೯. ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

ಸರ್ವಾಮರಗುರುರಿದಂ ನಿಖಿಲಂ ವಿದ್ರಧೀಲಕ್ಷಣಂ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಮುವಾಚೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಮೃತದಾನೇನ ಸರ್ವೇ ದೇವಾ ಅಮರಾಃ ಕೃತಾಃ, ತೇನಾಸೌ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೇವಾನಾಂ ಗುರುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ರೀಮಾನ್ ಜ್ಞಾನಾತಿಶಯೇನೈಶ್ವರ್ಯೇಣ ಚ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಮಿತ್ತಾನ್ತರಭೂಮಿಪ ಇತಿ ನಿಮಿತಾನ್ತರೇಣ ಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ನರೇಷ್ವಪಿ ಭೈಷಜ್ಯಾಮೃತಪ್ರದಾನಲಕ್ಷಣೇನ ಭೂಪಾಲತಾಂ ಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅಪುತ್ರಸ್ಯ ಕಾಶಿರಾಜಸ್ಯ ಪರಮಾರಾಧನಯಾ ನಿರ್ವಾಣೇ ಚಿತ್ತಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಪುತ್ರತ್ವಮಾಪನ್ನ’ ಇತಿ ಕಾರಣಾನ್ತರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಶಿಷ್ಯಾಯೋವಾಚ ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಂ ಕಥಿತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಖಿಲಂ ಸಮಸ್ತಮ್| ಇದಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಅನೇನ ಧನ್ವನ್ತರಿಸ್ವರೂಪೋಪವರ್ಣನೇನ ವಿದ್ರಧೇರ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವಂ ಖ್ಯಾಪಿತಂ ಭವತಿ||೩||

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತ್ವಗ್ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶಮಿತ್ಯತಿಶಯೇನೋಚ್ಛ್ರಿತಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಧೀರಾ ಧೀಮನ್ತಃ| ಏತೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ| ಮಹಾಮೂಲಮಿತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ, ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕೃಷ್ಣೋಽರುಣ ಇತ್ಯಾದಿ, ಕಾರಣಂ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಶೋಫಕಾರಣಾಭಿಧಾನೇನೈವೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಚ ಷಡ್ವಿಧ ಇತಿ| ಸ ವಿದ್ರಧಿಃ| ತದೇವ ಷಡ್ವಿಧತ್ವಮಾಹ- ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚೇತ್ಯೇಕಃ, ಕ್ಷತೇನಾಪ್ಯೇಕಃ, ಅಸೃಜಾಽಪ್ಯೇಕ ಇತಿ ಷಟ್||೪-೬||

ವಾತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕ ಇತಿ ನಾನಾಪ್ರಕಾರೋತ್ಥಾನೋ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಪಾಕಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಮಾಹ- ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ||೮||

ಕಫಜಮಾಹ- ಶರಾವಸದೃಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶರಾವಸಾದೃಶ್ಯೇನ ಮಹತ್ತ್ವಮುಕ್ತಮ್||೯||

ತೇಷಾಂ ವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮಾಸ್ರಾವಾನಾಹ- ತನ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ವಾತಾಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥಾನಾಂ ವಿದ್ರಧೀನಾಮ್|೧೦|-

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ- ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವರ್ಣಾಃ ಕೃಷ್ಣಪೀತಶುಕ್ಲಾಃ, ನಾನಾರುಜಾಸ್ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯಾಃ, ನಾನಾಸ್ರಾವಾಸ್ತನುಪೀತಶುಕ್ಲಾಃ, ತೇ ಯಸ್ಯ ಸನ್ತಿ ಸ ಯಥೋಕ್ತಃ| ಘಾಟಾಲ ಇತಿ ಘಾಟಾ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗೋ ಮಹಾನ್ ಯಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಸ ಘಾಟಾಲಃ| ವಿಷಮೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ವಿಷಮಂ ಪಚ್ಯತೇ ಚಾಪೀತಿ ಚಿರಾಚಿರಗಮ್ಭೀರೋತ್ತಾನಾನುನ್ನತೋನ್ನತಭೇದೇನ ||೧೦||-

