वरे | स्तन्यपायाहितं सर्पिरितराभ्यां यथार्थतः ||४०|| न च तृष्णाभयादत्र पाययेत शिशुं स्तनौ | विरेकबस्तिवमनान्यृते कुर्याच्च नात्ययात् ||४१||
🔊 Audio coming soon
ജ്വരേ വിശേഷമാഹ- ഏകമിത്യാദി| സ്തന്യപായാഹിതം സര്പിഃ, ‘സാത്മ്യാദ്ദത്തം’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| ഇതരാഭ്യാം ക്ഷീരാന്നാദാന്നാദാഭ്യാം, യഥാര്ഥതോ യഥാപ്രയോജനതഃ, ഹിതം സര്പിരിത്യര്ഥഃ| ന ചേത്യാദി| അത്രേതി ജ്വരേ| അത്യയാദിതി വിനാശകാരകാദ്വികാരാദ്വിനേത്യര്ഥഃ||൪൦-൪൧||
Adhikarana ൩൧ (൪൨) · Śloka ൪൩
മസ്തുലുങ്ഗക്ഷയാദ്യസ്യ വായുസ്താല്വസ്ഥി നാമയേത് | തസ്യ തൃഡ്ദൈന്യയുക്തസ്യ സര്പിര്മധുരകൈഃ ശൃതമ് ||൪൨|| പാനാഭ്യഞ്ജനയോര്യോജ്യം ശീതാമ്ബൂദ്വേജനം തഥാ |൪൩|
मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत् | तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||४२|| पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यं शीताम्बूद्वेजनं तथा |४३|
🔊 Audio coming soon
താലുനി പതിതേ ചികിത്സാമാഹ- മസ്തുലുങ്ഗക്ഷയാദിത്യാദി| മസ്തുലുങ്ഗോऽവിലീനഘൃതാകാരാ മസ്തകമജ്ജാ| മധുരകൈഃ ശൃതമിതി കാകോല്യാദിഭിഃ പക്വമ്| ശീതാമ്ബൂദ്വേജനമിതി ശീതാമ്ബുചുലകൈരാസേചനാത്ത്രാസനമ്||൪൨||-
Adhikarana ൩൨ (൪൩-൪൪) · Śloka ൪൪
വാതേനാധ്മാപിതാം നാഭിം സരുജാം തുണ്ഡിസഞ്ജ്ഞിതാമ് ||൪൩|| മാരുതഘ്നൈഃ പ്രശമയേത് സ്നേഹസ്വേദോപനാഹനൈഃ | ഗുദപാകേ തു ബാലാനാം പിത്തഘ്നീം കാരയേത് ക്രിയാമ് | രസാഞ്ജനം വിശേഷേണ പാനാലേപനയോര്ഹിതമ് ||൪൪||
वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसञ्ज्ञिताम् ||४३|| मारुतघ्नैः प्रशमयेत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः | गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् | रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
വാതേനാധ്മാപിതാമിത്യാദി പാനാലേപനയോര്ഹിതമിത്യന്തം ശ്ലോകദ്വയം നിബന്ധകാരൈര്ന പഠിതമ്||൪൩-൪൪||
Adhikarana ൩൩ (൪൫) · Śloka ൪൫
ക്ഷീരാഹാരായ സര്പിഃ പായയേത് സിദ്ധാര്ഥകവചാമാംസീപയസ്യാപാമാര്ഗശതാവരീസാരിവാബ്രാഹ്മീപിപ്പലീഹരിദ്രാകുഷ്ഠസൈന്ധവസിദ്ധം, ക്ഷീരാന്നാദായ മധുകവചാപിപ്പലീചിത്രകത്രിഫലാസിദ്ധമ്, അന്നാദായ ദ്വിപഞ്ചമൂലീക്ഷീരതഗരഭദ്രദാരുമരിചമധുകവിഡങ്ഗദ്രാക്ഷര്ധിബ്രാഹ്മീസിദ്ധം ; തേനാരോഗ്യബലമേധായൂംഷി ശിശോര്ഭവന്തി ||൪൫||
क्षीराहाराय सर्पिः पाययेत् सिद्धार्थकवचामांसीपयस्यापामार्गशतावरीसारिवाब्राह्मीपिप्पलीहरिद्राकुष्ठसैन्धवसिद्धं, क्षीरान्नादाय मधुकवचापिप्पलीचित्रकत्रिफलासिद्धम्, अन्नादाय द्विपञ्चमूलीक्षीरतगरभद्रदारुमरिचमधुकविडङ्गद्राक्षर्धिब्राह्मीसिद्धं ; तेनारोग्यबलमेधायूंषि शिशोर्भवन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
സര്പിഃസാത്മ്യത്വാദ്ബാലസ്യ സ്വസ്ഥേऽപി സര്പിരേവ ഭേഷജസിദ്ധം ദര്ശയന്നാഹ- ക്ഷീരേത്യാദി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ||൪൫||
Adhikarana ൩൪ (൪൬-൪൭) · Śloka ൪൭
ബാലം പുനര്ഗാത്രസുഖം ഗൃഹ്ണീയാത്, ന ചൈനം തര്ജയേത്, സഹസാ ന പ്രതിബോധയേദ്വിത്രാസഭയാത്, സഹസാ നാപഹരേദുത്ക്ഷിപേദ്വാ വാതാദിവിഘാതഭയാത്, നോപവേശയേത് കൌബ്ജ്യഭയാത്, നിത്യം ചൈനമനുവര്തേത പ്രിയശതൈരജിഘാംസുഃ; ഏവമവിഹതമനാ ഹ്യഭിവര്ധതേ നിത്യമുദഗ്രസത്ത്വസമ്പന്നോ നീരോഗഃ സുപ്രസന്നമനാശ്ച ഭവതി | വാതാതപവിദ്യുത്പ്രഭാപാദപലതാശൂന്യാഗാരനിമ്നസ്ഥാനഗ്രഹച്ഛായാദിഭ്യോ ദുര്ഗ്രഹോപസര്ഗതശ്ച ബാലം രക്ഷേത് ||൪൬|| നാശുചൌ വിസൃജേദ്ബാലം നാകാശേ വിഷമേ ന ച | നോഷ്മമാരുതവര്ഷേഷു രജോധൂമോദകേഷു ച ||൪൭||
