३. गर्भावक्रान्तिशारीरम्

शुद्धशुक्रार्तवसम्भवत्वाद्गर्भस्य शुक्रशोणितशुद्ध्यनन्तरं गर्भावक्रमणं युज्यत इत्याह- अथेत्यादि| अत्र हि शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकारसम्मूर्च्छितं गर्भ इत्युच्यते, तस्यावक्रान्तिरुपगमनमवतरणमिति यावद् गर्भावक्रान्तिः, साऽस्मिन्नस्तीति पूर्ववच्छप्रत्ययलुकौ||१-२||

गर्भस्य शुक्रार्तवमूलत्वाच्छुक्रार्तवयोः स्वरूपमाह- सौम्यमित्यादि| सौम्यं सोमगुणभूयिष्ठम्| आग्नेयमग्निगुणभूयिष्ठम्| ननु, सर्वं पाञ्चभौतिकं तत् कथं भूतद्वयेनारम्भ इत्याह- इतरेषामित्यादि| इतरेषां पृथिवीवाय्वाकाशानाम्, अणुना विशेषेण सूक्ष्मप्रकारेण, सान्निध्यमाश्रितत्वमस्ति| कुत इत्याह- परस्परोपकारादित्यादि| भूजलानलानिलाकाशानां धारणसंहननपरिणामव्यूहावकाशदानैः परस्परमुपकारस्तस्मात्; यथा- पार्थिवद्रव्ये पृथिव्याख्यं भूतं बलवदेकं शेषाणि सलिलादीनि चत्वारि दुर्बलान्याश्रयदानेनानुगृह्णाति, द्रव्यान्तरे तु सलिलादिभिरपि चतुर्भिर्बलवद्भिर्दुर्बलं पृथिवीभूतमनुगृह्यते, एवंविधात् परस्परानुग्रहाच्च| परस्परानुप्रवेशश्च ‘अन्योन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत्’ (शा.१) इत्यनेन प्रागेव प्रतिपादितस्तस्मात्||३||

