१०. गर्भिणीव्याकरणशारीरम्

धमनीव्याकरणे शुक्रार्तवस्रोतःसङ्कीर्तनाच्छुक्रार्तवमूलस्य गर्भस्य व्याकृतस्याश्रयभूता गार्भिणी व्याकर्तुं युज्यत इत्याह- अथात इत्यादि||१-२||

चैत्यं देवताधिष्ठितो वृक्षः, अन्ये बौद्धालयमाहुः| श्मशानं मृतमर्त्यदाहस्थानम्| पूर्वोक्तानि ऋतुमत्यां निषिद्धानि दिवास्वप्नादीनि| अपाश्रयोपेतं प्रतिवाहकसहितम्, असम्बाधमसङ्कटं, विदध्यात् कुर्यात्| हृष्टादिस्वरूपा नित्यं भवेत्| मलिनादि न स्पृशेदिति निषिद्धस्पर्शवर्जनं, दुर्गन्धदुर्दर्शनादिपरिहारेण निषिद्धगन्धरूपवर्जनम्, उद्वेजनीयाश्च कथा इत्यनेन निषिद्धश्रुतिवर्जनं, शुष्कपर्युषितेत्यादिना निषिद्धरसवर्जनं, बहिर्निष्क्रमणादिपरिहारेण कायक्रियानियमः, क्रोधादिपरिहारेण मनःक्रियानियमः, उच्चैर्भाष्यादिपरिहारेण वाग्विषयनियमः| यानि च गर्भं व्यापादयन्तीति गर्भावक्रान्तावुक्तानि ग्राम्यधर्मयानवाहनादीनि| विहारं नियम्याहारं नियमयन्नाह- हृद्यं द्रवमित्यादि| हृद्यमोजस्यत्वात्, द्रवं जीवनीयत्वात्, मधुरं सकलशरीरधातूनां सात्म्यत्वात्, उपयोजनीयम्| द्रवादीनामग्निमान्द्यहेतुत्वात्तत्प्रतीकारायाह- दीपनीयसंस्कृतमिति||३||

विशेषत इति अतिशयेनेत्यर्थः| परमतमाह- विशेषत इत्यादि| स्वमतमाह- चतुर्थे इत्यादि| पृथक्पर्ण्यादिः विदारिगन्धादिः||४||

तत्र तस्मिन् प्रसवावसरे| अरिष्टं सूतिकागृहम्, एवम्भूतं विधेयमिति सम्बन्धः||५||

जात इत्यादि| सशूले जघने सशूलायां कट्याम्| प्रजायिनी प्रसवमाना| तत्रोपस्थितेत्यादि||६-७||

अशङ्कनीया यासां लज्जाभयादिकं न करोति गर्भिणी||८||

अथास्या इत्यादि| विशिखान्तरम् अपत्यमार्गम्| अनुलोमं लोमानुकूलम्| अनुसुखं यथासुखम्| एतां गर्भिणीम्| एका उत्कृष्टा, अन्ये ‘त्वेका चतसृणां स्त्रीणां मध्ये’ इति व्याख्यानयन्ति| प्रवाहस्वेति निकुन्थनं कुरुः, ‘वाह’ प्रयत्ने, इत्यस्य धातोरात्मनेपदिनः प्रयोगः| आवी प्रसववेदना| ततो विमुक्ते गर्भनाडीप्रबन्ध इति गर्भनाडीनां प्रकृष्टो बन्धस्तस्मिन्| स्वस्थानाद्गर्भस्य निःसरणाय गमनं गर्भनिर्गमस्तस्मिन् गर्भनिर्गमे| प्रगाढमित्यत्र प्रवाहेथा इति सम्बध्यते| आविशल्यभावादिति शल्यग्रहणमपरासहितगर्भप्राप्त्यर्थम्| अकालेत्यादि| व्यस्तहनुं विघटितमुखसन्धिम्| ऊर्ध्वाभिघातिनम् ऊर्ध्वजत्रुगतरोगिणम्| उपद्रुतम् उपद्रवैर्व्याप्तम्| विकटम् अयथास्थाननिवेशितावयवम्||९||

तत्रेत्यादि| प्रतिलोमता चानेकप्रकारा मूढगर्भनिदानोक्तया दिशा ज्ञातव्या| अनुलोमयेदिति मूढगर्भचिकित्सितोक्तप्रकारेणेत्यर्थः| अप्रतिलोमं तु प्राञ्जलमाकर्षेत्||१०||

गर्भसङ्गे त्वित्यादि| हिरण्यपुष्पी कलिकारिका, सुवर्चला सूर्यभक्ता, विशल्या पाटला||११||

अथेत्यादि| उल्बं जरायुं, विशोध्य अपनीय; मुखं च विशोध्य निर्मलीकृत्य, तदपि मुखकण्ठगतजरायुकफापनयनेन| तदुक्तं- “जरायुणा मुखे च्छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते” (शा.२) इति| ब्रह्मदेवस्तु घृताक्तमिति पदं परित्यज्य पिचुं दद्यादित्यत्र ‘बलातैलाक्तमिति शेषः’ इति व्याख्याति| ततो नाभिनाडीमिति आयम्य आकृष्य, ग्रीवायां सम्यग्बध्नीयात् स्रावपरिहारार्थं; गयी तु ‘गर्भनाडीमष्टाङ्गुलमायम्य नातिगाढं नातिशिथिलमग्रे सूत्रेणाबध्य वर्धयित्वा कुष्ठतैलेन सिक्त्वाऽपत्यमाश्वास्य मधुसर्पिर्मिश्रमङ्गुल्याऽनामिकया कनकचूर्णं लेहयेत्’- इति पठति||१२||

अथ कुमारमित्यादि| आश्वास्य योनियन्त्रपीडनमूर्च्छितम्| अनन्तचूर्णं सुवर्णचूर्णं, तेन मिश्रं मध्वादि लेहयेत्| चूर्णप्रमाणं तु जातमात्रस्य गुञ्जामात्रम्| सर्वगन्धा एलादिकाः| यथाकालं कालानतिक्रमेण| कोष्णेन ईषदुष्णेन| यथादोषं दोषानतिक्रमेण| क्षीरिवृक्षकषायेण पित्तघ्नेन, सर्वगन्धोदकेन वा वातघ्नेन, विभवानतिक्रमेण रूप्यहेमतप्तेन वारिणा, कपित्थपत्रकषायेण वा स्नापयेत्| अत्र केषुचित् पुस्तकेषु तु “मधुसर्पिरनन्ताब्राह्मीरसेन सुवर्णचूर्णमङ्गुल्याऽनामिकया लेहयेत्”- इत्ययं पाठो दृश्यते, परमसौ टीकाकारैर्न व्याख्यातः| वृद्धवाग्भटेन त्वन्यथा प्राशनमभिहितं; यथा- “ऐन्द्रीब्राह्मीशङ्खपुष्पीवचाकल्कं मधुघृतोपेतं हरेणुमात्रं कुशाभिमन्त्रितं सौवर्णेनाश्वत्थपत्रेण वा मेधायुर्बलजननं प्राशयेद् ब्राह्मीवचानन्ताशतावर्यन्यतमचूर्णं वा” (अ.सं.उ.१)- इति||१३||

मधुसर्पिर्मिश्रं सुवर्णचूर्ण कुतो लेहयितव्यमित्याह- धमनीनामित्यादि| अनन्तमिश्रम् अनन्तस्य सुवर्णस्य गुञ्जाप्रमाणेन मिश्रितम्| मधुसर्पिषश्च मानं वक्ष्यमाणं स्वपाणितलसम्मितं बोद्धव्यम्| तत इत्यादि| ततश्चतुर्थे दिवसे प्रातर्मध्याह्नादिलक्षणे मधुसर्पिः प्राशयेत्, तदनन्तरं चतुर्थदिवसस्य तृतीयकालमारभ्य पञ्चमादिदिवसेषु यथेष्टं स्तन्यपानं कारयेत्| कं? बालं; किंविशिष्टं? प्राङ्निवारितस्तन्यं; प्राक् पुर्वं निवारितं स्तन्यं यस्य तं; वृद्धवाग्भटे च “अनन्तामिश्रे मधुसर्पिषी” (अ.सं.उ.१) इति पाठः, तत्र चानन्ता दूर्वा व्याख्याता||१४-१५||

अथ सूतिकामित्यादि| वातहरौषधानि भद्रदार्वादीनि| उपचरेत् ‘पानपरिषेकादिभिः’ इति शेषः| सशेषदोषामित्यत्र दोषशब्दो रक्तवचनः| ततस्तृतीये चतुर्थे वा दिने विशुद्धे शोणिते विदारीगन्धादिक्वाथेन सिद्धां स्नेहबहुलां यवागूमग्निबलमवेक्ष्य क्षीरयवागूं वा पाययेत्| अध्यर्धमासं त्रीणि पक्षाणि||१६||