बालं पुनर्गात्रसुखं गृह्णीयात्, न चैनं तर्जयेत्, सहसा न प्रतिबोधयेद्वित्रासभयात्, सहसा नापहरेदुत्क्षिपेद्वा वातादिविघातभयात्, नोपवेशयेत् कौब्ज्यभयात्, नित्यं चैनमनुवर्तेत प्रियशतैरजिघांसुः; एवमविहतमना ह्यभिवर्धते नित्यमुदग्रसत्त्वसम्पन्नो नीरोगः सुप्रसन्नमनाश्च भवति | वातातपविद्युत्प्रभापादपलताशून्यागारनिम्नस्थानग्रहच्छायादिभ्यो दुर्ग्रहोपसर्गतश्च बालं रक्षेत् ||४६|| नाशुचौ विसृजेद्बालं नाकाशे विषमे न च | नोष्ममारुतवर्षेषु रजोधूमोदकेषु च ||४७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ബാലേ പരിജനസ്യ കരണീയം നിര്ദിശന്നാഹ- ബാലമിത്യാദി| അനുവര്തേത അനുകൂലയേത്| പ്രിയശതൈര്ബാലക്രീഡനകദാനാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| അജിഘാംസുരിതി അഹന്തുമിച്ഛുഃ സന്, ‘ബാലഗ്രാഹക’ ഇതി ശേഷഃ| ഉക്തപ്രകാരാനുകൂലനേ ഫലമാഹ- ഏവമിത്യാദി| ‘പാദപലതാശൂന്യാഗാര’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘പാദപലതാനാനാഗാരനിമ്നസ്ഥാനഗൃഹച്ഛായാ ’ ഇതി പഠന്തി| നാശുചാവിത്യാദി| വിഷമേ നിമ്നോന്നതപ്രദേശേ||൪൬-൪൭||
Adhikarana ൩൫ (൪൮) · Śloka ൪൮
ക്ഷീരസാത്മ്യതയാ ക്ഷീരമാജം ഗവ്യമഥാപി വാ | ദദ്യാദാസ്തന്യപര്യാപ്തേര്ബാലാനാം വീക്ഷ്യ മാത്രയാ ||൪൮||
क्षीरसात्म्यतया क्षीरमाजं गव्यमथापि वा | दद्यादास्तन्यपर्याप्तेर्बालानां वीक्ष्य मात्रया ||४८||
🔊 Audio coming soon
സ്ത്രീസ്തന്യാഭാവേ ച ക്ഷീരാന്തരം നിര്ദിശന്നാഹ- ക്ഷീരസാത്മ്യതയേത്യാദി| ആസ്തന്യപര്യാപ്തേരിതി യാവത് സ്തന്യസ്യ പുനഃ പര്യാപ്തിഃ പരി സമന്തതോ ഭാവേന പ്രാപ്തിര്ഭവതി, അഥവാ യാവത് സ്തന്യപാനസ്യ യോഗ്യതാ താവദിത്യര്ഥഃ||൪൮||
Adhikarana ൩൬ (൪൯) · Śloka ൪൯
ഷണ്മാസം ചൈനമന്നം പ്രാശയേല്ലഘു ഹിതം ച ||൪൯||
षण्मासं चैनमन्नं प्राशयेल्लघु हितं च ||४९||
🔊 Audio coming soon
അന്നദാനകാലമാഹ- ഷണ്മാസമിത്യാദി| ഗയീ തു ‘ഷണ്മാസാത്’ ഇതി പഠിത്വാ ഷണ്മാസാദൂര്ധ്വമിതി വ്യാഖ്യാതി||൪൯||
Adhikarana ൩൭ (൫൦) · Śloka ൫൦
നിത്യമവരോധരതശ്ച സ്യാത് കൃതരക്ഷ ഉപസര്ഗഭയാത്; പ്രയത്നതശ്ച ഗ്രഹോപസര്ഗേഭ്യോ രക്ഷ്യാ ബാലാ ഭവന്തി ||൫൦||
नित्यमवरोधरतश्च स्यात् कृतरक्ष उपसर्गभयात्; प्रयत्नतश्च ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्या बाला भवन्ति ||५०||
🔊 Audio coming soon
നിത്യമവരോധരത ഇതി സതതം പരിജനാവൃതോऽന്തഃപുരസ്ഥോ വാ, കൃതരക്ഷാക്രിയോ ഭവേത്| കുതഃ കാരണാദിത്യാഹ- ഉപസര്ഗഭയാത്| അസ്യൈവാര്ഥസ്യ പ്രയത്നകരണീയതാം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രയത്നതശ്ചേത്യാദി| രക്ഷ്യാ ഇതി രക്ഷണീയാ ഇത്യര്ഥഃ||൫൦||
Adhikarana ൩൮ (൫൧) · Śloka ൫൧
അഥ കുമാര ഉദ്വിജതേ ത്രസ്യതി രോദിതി നഷ്ടസഞ്ജ്ഞോ ഭവതി നഖദശനൈര്ധാത്രീമാത്മാനം ച പരിണുദതി ദന്താന് ഖാദതി കൂജതി ജൃമ്ഭതേ ഭ്രുവൌ വിക്ഷിപത്യൂര്ധ്വം നിരീക്ഷതേ ഫേനമുദ്വമതി സന്ദഷ്ടൌഷ്ഠഃക്രൂരോ ഭിന്നാമവര്ചാ ദീനാര്തസ്വരോ നിശി ജാഗര്തി ദുര്ബലോ മ്ലാനാങ്ഗോ മത്സ്യച്ഛുച്ഛ്രുന്ദരിമത്കുണഗന്ധോ യഥാ പുരാ ധാത്ര്യാഃ സ്തന്യമഭിലഷതി തഥാ നാഭിലഷതീതി സാമാന്യേന ഗ്രഹോപസൃഷ്ടലക്ഷണമുക്തം, വിസ്തരേണോത്തരേ വക്ഷ്യാമഃ ||൫൧||
अथ कुमार उद्विजते त्रस्यति रोदिति नष्टसञ्ज्ञो भवति नखदशनैर्धात्रीमात्मानं च परिणुदति दन्तान् खादति कूजति जृम्भते भ्रुवौ विक्षिपत्यूर्ध्वं निरीक्षते फेनमुद्वमति सन्दष्टौष्ठःक्रूरो भिन्नामवर्चा दीनार्तस्वरो निशि जागर्ति दुर्बलो म्लानाङ्गो मत्स्यच्छुच्छ्रुन्दरिमत्कुणगन्धो यथा पुरा धात्र्याः स्तन्यमभिलषति तथा नाभिलषतीति सामान्येन ग्रहोपसृष्टलक्षणमुक्तं, विस्तरेणोत्तरे वक्ष्यामः ||५१||