ಆಗನ್ತೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಅಶ್ವಪತನಗೂ(ಮೂ)ಢಪ್ರಹಾರಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನಾಸ್ರುತಶೋಣಿತಪಿಚ್ಚಿತಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕ್ಷತೇ ವೇತ್ಯತ್ರ ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈರಿತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಪ್ರಹಾರಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನೇನ ಚ ಸ್ರುತಶೋಣಿತಾನಾಂ ಛಿನ್ನಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕ್ಷತೋಷ್ಮಾ ವಾಯುವಿಸೃತೋ ವಾತೇನ ವಿಸ್ತಾರಿತಃ| ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೋ ‘ಭವತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ||೧೧-೧೨||-

ರಕ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೩||-

ಬಾಹ್ಯೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಮಾಹ- ಉಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಜಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ||೧೪||

ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧೇರ್ಹೇತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ಆಭ್ಯನ್ತರಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟಭೋಜನಾತ್ ಕದಶನಭೋಜನಾತ್| ಸಮ್ಭೂಯ ಮಿಲಿತ್ವಾ| ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಂ ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುನ್ನದ್ಧಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಂ ಕಾಠಿನ್ಯೇನ, ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುನ್ನದ್ಧಂ ಸರ್ವತ ಉನ್ನತಮ್| ಗುರ್ವಸಾತ್ಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ವಿದಾಹಿಭಿರಿತಿ ಯಾವದ್ಧೇತುಃ, ಪೃಥಕ್ ಸಮ್ಭೂಯ ವೇತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಂ ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುನ್ನದ್ಧಮಿತಿ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ವಲ್ಮೀಕವತ್ಸಮುನ್ನದ್ಧತ್ವಂ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ತೇಷಾಂ ವಾತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಾಂ ವಿಶೇಷವರ್ಣಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಕಂ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿವಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ಯಾಗನ್ತೋರಭಾವಮೇವ ಮನ್ಯತೇ| ತೇಷಾಂ ಬಾಹ್ಯಾನಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಚ ಸ್ಥಾನಮಾಹ- ಗುದೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುದಾದಿಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ದೋಷಾ ವಿದ್ರಧಿಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಬಸ್ತಿಮುಖೇ ನ ತು ಬಸ್ತೌ, ತತ್ರ ಮಾಂಸಮೇದಸೋರಭಾವಾತ್| ವಙ್ಕ್ಷಣ ಊರುಮೂಲಾಶ್ರಯಃ ‘ಗಣ್ಡಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ವೃಕ್ಕೌ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡದ್ವಯಮ್ (ಏಕೋ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತಃ, ದ್ವಿತೀಯೋ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತಃ )| ಯಕೃತ್ ಕಾಲಖಣ್ಡಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಮ್| ಪ್ಲೀಹಾ ಉದರವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಹೃದಯಂ ಕಮಲಮುಕುಲಾಕಾರಮಧೋಮುಖಮ್| ಕ್ಲೋಮ ಕಾಲಖಣ್ಡಾದಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ಥಿತಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ ತಿಲಕಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ತೇಷಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫-೧೮||-

ಬಾಹ್ಯಾನಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಚಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷೇಣ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಧಿಷ್ಠಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಆಟೋಪಃ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಸಙ್ಕೋಚಃ ಪಾರ್ಶ್ವೋತ್ಪಾಟನಮಿವ| ಹೃದೀತಿ ಹೃದಯೋತ್ಥೇ ವಿದ್ರಧೌ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಾದಯ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಕ್ಲೋಮ್ನಿ ಪಿಪಾಸಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೧೯-೨೨||

ತತ್ರ ಮರ್ಮೋತ್ಥಿತಾನಾಂ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಕಷ್ಟತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ವೇತರ ಇತಿ ಇತರೋಽಲ್ಪಃ||೨೩||

ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಭೇರುಪರಿಜಾಃ ಪ್ಲೀಹಯಕೃತ್ಕ್ಲೋಮಕುಕ್ಷಿಹೃದಯಜಾಃ, ಪಕ್ವಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸ್ರವನ್ತಿ| ಇತರೇ ಗುದಬಸ್ತಿವೃಕ್ಕವಙ್ಕ್ಷಣಜಾ ಅಧೋ ಯಾನ್ತಿ| ಏಷು ಚಾಧೋನಿಃಸ್ರುತೇಷು ಜೀವತಿ, ನೋರ್ಧ್ವನಿಃಸ್ರುತೇಷು| ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜಾನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಯೇಽನ್ಯೇ ಗುದಕುಕ್ಷಿವಙ್ಕ್ಷಣವೃಕ್ಕಪ್ಲೀಹಯಕೃತ್ಕ್ಲೋಮಜಾಸ್ತೇಷ್ವನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಷು ಬಾಹ್ಯಾತೋ ಭಿನ್ನೇಷು ಕದಾಚಿದ್ದೈವವಶಾಜ್ಜೀವೇತ್, ನ ಪುನರಿತರೇಷ್ವಭ್ಯನ್ತರತೋ ಭಿನ್ನೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜಾನಾಂ ಚಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಗ್ರೇವಾಚ್ಯಮ್||೨೪-೨೫||

ಆಭ್ಯನ್ತರಂ ರಕ್ತಜಂ ನಾರೀಣಾಮೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ರಕ್ತಾವಿದ್ರಧಿರ್ಜಾಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮ್? ಅಪಪ್ರಜಾತಾನಾಂ, ಪತಿತಗರ್ಭಣಾಂ; ಪುನರಪಿ ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ? ಪ್ರಜಾತಾನಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ಕಾಲಪ್ರಸೂತಾನಾಮ್| ಅಹಿತೈಃ ಶೀತರೂಕ್ಷಾಹಾರವಿಹಾರೈಃ||೨೬||

ತಸ್ಯೈವ ರಕ್ತವಿದ್ರಧೇರ್ವಿಶೇಷಮಾಹ- ಅಪಿ ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಿತಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಜನಿತಂ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್; ಘೃತಮಾಯುರಿತಿ ಯಥಾ| ಸಪ್ತರಾತ್ರಮಪ್ರಶಾನ್ತಃ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣಾಽನ್ತಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಪಕ್ವಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಃ||೨೭||-