धन्वेत्यादि| जाङ्गलदेशजातां तु सूतिकां बुभुक्षायुतां सात्म्यानुरोधेन घृतस्य तैलस्य वा मात्रामहःपरिणामिनीं पाययेत्| जीर्णे तु स्नेहे पूर्वोक्तौषधसाधितां मात्रया पेयां वा पाययेत्| स्नेहनित्या च स्यादभ्यङ्गादिषु| कियन्ति दिनानि घृततैलयोरन्यतरमात्रां पाययेदित्याशङ्क्याह- त्रिरात्रमित्यादि| बलवती बलयुक्ता सूतिका| बलहीनायाश्च किं कर्तव्यमित्याशङ्क्याह- अबलामित्यादि| यवागूमिति ‘पूर्वोक्तौषधसाधितां स्नेहयुक्ताम्’ इति शेषः| अत ऊर्ध्वमित्यादि| स्नेहपानयवागूपानाभ्यां प्रेरितत्रिरात्रपञ्चरात्रादूर्ध्वं स्निग्धेन पेयादिक्रमेण वह्नेर्बलस्य च बृंहणार्थं वातजयार्थं चोपचरेत्| अत्रार्थे वृद्धवाग्भटः- “अथ सूतिकां बलातैलेनाभ्यज्यात्, बुभुक्षितां च पञ्चकोलचूर्णेन यवान्युपकुञ्चिकाचव्यचित्रकव्योषसैन्धवचूर्णेन वा युक्तामहःपरिणामिनीं यथासात्म्यं स्नेहमात्रां पाययेत्, स्नेहायोग्यां वातहरौषधक्वाथं ह्रस्वपञ्चमूलीक्वाथं वा; पीतवत्याश्च यमकेनाभ्यज्य वेष्टयेदुदरं वस्त्रेण, तथा न वायुरुदरे विकृतिमुत्पादयत्यनवकाशत्वात्, जीर्णे तु स्नेहे पूर्वौषधैरेव सिद्धां विदार्यादिगणक्वाथेन वा क्षीरेण यवागूं सुस्विन्नां द्रवां मात्रया पाययेत्” (अ.सं.शा.३)- इति||१७||

अपरमपि प्रसूतामधिकृत्य सामान्येन क्रियाविशेषमाह- प्रायशश्चेत्यादि| एनां स्त्रियं; परिषिञ्चेद् धारया, गर्भक्षोभकृतरक्तस्रावणार्थं वातजयार्थं च| आयासो व्यायामः, मैथुनं पुरुषसेवा, क्रोधादयः पञ्चदश आतुरोपद्रवचिकित्सितोक्ताः||१८||

उक्ताहाराचारव्यतिक्रमेण किं भवतीत्याह- मिथ्याचारादित्यादि| अत्यपतर्पणादिति असाध्यभवने हेतुः| तां प्रसूतां, देशकालौ परीक्ष्य व्याधिसात्म्येन कर्मणा नित्यमुपचरेदिति सम्बन्धः| अत्ययो विनाशः| गयी तु ‘देशकालौकव्याधिसात्म्येन कर्मणा’ इति पठित्वा देशादिभिः सह पृथक् सात्म्यशब्दं सम्बध्नाति; ओकसात्म्यमभ्याससात्म्यं, ओकशब्दोऽयम् ‘उच’ समवाय इत्यनेन धातुना व्युत्पादित इति व्याख्याति||१९-२०||

अथापरेत्यादि| कृतवेधनः कोशातकः| ‘शालमूलकल्कं’ इत्यत्र ‘शालिमूलकल्कं’ इति केचित्||२१||

प्रजाताया इत्यादि| प्रजातायाः प्रजननशोणितसञ्जनितशूलो मक्कल्लः; अवरुद्धरक्तपाकजनितो विद्रधिरपि मक्कल्लः, कार्ये कारणोपचारात्| मक्कल्लचिकित्सामाह- तत्रेत्यादि| जलं क्वाथम्| यवक्षारचूर्णं सुखोदकेन मन्दाग्नौ, कफप्रकृतीनां पिप्पल्यादिक्वाथेन, एवमन्येऽपि योगा दोषादीनवेक्ष्य योजनीयाः| अच्छं केवलम्| अरिष्टम् अभयारिष्टादिकम्||२२||