🔊 Audio coming soon
കിം പുനര്ഗ്രഹോപസര്ഗലക്ഷണം തദാഹ- അഥ കുമാര ഇത്യാദി||൫൧||
Adhikarana ൩൯ (൫൨) · Śloka ൫൨
ശക്തിമന്തം ചൈനം ജ്ഞാത്വാ യഥാവര്ണം വിദ്യാം ഗ്രാഹയേത് ||൫൨||
शक्तिमन्तं चैनं ज्ञात्वा यथावर्णं विद्यां ग्राहयेत् ||५२||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ കുമാരസ്യ പുരുഷാര്ഥസാധനഹേതുഭൂതാം ക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- ശക്തിമന്തം ചേത്യാദി| ശക്തിമന്തം വിദ്യാര്ജനക്ലേശക്ഷമമ്| യഥാവര്ണമിതി ബ്രാഹ്മണസ്ത്രയീം, രാജന്യോ ദണ്ഡനീതിം, വൈശ്യോ വാര്താമിതി||൫൨||
Adhikarana ൪൦ (൫൩) · Śloka ൫൩
അഥാസ്മൈ പഞ്ചവിംശതിവര്ഷായ ഷോഡശദശവര്ഷാം പത്നീമാവഹേത് പിത്ര്യധര്മാര്ഥകാമപ്രജാഃ പ്രാപ്സ്യതീതി ||൫൩||
अथास्मै पञ्चविंशतिवर्षाय षोडशदशवर्षां पत्नीमावहेत् पित्र्यधर्मार्थकामप्रजाः प्राप्स्यतीति ||५३||
🔊 Audio coming soon
വിദ്യാഗ്രഹണവദ് പരമപി കുമാരസ്യ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടകാരണസാധനഭൂതം നിര്ദിശന്നാഹ- അഥാസ്മൈ ഇത്യാദി| ആവഹേത് വിദധ്യാത്| കിമര്ഥമിത്യാഹ- പിത്ര്യേത്യാദി| പിതുര്ഹിതം കര്മ പിത്ര്യം ശ്രാദ്ധദാനാദി, ധര്മഃ ശ്രുതിസ്മൃതിവിഹിതം യജ്ഞാദ്യനുഷ്ഠാനമ്, അര്ഥഃ സുവര്ണാദിഃ, കാമഃ സ്വേഷു വിഷയേഷ്വിന്ദ്രിയാണാമാനുകൂല്യതഃ പ്രവൃത്തിഃ, പ്രജാഃ പുത്രപൌത്രാദയഃ||൫൩||
Adhikarana ൪൧ (൫൪-൫൫) · Śloka ൫൫
ഊനഷോഡശവര്ഷായാമപ്രാപ്തഃ പഞ്ചവിംശതിമ് | യദ്യാധത്തേ പുമാന് ഗര്ഭം കുക്ഷിസ്ഥഃ സ വിപദ്യതേ ||൫൪|| ജാതോ വാ ന ചിരം ജീവേജ്ജീവേദ്വാ ദുര്ബലേന്ദ്രിയഃ | തസ്മാദത്യന്തബാലായാം ഗര്ഭാധാനം ന കാരയേത് ||൫൫||
ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पञ्चविंशतिम् | यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ||५४|| जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः | तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
അപ്രാപ്തപഞ്ചവിംശതേരൂനഷോഡശവര്ഷയാ സഹ സംയോഗേ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- ഊനഷോഡശവര്ഷായാമിത്യാദി||൫൪-൫൫||
Adhikarana ൪൨ (൫൬) · Śloka ൫൬
അതിവൃദ്ധായാം ദീര്ഘരോഗിണ്യാമന്യേന വാ വികാരേണോപസൃഷ്ടായാം ഗര്ഭാധാനം നൈവ കുര്വീത | പുരുഷസ്യാപ്യേവംവിധസ്യ ത ഏവ ദോഷാഃ സമ്ഭവന്തി ||൫൬||
अतिवृद्धायां दीर्घरोगिण्यामन्येन वा विकारेणोपसृष्टायां गर्भाधानं नैव कुर्वीत | पुरुषस्याप्येवंविधस्य त एव दोषाः सम्भवन्ति ||५६||
🔊 Audio coming soon
അതിവൃദ്ധാദിഷ്വപി ഗര്ഭാധാനനിഷേധമാഹ- അതിവൃദ്ധായാമിത്യാദി| പുരുഷസ്യാപ്യേവംവിധസ്യ ഗര്ഭാധാനേऽനധികാര ഇതി ശേഷഃ| കുതോ ഗര്ഭാധാനനിഷേധ ഇത്യാഹ- ത ഏവേത്യാദി| ഏതേന കുക്ഷിസ്ഥഃ സ വിപദ്യത ഇത്യാദിവാക്യോക്താഃ||൫൬||
Adhikarana ൪൩ (൫൭) · Śloka ൫൭
തത്ര പൂര്വോക്തൈഃ കാരണൈഃ പതിഷ്യതി ഗര്ഭേ ഗര്ഭാശയകടീവങ്ക്ഷണബസ്തിശൂലാനി രക്തദര്ശനം ച | തത്ര ശീതൈഃ പരിഷേകാവഗാഹപ്രദേഹാദിഭിരുപചരേജ്ജീവനീയശൃതക്ഷീരപാനൈശ്ച | ഗര്ഭസ്ഫുരണേ മുഹുര്മുഹുസ്തത്സന്ധാരണാര്ഥം ക്ഷീരമുത്പലാദിസിദ്ധം പായയേത് | പ്രസ്രംസമാനേ സദാഹപാര്ശ്വപൃഷ്ഠശൂലാസൃഗ്ദരാനാഹമൂത്രസങ്ഗാഃ, സ്ഥാനാത് സ്ഥാനം ച പ്രക്രാമതി ഗര്ഭേ കോഷ്ഠേ സംരമ്ഭഃ, തത്ര സ്നിഗ്ധശീതാഃ ക്രിയാഃ | വേദനായാം മഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹാമധുകശ്വദംഷ്ട്രാകണ്ടകാരികാസിദ്ധം പയഃ ശര്കരാക്ഷൌദ്രമിശ്രം പായയേത്; മൂത്രസങ്ഗേ ദര്ഭാദിസിദ്ധമ്; ആനാഹേ ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലലശുനവചാസിദ്ധമ് | അത്യര്ഥം സ്രവതി രക്തേ കോഷ്ഠാഗാരികാഗാരമൃത്പിണ്ഡസമങ്ഗാധാതകീകുസുമനവമാലികാഗൈരികസര്ജരസരസാഞ്ജനചൂര്ണം മധുനാऽവലിഹ്യാത്, യഥാലാഭം ന്യഗ്രോധാദിത്വക്പ്രവാലകല്കം വാ പയസാ പായയേത്, ഉത്പലാദികല്കം വാ കശേരുശൃങ്ഗാടകശാലൂകകല്കം വാ ശൃതേന പയസാ, ഉദുമ്ബരഫലൌദകകന്ദക്വാഥേന വാ ശര്കരാമധുമധുരേണ ശാലിപിഷ്ടം; ന്യഗ്രോധാദിസ്വരസപരിപീതം വാ വസ്ത്രാവയവം യോന്യാം ധാരയേത് | അഥാദൃഷ്ടശോണിതവേദനായാം മധുകദേവദാരുമഞ്ജിഷ്ഠാപയസ്യാസിദ്ധം പയഃ പായയേത്, തദേവാശ്മന്തകശതാവരീപയസ്യാസിദ്ധം വിദാരിഗന്ധാദിസിദ്ധം വാ, ബൃഹതീദ്വയോത്പലശതാവരീസാരിവാപയസ്യാമധുകസിദ്ധം വാ; ഏവമുപക്രാന്തായാ ഉപാവര്തന്തേ രുജോ ഗര്ഭശ്ചാപ്യായതേ | വ്യവസ്ഥിതേ ച ഗര്ഭേ ഗവ്യേനോദുമ്ബരശലാടുസിദ്ധേന പയസാ ഭോജയേത് | അതീതേ ലവണസ്നേഹവര്ജ്യാഭിര്യവാഗൂഭിരുദ്ദാലകാദീനാം പാചനീയോപസംസ്കൃതാഭിരുപക്രമേത യാവന്തോ മാസാ ഗര്ഭസ്യ താവന്ത്യഹാനി | ബസ്ത്യുദരശൂലേഷു പുരാണഗുഡം ദീപനീയസംയുക്തം പായയേദരിഷ്ടം വാ | വാതോപദ്രവഗൃഹീതത്വാത് സ്രോതസാം ലീയതേ ഗര്ഭഃ, സോऽതികാലമവതിഷ്ഠമാനോ വ്യാപദ്യതേ, താം മൃദുനാ സ്നേഹാദിക്രമേണോപചരേത്, ഉത്ക്രോശരസസംസിദ്ധാമനല്പസ്നേഹാം യവാഗൂം പായയേത്, മാഷതിലബില്വശലാടുസിദ്ധാന് വാ കുല്മാഷാന് ഭക്ഷയേന്മധുമാധ്വീകം ചാനുപിബേത് സപ്തരാത്രമ് | കാലാതീതസ്ഥായിനി ഗര്ഭേ വിശേഷതഃ സധാന്യമുദൂഖല മുസലേനാഭിഹന്യാദ്വിഷമേ വാ യാനാസനേ സേവേത | വാതാഭിപന്ന ഏവ ശുഷ്യതി ഗര്ഭഃ, സ മാതുഃ കുക്ഷിം ന പൂരയതി മന്ദം സ്പന്ദതേ ച, തം ബൃംഹണീയൈഃ പയോഭിര്മാംസരസൈശ്ചോപചരേത് | ശുക്രശോണിതം വായുനാऽഭിപ്രപന്നമവക്രാന്തജീവമാധ്മാപയത്യുദരം, തം കദാചിദ്യദൃച്ഛയോപശാന്തം നൈഗമേഷാപഹൃതമിതി ഭാഷന്തേ, തമേവ കദാചിത് പ്രലീയമാനം നാഗോദരമിത്യാഹുഃ; തത്രാപി ലീനവത് പ്രതീകാരഃ ||൫൭||
तत्र पूर्वोक्तैः कारणैः पतिष्यति गर्भे गर्भाशयकटीवङ्क्षणबस्तिशूलानि रक्तदर्शनं च | तत्र शीतैः परिषेकावगाहप्रदेहादिभिरुपचरेज्जीवनीयशृतक्षीरपानैश्च | गर्भस्फुरणे मुहुर्मुहुस्तत्सन्धारणार्थं क्षीरमुत्पलादिसिद्धं पाययेत् | प्रस्रंसमाने सदाहपार्श्वपृष्ठशूलासृग्दरानाहमूत्रसङ्गाः, स्थानात् स्थानं च प्रक्रामति गर्भे कोष्ठे संरम्भः, तत्र स्निग्धशीताः क्रियाः | वेदनायां महासहाक्षुद्रसहामधुकश्वदंष्ट्राकण्टकारिकासिद्धं पयः शर्कराक्षौद्रमिश्रं पाययेत्; मूत्रसङ्गे दर्भादिसिद्धम्; आनाहे हिङ्गुसौवर्चललशुनवचासिद्धम् | अत्यर्थं स्रवति रक्ते कोष्ठागारिकागारमृत्पिण्डसमङ्गाधातकीकुसुमनवमालिकागैरिकसर्जरसरसाञ्जनचूर्णं मधुनाऽवलिह्यात्, यथालाभं न्यग्रोधादित्वक्प्रवालकल्कं वा पयसा पाययेत्, उत्पलादिकल्कं वा कशेरुशृङ्गाटकशालूककल्कं वा शृतेन पयसा, उदुम्बरफलौदककन्दक्वाथेन वा शर्करामधुमधुरेण शालिपिष्टं; न्यग्रोधादिस्वरसपरिपीतं वा वस्त्रावयवं योन्यां धारयेत् | अथादृष्टशोणितवेदनायां मधुकदेवदारुमञ्जिष्ठापयस्यासिद्धं पयः पाययेत्, तदेवाश्मन्तकशतावरीपयस्यासिद्धं विदारिगन्धादिसिद्धं वा, बृहतीद्वयोत्पलशतावरीसारिवापयस्यामधुकसिद्धं वा; एवमुपक्रान्ताया उपावर्तन्ते रुजो गर्भश्चाप्यायते | व्यवस्थिते च गर्भे गव्येनोदुम्बरशलाटुसिद्धेन पयसा भोजयेत् | अतीते लवणस्नेहवर्ज्याभिर्यवागूभिरुद्दालकादीनां पाचनीयोपसंस्कृताभिरुपक्रमेत यावन्तो मासा गर्भस्य तावन्त्यहानि | बस्त्युदरशूलेषु पुराणगुडं दीपनीयसंयुक्तं पाययेदरिष्टं वा | वातोपद्रवगृहीतत्वात् स्रोतसां लीयते गर्भः, सोऽतिकालमवतिष्ठमानो व्यापद्यते, तां मृदुना स्नेहादिक्रमेणोपचरेत्, उत्क्रोशरससंसिद्धामनल्पस्नेहां यवागूं पाययेत्, माषतिलबिल्वशलाटुसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेन्मधुमाध्वीकं