௬௯. விஷரோகநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாரிஶேஷ்யாத்விஷரோகநிதாநமுச்யதே– ஸ்தாவரமித்யாதி| விஷாதஜநகத்வாத்விஷஂ; தச்ச த்விவிதம்– ஸ்தாவரஂ, ஜங்கமஂ ச| மூலாத்யாத்மகமிதி ஆத்யஂ ஸ்தாவரஂ மூலாதிரூபஂ தஶவிதஂ; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே “மூலஂ பத்ரஂ பலஂ புஷ்பஂ த்வக் க்ஷீரஂ ஸார ஏவ ச| நிர்யாஸோ தாதவஶ்சைவ கந்தஶ்ச தஶமஃ ஸ்மதஃ||” (ஸு. க. அ. ௨) இதி| தத்ர க்லீதகாஶ்வமாரககுஞ்ஜாஸுகந்தகர்கரகரகாடவித்யுச்சிகாऽநந்தா-விஜயாநீத்யஷ்டௌ மூலவிஷாணி, விஷபத்ரிகாலம்பாஸுரதாருகரம்பமஹாகரம்பாணி பஞ்ச பத்ரவிஷாணி, குமுத்வதீவேணுகாகரம்பமஹாகரம்பகர்கோடகரேணுககத்யோதக-சர்மரீபகந்தாஸர்பகாதிநந்தநஸாரபாகாநி த்வாதஶ பலவிஷாணி, வேத்ரகாதம்பவல்லீஜகரம்பமஹாகரம்பாணி பஞ்ச புஷ்பவிஷாணி, அந்த்ரபாசககர்தரீயஶைலேயகரம்பநந்தநகரகாடவராடகாநி ஸப்த த்வங்நிர்யாஸஸாரவிஷாணி, குமுதக்நீஸ்நுஹீஜாலக்ஷீரீணி த்ரீணி க்ஷீரவிஷாணி, பேநாஶ்மபஸ்ம ஹரிதாலஂ ச த்வே தாதுவிஷே, காலகூடவத்ஸநாபஸர்ஷபகபாலகர்தமகவைராடகமுஸ்தகமஹாவிஷ-ப்ரபௌண்டரீகமூலகஹலாஹலஶங்கிமர்கடகாநி த்ரயோதஶ கந்தவிஷாணி, ஏதாநி ப்ராணஹராணி; ஏவஂ பஞ்சபஞ்சாஶத் ஸ்தாவராணி விஷாணி பவந்தி| ஏஷாஂ ச வ்யாதபுலிந்தாதிப்யோ வ்யக்திஜ்ஞாநஂ கர்தவ்யம்| பரஂ ஸர்பாதிஸம்பவமிதி பரஂ ஜங்கமஂ, தச்ச ஷோடஶாபிதாநம்– தஷ்டிநிஃஶ்வாஸதஂஷ்ட்ராநகமூத்ரபுரீஷஶுக்ரலாலார்தவமுகஸந்தஂஶபர்திதகுதாஸ்தி-பித்தஶூகஶவபேதாத்| பர்திதஂ பாயுகதஃ குத்ஸிதஶப்தஃ; ‘பர்த’ குத்ஸிதே ஶப்தே, இத்யஸ்ய ப்ரயோகாத்| தத்ர தஷ்டிநிஃஶ்வாஸவிஷா திவ்யாஃ ஸர்பாஃ, பௌமாஃ ஸர்பா தஂஷ்ட்ராவிஷாஃ, மார்ஜாரமகரவ்யாக்ராதயோ தஂஷ்ட்ராநகவிஷாஃ, பிச்சிடகௌண்டிந்யாதயோ மூத்ரபுரீஷவிஷாஃ, மூஷிகாஃ ஶுக்ரவிஷாஃ, வஶ்சிகவரட்யுச்சிடிங்காதய ஆராவிஷாஃ, லூதா லாலார்தவவிண்மூத்ரஶுக்ரமுகஸந்தஂஶவிஷாஃ, சித்ரஶீர்ஷகஶததாருகஶாரிகாதயோ முகஸந்தஂஶதஂஷ்ட்ராபர்திதகுதபுரீஷவிஷாஃ, விஷஹதாஸ்திமத்ஸ்யாஸ்திப்ரபதயோऽஸ்திவிஷாஃ, ஶகுலீமத்ஸ்யாதயஃ பித்தவிஷாஃ, ஸூக்ஷ்மதுண்டப்ரமராதயஃ ஶூகவிஷாஃ, கீடஸர்பதேஹா கதாஸவஃ ஶவவிஷாஃ| ஏஷாஂ ச ஸுஶ்ருதஸ்ய கல்பஸ்தாநே விஸ்தரோ த்ரஷ்டவ்யஃ||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாரிஶேஷ்யாத்விஷரோகநிதாநமுச்யதே| விஷாதஜநகத்வாத்விஷஂ, தச்ச த்விவிதம்– ஸ்தாவரஂ ஜங்கமஂ ச| தத்த்வைவித்யமாஹ– ஸ்தாவரமித்யாதி| மூலாத்யாத்மகமிதி ஆத்யஂ ப்ரதமம், அதநீயமாத்யமித்யந்யே| ஸ்தாவரஂ மூலாதிஸ்வரூபஂ தஶவிதம்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “தஶாதிஷ்டாநமாத்யஂ ஸ்யாத்த்விதீயஂ ஷோடஶாஶ்ரயம்|” இதி, “மூலஂ பத்ரஂ பலஂ புஷ்பஂ த்வக் க்ஷீரஂ ஸார ஏவ ச| நிர்யாஸோ தாதவஶ்சைவ கந்தஶ்ச தஶமஃ ஸ்மதஃ||” இதி ச| தத்ர க்லீதகாஶ்வமாரககுஞ்ஜாஸுகந்தகர்கரகரகாடகவித்யுச்சிகாऽநந்தா-விஜயாநீத்யஷ்டௌ மூலவிஷாணி, விஷபத்ரிகாலம்பாஸுரதாருகரம்பமஹாகரம்பாணி பஞ்ச பத்ரவிஷாணி, குமுத்வதீவேணுகாகரம்பமஹாகரம்பகர்கோடகரேணுககத்யோதக-சர்மரீபகந்தாஸர்பகாதிசந்தநகங்கோலஸாரபாகாநி த்வாதஶ பலவிஷாணி, வேத்ரகாதம்பவல்லீகரம்பமஹாகரம்பாணி பஞ்ச புஷ்பவிஷாணி, அந்த்ரபாசககர்தரீயஶைலேயகரம்பநந்தநகரகாடவராடகாநி ஸப்த த்வங்நிர்யாஸஸாரவிஷாணி, குமுதக்நீஸ்நுஹீஜாலக்ஷீரீணி த்ரீணி க்ஷீரவிஷாணி, பேநாஶ்ம ஹரிதாலஂ ச த்வே தாதுவிஷே, காலகூடவத்ஸநாபஸர்ஷபகபாலகர்தமவைராடகமுஸ்தகஶங்கீப்ரபௌண்டரீக-மூலகஹாலாஹலமஹாவிஷமர்கடகாநீதி த்ரயோதஶ கந்தவிஷாணி; ஏவஂ பஞ்சாஶத்ஸ்தாவரவிஷாணி பவந்தி| ஏஷாஂ வ்யாதபுலிந்தாதிப்யோ வ்யக்திஜ்ஞாநஂ கர்தவ்யம்| பரஂ ஸர்பாதிஸம்பவமிதி பரஂ ஜங்கமஂ; தச்ச