अथ बालमित्यादि| क्षौमं दुकूलम्| रक्षोघ्नैधूपैर्वचादिभिः| अधिष्ठाने सूतिकागारे| व्रणितोपासनीयं चावेक्षेतेति तेन प्राक्शीर्षशयनमजस्रदीपस्रग्दामादि सर्वमत्रापि तत्रोक्तं वेदितव्यम्||२३||

तत इत्यादि| नक्षत्रनामेति नक्षत्रदेवताकृतं नामेत्यर्थः||२४||

तत इत्यादि| यथावर्णमिति ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीं, क्षत्रियस्य क्षत्रियामित्यादि| धात्रीमुपेयात् स्तनदायिनीं समीपं गच्छेत्, ‘भिषक् बालग्राहको वा’ इति शेषः| श्यामा हि प्रायशः प्रचुरक्षीरा भवति| उक्तविपर्यासेन दोषस्य दिङ्मात्रं दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| इतिशब्दोऽयमेवम्प्रकारे, तेनान्येऽपि दोषा एवम्प्रकाराः स्वयमप्यूह्य ज्ञातव्याः| अभिमन्त्रणमाह- चत्वार इत्यादि||२५-२७||

नियतधात्र्या अभावे दोषं दर्शयन्नाह- अतोऽन्यथेत्यादि||२८||

कुत ईषत्परिस्रुतं स्तन्यं पाययेदित्याशङ्क्य तद्विपर्यये दोषं वक्तुमाह- अपरिस्रुत इत्यादि| उत्सुहितस्रोतस इति ऊर्ध्वपूरितस्रोतस इत्यर्थः| ‘उत्स्नुहितस्रोतस’ इति पाठे तु ऊर्ध्वं स्रुहितमुद्गीर्णं स्रोतो यस्येति समासः||२९||

क्रोधशोकेत्यादि| अवात्सल्यम् अममत्वम्| आदिशब्दाल्लङ्घनव्यायामादयः| अथास्या इत्यादि| नालिका शाकविशेषः, ‘नालिकेर’ इति क्वचित् पाठः||३०||

अथास्याः स्तन्यमित्यादि| अवसीदति वेत्यत्रापि निषेधः सम्बन्धनीयः||३१-३३||

व्याधिस्वरूपं प्रतिपादयितुमज्ञानां बालानां रोगज्ञानोपायमाह- अङ्गप्रत्यङ्गेत्यादि||३४-३६||

तेषु च रोगेषु यथाविहितं यद्यदौषधं यत्र यत्र रोगे विहितं तत्तत्तत्र कुर्यात्| तदपि मृदु अतीक्ष्णम्, अच्छेदनीयं कफमेदसोरच्छेदकारि| मात्रया वक्ष्यमाणया| क्षीरसर्पिषा सह बालस्य क्षीरसर्पिःसात्म्यत्वात्; धात्र्याश्च केवलमेव न क्षीरयुक्तं नापि सर्पिर्युक्तमित्यर्थः| क्षीरान्नादस्य पूर्ववत् क्षीरसर्पिषा युक्तं, धात्र्यास्तु केवलमेव||३७||

तामेव मात्रां निर्दिशन्नाह- तत्र मासादूर्ध्वमित्यादि| अङ्गुलिपर्वद्वयग्रहणसम्मितामिति ‘क्षीराज्यालोडितौषधस्य’ इति शेषः| तन्त्रान्तरे चान्यथाऽभिहितं; यथा- “प्रथमे मासि जातस्य शिशोर्भेषजरक्तिका| अवलेह्या तु कर्तव्या मधुक्षीरसिताघृतैः|| एकैकां वर्धयेत्तावद्यावत् संवत्सरो भवेत्| तदूर्ध्वं माषवृद्धिः स्याद्यावत् षोडशकाब्दिकः”- इति||३८||

प्रकारान्तरेणौषधोपयोगमाह- येषां गदानामित्यादि||३९||

ज्वरे विशेषमाह- एकमित्यादि| स्तन्यपायाहितं सर्पिः, ‘सात्म्याद्दत्तं’ इति वाक्यशेषः| इतराभ्यां क्षीरान्नादान्नादाभ्यां, यथार्थतो यथाप्रयोजनतः, हितं सर्पिरित्यर्थः| न चेत्यादि| अत्रेति ज्वरे| अत्ययादिति विनाशकारकाद्विकाराद्विनेत्यर्थः||४०-४१||

तालुनि पतिते चिकित्सामाह- मस्तुलुङ्गक्षयादित्यादि| मस्तुलुङ्गोऽविलीनघृताकारा मस्तकमज्जा| मधुरकैः शृतमिति काकोल्यादिभिः पक्वम्| शीताम्बूद्वेजनमिति शीताम्बुचुलकैरासेचनात्त्रासनम्||४२||-

वातेनाध्मापितामित्यादि पानालेपनयोर्हितमित्यन्तं श्लोकद्वयं निबन्धकारैर्न पठितम्||४३-४४||

सर्पिःसात्म्यत्वाद्बालस्य स्वस्थेऽपि सर्पिरेव भेषजसिद्धं दर्शयन्नाह- क्षीरेत्यादि| पयस्या अर्कपुष्पी||४५||

इदानीं बाले परिजनस्य करणीयं निर्दिशन्नाह- बालमित्यादि| अनुवर्तेत अनुकूलयेत्| प्रियशतैर्बालक्रीडनकदानादिभिरित्यर्थः| अजिघांसुरिति अहन्तुमिच्छुः सन्, ‘बालग्राहक’ इति शेषः| उक्तप्रकारानुकूलने फलमाह- एवमित्यादि| ‘पादपलताशून्यागार’ इत्यत्र केचित् ‘पादपलतानानागारनिम्नस्थानगृहच्छाया ’ इति पठन्ति| नाशुचावित्यादि| विषमे निम्नोन्नतप्रदेशे||४६-४७||

स्त्रीस्तन्याभावे च क्षीरान्तरं निर्दिशन्नाह- क्षीरसात्म्यतयेत्यादि| आस्तन्यपर्याप्तेरिति यावत् स्तन्यस्य पुनः पर्याप्तिः परि समन्ततो भावेन प्राप्तिर्भवति, अथवा यावत् स्तन्यपानस्य योग्यता तावदित्यर्थः||४८||

अन्नदानकालमाह- षण्मासमित्यादि| गयी तु ‘षण्मासात्’ इति पठित्वा षण्मासादूर्ध्वमिति व्याख्याति||४९||

नित्यमवरोधरत इति सततं परिजनावृतोऽन्तःपुरस्थो वा, कृतरक्षाक्रियो भवेत्| कुतः कारणादित्याह- उपसर्गभयात्| अस्यैवार्थस्य प्रयत्नकरणीयतां दर्शयन्नाह- प्रयत्नतश्चेत्यादि| रक्ष्या इति रक्षणीया इत्यर्थः||५०||

किं पुनर्ग्रहोपसर्गलक्षणं तदाह- अथ कुमार इत्यादि||५१||

तस्य कुमारस्य पुरुषार्थसाधनहेतुभूतां क्रियां निर्दिशन्नाह- शक्तिमन्तं चेत्यादि| शक्तिमन्तं विद्यार्जनक्लेशक्षमम्| यथावर्णमिति ब्राह्मणस्त्रयीं, राजन्यो दण्डनीतिं, वैश्यो वार्तामिति||५२||

विद्याग्रहणवद् परमपि कुमारस्य दृष्टादृष्टकारणसाधनभूतं निर्दिशन्नाह- अथास्मै इत्यादि| आवहेत् विदध्यात्| किमर्थमित्याह- पित्र्येत्यादि| पितुर्हितं कर्म पित्र्यं श्राद्धदानादि, धर्मः श्रुतिस्मृतिविहितं यज्ञाद्यनुष्ठानम्, अर्थः सुवर्णादिः, कामः स्वेषु विषयेष्विन्द्रियाणामानुकूल्यतः प्रवृत्तिः, प्रजाः पुत्रपौत्रादयः||५३||

अप्राप्तपञ्चविंशतेरूनषोडशवर्षया सह संयोगे दोषं दर्शयन्नाह- ऊनषोडशवर्षायामित्यादि||५४-५५||

अतिवृद्धादिष्वपि गर्भाधाननिषेधमाह- अतिवृद्धायामित्यादि| पुरुषस्याप्येवंविधस्य गर्भाधानेऽनधिकार इति शेषः| कुतो गर्भाधाननिषेध इत्याह- त एवेत्यादि| एतेन कुक्षिस्थः स विपद्यत इत्यादिवाक्योक्ताः||५६||

इदानीं गर्भस्रावलक्षणानि सहेतुकानि सप्रतिकाराण्याह- तत्रेत्यादि| पूर्वोक्तैरिति मूढगर्भनिदानोक्तैर्ग्राम्यधर्मयानवाहनादिभिः| गर्भाशयादिशूलानि गर्भपातनिमित्तानिलजनितानि; रक्तदर्शनं चामगर्भान्वयं कृच्छ्रसाध्यम्| गयी तु गर्भस्रंसनेनार्तववहस्रोतोमुखविवृतेरार्तवक्षरणाद्रक्तदर्शनमित्याह| चिकित्सामाह- तत्रेत्यादि| जीवनीयानि काकोल्यादीनि| पृथक् पृथगवस्थाश्रितं चिकित्सितमाह- गर्भेत्यादि| उत्पलरक्तोत्पलेत्यादिरुत्पलादिः| प्रस्रंसमाने पतनाय किञ्चिच्चलति सदाहपार्श्वशूलादयो मूत्रसङ्गान्ता भवन्ति| कोष्ठे संरम्भ आमपच्यमानपक्वाशयादौ क्षोभः| स्थानं चेति चकारेण पूर्वोक्ताः शूलादयोऽपि| तेषु चिकित्सामाह- तत्रेत्यादि| स्निग्धशीताः सात्म्यतो न सर्वेषु| पार्श्वशूलादिषु चतुर्षु क्रियाविशेषं निर्दिशन्नाह- वेदनायामित्यादि| दर्भादिभिः सिद्धं तृणपञ्चमूलसिद्धम्| आनाहे लशुनसिद्धं पयो हिङ्गुसौवर्चलप्रक्षेपम्| अत्यर्थं स्रवति रक्ते असृग्दर इत्यर्थः| कोष्ठवदागारं कोष्ठागारं, तेन चरतीति कोष्ठागारिका गृहकारिका कीटविशेषः, तद्गृहमृत्तिका| औदकाः कन्दाः कसेरुशालुकनदीमाषकादयः| दृष्टशोणितायां रुजि चिकित्सां निर्दिश्यादृष्टशोणितायां चिकित्सां निर्दिशन्नाह- अथादृष्टशोणितेत्यादि| पयस्या अर्कपुष्पी| सिद्धं पयः ‘पाययेत्’ इति सम्बन्धः| अश्मन्तकः कर्बुदाराकारः| उपावर्तन्ते उपशमं यान्ति| गर्भश्चाप्यायते रक्तस्रुतिकर्शितः| ‘एवं क्षिप्रमुपक्रान्ते नीरुजाया उपावर्तते(न्ते) गर्भ आप्यायते च’ इति क्वचित् पाठः| तन्त्रान्तरे चोपविष्टकाख्योऽयं गर्भः कथितः| तथा च चरके- “यस्याः पुनरुष्णतीक्ष्णोपयोगाद्गर्भिण्या महति जातसारे गर्भे पुष्पदर्शनमन्यो वा योनिस्रावः, तस्या गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुतत्वात्, स कालान्तरमवतिष्ठते सस्पन्दश्च भवति, तमुपविष्टकमित्याचक्षते”- (च.शा.८) इति| व्यवस्थिते चेत्यादि| उदुम्बरशलाटुसिद्धेनेति उदुम्बरस्य कोमलैः फलैः पक्वेन क्षीरेण| क्षीरपाकस्तु तन्त्रान्तराभिहितो यथा- “द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम्| क्षीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः”- इति| अतीते इत्यादि| अतीते पतित इत्यर्थः| उद्दालक आरण्यकोद्रवः, एतच्च यवागूदानं लङ्घनपूर्वम्| तथाच वाग्भटः- “आमान्वये च तत्रेष्टं शीतं रूक्षोपसंहितम्| उपवासो घनोशीरगुडूच्यरलुधान्यकाः|| क्वथिताः सलिले पानं तृणधान्यादिभोजनम्” (वा.शा.