चानुपिबेत् सप्तरात्रम् | कालातीतस्थायिनि गर्भे विशेषतः सधान्यमुदूखल मुसलेनाभिहन्याद्विषमे वा यानासने सेवेत | वाताभिपन्न एव शुष्यति गर्भः, स मातुः कुक्षिं न पूरयति मन्दं स्पन्दते च, तं बृंहणीयैः पयोभिर्मांसरसैश्चोपचरेत् | शुक्रशोणितं वायुनाऽभिप्रपन्नमवक्रान्तजीवमाध्मापयत्युदरं, तं कदाचिद्यदृच्छयोपशान्तं नैगमेषापहृतमिति भाषन्ते, तमेव कदाचित् प्रलीयमानं नागोदरमित्याहुः; तत्रापि लीनवत् प्रतीकारः ||५७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഗര്ഭസ്രാവലക്ഷണാനി സഹേതുകാനി സപ്രതികാരാണ്യാഹ- തത്രേത്യാദി| പൂര്വോക്തൈരിതി മൂഢഗര്ഭനിദാനോക്തൈര്ഗ്രാമ്യധര്മയാനവാഹനാദിഭിഃ| ഗര്ഭാശയാദിശൂലാനി ഗര്ഭപാതനിമിത്താനിലജനിതാനി; രക്തദര്ശനം ചാമഗര്ഭാന്വയം കൃച്ഛ്രസാധ്യമ്| ഗയീ തു ഗര്ഭസ്രംസനേനാര്തവവഹസ്രോതോമുഖവിവൃതേരാര്തവക്ഷരണാദ്രക്തദര്ശനമിത്യാഹ| ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| ജീവനീയാനി കാകോല്യാദീനി| പൃഥക് പൃഥഗവസ്ഥാശ്രിതം ചികിത്സിതമാഹ- ഗര്ഭേത്യാദി| ഉത്പലരക്തോത്പലേത്യാദിരുത്പലാദിഃ| പ്രസ്രംസമാനേ പതനായ കിഞ്ചിച്ചലതി സദാഹപാര്ശ്വശൂലാദയോ മൂത്രസങ്ഗാന്താ ഭവന്തി| കോഷ്ഠേ സംരമ്ഭ ആമപച്യമാനപക്വാശയാദൌ ക്ഷോഭഃ| സ്ഥാനം ചേതി ചകാരേണ പൂര്വോക്താഃ ശൂലാദയോऽപി| തേഷു ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്നിഗ്ധശീതാഃ സാത്മ്യതോ ന സര്വേഷു| പാര്ശ്വശൂലാദിഷു ചതുര്ഷു ക്രിയാവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- വേദനായാമിത്യാദി| ദര്ഭാദിഭിഃ സിദ്ധം തൃണപഞ്ചമൂലസിദ്ധമ്| ആനാഹേ ലശുനസിദ്ധം പയോ ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലപ്രക്ഷേപമ്| അത്യര്ഥം സ്രവതി രക്തേ അസൃഗ്ദര ഇത്യര്ഥഃ| കോഷ്ഠവദാഗാരം കോഷ്ഠാഗാരം, തേന ചരതീതി കോഷ്ഠാഗാരികാ ഗൃഹകാരികാ കീടവിശേഷഃ, തദ്ഗൃഹമൃത്തികാ| ഔദകാഃ കന്ദാഃ കസേരുശാലുകനദീമാഷകാദയഃ| ദൃഷ്ടശോണിതായാം രുജി ചികിത്സാം നിര്ദിശ്യാദൃഷ്ടശോണിതായാം ചികിത്സാം നിര്ദിശന്നാഹ- അഥാദൃഷ്ടശോണിതേത്യാദി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ| സിദ്ധം പയഃ ‘പായയേത്’ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അശ്മന്തകഃ കര്ബുദാരാകാരഃ| ഉപാവര്തന്തേ ഉപശമം യാന്തി| ഗര്ഭശ്ചാപ്യായതേ രക്തസ്രുതികര്ശിതഃ| ‘ഏവം ക്ഷിപ്രമുപക്രാന്തേ നീരുജായാ ഉപാവര്തതേ(ന്തേ) ഗര്ഭ ആപ്യായതേ ച’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോപവിഷ്ടകാഖ്യോऽയം ഗര്ഭഃ കഥിതഃ| തഥാ ച ചരകേ- “യസ്യാഃ പുനരുഷ്ണതീക്ഷ്ണോപയോഗാദ്ഗര്ഭിണ്യാ മഹതി ജാതസാരേ ഗര്ഭേ പുഷ്പദര്ശനമന്യോ വാ യോനിസ്രാവഃ, തസ്യാ ഗര്ഭോ വൃദ്ധിം ന പ്രാപ്നോതി നിഃസ്രുതത്വാത്, സ കാലാന്തരമവതിഷ്ഠതേ സസ്പന്ദശ്ച ഭവതി, തമുപവിഷ്ടകമിത്യാചക്ഷതേ”- (ച.ശാ.൮) ഇതി| വ്യവസ്ഥിതേ ചേത്യാദി| ഉദുമ്ബരശലാടുസിദ്ധേനേതി ഉദുമ്ബരസ്യ കോമലൈഃ ഫലൈഃ പക്വേന ക്ഷീരേണ| ക്ഷീരപാകസ്തു തന്ത്രാന്തരാഭിഹിതോ യഥാ- “ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ കര്തവ്യഃ ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ”- ഇതി| അതീതേ ഇത്യാദി| അതീതേ പതിത ഇത്യര്ഥഃ| ഉദ്ദാലക ആരണ്യകോദ്രവഃ, ഏതച്ച യവാഗൂദാനം ലങ്ഘനപൂര്വമ്| തഥാച വാഗ്ഭടഃ- “ആമാന്വയേ ച തത്രേഷ്ടം ശീതം രൂക്ഷോപസംഹിതമ്| ഉപവാസോ ഘനോശീരഗുഡൂച്യരലുധാന്യകാഃ|| ക്വഥിതാഃ സലിലേ പാനം തൃണധാന്യാദിഭോജനമ്” (വാ.ശാ.