इदानीं शुक्रार्तवयोः स्वरूपमभिधाय गर्भावतरणक्रियामाह- तत्रेत्यादि| तत्रेति वाक्योपक्रमे| संयोगे विशिष्टस्पर्शेच्छासमारब्धप्रयोगे| तेजः स्त्रीपुरुषेन्द्रियद्वयसङ्घर्षज ऊष्मा; तं वायुरुदीरयति उत्कटं करोति| ततस्तदनन्तरं तेजोऽनिलसन्निपाताच्छुक्रं च्युतमिति सुरतलक्षणव्यायामजोष्मविद्रुतमनिलाच्च्युतमित्यर्थः| योनिमभिप्रतिपद्यत इति योनिमभितः सर्वतः प्रतिपद्यते, तेन योनेस्तृतीयावर्तावस्थितगर्भशय्यां प्रतिपद्यत इत्यर्थः| तत्र प्रागुक्तप्रकारविसर्पितेनार्तवेन च संसृज्यते| तस्य शुक्रार्तवस्य पञ्चात्मकस्य षष्ठचेतनाधातुसंयोगेनैव गर्भत्वमिति तत्संयोगं दर्शयन्नाह- तत इत्यादि| ततस्तस्मादग्नीषोमसंयोगात्| अन्वक्षं तत्क्षणमेव न क्षणान्तरे| क्षेत्रज्ञः पञ्चमहाभूतशरीरक्षेत्रवित् कर्मपुरुषः, गर्भाशयं गर्भशय्याम् , अनुप्रतिपद्यते प्राप्नोति| केन सह? भूतात्मना भौतिकशरीरेण सूक्ष्मेण लिङ्गशरीरेणेत्यर्थः| कीदृशः? संसृज्यमानः| कैः? सत्त्वरजस्तमोभिः प्राकृतैर्गुणैः| पुनः किंविशिष्टः? देवासुरैरपरैश्च भावैर्वायुनाऽभिप्रेर्यमाणः, भावः सत्त्वं मन इत्यर्थः; तेन देवादीनां सप्तानां सप्तभिः सात्त्विकैर्भावैः, असुरादीनां षण्णां षड्भी राजसैर्भावैः, अपरैश्च पश्वादिजैस्त्रिभिस्तामसैर्भावैः| सत्त्वस्य च मनःपर्यायस्य प्रेरकत्वं तन्त्रान्तरे प्रतिपादितम्| तदुक्तं चरके- “अस्ति खलु सत्त्वमौपपादुकं यज्जीवस्पृक् शरीरेणाभिसम्बध्नाति” (च.शा.३) इति| ननु, कः क्षेत्रज्ञो य एवंविधः सन् गर्भाशयमनुप्रतिपद्यत इत्याह- यः कोऽसावित्येवमादिभिः पर्यायवाचकैर्नामभिरभिधीयते ‘महर्षिभिः’ इति शेषः| ‘यः कः’ इति सर्वनामपदद्वयं तस्य दुर्बोधत्वज्ञापनार्थम्| असाविति सर्वनामपदं तस्य सर्वगतत्वं सद्गुरूपदिष्टत्वं च ज्ञापयति| इत्येवमादिभिः कैर्नामभिरित्याह- वेदयितेत्यादि| वेदयिता मनसो ज्ञापयिता| इन्द्रियाणां च पञ्चानामयमेव ज्ञापक इति दर्शयन्नाह- स्प्रष्टेत्यादि| स्प्रष्टा स्पर्शनेन्द्रियस्य स्पर्शबोधहेतुत्वात्| एवं घ्रातेत्यादिष्वपि योज्यम्| अस्य कर्मपुरुषस्यानाधारां स्थितिं निराकुर्वन्नाह- पुरुष इति; पुरि भौतिके शरीरे वसतीति पुरुषः| तस्य सुकृतिफलभोक्तृत्वं दर्शयन्नाह- स्रष्टेत्यादि; स्रष्टा चेतनायोगेन, तस्यैव कर्तृत्वात्| तदुक्तं चरके,- “चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते” (च.शा.१)- इति| गन्ता संसरणशीलः| तथा साक्षी ज्ञत्वात्| धाता शरीरादिसंयोगधारणहेतुत्वात्| वक्ता वदत्ययमेव, एतेन कर्मेन्द्रियाणामपि वचनादानविहरणोत्सर्गानन्देष्वप्ययमेव हेतुः| यदि वेदयितेत्यादि स्वरूपोपेतः परमर्षिभिरभिधीयते तत् कथं क्लेशकारिणि गर्भाशये तिष्ठतीत्याशङ्क्याह- दैवसंयोगादिति; दैवस्य प्राक्तनजन्मकर्मणो धर्माधर्माभिधानस्य सम्बन्धात्| अक्षयोऽव्ययोऽचिन्त्योऽपि गर्भाशयमनुप्रविश्यावतिष्ठते गर्भाशये कर्मवशाद्गर्भभावेनावस्थितिं करोति||४||

कथमविशिष्टकारणाद्विशिष्टकार्योत्पाद इत्याह- तत्रेत्यादि| ननु, ‘शुक्रबाहुल्यात् पुमान्’ इति कस्मादुक्तं? यत आर्तवस्यैव बाहुल्यम्; उक्तं हि- ‘आर्तवं हि चतुरञ्जलिप्रमाणं, शुक्रं तु प्रसृतिमात्रम्’- इति, नैवं, यावन्मात्रमार्तवं गर्भाशयावस्थितं मलरहितं गर्भजननं तावदेव ग्राह्यम्; अथवा स्वप्रमाणापेक्षया शुक्रशोणितयोर्बाहुल्यमल्पत्वं चाभिप्रेतम्| शुक्रं तु कदाचिदत्यन्तहर्षवशाद्बहु स्रवति कदाचिद्वैमनस्यादल्पमिति| अन्ये त्वाचार्या एवं ब्रुवन्ति- शुक्रार्तवयोर्न्यूनाधिकसमत्वं वीर्येण भवति| यद्येवं तर्हि प्रागुक्तं पुत्रीयकरणं निरर्थकं? नैतदस्ति, किन्तु श्रेयसा कर्मणा विना नैव रूपादिसङ्गमिनो भवन्ति पुत्राः; उक्तं हि,- “एवं जाता रूपवन्तः सत्त्ववन्तश्चिरायुषः| भवन्त्यृणस्य मोक्तारः सत्पुत्राः पुत्रिणे हिताः” (शा.२) इति; तस्मात् पुत्रीयकरणं सार्थकमेव||५||

स्त्रीपुंसयोः संयोगो यस्मिन् कालेऽपत्यफलप्रदो भवति तं कालविशेषमाह- ऋतुरित्यादि| दृष्टमार्तवं यस्मिन् काले स दृष्टार्तवः कालः ऋतुः, स च द्वादशरात्रं भवति| द्वादशरात्रमिति षोडशदिनेषु मध्ये आद्यं दिनत्रयमन्तिमं च षोडशं योनिसङ्कोचदिनं न गणनीयम्| एकीयमतमाह- अदृष्टेत्यादि||६||