२)- इति| बस्त्युदरशूलेष्वित्यादि| दीपनीयसंयुक्तं पञ्चकोलचूर्णसंयुक्तम्| अरिष्टम् अभयारिष्टादिकम्| उक्तरक्तपरिस्रुतिनिमित्तोपविष्टकप्रसङ्गेनापरां चिरकालस्थायिनीं गर्भविकृतिं दर्शयन्नाह- वातेत्यादि| लीयते श्लिष्यति; कुत इत्याह- स्रोतसां गर्भनिर्गममार्गाणां वातोपद्रवेण सङ्कोचादिना गृहीतत्वात्| व्यापद्यते विनश्यतीत्यर्थः| मृदुना अतीक्ष्णेन, तीक्ष्णस्य गर्भोपघातकत्वात्| स्नेहादिनेत्यत्रादिशब्दो न व्यवस्थावाची, तीक्ष्णस्वेदस्य वमनविरेचनयोश्च गर्भोपघातकत्वात्; अत आदिशब्दः प्रधानवाची, तेन स्नेहप्रधानानुक्रमेणेत्यर्थः| अन्ये पुनर्मृदुनेति अच्छपानवर्जितावचारणास्नेहेनेति मन्यन्ते| तामेवावचारणां निर्दिशन्नाह- उत्क्रोशरससंसिद्धामित्यादि| उत्क्रोशः कुररभेदः, अनल्पस्नेहां प्रभूतस्नेहाम्; अन्ये पुनरल्पस्नेहामिति पठन्ति तदसम्यक्, यवाग्वाः पवनावजयार्थमुपयुज्यमानत्वात् परतन्त्रदर्शनाच्च| तदुक्तं चरके- “यस्याः पुनर्गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते तां श्येनमत्स्यगवयशिखिताम्रचूडतित्तिरीणामन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माषयूषेण वा प्रभूतसर्पिषा भोजयेत्” (च.शा.८) इति| बिल्वशलाटुसिद्धानिति बिल्वस्य कोमलफलैः सिद्धान्| एवं स्रोतसामवरोधहेतोर्वातस्योपशमविधिमुक्त्वा वातोपशममृदुभूतानां स्रोतसां विकासार्थं विधिं दर्शयन्नाह- कालातीत इत्यादि| लीन एवायं विधिः| वाताभिपन्न इत्यादि| वाताभिपन्नो गर्भः शुष्यति, नतु पुनर्लीनवन्मार्गावरोधात्तिष्ठति | गर्भशोषलक्षणं पुनः कुक्षेरपूरणं, वातशोषणेनैव विहतौजस्त्वाद्गर्भो मन्दमेव चलति| बृंहणीयैः पयोभिरिति बृंहणीयसंस्कृतैः क्षीरैरित्यर्थः| मांसरसैश्चेति चकाराल्लीनप्रतिकारसमुच्चयः| वृद्धकाश्यपेन शुष्कलक्षणमभिहितं यथा- “गर्भनाड्यास्त्ववहनादल्पत्वाद्वा रसस्य च| चिरेणाप्यायते गर्भस्तथैवाकालभोजनात्|| अकुक्षिपूरणं गर्भस्पन्दनं मन्दमेव च”- इति| अपरमपि वाताभिपन्नं गर्भं दर्शयन्नाह- शुक्रेत्यादि| शुक्रशोणितमिति वचनादसञ्जाताङ्गप्रत्यङ्गमेव, वायुनाऽभिप्रपन्नं वायुनोपरुद्धम्, अवक्रान्तजीवं जीवोपगतम्, अत एवाकुथितमवतिष्ठते| शुक्रार्तवावरोधको वायुरेवोदरमाध्मापयति; तदाध्मानं कदाचिद्यदृच्छया अनियतहेतुना, उपशान्तं लीनीभूतं दृष्ट्वा नैगमेषेण बालग्रहेणापहृतमिति वदन्ति| वाताभिपन्नमेव गर्भावस्थाविशेषं दर्शयन्नाह- तमेवेत्यादि| तमेव वाताभिपन्नमेव, पुनः पुनरनया वृत्त्या प्रविलीयमानमल्पीभवन्तं नागोदरमिति ब्रुवते| तत्रेति नागोदरे| अपिशब्दान्नैगमेषापहृतेऽपि लीनोक्तः प्रतीकारः||५७||