൨)- ഇതി| ബസ്ത്യുദരശൂലേഷ്വിത്യാദി| ദീപനീയസംയുക്തം പഞ്ചകോലചൂര്ണസംയുക്തമ്| അരിഷ്ടമ് അഭയാരിഷ്ടാദികമ്| ഉക്തരക്തപരിസ്രുതിനിമിത്തോപവിഷ്ടകപ്രസങ്ഗേനാപരാം ചിരകാലസ്ഥായിനീം ഗര്ഭവികൃതിം ദര്ശയന്നാഹ- വാതേത്യാദി| ലീയതേ ശ്ലിഷ്യതി; കുത ഇത്യാഹ- സ്രോതസാം ഗര്ഭനിര്ഗമമാര്ഗാണാം വാതോപദ്രവേണ സങ്കോചാദിനാ ഗൃഹീതത്വാത്| വ്യാപദ്യതേ വിനശ്യതീത്യര്ഥഃ| മൃദുനാ അതീക്ഷ്ണേന, തീക്ഷ്ണസ്യ ഗര്ഭോപഘാതകത്വാത്| സ്നേഹാദിനേത്യത്രാദിശബ്ദോ ന വ്യവസ്ഥാവാചീ, തീക്ഷ്ണസ്വേദസ്യ വമനവിരേചനയോശ്ച ഗര്ഭോപഘാതകത്വാത്; അത ആദിശബ്ദഃ പ്രധാനവാചീ, തേന സ്നേഹപ്രധാനാനുക്രമേണേത്യര്ഥഃ| അന്യേ പുനര്മൃദുനേതി അച്ഛപാനവര്ജിതാവചാരണാസ്നേഹേനേതി മന്യന്തേ| താമേവാവചാരണാം നിര്ദിശന്നാഹ- ഉത്ക്രോശരസസംസിദ്ധാമിത്യാദി| ഉത്ക്രോശഃ കുരരഭേദഃ, അനല്പസ്നേഹാം പ്രഭൂതസ്നേഹാമ്; അന്യേ പുനരല്പസ്നേഹാമിതി പഠന്തി തദസമ്യക്, യവാഗ്വാഃ പവനാവജയാര്ഥമുപയുജ്യമാനത്വാത് പരതന്ത്രദര്ശനാച്ച| തദുക്തം ചരകേ- “യസ്യാഃ പുനര്ഗര്ഭഃ പ്രസുപ്തോ ന സ്പന്ദതേ താം ശ്യേനമത്സ്യഗവയശിഖിതാമ്രചൂഡതിത്തിരീണാമന്യതമസ്യ സര്പിഷ്മതാ രസേന മാഷയൂഷേണ വാ പ്രഭൂതസര്പിഷാ ഭോജയേത്” (ച.ശാ.൮) ഇതി| ബില്വശലാടുസിദ്ധാനിതി ബില്വസ്യ കോമലഫലൈഃ സിദ്ധാന്| ഏവം സ്രോതസാമവരോധഹേതോര്വാതസ്യോപശമവിധിമുക്ത്വാ വാതോപശമമൃദുഭൂതാനാം സ്രോതസാം വികാസാര്ഥം വിധിം ദര്ശയന്നാഹ- കാലാതീത ഇത്യാദി| ലീന ഏവായം വിധിഃ| വാതാഭിപന്ന ഇത്യാദി| വാതാഭിപന്നോ ഗര്ഭഃ ശുഷ്യതി, നതു പുനര്ലീനവന്മാര്ഗാവരോധാത്തിഷ്ഠതി | ഗര്ഭശോഷലക്ഷണം പുനഃ കുക്ഷേരപൂരണം, വാതശോഷണേനൈവ വിഹതൌജസ്ത്വാദ്ഗര്ഭോ മന്ദമേവ ചലതി| ബൃംഹണീയൈഃ പയോഭിരിതി ബൃംഹണീയസംസ്കൃതൈഃ ക്ഷീരൈരിത്യര്ഥഃ| മാംസരസൈശ്ചേതി ചകാരാല്ലീനപ്രതികാരസമുച്ചയഃ| വൃദ്ധകാശ്യപേന ശുഷ്കലക്ഷണമഭിഹിതം യഥാ- “ഗര്ഭനാഡ്യാസ്ത്വവഹനാദല്പത്വാദ്വാ രസസ്യ ച| ചിരേണാപ്യായതേ ഗര്ഭസ്തഥൈവാകാലഭോജനാത്|| അകുക്ഷിപൂരണം ഗര്ഭസ്പന്ദനം മന്ദമേവ ച”- ഇതി| അപരമപി വാതാഭിപന്നം ഗര്ഭം ദര്ശയന്നാഹ- ശുക്രേത്യാദി| ശുക്രശോണിതമിതി വചനാദസഞ്ജാതാങ്ഗപ്രത്യങ്ഗമേവ, വായുനാऽഭിപ്രപന്നം വായുനോപരുദ്ധമ്, അവക്രാന്തജീവം ജീവോപഗതമ്, അത ഏവാകുഥിതമവതിഷ്ഠതേ| ശുക്രാര്തവാവരോധകോ വായുരേവോദരമാധ്മാപയതി; തദാധ്മാനം കദാചിദ്യദൃച്ഛയാ അനിയതഹേതുനാ, ഉപശാന്തം ലീനീഭൂതം ദൃഷ്ട്വാ നൈഗമേഷേണ ബാലഗ്രഹേണാപഹൃതമിതി വദന്തി| വാതാഭിപന്നമേവ ഗര്ഭാവസ്ഥാവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- തമേവേത്യാദി| തമേവ വാതാഭിപന്നമേവ, പുനഃ പുനരനയാ വൃത്ത്യാ പ്രവിലീയമാനമല്പീഭവന്തം നാഗോദരമിതി ബ്രുവതേ| തത്രേതി നാഗോദരേ| അപിശബ്ദാന്നൈഗമേഷാപഹൃതേऽപി ലീനോക്തഃ പ്രതീകാരഃ||൫൭||
Adhikarana ൪൪ (൫൮-൬൨) · Śloka ൬൨
അത ഊര്ധ്വം മാസാനുമാസികം വക്ഷ്യാമഃ- ||൫൮|| മധുകം ശാകബീജം ച പയസ്യാ സുരദാരു ച | അശ്മന്തകസ്തിലാഃ കൃഷ്ണാസ്താമ്രവല്ലീ ശതാവരീ ||൫൯|| വൃക്ഷാദനീ പയസ്യാ ച ലതാ സോത്പലസാരിവാ | അനന്താ സാരിവാ രാസ്നാ പദ്മാ മധുകമേവ ച ||൬൦|| ബൃഹത്യൌ കാശ്മരീ ചാപി ക്ഷീരിശുങ്ഗാസ്ത്വചോ ഘൃതമ് | പൃശ്നിപര്ണീ ബലാ ശിഗ്രുഃ ശ്വദംഷ്ട്രാ മധുപര്ണികാ ||൬൧|| ശൃങ്ഗാടകം ബിസം ദ്രാക്ഷാ കശേരു മധുകം സിതാ | വത്സൈതേ സപ്ത യോഗാഃ സ്യുരര്ധശ്ലോകസമാപനാഃ | യഥാസങ്ഖ്യം പ്രയോക്തവ്യാ ഗര്ഭസ്രാവേ പയോയുതാഃ ||൬൨||
अत ऊर्ध्वं मासानुमासिकं वक्ष्यामः- ||५८|| मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च | अश्मन्तकस्तिलाः कृष्णास्ताम्रवल्ली शतावरी ||५९|| वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पलसारिवा | अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च ||६०|| बृहत्यौ काश्मरी चापि क्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् | पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका ||६१|| शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता | वत्सैते सप्त योगाः स्युरर्धश्लोकसमापनाः | यथासङ्ख्यं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुताः ||६२||
🔊 Audio coming soon
ശാകോ മഹാവൃക്ഷഃ കര്കശപത്രഃ, തസ്യ ബീജമ്| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ, ഗയീ തു പയസ്യാം ക്ഷീരവിദാരീം ക്ഷീരകാകോലീം വാ ബ്രൂതേ| അശ്മന്തകഃ കോവിദാരസദൃശോऽമ്ലപത്രഃ ‘അമ്ലലോടക’ ഇതി ലോകേ| താമ്രവല്ലീ രാമതരുണീ, മഞ്ജിഷ്ഠാമപരേ| ലതാ പ്രിയങ്ഗുഃ| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| പദ്മാ പദ്മചാരിണീ, ഭാര്ഗീമപരേ| ബൃഹത്യൌ സ്ഥൂലഫലാ ചണകബൃഹതീ ച| ക്ഷീരിശുങ്ഗാഃ ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം വടാദീനാമവികസിതാഃ പ്രവാലാഃ| മധുപര്ണീ മധുയഷ്ടികാ| യഥാസങ്ഖ്യമിതി പ്രഥമമാസമാരഭ്യ സപ്തമമാസാന് യാവദനുക്രമേണേത്യര്ഥഃ| പയോയുതാ ഇതി ചൂര്ണാദിപ്രയോഗേ ഏതേ യോഗാഃ പയസാ യുതാഃ പ്രയോജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ||൫൮-൬൨||
Adhikarana ൪൫ (൬൩-൬൫) · Śloka ൬൫
കപിത്ഥബൃഹതീബില്വപടോലേക്ഷുനിദിഗ്ധികാ | മൂലാനി ക്ഷീരസിദ്ധാനി പായയേദ്ഭിഷഗഷ്ടമേ ||൬൩|| നവമേ മധുകാനന്താപയസ്യാസാരിവാഃ പിബേത് | ക്ഷീരം ശുണ്ഠീപയസ്യാഭ്യാം സിദ്ധം സ്യാദ്ദശമേ ഹിതമ് ||൬൪|| സക്ഷീരാ വാ ഹിതാ ശുണ്ഠീ മധുകം സുരദാരു ച | ഏവമാപ്യായതേ ഗര്ഭസ്തീവ്രാ രുക് ചോപശാമ്യതി ||൬൫||
कपित्थबृहतीबिल्वपटोलेक्षुनिदिग्धिका | मूलानि क्षीरसिद्धानि पाययेद्भिषगष्टमे ||६३|| नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिबेत् | क्षीरं शुण्ठीपयस्याभ्यां सिद्धं स्याद्दशमे हितम् ||६४|| सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं सुरदारु च | एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति ||६५||
🔊 Audio coming soon
കപിത്ഥേത്യാദി| കപിത്ഥാദീനാം മൂലാനി ക്ഷീരസിദ്ധാന്യഷ്ടമേ മാസി, നവമേ മധുകാദയഃ സാരിവാന്താഃ ക്ഷീരസിദ്ധാഃ പിബേത്| പയസ്യാ ക്ഷീരവിദാരീ| ദശമേ മാസി ശുണ്ഠീപയസ്യാഭ്യാം ക്ഷീരപാകകല്പനയാ സിദ്ധം ക്ഷീരം ഹിതം ഭവേത്, അഥവാ സക്ഷീരാഃ ശുണ്ഠ്യാദയഃ പ്രശസ്യന്തേ; വാഗ്ഭടേऽപ്യേതൈഃ സിദ്ധം ക്ഷീരം പ്രതിപാദിതം; തഥാച- “കപിത്ഥബില്വബൃഹതീപടോലേക്ഷുനിദിഗ്ധികാ- | മൂലൈഃ ശൃതം പ്രയുഞ്ജീത ക്ഷീരം മാസേ തഥാऽഷ്ടമേ|| നവമേ സാരിവാനന്താപയസ്യാമധുയഷ്ടിഭിഃ| യോജയേദ്ദശമേ മാസി ക്ഷീരം സിദ്ധം പയസ്യയാ|| അഥവാ യഷ്ടിമധുകനാഗരാമരദാരുഭിഃ”- (വാ.ശാ.൨) ഇതി| ഗയദാസേന ചൈതേ ഗര്ഭസ്രാവചികിത്സിതയോഗാഃ പ്രാഗേവ ഗര്ഭശ്ചാപ്യായത ഇത്യനന്തരം പഠിതാഃ||൬൩-൬൫||
Adhikarana ൪൬ (൬൬) · Śloka ൬൬
നിവൃത്തപ്രസവായാസ്തു പുനഃ ഷഡ്ഭ്യോ വര്ഷേഭ്യ ഊര്ധ്വം പ്രസവമാനായാ നാര്യാഃ കുമാരോऽല്പായുര്ഭവതി ||൬൬||
निवृत्तप्रसवायास्तु पुनः षड्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वं प्रसवमानाया नार्याः कुमारोऽल्पायुर्भवति ||६६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പൂര്വഗര്ഭജന്മനോ യാ ഉത്തരഗര്ഭജനനാവധിസ്താമതിക്രമ്യ ഗര്ഭഗ്രാഹിണ്യാ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- നിവൃത്തേത്യാദി| ഏതേന ഷഡ്ഭ്യോ വര്ഷേഭ്യ ഊര്ധ്വം ‘നിവൃത്തപ്രസവാ’ ഇത്യുച്യതേ| ഷട്സു ഷഡവയവേഷു പഞ്ചചതുസ്ത്രിദ്വിവര്ഷേഷു ഗര്ഭാനുജനനസ്യ ജന്മകാല ഇതി; കുതഃ പുനരസ്യാഃ കുമാരോऽല്പായുര്ഭവതി? ഉച്യതേ- ഗര്ഭാശയയോന്യാദിദോഷേണ ഹി നിവര്തതേ പ്രസവഃ; തത്ര തച്ഛോധനക്രിയാമന്തരേണാഹാരവിഹാരാദിഗുണമാത്രേണ യദൃച്ഛയോപഗൃഹീതഗര്ഭായാ യോനിഗര്ഭാശയാദിഷ്വനിഃസ്ഫോടിതദോഷേഷു ജാതോऽല്പായുരേവേതി||൬൬||
Adhikarana ൪൭ (൬൭) · Śloka ൬൭