अदृष्टार्तवाया ऋतुमत्या लक्षणमाह- पीनेत्यादि| प्रक्लिन्ना प्रकर्षेण आर्द्रतामापन्ना आत्मादयो यस्याः; आत्मा देहः; देहत्वेऽप्यत्यन्तक्लेदज्ञापनाय मुखस्य पुनरुक्तिः; द्विजशब्देन द्विजसमीपवर्तिनो दन्तवेष्टका अभिप्रेताः, द्विजानां प्रक्लेदासम्भवात्| हर्षौत्सुक्यं रतौ सातिशयोऽभिलाषः||७-८||

योनिसङ्कोचेन बीजस्य गर्भाशयाप्राप्तिं दर्शयन्नाह- नियतमित्यादि| योनिर्गर्भाशयः, संव्रियते सङ्कोचं याति| अत एव बीजं न प्रतीच्छति ||९||

मासेनेत्यादि| काले द्वादशवर्षादौ षष्टेश्चार्वाक्, अन्ये पञ्चाशद्वर्षाणि यावत्||१०||

तमेव कालं निर्दिशन्नाह- तदित्यादि| तदार्तवं द्वादशवर्षादूर्ध्वं वर्धमानशरीरधातूनां योषितां काले मासि मासि प्रवर्तमानं, तासामेव पञ्चाशत ऊर्ध्वं जरापचीयमानशरीरधातूनां क्षयं याति, ‘शनैः’ इति शेषः||११||

तस्मिन्नृतुकालेऽपि समविषमदिवसयोः पुंस्त्रियोर्जन्म दर्शयन्नाह- युग्मेष्वित्यादि| युग्मेष्विति समेषु दिवसेषु| अन्यथेति विषमेषु दिवसेषु| शुचिः कायशुचिः| ननु, प्रागुक्तं शुक्रबाहुल्यात् पुमानार्तवबाहुल्यात् स्त्रीति किमयं विकल्प उत समुच्चय इति? समुच्चयोऽयं, तदुक्तं विदेह- “युग्मेषु तु दिनेष्वासां भवत्यल्पतरं रजः| संयोगं तत्र या गच्छेत् सा पुमांसं प्रसूयते|| अयुग्मेषु दिनेष्वासां भवेद्बहुतरं रजः| संयोगं तत्र या गच्छेत् सा तु कन्यां प्रसूयते”- इति| तथा भोजेऽपि- “अयुग्मे स्त्री पुमान् युग्मे सन्ध्ययोस्तु नपुंसकम्| शुक्राधिकत्वात् पुरुषः प्रमदा रजसोऽधिकात्|| शुक्रशोणितयोः साम्यात्तृतीया प्रकृतिर्भवेत्”- इति||१२||

परिहार्यपरिहारार्थं सद्योगृहीतगर्भलक्षणं निर्दिशन्नाह- तत्र सद्योगृहीतेत्यादि| श्रमः खेदः| ग्लानिः क्लमः| सक्थिसदनमूरुग्लानिः| अवबन्धोऽप्रवृत्तिः| स्फुरणं कम्पनम्||१३||

उत्तरकालीनं गृहीतगर्भाया लक्षणमाह- स्तनयोरित्यादि| प्रसेकः थूत्करणम्||१४-१५||

तदेत्यादि| अकालशब्द एतज्ज्ञापयति- कालेऽष्टमे मासि गर्भिण्या अपि स्नेहादिक्रियान्तर्गते आस्थापनानुवासने देये||१६-१७||