शाको महावृक्षः कर्कशपत्रः, तस्य बीजम्| पयस्या अर्कपुष्पी, गयी तु पयस्यां क्षीरविदारीं क्षीरकाकोलीं वा ब्रूते| अश्मन्तकः कोविदारसदृशोऽम्लपत्रः ‘अम्ललोटक’ इति लोके| ताम्रवल्ली रामतरुणी, मञ्जिष्ठामपरे| लता प्रियङ्गुः| अनन्ता उत्पलसारिवा| पद्मा पद्मचारिणी, भार्गीमपरे| बृहत्यौ स्थूलफला चणकबृहती च| क्षीरिशुङ्गाः क्षीरिवृक्षाणां वटादीनामविकसिताः प्रवालाः| मधुपर्णी मधुयष्टिका| यथासङ्ख्यमिति प्रथममासमारभ्य सप्तममासान् यावदनुक्रमेणेत्यर्थः| पयोयुता इति चूर्णादिप्रयोगे एते योगाः पयसा युताः प्रयोज्या इत्यर्थः||५८-६२||

कपित्थेत्यादि| कपित्थादीनां मूलानि क्षीरसिद्धान्यष्टमे मासि, नवमे मधुकादयः सारिवान्ताः क्षीरसिद्धाः पिबेत्| पयस्या क्षीरविदारी| दशमे मासि शुण्ठीपयस्याभ्यां क्षीरपाककल्पनया सिद्धं क्षीरं हितं भवेत्, अथवा सक्षीराः शुण्ठ्यादयः प्रशस्यन्ते; वाग्भटेऽप्येतैः सिद्धं क्षीरं प्रतिपादितं; तथाच- “कपित्थबिल्वबृहतीपटोलेक्षुनिदिग्धिका- | मूलैः शृतं प्रयुञ्जीत क्षीरं मासे तथाऽष्टमे|| नवमे सारिवानन्तापयस्यामधुयष्टिभिः| योजयेद्दशमे मासि क्षीरं सिद्धं पयस्यया|| अथवा यष्टिमधुकनागरामरदारुभिः”- (वा.शा.२) इति| गयदासेन चैते गर्भस्रावचिकित्सितयोगाः प्रागेव गर्भश्चाप्यायत इत्यनन्तरं पठिताः||६३-६५||

इदानीं पूर्वगर्भजन्मनो या उत्तरगर्भजननावधिस्तामतिक्रम्य गर्भग्राहिण्या दोषं दर्शयन्नाह- निवृत्तेत्यादि| एतेन षड्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वं ‘निवृत्तप्रसवा’ इत्युच्यते| षट्सु षडवयवेषु पञ्चचतुस्त्रिद्विवर्षेषु गर्भानुजननस्य जन्मकाल इति; कुतः पुनरस्याः कुमारोऽल्पायुर्भवति? उच्यते- गर्भाशययोन्यादिदोषेण हि निवर्तते प्रसवः; तत्र तच्छोधनक्रियामन्तरेणाहारविहारादिगुणमात्रेण यदृच्छयोपगृहीतगर्भाया योनिगर्भाशयादिष्वनिःस्फोटितदोषेषु जातोऽल्पायुरेवेति||६६||

गर्भव्याघातकत्वेन निषिद्धाया वमनादिक्रियायाः क्वचिदत्ययकारिणि व्याधौ मृदुना द्रव्येण प्रतिप्रसवं निर्दिशन्नाह- अथ गर्भिणीमित्यादि| अत्यये विनाशहेतौ| अनुलोमयेच्चेति मधुराम्लेनान्नोपहितेनेति सम्बन्धः| आहारं नियमयन्नाह- अश्नीयाच्चेत्यादि| विहारमप्यस्य नियमयन्नाह- गर्भाविरुद्धा इत्यादि| यथायोगम् अहीनातिमिथ्यायोगेनेत्यर्थः||६७||

इदानीं योगान्तरैः सह कुमारस्य सुवर्णचूर्णं निर्दिशन्नाह- सौवर्णमित्यादि| मत्स्याक्षको ब्राह्मी ‘पत्तूर’ इत्येके, अन्ये रक्तपुष्पमानूपं ‘मत्स्याक’ इति लोके प्रसिद्धमाहुः| अर्कपुष्पी पयस्या अर्कसदृशपयःपुष्पा लतैव, श्वेतदूर्वाविशेषां केचिदाहुः, वृक्षजातिमन्ये| कैडर्यः पर्वतनिम्बः| संवत्सरं यावदेते योगाः प्रयोज्याः; अन्ये द्वादशवर्षाण्याहुः| मात्रा उक्तैव| गयी तु प्राक्तनमात्राप्रतिपादकं वाक्यमपठित्वा मात्राज्ञानार्थं विश्वामित्रोक्तं वाक्यमभिदधति; यथा- ‘विडङ्गफलमात्रं तु जातमात्रस्य भेषजम्| एतेनैव प्रमाणेन मासि मासि प्रवर्धितम्|| कोलास्थिमात्रं क्षीरादे दद्याद्भैषज्यकोविदः| क्षीरान्नादे कोलमात्रमन्नादे डुम्बरोपमम्”- इति||६८-७०||

इति भिषग्वरश्रीडल्हणविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां शारीरस्थाने दशमोऽध्यायः समाप्तः||१०||