ஷோடஶாபிதாநம்| தஷ்டிநிஃஶ்வாஸதஂஷ்ட்ராநகமூத்ரபுரீஷஶுக்ரலாலாஸ்பர்ஶமுகஸந்தஂஶவிஶர்தித-குதாஸ்திபித்தஶூகஶவபேதாத்| பர்திதஂ விஶர்திதஂ பாயுகதஃ குத்ஸிதஃ ஶப்தஃ ‘ஶது ஶப்தகுத்ஸாயாம்’ இத்யஸ்ய ப்ரயோகாத்| தத்ர தஷ்டிநிஃஶ்வாஸவிஷா திவ்யாஃ ஸர்பாஃ, பௌமாஸ்து தஂஷ்ட்ராவிஷாஃ, மார்ஜாரஶ்வமகரவ்யாக்ராதயோ தஂஷ்ட்ராநகவிஷாஃ, பிச்சிடகௌண்டிந்யாதயோ மூத்ரபுரீஷவிஷாஃ, ஸர்பலாதயோ மூஷிகாஃ ஶுக்ரவிஷாஃ| வஶ்சிகவரடீமத்ஸ்யோச்சிங்கடாதய ஆராவிஷாஃ, லூதா லாலாஸ்பர்ஶவிண்மூத்ரஶுக்ரார்தவமுகஸந்தஂஶவிஷாஃ, மக்ஷிகாஜலாயுகாதயோ முகஸந்தஂஶவிஷாஃ, சித்ரஶீர்ஷகஶததாருகஸாரிகாதயோ முகஸந்தஂஶதஂஷ்ட்ராவிஶர்திதகுதபுரீஷவிஷாஃ, விஷஹதாஸ்திமத்ஸ்யாஸ்திப்ரபதயோऽஸ்திவிஷாஃ, ஶகுலீமத்ஸ்யாதயஃ பித்தவிஷாஃ, ஸூக்ஷ்மதுண்டப்ரமராதயஃ ஶூகவிஷாஃ, கீடஸர்பதேஹா வ்யஸவஃ ஶவவிஷா இதி| ஏஷாஂ ச ஸுஶ்ருதஸ்ய கல்பஸ்தாநே விஸ்தரோ த்ரஷ்டவ்யஃ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தத்ர ஜங்கமவிஷஸ்ய பஹ்வதிஷ்டாநத்வேந ப்ராதாந்யாத் ஸர்வவேகாநுகதஂ ஸாமாந்யலிங்கமாஹ– நித்ராமித்யாதி| ஏதத் ஸுபோத்யம்||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தாவரஸ்ய ஸாமாந்யலிங்கமாஹ– ஸ்தாவரஂ சேத்யாதி| பேநச்சர்திரிதி பேநஸ்ய சர்திஃ||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தத்ர ஜங்கமவிஷஸ்ய ஸாமாந்யேந லிங்கமாஹ– நித்ராமித்யாதி| பேநச்சர்தீதி பேநஸ்ய சர்திரித்யவகம்யதே||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஷதாதலக்ஷணமாஹ– இங்கிதஜ்ஞ இத்யாதி| அபிப்ராயஸூசகம் ஈஹிதமிங்கிதஂ, தஜ்ஜ்ஞோ வைத்யோ வாசா க்ரியயா முகவைகத்யாதிநா ச விஷதாதாரஂ ஜாநீயாத்| ஏபிர்வக்ஷ்யமாணலக்ஷணைஃ| ந ததாத்யுத்தரஂ பஷ்ட இதி ஸ்வீயாஸத்கர்மஜநிதவ்யாமோஹாத்| அபார்தமித்யநர்தகம்| ஸங்கீர்ணமித்யஸ்புடம்| ஹஸத்யகஸ்மாதிதி அஹேதோரபி ஹஸதி| பயஜவாயுஜநிதபர்வவ்யதாபநோதநாயாங்குலீஃ ஸ்போடயதி| க்ரியாந்தரகரணஸூசநாய மஹீஂ விலிகதி| பீதஃ ஸந் ப்ரத்யேகஂ வீக்ஷதே| த்யாம இதி தக்தஸமவர்ணஃ| கிஞ்சித்தணாதிகம்| வர்ததே விபரீத இதி வாரஂ வாரஂ பரிவர்த்ய திஷ்டதி||௪-௭||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவநீபதேஃ பரிகர்மிணோ விஷமவசாரயந்தீதி தேஷாஂ விஷதாதணாஂ லக்ஷணமாஹ– இங்கிதஜ்ஞ இத்யாதி| அபிப்ராயஸூசகமீஹிதமிங்கிதஂ, தஜ்ஜ்ஞோ வைத்யஃ வாசா க்ரியாமுகவைவர்ண்யாதிபிர்விஷதாதாரஂ ஜாநீயாத், ஏதைர்லிங்கைஶ்சேதி வக்ஷ்யமாணைஃ| தாந்யேவ லிங்காந்யாஹ– நேத்யாதி| ஆத்மீயாऽஸத்கர்மஜநிதவ்யாமோஹாத், அபார்தமிதி நிரர்தகஂ, ஸங்கீர்ணமிதி அஸ்புடம்| ஹஸத்யகஸ்மாதித்யாதி| அஹாஸஹேதோரபி ஹஸதி| பயஜவாயுஸம்பூதபர்வவ்யதாபநோதாயாங்குலீஃ ஸ்போடயதி| க்ரியாந்தகரணஸூசநாய மஹீஂ கிஞ்சில்லிகதி| த்ரஸ்தஶ்சாந்யோந்யமீக்ஷத இதி ஸ்வபாபகர்மோபலம்பபயேநாந்யோந்யமீக்ஷதே| த்யாம இதி தக்தஸமவர்ணஃ, மலிநவஸ்த்ரவர்ண இதி டல்லணஃ||௪-௭||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மூலாதிவிஷாணாஂ ப்ரமாதாதுபயுக்தாநாஂ ப்ரத்யேகஂ லக்ஷணமாஹ– உத்வேஷ்டநமித்யாதி| உத்வேஷ்டநஂ தண்டவிமர்தநவத்வ்யதா| மூலவிஷைரித்யஷ்டவிதைரபி, ஏவஂ பத்ராதீநாமுக்தாநாஂ யாவத்ஸங்க்யாகாநாமேகஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமவகந்தவ்யம்| ப்ராயேண காலகாதீநீதி ஏதாநி நவ மூலாதிவிஷாணி காலாந்தரேண மாரகாணி பவந்தீத்யர்தஃ| கந்தவிஷஂ து த்ரயோதஶவிதமதிதீக்ஷ்ணத்வாத்வ்யவாயிவிகாஶ்யாதிகுணயோகாத்ததாத்வேந மாரகம்||௮-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நவாநாஂ மூலாதிவிஷாணாஂ ப்ரமாதாதுபயுக்தாநாஂ ப்ரத்யேகஂ லக்ஷணமாஹ– உத்வேஷ்டநமித்யாதி, உத்வேஷ்டநஂ தண்டாதிமர்தநவத்வ்யதா| மூலவிஷைரஷ்டவிதைரபி|| பத்ரவிஷலக்ஷணமாஹ– ஜம்பணமித்யாதி| ஜம்பணஂ ஜம்பாபாஹுல்யம்| பலவிஷலக்ஷணமாஹ– முஷ்கேத்யாதி| முஷ்கயோஃ ஶ்வயதுஃ| புஷ்பவிஷலக்ஷணமாஹ– பவேதித்யாதி| த்வக்ஸாரேத்யாதி த்வக்விஷைஃ ஸாரவிஷைர்நிர்யாஸவிஷைஃ பதக் த்ரிபிஃ| பாருஷ்யஂ கரஸ்பர்ஶத்வஂ முகஸ்யைவ, கபஸஂஸ்ரவஃ ஶ்லேஷ்மாஸ்ராவஃ| க்ஷீரவிஷலக்ஷணமாஹ– பேநேத்யாதி| ஸுகமம்| தாதுவிஷமாஹ– ஹதித்யாதி| தாதுவிஷைஃ ஹரிதாலாதிகைஃ| ஏஷாஂ காலாவதிமாஹ– ப்ராயேணேத்யாதி| ஏதாநி நவ மூலாதிவிஷாணி காலாந்தரேண க்நந்தி| கந்தவிஷமபி தஶமமதிதீக்ஷ்ணத்வாத்வ்யவாயிவிகாஶ்யாதிகுணயோகாத்ததாத்வேந மாரகம்||௮-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஷலிப்தஶஸ்த்ரஹதஸ்ய லிங்கமாஹ– ஸத்ய இத்யாதி| பச்யதே சாப்யபீக்ஷ்ணமிதி ஸத்யஸ்தாவத் பச்யதே, பஶ்சாதபி புநஃ புநஃ பாகமேதி||௧௩-௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஷலிப்தஶஸ்த்ரஹதஸ்ய லிங்கமாஹ– ஸத்ய இத்யாதி| ஸத்யஸ்தாவத் பச்யதே பஶ்சாதபி புநஃபுநஃ பாகமேதி| திக்தாஹதஂ விஷலிப்தஶஸ்த்ரஹதம்| ஶத்ருபிர்வ்ரணஸஞ்சாரிதவிஷலக்ஷணமாஹ– லிங்காநீத்யாதி| ஏதாந்யேவ பூர்வோக்தாநி, அமித்ரைஃ ஶத்ருபிஃ, வ்ரணே ஶஸ்த்ரவ்ரணே, ப்ரமாதாத் அநவதாநாத்| தந்த்ராந்தரே விஷபீதலக்ஷணம்– “ஸபீதஂ கஹதூமாபஂ புரீஷஂ யோऽதிஸார்யதே| பேநமுத்வமதே சாபி விஷபீதஂ தமாதிஶேத்||” இதி||௧௩-௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தாவரமபிதாய ஜங்கமேஷ்வதிதீக்ஷ்ணத்வேந ஸர்பவிஷே வாச்யே ததாஶ்ரயாந் ஸர்பாநாஹ– வாதபித்தகபாத்மாந இத்யாதி| போகீ பணீ, மண்டலீ மண்டலவத்ரதாங்கலாங்கலாதிரூபமண்டலயுக்தஃ| ராஜிலஶ்சித்ரதீர்கரேகாவாந்; ஏதே யதாக்ரமஂ வாதாத்யாத்மாநோ வாதாதிப்ரகதயஃ| வ்யதிகரஜாந் ஸர்பாந் தர்ஶயதி– த்வ்யந்தரா த்வந்த்வரூபிண இதி| த்வயோரந்தரஂ விஶேஷோ யேஷு தே ததா| யதா– பணிநா மண்டலிந்யாஂ கோநஸா ஜாதாஃ, மண்டலிநா கோநஸேந ச பணிந்யாஂ கஷ்ணஸர்பாஃ, ஏவமந்யேऽபி ஜாதிஸங்கரா ஊஹ்யாஃ| ‘வ்யந்தரா’ இதி பாடே ஸ ஏவார்தஃ, விஶப்தஸ்ய த்வ்யர்தத்வாத்; ததா ‘விபவாந்மஹாநாகாஶஃ’ இத்யத்ர வ்யாக்யாதஂ, விபவாதிதி த்விபாவாத்; த்விபாவஶ்ச ஸர்வமூர்தத்ரவ்யைஃ ஸஂயோகஃ ஸர்வத்ர உபலம்பஶ்சேதி| த்வந்த்வரூபிண இதி த்வயோஃ பணிமண்டலிநோர்வாதபித்தப்ரகதயோர்யத் ப்ரகதித்வஂ தந்மிலிதப்ரகதித்வமேஷாமித்யர்தஃ, வாதபித்தப்ரகதயோரதவா த்வயோர்யத்தோஷயோ ரூபஂ தத்ரூபமித்யர்தஃ||௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்தாவரமபிதாய ஜங்கமேஷ்வதிதீக்ஷ்ணத்வேந ஸர்பவிஷே வாச்யே ததாஶ்ரயாந் ஸர்பாநாஹ– வாதேத்யாதி| போகீ பணீ, மண்டலீ ரதாங்கலாங்கலாதிரூபமண்டலயுக்தஃ, ராஜிலஶ்சித்ரதீர்கரேகாவாந், ஏதே யதாக்ரமஂ வாதபித்தகபப்ரகதயஃ| வ்யதிகரஜாந் ஸர்பாந் தர்ஶயதி– த்வ்யந்தராத்வந்த்வரூபிண இதி| த்வ்யந்தராஃ த்வயோரந்தரஂ விஶேஷோ யேஷு தே ததா, யதா– பணிநா கஷ்ணஸர்பேண மண்டலிந்யாஂ கோநஸா ஜாதாஃ, மண்டலிநா வா கோநஸேந ச| பணிந்யாஂ கஷ்ணஸர்பாஃ, ஏவமந்யேऽபி ஜாதிவ்யதிகரா ஊஹ்யாஃ| த்வந்த்வரூபிண இதி த்வயோர்யோ பாவஃ; தத்வந்த இத்யர்தஃ||௧௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

போகிப்ரபதிகததஂஶேஷு வாதாதீநாஂ லிங்கமாஹ– தஂஶோ போகிகத இத்யாதி| ஸர்வவாதவிகாரகதித்யநேநைவ கஷ்ணத்வே ஸித்தே ததுக்திரவஶ்யம்பாவித்வக்யாபநார்தம், ஏவமுத்தரத்ராபி பீதாத்யபிதாநம்||௧௭-௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