तत्रेत्यादि| कललं सिङ्घाणप्रख्यम्| द्वितीय इत्यादि| शीतः श्लेष्मा, ऊष्मा पित्तं, कफानिलयोरप्युष्मसम्भवात् परिणामहेतुत्वम्| तदुक्तं चरके,- “भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः” (च.चि.१५)- इति| घनः कठिनः| यदीत्यादि| पिण्डो वर्तुलाकृतिः, पेशी दीर्घाकृतिः, अर्बुदं वर्तुलफलार्धमिति| गयी तु भोजदर्शनात् पिण्डादीनामन्यथाऽऽकारं पठति| यथा- “चतुरस्रा भवेत् पेशी, वृत्तः पिण्डो घनः स्मृतः| शाल्मलीमुकुलाकारमर्बुदं परिचक्षते”- इति| तृतीये इत्यादि| शाखाश्चतस्रो मूर्धोरःपृष्ठोदराण्यङ्गानि चिबुकनासौष्ठश्रवणाङ्गुलिपार्ष्णिप्रभृतीनि प्रत्यङ्गानि| चतुर्थे इत्यादि| तत्स्थानत्वात् हृदयस्थानत्वात्| इन्द्रियार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः| द्विहृदयामिति द्वितीयं हृदयं यस्याः सा द्विहृदया, ताम्| दौहृदेत्यादि| कुणिं विकृतहस्तम्| तत्र कुब्जादिष्ववयवसमुदायेन्द्रियाधिष्ठानजो दोषो दौहृदविमाननजनितो यथाशास्त्रमूह्यः||१८||

गद्योक्तमेवार्थं पद्यैराह- भवन्तीत्यादि| भोक्तुमित्यस्योपलक्षणत्वाद्द्रष्टुं श्रोतुमित्यादिकमपि बोद्धव्यम्| सा प्राप्तेत्यादि| अलब्धदौर्हृदा अप्राप्ताभिलषितपदार्था, गर्भे गर्भविषये, भयं लभेत; आत्मनि वा आत्मविषये वा भयं लभेत प्राप्नुयात्| येष्वित्यादि येषु येष्विन्द्रियार्थेषु शब्दादिषु, दौर्हृदे श्रद्धायां, विमानना खण्डितत्वं, तस्मिंस्तस्मिंस्तदिन्द्रिये तस्य तस्येन्द्रियार्थस्य ग्राहके इन्द्रिये, सुतस्यार्तिः पीडा प्रजायते||१९-२१||

इदानीं दौर्हृदविशेषैर्गुणविशेषाक्रान्तानामपत्यानामुत्पत्तिं सूचयन्नाह- राजसन्दर्शने इत्यादि| महाभागं महापुण्यवन्तम्| दुकूलेत्यादि| दुकूलपट्टः पट्टवस्त्रं, कौशेयं त्रसरतन्तुजातम् | भूषणानि मुक्ताहारप्रभृतीनि| ललितं शृङ्गारचेष्टायुक्तम्| ‘दुकूले पट्टकौशेये भूषणादिषु’ इति केचित् पठन्ति; तत्र दुकूलं सूक्ष्मं वस्त्रं, पट्टं पट्टवस्त्रम्| आश्रमे इत्यादि| यस्या आश्रमे तपस्विनामधिष्ठाने श्रद्धा भवेत् सा एवम्भूतं जनयेदिति पिण्डार्थः| संयतात्मानं संयतेन्द्रियम्| देवताप्रतिमायामित्यादि| पार्षदोपममिति पार्षदेषु सभापुरुषेषूपमा यस्य स तथा तम्| दर्शने इत्यादि| व्याला व्याघ्रादयो हिंस्राः पशवः| गोधेत्यादि| सुषुप्सुं स्वप्तुमिच्छुम्| धारणात्मकं हृदयगृहीतवस्तूनाममोचकम्| वराहमांसादिति ‘अभिलषितात्’ इति शेषः| मार्गादित्यादि मार्गात् मृगमांसात्| विक्रान्तमुद्योगिनं, जङ्घालं वेगवन्तम्| सृमरादित्यादि सृमरो महाशूकरः, अन्ये महाश्वाकारश्चमरानूकः| ‘नित्यभीतं च तैत्तिरात्’ इत्यत्र ‘नित्यं शीलं च तैत्तिरात्’ इत्यपरे, शीलं शीलवन्तम्| अनुक्तदौर्हृदसङ्ग्रहार्थं श्लोकमाह- अतोऽनुक्तेष्वित्यादि| यादृशेषु दौर्हृदं श्रद्धां समभिध्याति चेतसि करोति, तेन समानमित्यर्थः||२२-२८||

कर्मणेत्यादि| दैवयोगाद्दौर्हृदं हृदि तथा जनयेत्, यथा पुनर्जन्तोः कर्मणा चोदितं प्रेरितं भवितव्यं भवेत्||२९||

पञ्चमे इत्यादि| प्रतिबुद्धतरं जागर्तीत्यर्थः| अष्टमे इत्यादि| ओजोऽशेषधातुधाम हृदि स्थितम्| नैऋतभागत्वात् रक्षसामंशत्वात्, “नैऋताय भागश्च बालेषु रुद्रेण दत्त” इति कुमारतन्त्रे प्रतिपादितम्| ततस्तस्मात् कारणादष्टमे मास्यस्मै नैऋताय बलिं दापयेत्||३०||