ಪೃಥಕ್ ಸಮ್ಭೂಯ ವಾ ದೋಷಾಃ ಕುಪಿತಾ ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಮಿತ್ಯತ್ರೈಕರೂಪತ್ವಾದನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ಕುತೋ ಗುಲ್ಮಾದಸ್ಯ ವಿದ್ರಧೇಃ ಪಾಕಕೃತೋ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಶೇಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಂ ಭೇದಮ್| ಸಮುತ್ಥಾನಂ ಕಾರಣಂ, ದೋಷಾ ಏವ ಸಮುತ್ಥಾನಂ, ತಚ್ಚ ದ್ವಯೋಸ್ತುಲ್ಯಮ್| ಸಿದ್ಧಾನ್ತಮಾಹ- ನ ನಿಬನ್ಧೋಽಸ್ತೀತಿ; ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಬನ್ಧಾತೀತಿ ನಿಬನ್ಧೋ ಮೂಲಂ; ತದ್ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಮೂಲಂ ನಾಸ್ತೀತಿ, ರಸರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯಾಣಾಮಭಾವತ್ವಾತ್| ಕುತಃ ಪುನರೇಷಾಂ ಶೋಫರೂಪಾಣಾಮಪಿ ಮೂಲಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಗುಲ್ಮಾಕಾರಾ ಗುಲ್ಮರೂಪಾಃ, ಸ್ವಯಮಾತ್ಮನೈವ, ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ನ ಪುನರ್ದೂಷ್ಯಸಂಶ್ರಯಾಃ| ವಿದ್ರಧೇರ್ಮೂಲಸಮ್ಭವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ವಿದ್ರಧಿರ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ ಇತಿ; ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಕಥಂ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೇ ವಾ ದ್ರವೇ ವಾತಜನಿತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿರಿತ್ಯಾಹ- ವಿವರಾನುಚರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಽಪ್ಸು ಬುದ್ಬುದಕಃ, ಏವಮ್ಪ್ರಕಾರೋ ವಿವರಾನುಚರಃ ಸ್ರೋತೋಽನುಸಾ(ಚಾ)ರೀ ವಾತಗ್ರನ್ಥಿರೂಪೋ ಗುಲ್ಮಃ, ‘ಕಫಪಿತ್ತಯೋಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋಃ ಪಾಕಂ ನ ಯಾತಿ| ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಮಾಂಸಶೋಣಿತಬಾಹುಲ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋರ್ಮೂಲಸಮ್ಭವಾಸಮ್ಭವಾಭ್ಯಾಂ ಪಾಕಾಪಾಕೌ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದಪಿ ಹೇತೋಃ ಪಾಕಾಪಾಕೌ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಗುಲ್ಮಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯಾದಿ| ಗುಲ್ಮಶ್ಚಾಪಿ ನ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಅಪಿಶಬ್ದೇನ ಪಚ್ಯತೇ ಗುಲ್ಮ ಇತಿ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮುಕ್ತಂ ಗುಲ್ಮಪಾಕಿತ್ವಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೨೮-೩೩||

ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ ಪಕ್ವೋ ಯತ್ರ ಕುತ್ರಚಿತ್ ಸ್ಥಿತೋ ವಿದ್ರಧಿರ್ವರ್ಜನೀಯಃ| ಕೇಚಿದ್ಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧ್ಯೋರ್ಮಾನಕಥನಾಯ ಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಮಾಣೋ ಗುಲ್ಮಸ್ತು ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚ ತತಃ ಪರಮ್”- ಇತಿ; ತತಃ ಪರಮಿತಿ ಮುಷ್ಟೇರಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೩೪|-

ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮವಶಾದುಪೇಕ್ಷಣಾದ್ವಾ ಯೋ ವಿದ್ರಧಿಷ್ವಸ್ಥ್ಯನ್ತರ್ಗತಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವಿದ್ರಧಯೋ ವಾತಾದಿನಾ ಯದಾಽಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ, ಉಪೇಕ್ಷಣಾದನನ್ತರಂ ತದ್ಗತಮಜ್ಜಾ ಚ ಪರಿಪಚ್ಯತೇ ತದೇತದ್ರೂಪಮುಕ್ತಮ್| ಸೋಽಸ್ಥಿಮಾಂಸನಿರೋಧೇನೇತಿ ಸ ಮಜ್ಜಾಪರಿಪಾಕಃ| ತತಃ ಸ ವ್ಯಾಧಿನಾ ತೇನೇತಿ ತದಾ ಸ ಪುರುಷಃ, ತೇನ ವ್ಯಾಧಿನಾ ಮಜ್ಜಪರಿಪಾಕೇನ| ಅಸ್ಥಿ(ಥ)ಮಜ್ಜೋಷ್ಮಣಾ ತೇನ ಶೀರ್ಯತೇ ದಹ್ಯಮಾನವದಿತಿ ತೇನ ಮಜ್ಜೋಷ್ಮಣಾ, ಅಥ ಉಪೇಕ್ಷಣಾದನನ್ತರಂ, ಶೀರ್ಯತೇ ವಿನಶ್ಯತಿ, ಕಿಂವತ್? ದಹ್ಯಮಾನವತ್| ಅಥಾಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೇತಿ ಕರ್ಮಣಾ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಾ| ವ್ಯಾಧಿಃ ಪೂಯಮ್||೩೪-೩೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||