போகிப்ரபதிபிஃ கததஂஶேஷு லக்ஷணஂ வாதாதீநாமாஹ– தஂஶ இதி| ஸர்வவாதவிகாரகதித்யநேநைவ கஷ்ணத்வே ஸித்தே ததுக்திரவஶ்யம்பாவிதாக்யாபநார்தம்| ஏவமுத்தரத்ராபி பீதாத்யபிதாநம்||௧௭-௧௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஶிஷ்டதேஶாதிதஷ்டஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ– அஶ்வத்தேத்யாதி| யாம்யே சேதி பரண்யாம்| க்ஷே நக்ஷத்ரே| மர்மஸ்விதி ஆஶுகாதிஷு| யாம்யே சேதி சகாரேணார்த்ராஶ்லேஷாமகாமூலகத்திகாநாஂ க்ரஹணம்| யதுக்தமந்யத்ர– “சைத்யாயதநவல்மீகஶ்மஶாநேஷு சதுஷ்பதே| ஆர்த்ராஶ்லேஷாமகாமூலகத்திகாபரணீஷு ச|| பஞ்சம்யாஂ ஸந்த்யயோர்தஂஶே மர்மஸ்வாஶுஹரேஷு ச| தஷ்டாஃ கஷ்டேந ஜீவந்தி யதி தூதாதிஸம்பதஃ||” இதி||௧௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஶிஷ்டதேஶநக்ஷத்ரதஷ்டஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ– அஶ்வத்தேத்யாதி| யாம்யே சேதி பரண்யாஂ யாம்யே இத்யத்ர “பித்ர்யே” இதி பாடஃ| பித்ர்யே மகாயாஂ, க்ஷே நக்ஷத்ரே| யே ச மர்மஸு தஷ்டாஃ ஸ்யுஸ்தேऽபி த்யாஜ்யாஃ| மர்மஸ்விதி ஆஶுகாதிஷு| யாம்யே சேதி சகாரேணார்த்ராஶ்லேஷாமகாமூலகத்திகாதீநாஂ ஸமுச்சயநம்| யதுக்தமந்யத்ர– “சைத்யாயதநவல்மீகஶ்மஶாநேஷு சதுஷ்பதே| ஆர்த்ராஶ்லேஷாமகாமூலகத்திகாபரணீஷு ச|| பஞ்சம்யாஂ ஸந்த்யயோர்தஂஶே மர்மஸ்வாஶுஹரேஷு ச| தஷ்டாஃ கஷ்டேந ஜீவந்தி யதி தூதாதிஸம்பதஃ||” இதி||௧௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தர்வீத்யாதி| தர்வீகராணாஂ விஷமாஶு ஹந்தி அஶ்வத்தாதௌ விஶேஷேண தர்வீகராணாமாஶுமாரகஂ; தர்வீகராஃ பணிநஃ| ஸர்வாணி சோஷ்ணே த்விகுணீபவந்தீதி உஷ்ணஸஂயோகே ஸதி ஸர்வாணி விஷாணி ஸ்வரூபதோ த்வைகுண்யஂ பஜந்தே; “ஸர்வாணி சோக்தாநி யதாக்ரமேண” இதி பாடாந்தரே அயமர்தஃ– ஸர்வாணி போகிமண்டலிராஜிலவிஷாணி யதாக்ரமேண யதோத்திஷ்டக்ரமேண உக்தாந்யஶ்வத்தாதிஷ்வாஶுகாதீநி| தர்வீகரவிஷஸ்ய பதகுபாதாநஂ விஶேஷார்தம்|௨௦|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தர்வீகராணாமித்யாதி| அஶ்வத்தாதௌ விஶேஷேண தர்வீகராணாஂ விஷமாஶுகாதகஂ, தர்வீகராஃ பணிநஃ| ஸர்வாணி சோஷ்ணே விகுணீபவந்தீதி உஷ்ணஸஂயோகே ஸர்வாணி விஷாணி ஸ்வரூபதோ வைகுண்யஂ பஜந்தே “ஸர்வாணி சோஷ்ணே த்விகுணீபவந்தி” இதி பாடே ஸர்வாண்யஶேஷாணி விஷாண்யுஷ்ணகாலே த்விகுணீபவந்தி த்விகுணஶக்தீநி பவந்தி| “ஸர்வாணி சோர்த்வே த்விகுணீபவந்தி” இத்யபரே படந்தி| ஊர்த்வே தேஶ இத்யர்தஃ| “ஸர்வாணி சோக்தாநி யதாக்ரமேண” இதி பாடாந்தரஂ, ததாயமர்தஃ– ஸர்வாணி மண்டலிராஜிலவிஷாணி யதாக்ரமேண யதோபதிஷ்டக்ரமேணோக்தாऽஶ்வத்தாதிஷ்வாஶுகாதீநி| தர்வீகரவிஷஸ்ய பதகுபாதாநஂ விஶேஷார்தம்|௨௦|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஏவமபரேஷ்வபி ஆஶுகாதித்வஂ ஸம்பவதி, தாநாஹ– அஜீர்ணேத்யாதி| அஜீர்ணபித்தாதபபீடிதேஷ்விதி அஜீர்ணிநி தோஷத்ரயப்ரகோபாத், பித்தாதபபீடிதயோ ரௌக்ஷ்யாத், பாலவத்தயோரஸம்பூர்ணக்ஷீணதாதுத்வேந விஷவேகாஸஹத்வாத், புபுக்ஷிதேஷ்விதி பித்தவத்த்யா உஷ்ணதேஹத்வாத், க்ஷீணக்ஷத இதி க்ஷதக்ஷீணே பஹுலவாததுஷ்டேஃ, மேஹிநி தோஷத்ரயப்ரகோபாத், குஷ்டயுக்தே ரக்தாதிதோஷாத், ரூக்ஷே வாதகோபாத், அபலே க்லேஶாஸஹத்வாத், கர்பவதீஷு கர்பேணோத்க்ஷிப்ததோஷத்வாத்; ஏஷு விஷமாஶுகாதீதி||௨௦||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அபரேஷு யேஷு யதாऽऽஶுகாதித்வஂ ஸம்பவதி தாநாஹ– அஜீர்ணேத்யாதி| அஜீர்ணிநி தோஷத்ரயப்ரகோபாத்விஷமாஶுகாதி, பித்தாதபபீடிதயோ ரௌக்ஷ்யாத், பாலவத்தயோரஸம்பூர்ணக்ஷீணதாதுத்வேந விஷவேகாஸஹத்வாத்| புபுக்ஷிதேஷ்விதி வாதபித்தவத்த்யோஷ்ணதேஹத்வாத்| க்ஷீணக்ஷத இதி க்ஷதக்ஷீணே பஹுலவாததுஷ்டேஃ, மேஹிநி தோஷத்ரயகோபாத், குஷ்டஜுஷ்டே ரக்தாதிதோஷாத், ரூக்ஷே வாதகோபாத், அபலே வேகாஸஹத்வாத், கர்பவதீஷு கர்பேணோத்க்ஷிப்ததோஷத்வாத்; ஏஷு விஷமாஶுகாதீதி||௨௦||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதாநீஂ ஸர்வதா வர்ஜநீயமாஹ– ஶஸ்த்ரக்ஷத இத்யாதி| ராஜ்யோ லதாபிஶ்சேதி ராஜ்யோ லேகாஃ லதாபிஸ்தாடநாந்ந பவந்தி| ததுக்தமாலம்பாயநே– “நைதி ரக்தஂ க்ஷதாத்யஸ்ய லதாகாதைர்ந ராஜிகாஃ| ந லோமஹர்ஷஃ ஶீதாத்பிர்வர்ஜயேத்தஂ விஷார்திதம்||” இதி| ஜிஹ்மஂ வக்ரஂ, ஸ்தப்தமிதி கார்திகஃ| கேஶஶாத இதி கர்ஷணாத் கேஶோத்பாடஃ| கண்டபங்கோ க்ரீவாயா அவிதாரணம்| ஹந்வோஃ ஸ்திரத்வஂ ஹநுத்வயஸ்ய லக்நத்வம்| வர்திர்கநேதி லாலாரூபா வர்திஃ| ரக்தஂ ஸ்ரவேதூர்த்வமதஶ்ச யஸ்யேதி முகநாஸாகுதாதிப்யஃ ஶோணிதஸ்ராவஃ| தஂஷ்ட்ராநிபாதாஶ்சதுரஶ்சேதி சத்வார இதி ப்ராப்தே சதுர இதி நிர்தேஶஃ ஆகமவிதேரநித்யத்வாத், யதா– “அக்ரதஶ்சதுரோ வேதா” இத்யாதி| உந்மத்தமத்யர்தமுபத்ருதமிதி உந்மத்தமத்யர்தமுந்மாதவந்தம், உபத்ருதஂ ஜ்வராதிஸாராதிபிரத்யர்தமுபத்ருதம்| ஹீநஸ்வரஂ வக்துமஸமர்தம்| விவர்ணஂ கஷ்ணவர்ணம்| ஸாரிஷ்டஂ நாஸாபங்காதியுக்தம்| அவேகிநஂ கமநாதிவேகரஹிதஂ, விண்மூத்ராதிவேகரஹிதமிதி கார்திகஃ||௨௧-௨௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வதா வர்ஜநீயமாஹ– ஶஸ்த்ரேத்யாதி| ராஜ்யோ லேகாஃ லதாபிஸ்தாடிதேऽங்கே ந ஸம்பவந்தி நோச்சலந்தி| அத்ராலம்பாயநேऽப்யுக்தம்– “நைதி ரக்தஂ க்ஷதாத்யஸ்ய லதாகாதே ந ராஜிகாஃ| ந லோமஹர்ஷஃ ஶீதாத்பிர்வர்ஜயேத்தஂ விஷார்திதம்||” இதி| அபரஂ வர்ஜ்யமாஹ– ஜிஹ்மமித்யாதி| ஜிஹ்மஂ வக்ரஂ, ஸ்தப்தமிதி கார்திகஃ| கேஶஶாதஃ கர்ஷணாத்கேஶோத்பாடஃ, கண்டபங்கேந க்ரீவாயா அதாரணஂ, ஹந்வோஃ ஸ்திரத்வஂ ஹநுத்வயஸ்ய லக்நத்வம்| அபரமபி வர்ஜ்யமாஹ– வர்திரித்யாதி| லாலாரூபா வர்திர்யஸ்ய முகாந்நிர்கச்சதி| ரக்தஂ ஸ்ரவேதூர்த்வமதஶ்சேதி முகநாஸாகுதமேஹநாதிப்யஃ ஶோணிதஸ்ராவஃ| தஂஶநிபாதாஶ்சதுர இதி சத்வார இதி ப்ராப்தேऽநித்யத்வாதாகமாபாவஃ| அந்யமபி வர்ஜ்யமாஹ– உந்மத்தமித்யாதி| உந்மத்தஂ உந்மாதவந்தஂ, ஜ்வராதிஸாராதிபிரத்யர்தமுபத்ருதஂ ச, ஹீநஸ்வரஂ வக்துமஸமர்தஂ, விவர்ணஂ கஷ்ணவர்ணஂ, ஸாரிஷ்டஂ நாஸாபங்காதியுக்தம், அவேகிநஂ ப்ரதமாதிவேகரஹிதஂ, விண்மூத்ரவேகரஹிதமிதி கார்திகஃ||௨௧-௨௪||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தாவரஜங்கமவிஷமேவ ஜீர்ணத்வாதிபிர்விஶேஷைர்தூஷீவிஷஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபதே; ததாஹ– ஜீர்ணமித்யாதி| விஷக்நௌஷதிபிரிதி அகதாதிபிஃ| தாவாக்நிவாதாதபஶோஷிதஂ வேதி தாவாக்நிர்வநாக்நிஃ| ஸ்வபாவதோ வா குணவிப்ரஹீநமிதி ஸ்வபாவாதேவ கிமபி விஷஂ வ்யவாயிவிகாஶிப்ரபதிஷு தஶஸு குணேஷு மத்யே ஏகத்வித்ர்யாதிகுணஹீநஂ யதி பவதி ததா தூஷீவிஷதாமுபைதி||௨௫||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்தாவரஜங்கமவிஷமேவ ஜீர்ணத்வாதிபிஃ காரணைர்தூஷீவிஷஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபதே; ததாஹ– ஜீர்ணமித்யாதி| விஷக்நௌஷதிபிரிதி அகதாதிபிர்ஹதவீர்யஂ, தாவாக்நிவாதாதபஶோஷிதஂ சேதி தாவாக்நிர்வநாக்நிஃ| ஸ்வபாவத இதி ஸ்வபாவாதேவ கிமபி விகாஶிவ்யவாயிப்ரபதிஷு தஶஸு குணேஷு மத்யே ஏகத்வித்ர்யாதிகுணஹீநஂ ஸத்தூஷீவிஷதாஂ ப்ராப்நோதி||௨௫||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

குணஹீநதாமேவ கார்யேண தர்ஶயதி– வீர்யால்பபாவாதித்யாதி| ந நிபாதயேதிதி ந மாரயதி ஸத்யஶ்சிரேண வா| கபாந்விதமிதி கபாந்விதஂ ஸத் மந்தீபூதௌஷ்ண்யாதிகுணஂ ந மாரயதி| வர்ஷகணாநுபந்தீதி அபாகாச்சிரஸ்தாயி| தேநார்திதோ பிந்நபுரீஷவர்ண இதி தேந தூஷீவிஷேணார்திதஃ; பிந்நஶப்தோऽத்ர புரீஷவர்ணாப்யாஂ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே, பிந்நவர்ணோ விவர்ணஃ| வைகந்த்யவைரஸ்யயுத இதி விருத்தகந்தமுகவைரஸ்யயுக்தஃ| விசேஷ்டமாநோ விருத்தாஂ சேஷ்டாஂ குர்வந், அரதிமஸுகஂ லபதே||௨௬-௨௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாமேவ குணஹீநதாஂ கார்யேண தர்ஶயதி– வீர்யேத்யாதி| தத்வீர்யஸ்யால்பத்வாத்| ந நிபாதயேத் ந மாரயேத், ஸத்யஶ்சிரேண வா| கபாந்விதஂ ஸந்மந்தீபூதௌஷ்ண்யாதிகுணத்வாத் ந மாரயதி, வர்ஷகணாநுபந்தி அபாகாச்சிரஸ்தாயி| தேந கரரூபேண யே தோஷா பவந்தி, தாந்தர்ஶயந்நாஹ– தேநேதி| தேந கரரூபேண விஷேண பீடிதோ பிந்நபுரீஷவர்ணாதிகஃ ஸ்யாத், பிந்நஶப்தோऽத்ர புரீஷவர்ணாப்யாஂ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| பிந்நவர்ணோ விவர்ணஃ| விகந்தவைரஸ்யயுத இதி விருத்தகந்தமுகவைரஸ்யயுக்தஃ, விசேஷ்டமாந இதி விருத்தாஂ சேஷ்டாஂ குர்வந், அரதிமஸுகஂ லபதே||௨௬-௨௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தாநவிஶேஷேண விஶிஷ்டலிங்கமாஹ– ஆமாஶயஸ்த இத்யாதி| கபாவதத்வேந வாதகோப ஆமாஶயே, தேந கபவாதரோகீத்யுக்தம்| அநிலபித்தரோகீதி பக்வாஶயே துஷ்டவாதஸம்பந்தேந ப்ரத்யாஸந்நஸ்யாஶயஸ்தஸ்ய பித்தஸ்ய கோபஃ| பவேத் ஸமுத்தஸ்தஶிரோருஹாங்க இதி அத்ராங்கஶப்தாத் பரஂ ருஹஶப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ; தேநாயமர்தஃ– ஸமுத்தஸ்தஶிரோருஹாங்கருஹஃ, ஶிரோருஹாஃ கேஶாஃ, அங்கருஹஂ லோம; ததுக்தமாலம்பாயநே– “ஸீதந்தி கேஶலோமாநி தஸ்மிந் பக்வாஶயஂ கதே|” இத்யாதி| விலூநபக்ஷஸ்து யதா விஹங்க இதி முண்டிதபக்ஷஶகுநிஸதஶஃ, ஏதத் பக்வாஶயகதஸ்யைவ லிங்கம்||௨௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸ்தாநவிஶேஷேண விஶிஷ்டலிங்கமாஹ– ஆமாஶயஸ்த இத்யாதி| கபாவதத்வேந வாதகோபஃ ஆமாஶயே, தேந கபவாதரோகீத்யுக்தம்| அநிலபித்தரோகீதி பக்வாஶயே துஷ்டவாதஸம்பந்தேந ப்ரத்யாஸந்நாஶயஸ்ய பித்தஸ்ய கோபஃ| பவேத் ஸமுத்தஸ்தஶிரோருஹாங்க இதி அத்ராங்கஶப்தாத் பரஂ ருஹஶப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேநாயமர்தஃ– ஸமுத்தஸ்தஶிரோருஹாங்கருஹஃ| ஶிரோருஹஃ கேஶஃ, அங்கருஹஂ லோமேத்யர்தஃ| ததுக்தமாலம்பாயநே– “ஸீதந்தி கேஶலோமாநி தஸ்மிந் பக்வாஶயஂ கதே|” இதி| விலூநபக்ஷஸ்து யதா விஹங்க இதி முண்டிதபக்ஷஶகுநிரிவ| ஏதச்ச பக்வாஶயகதஸ்யைவ லிங்கம்||௨௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்ய ரஸாதிதாதுகதஸ்ய லிங்கமாஹ– ஸ்திதஂ ரஸாதிஷ்வித்யாதி| யதோக்தாந் கரோதி தாதுப்ரபவாந் விகாராநிதி ஸுஶ்ருதே வ்யாதிஸமுத்தேஶீயாத்யாயோக்தாநந்நாऽஶ்ரத்தாதீந் கரோதி; கோபஂ ச ஶீதாநிலதுர்திநேஷு யாதீதி கபஸம்பந்தாத் ஶீதாதௌ காலே கோபஂ யாதி| பூர்வஂ ஶணு தஸ்ய ரூபமிதி பூர்வரூபஂ ஶண்வித்யர்தஃ||௨௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ரஸாதிதாதுகதஸ்ய லிங்கமாஹ– ஸ்திதமித்யாதி| யதோக்தாந் ஸுஶ்ருதே வ்யாதிஸமுத்தேஶீயோக்தாந் அந்நாऽஶ்ரத்தாதீந் கரோதி| கோபஂ ச ஶீதேத்யாதி கபஸம்பந்தாத் ஶீதாதௌ காலே ஶீக்ரஂ கோபஂ யாதி| பூர்வஂ ஶணு தஸ்ய ரூபமிதி பூர்வரூபஂ ஶண்வித்யர்தஃ||௨௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ததேவாஹ– நித்ரேத்யாதி| விஶ்லேஷஹர்ஷாவிதி விஶ்லேஷோ காத்ரஸ்ய ஶைதில்யஂ, ஹர்ஷோ ரோமஹர்ஷஃ| ஏதாநி வாதகபஜாநி லிங்காநி| தத இதி பூர்வரூபாதநந்தரம்| அந்நமதாவிபாகாவிதி அந்நமதஃ அந்நே புக்தே மதோ ஹர்ஷஃ அந்நமதஃ; கார்திகஸ்து அந்நவிக்ஷேபணமந்நமதமாஹ– அந்நமதோ ரஸாஜீர்ணமிதி கதாதரஃ; அவிபாகோऽந்நஸ்யாபாகஃ| பாதகரப்ரஶோதமிதி பாதே கரே ச ப்ரகஷ்டஂ ஶோதஂ கரோதி| “மூர்சாஂ ததா சர்திமதாதிஸாரம்” இத்யஸ்ய ஸ்தாநே “ப்ரலேபகஂ சர்திம்” இத்யாதி பாடாந்தரே ப்ரலேபகஂ ஸ்வேதப்ரவத்த்யா பிச்சிலஂ காத்ரஂ, ஜ்வரவிஶேஷஂ வா||௩௦-௩௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ததேவாஹ– நித்ரேத்யாதி| விஶ்லேஷோ காத்ரஶைதில்யஂ, ஹர்ஷோ ரோமஹர்ஷஃ, அங்கமர்தோ வேதநாவிஶேஷஃ; ஏதாநி