निराहारस्यापि गर्भस्य वर्तने हेतुं निर्दिशन्नाह- मातुरित्यादि| मातुर्गर्भिण्या रसवहायां नाड्यां गर्भनाभिनाडी या प्रतिबद्धा साऽस्य गर्भस्य मातृभुक्तमाहाररसवीर्यमभिवहति प्रापयतीत्यर्थः| नन्वङ्गप्रत्यङ्गप्रव्यक्तीभावे गर्भनाभिनाडी मातुराहाररसवीर्यमभिवहति, अङ्गप्रत्यङ्गप्रव्यक्तीभावात्तु पूर्वं कथं गर्भपुष्टिः स्यादित्याह- असञ्जाताङ्गप्रत्यङ्गविभागमित्यादि| आनिषेकात् प्रभृतीति आ समन्ततो भावेन निषेचनमानिषेको योनौ शुक्रस्य निषेचनं, तत्प्रभृति गर्भाधानं मर्यादीकृत्येत्यर्थः; धमनीनामुपस्नेहो जीवयति; यथा- पूर्णसरःसलिलोपस्नेहस्तीरजाततरुकदम्बकं जीवयति तद्वत् प्राणधारणं करोति| तथाच भोजः- “गर्भो रुणद्धि स्रोतांसि रसरक्तवहानि वै| रक्ताज्जरायुर्भवति नाडी चैव रसात्मिका|| सा नाडी गर्भमाप्नोति तया गर्भस्य वर्तनम्| यद्यदश्नाति माताऽस्य भोजनं हि चतुर्विधम्|| तस्मादन्नाद्रसीभूतं वीर्यं त्रेधा प्रवर्तते| भागः शरीरं पुष्णाति स्तन्यं भागेन वर्धते|| गर्भः पुष्यति भागेन वर्धते च यथाक्रमम्| गर्भं कुल्येव केदारं नाडी प्रीणाति तर्पिता-” इति||३१-३२||

तत्रेत्यादि| लक्ष्यन्ते इति लक्षणानि, कर्मणि ल्युट्प्रत्ययः, तेन लक्षणीयानि ज्ञातव्यानीत्यर्थः| तान्येव ज्ञातव्यानि पितृप्रभृतिभ्यः कारणेभ्यः प्रत्येकं निर्दिशन्नाह- गर्भस्येत्यादि| आत्मजानीति आत्मसन्निधानजातानि , न त्वात्मनो जातानि, आत्मनो निर्विकारस्य विकारजनकत्वाभावात् प्रकृतिभावानुपपत्तेः; स्वाभाविकप्रकृतिभावे च मोक्षानुपपत्तिः, तस्य हि तत्स्वभावत्वे भावस्यापरित्याज्यत्वादिति| आदिशब्दान्नानायोनिजन्मादिकं च| सत्त्वेत्यादि| उत्तरत्र गर्भव्याकरणे||३३||

गर्भस्याप्रत्यक्षस्यापि स्तन्यदर्शनादिलक्षणेन स्त्रीपुन्नपुंसकलक्षणानि निर्दिशन्नाह- तत्रेत्यादि| प्रसन्नमुखवर्णा चेत्यत्र चकारादूर्ध्वरोमराजित्वादीनि ग्राह्याणि| प्रागभिहितं च लक्षणमिति स्त्रीलक्षणं पुरुषलक्षणं च प्रतिपादितं तद्द्वयमपि च भवति| यस्या इत्यादि| द्रोणीभूतं द्रोणीसदृशं, द्रोणी जलक्षेपणी| अन्यत्राप्युक्तं- “रोमराजी भवेन्निम्ना यस्याः सा सूयते यमौ”- इति||३४||

कायवाक्चित्तगुणवद्गर्भप्रसवज्ञानं दर्शयन्नाह- देवतेत्यादि||३५||

‘स्वभावमीश्वरं’ (शा.१) इत्यादिश्लोकेन या स्वभावादङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः सूचिता तां प्रतिपाद्य तन्निर्वृत्तौ प्राक्तनश्लोकाभिहितगुणागुणोपपत्तिं धर्माधर्महेतुतया निर्दिशन्नाह- अङ्गप्रत्यङ्गेत्यादि||३६||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां शारीरस्थाने तृतीयोऽध्यायः||३||