അഥ ഗര്ഭിണീം വ്യാധ്യുത്പത്താവത്യയേ ഛര്ദയേന്മധുരാമ്ലേനാന്നോപഹിതേനാനുലോമയേച്ച, സംശമനീയം ച മൃദു വിദധ്യാദന്നപാനയോഃ, അശ്നീയാച്ച മൃദുവീര്യം മധുരപ്രായം ഗര്ഭാവിരുദ്ധം ച, ഗര്ഭാവിരുദ്ധാശ്ച ക്രിയാ യഥായോഗം വിദധീത മൃദുപ്രായാഃ ||൬൭||
अथ गर्भिणीं व्याध्युत्पत्तावत्यये छर्दयेन्मधुराम्लेनान्नोपहितेनानुलोमयेच्च, संशमनीयं च मृदु विदध्यादन्नपानयोः, अश्नीयाच्च मृदुवीर्यं मधुरप्रायं गर्भाविरुद्धं च, गर्भाविरुद्धाश्च क्रिया यथायोगं विदधीत मृदुप्रायाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭവ്യാഘാതകത്വേന നിഷിദ്ധായാ വമനാദിക്രിയായാഃ ക്വചിദത്യയകാരിണി വ്യാധൌ മൃദുനാ ദ്രവ്യേണ പ്രതിപ്രസവം നിര്ദിശന്നാഹ- അഥ ഗര്ഭിണീമിത്യാദി| അത്യയേ വിനാശഹേതൌ| അനുലോമയേച്ചേതി മധുരാമ്ലേനാന്നോപഹിതേനേതി സമ്ബന്ധഃ| ആഹാരം നിയമയന്നാഹ- അശ്നീയാച്ചേത്യാദി| വിഹാരമപ്യസ്യ നിയമയന്നാഹ- ഗര്ഭാവിരുദ്ധാ ഇത്യാദി| യഥായോഗമ് അഹീനാതിമിഥ്യായോഗേനേത്യര്ഥഃ||൬൭||
Adhikarana ൪൮ (൬൮-൭൦) · Śloka ൭൦
സൌവര്ണം സുകൃതം ചൂര്ണം കുഷ്ഠം മധു ഘൃതം വചാ | മത്സ്യാക്ഷകഃ ശങ്ഖപുഷ്പീ മധു സര്പിഃ സകാഞ്ചനമ് ||൬൮|| അര്കപുഷ്പീ മധു ഘൃതം ചൂര്ണിതം കനകം വചാ | ഹേമചൂര്ണാനി കൈഡര്യഃ ശ്വേതാ ദൂര്വാ ഘൃതം മധു ||൬൯|| ചത്വാരോऽഭിഹിതാഃ പ്രാശാഃ ശ്ലോകാര്ധേഷു ചതുര്ഷ്വപി | കുമാരാണാം വപുര്മേധാബലബുദ്ധിവിവര്ധനാഃ ||൭൦||
सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा | मत्स्याक्षकः शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम् ||६८|| अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा | हेमचूर्णानि कैडर्यः श्वेता दूर्वा घृतं मधु ||६९|| चत्वारोऽभिहिताः प्राशाः श्लोकार्धेषु चतुर्ष्वपि | कुमाराणां वपुर्मेधाबलबुद्धिविवर्धनाः ||७०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം യോഗാന്തരൈഃ സഹ കുമാരസ്യ സുവര്ണചൂര്ണം നിര്ദിശന്നാഹ- സൌവര്ണമിത്യാദി| മത്സ്യാക്ഷകോ ബ്രാഹ്മീ ‘പത്തൂര’ ഇത്യേകേ, അന്യേ രക്തപുഷ്പമാനൂപം ‘മത്സ്യാക’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധമാഹുഃ| അര്കപുഷ്പീ പയസ്യാ അര്കസദൃശപയഃപുഷ്പാ ലതൈവ, ശ്വേതദൂര്വാവിശേഷാം കേചിദാഹുഃ, വൃക്ഷജാതിമന്യേ| കൈഡര്യഃ പര്വതനിമ്ബഃ| സംവത്സരം യാവദേതേ യോഗാഃ പ്രയോജ്യാഃ; അന്യേ ദ്വാദശവര്ഷാണ്യാഹുഃ| മാത്രാ ഉക്തൈവ| ഗയീ തു പ്രാക്തനമാത്രാപ്രതിപാദകം വാക്യമപഠിത്വാ മാത്രാജ്ഞാനാര്ഥം വിശ്വാമിത്രോക്തം വാക്യമഭിദധതി; യഥാ- ‘വിഡങ്ഗഫലമാത്രം തു ജാതമാത്രസ്യ ഭേഷജമ്| ഏതേനൈവ പ്രമാണേന മാസി മാസി പ്രവര്ധിതമ്|| കോലാസ്ഥിമാത്രം ക്ഷീരാദേ ദദ്യാദ്ഭൈഷജ്യകോവിദഃ| ക്ഷീരാന്നാദേ കോലമാത്രമന്നാദേ ഡുമ്ബരോപമമ്”- ഇതി||൬൮-൭൦||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൧൦
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭിണീവ്യാകരണം ശാരീരം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ ||൧൦|| ഇതി ഭഗവതാ ശ്രീധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം തച്ഛിഷ്യേണ മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതേന വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാം തൃതീയം ശാരീരസ്ഥാനം സമാപ്തമ് |
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भिणीव्याकरणं शारीरं नाम दशमोऽध्यायः ||१०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां तृतीयं शारीरस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ഇതി ഭിഷഗ്വരശ്രീഡല്ഹണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൧൦||