வாதகபஜாநி, தத இதி பூர்வரூபாதநந்தரம்| அந்நமதாவிபாகாவிதி அந்நே புக்தே மதோ ஹர்ஷோऽந்நமதஃ, கார்திகஸ்து அந்நவிக்ஷேபணமந்நமதமாஹ, அந்நமதோ ரஸாஜீர்ணமிதி கதாதரஃ; அவிபாகோऽந்நஸ்ய பாகாபாவஃ| பாதகரப்ரஶோதமித்யாதி பாதே கரே ச ப்ரகஷ்டஂ ஶோபஂ கரோதி| மூர்சாஂ ததா சர்திமதாதிஸாரமித்யஸ்ய ஸ்தாநே “ப்ரலேபகஂ சர்திமதாதிஸாரம்” இதி பாடாந்தரம்| தத்ர ப்ரலேபகஂ பிச்சிலஸ்வேதப்ரவத்த்யா காத்ரலிப்திஂ, ஜ்வரவிஶேஷஂ வா கரோதி||௩௦-௩௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ததேவ நாநாப்ரகாரஂ யத்யத் கரோதி தத்ததாஹ– உந்மாதமந்யதித்யாதி| க்ஷபயேச்ச ஶுக்ரமிதி ஷாண்ட்யஂ கரோதீத்யர்தஃ| தாஂஸ்தாநிதி விஸர்பவிஸ்போடகாதீந்||௩௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ததேவ நாநாப்ரகாரஂ யத்யத்கரோதி தத்ததாஹ– உந்மாதமித்யாதி| காத்கத்யஂ கத்கதவாக்யதாம்| தாஂஸ்தாநிதி விஸ்போடகாதீந்||௩௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தூஷீவிஷஸ்ய நிருக்திமாஹ– தூஷிதமித்யாதி| தேஶகாலாந்நதிவாஸ்வப்நைரிதி தேஶஃ ப்ரசுராநிலஶீதவஷ்டிரநூபாதிஃ, காலஃ ஶீதாநிலதுர்திநாதிஃ, அந்நஂ யவதிலகுலத்தாதி, தைர்தூஷிதஂ கோபிதம்| அபீக்ஷ்ணஶஃ புநஃ புநஃ| தாதுதூஷகத்வேந தூஷீவிஷம்| ஸஂயோகஜஂ விஷஂ த்விவிதம்– ஏகஂ ஸவிஷாவிஷஸஂயோககதஂ கத்ரிமஸஞ்ஜ்ஞம், அபரஂ நிர்விஷத்ரவ்யகதஂ கரஸஞ்ஜ்ஞம்| யதாஹ வத்தகாஶ்யபஃ– “ ஸஂயோகஜஂ ச த்விவிதஂ ததீயஂ விஷமுச்யதே| கரஃ ஸ்யாதவிஷஂ தத்ர, ஸவிஷஂ கத்ரிமஂ மதம்||” இதி| அத ஏவ ரஸாயநே சரகஃ– “தஂஷ்ட்ராவிஷே மூலவிஷே ஸகரே கத்ரிமே விஷே|” இதி||௩௩-௩௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தூஷீவிஷலக்ஷணமாஹ– தூஷிதமித்யாதி| தேஶஃ ப்ரசுராநிலஶீதவர்ஷாதபஃ, காலஃ ஶீதாநிலதுர்திநாதிஃ, அந்நஂ யவதிலகுலத்தாதி; அந்நஸ்யோபலக்ஷணத்வாத்வ்யவாயவ்யாயாமக்ரோதாதயோऽபி க்ராஹ்யாஃ; தைர்தூஷிதஂ கோபிதம், அபீக்ஷ்ணஶஃ புநஃபுநஃ| தாதுதூஷகத்வேந தூஷீவிஷம்|| இதாநீஂ ஸாத்யயாப்யப்ரத்யாக்யேயஂ ச தர்ஶயந்நாஹ– ஸாத்யமித்யாதி| ஸுகமம்| ஸஂயோகஜவிஷஂ த்விவிதம்– ஏகஂ ஸவிஷாऽவிஷஸஂயோககதஂ கத்ரிமவிஷம், அபரஂ நிர்விஷத்ரவ்யகதஂ கரஸஞ்ஜ்ஞம்| யதாஹ வத்தகாஶ்யபஃ– “ஸஂயோகஜஂ ச த்விவிதஂ ததீயஂ விஷமுச்யதே| கரஃ ஸ்யாதவிஷஂ தத்ர ஸவிஷஂ கத்ரிமஂ மதம்||” இதி| அத ஏவ ரஸாயநே சரகஃ– “தஂஷ்ட்ராவிஷே மூலவிஷே ஸகரே கத்ரிமே விஷே|” இதி| ஆத்மவதஃ பத்யாஶிநஃ| க்ஷீணஸ்ய க்ஷீணதாதோஃ||௩௩-௩௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஏதத்த்வயமபி தர்ஶயிதுமாஹ– ஸௌபாக்யார்தமித்யாதி| ஸ்த்ரியஃ ஸௌபாக்யார்தஂ ஶத்ருப்ரயுக்தா வா ஸவிஷஜந்தூநாஂ ஸ்வேதஂ, ரஜஶ்சூர்ணஂ, நாநாங்கஜாந் நாநாகரகராந் மலாந் அந்நாதௌ தததி| தைரிதி ஸ்வேதரஜஃப்ரபதிபிஃ| கரஶ்சாஸ்யேதி அபாகாஜ்ஜடராவஸ்திதஸ்வேதாதிரேவ கரஃ, அத ஏவ தஸ்யோதராமயஃ; கிஂவா வக்ஷ்யமாணமர்மப்ரதமநாதிலக்ஷணோ வ்யாதிர்கரஃ| மர்மப்ரதமநஂ மர்மவ்யதா| ஶோதலக்ஷணமிதி ஶோத ஏவ லக்ஷணம்| ஜடரமுதரம்| அந்யஸ்ய வ்யாதேர்லிங்காநி தர்ஶயேதிதி அந்யஸ்ய விஸ்போடாதேர்லிங்கஂ தர்ஶயதி||௩௫-௩௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஏதச்ச த்வயமபி தர்ஶயிதுமாஹ– ஸௌபாக்யார்தமித்யாதி| ஸ்த்ரியஃ ஸௌபாக்யார்தஂ ஶத்ருப்ரயுக்த்யா வா ஸவிஷஜந்தூநாஂ ஸ்வேதஂ, ரஜஃ சூர்ணஂ, நாநாங்கஜாந்மலாந் அந்நாதௌ தததி| தைரிதி ஸ்வேதரஜஃப்ரபதிபிஃ| கர ஏவாஸ்யோபஜாயத இதி அபாகாத் ஜடராவஸ்திதஸ்வேதாதிரேவ கரஃ, அத ஏவ தஸ்யோதராமயஃ| மர்மப்ரதமநஂ மர்மவ்யாதிஃ| ஶோதலக்ஷணமிதி ஶோத ஏவ லக்ஷணம்| ஜடரஂ உதரம்| அந்யஸ்ய வ்யாதே ரக்தபித்தாதேஃ||௩௫-௩௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸம்ப்ரதி லூதாநாஂ கோரவிஷத்வப்ரதிபாதநார்தமைதிஹ்யமாஹ– யஸ்மால்லூநஂ தணமித்யாதி| இதி கில ஶ்ருதிஃ– “விஶ்வாமித்ரோ நரபதிஃ காமதேநோர்பலாத்காரபரிக்ரஹேண முநிஸத்தமஂ வஶிஷ்டஂ கோபயாஞ்சகார, குபிதேந தேநாந்தர்ஜ்வலதவிரலகோபாநலஜ்வலிதஂ குகுலயுகலமிவ பஹலபாடலஂ லோசநத்வயஂ வஹதா பகவாந் ரவிரவலோகிதஃ| ததஸ்தஸ்ய ப்ரூகுடிபயங்கரலலாடதடப்ரஸ்யந்தீ ஸ்வேதபிந்தூத்கரஃ ப்ரசண்டதரஃ ப்ரத்யாஸந்நலூநதணே தேந்வர்தஂ ஸம்பதே நிபதிதோ லூதாऽபூத்|” இதி| தாஸ்து ஷோடஶ| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “த்ரிமண்டலா ததா ஶ்வேதா கபிலா பீதகா ததா| லாலாமூத்ரவிஷா ரக்தா கடிநா சாஷ்டமீ ஸ்மதா| ஸௌவர்ணிகா லாஜவர்ணா ஜாலிந்யேகபதீ ததா| கஷ்ணாऽக்நிவக்த்ரா காண்டா ச மாலாகுண்யஷ்டமீ மதா||” (ஸு. க. அ. ௮) இதி||௩௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸம்ப்ரதி லூதாநாஂ கோரவிஷத்வப்ரதிபாதநார்தமைதிஹ்யமாஹ– யஸ்மாதித்யாதி| யஸ்மாத் காரணாத் முநேஃ ப்ரஸ்வேதபிந்தவோ லூநஂ தணஂ ப்ராப்தாஃ, தஸ்மால்லூதா பாஷ்யந்தே, தா லூதாஃ ஸங்க்யயா ஷோடஶ பவந்தி| இதி கில ஶ்ருதிஃ– ‘யத்காமதேநோர்பலாத்பரிக்ரஹேண விஶ்வாமித்ரோ நபதிர்வஶிஷ்டஂ கோபயாமாஸ, தேந ச குபிதேநாந்தர்ஜ்வலதவிரலகோபாநலஜ்வலிதஂ குகுலயுகலமிவ பஹலபாடலஂ நயநயுகலஂ வஹதா பகவாந் ரவிரவலோகிதஃ| ததஸ்தஸ்ய பகுடிபயங்கரலலாடதடப்ரஸ்யந்தீ ஸ்வேதபிந்தூத்கரஃ ப்ரசண்டதரஃ ப்ரத்யாஸந்நலூநதணே தேந்வர்தஂ ஸம்பதே நிபதிதோ லூதாऽபூத||’ இதி| தாஸ்து ஷோடஶ| யதாஹ ஸுஶ்ருதாசார்யஃ– “த்ரிமண்டலா ததா ஶ்வேதா கபிலா பீதிகா ததா| லாலாமூத்ரவிஷா ரக்தா கடிநா சாஷ்டமீ ஸ்மதா|| ஸௌவர்ணிகா லாஜவர்ணா ஜாலிந்யேணீபதீ ததா| கஷ்ணா ஸ்நிக்தமுகீ காண்டா மாலாதுண்ட்யஷ்டமீ ததா|| தாஸாமஷ்டௌ கச்ச்ரஸாத்யா வர்ஜ்யாஸ்தாவத்ய ஏவ து|” இதி| மதாந்தரேணோத்பத்திரந்யதா வர்ண்யதே– “அந்யே வதந்தி புக்தஸ்ய துஷ்டஸ்யாந்நஸ்ய மூர்சநாத்| ஸம்பவந்தி விஷஸ்போடா யே லூதாகீடலக்ஷணாஃ|| யதாஸ்வஂ தாரயந்தஸ்தே லூதாகீடாஸ்து கீர்திதாஃ|” இதி||௩௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தாஸாஂ ஸாமாந்யதஂஶலக்ஷணமாஹ– தாபிர்தஷ்ட இத்யாதி| தஂஶகோத இதி தஂஶதேஶே பூதிபாவ இத்யர்தஃ| ப்ரவத்திஃ க்ஷதஜஸ்யேதி ரக்தஸ்ய ப்ரவர்தநம்| ஸர்வலூதாநாமிதி அஸாத்யாஷ்டவிதஸௌவர்ணிகாதிலூதாநாமேவ ஸாமாந்யலக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| யதஸ்த்ரிமண்டலாதீநாமஷ்டாநாஂ கச்ச்ரஸாத்யத்வஂ, தாபிர்தஷ்டே ஶிரோதுஃகமித்யாதிநா ஸாமாந்யலக்ஷணமபிதாய ஸௌவர்ணிகாத்யநந்தரமேதத் படிதவாந் ஸுஶ்ருதஃ| மாதவகரேண து ஷோடஶாநாஂ லூதாநாஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமேததித்யபிப்ராயேண படிதமிதி||௩௯-௪௦||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாஸாஂ ஸாமாந்யதஂஶலக்ஷணமாஹ– தாபிரித்யாதி| தஂஶகோதஃ தஂஶதேஶே பூதிபாவ இத்யர்தஃ| ப்ரவத்திஃ க்ஷதஜஸ்யேதி ரக்தப்ரவர்தநம்| ஸர்வலூதாநாமித்யாதி| அஸாத்யாஷ்டவிதஸௌவர்ணிகாதிலூதாநாமேதத்ஸாமாந்யலக்ஷணமிதி ப்ரத்யேதவ்யம்| யதஃ கச்ச்ரஸாத்யத்வம் அஷ்டவிதத்ரிமண்டலாதிலூதாநாம்| “தாபிர்தஷ்டே ஶிரோதுஃகஂ கண்டூர்தஶே ச வேதநா| பவந்தி ச விஶேஷேண கதாஃ ஶ்லைஷ்மிகவாதிகாஃ||” இதி| ஏவஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமபிதாய ஸௌவர்ணிகாத்யநந்தரமேதத், தாபிர்தஷ்டே ‘தஂஶகோத’ இத்யாதிகஂ படிதவாந் ஸுஶ்ருதஃ| மாதவகரேண து ஷோடஶலூதாநாஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமேததித்யபிப்ராயேண படிதமிதி||௩௯-௪௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

த்ரிமண்டலாதயோऽஷ்டௌ தூஷீவிஷாஸ்தாஸாஂ லக்ஷணமாஹ– தஂஶமத்யே த்வித்யாதி| ஊர்த்வாகதீதி ஊர்த்வகஸ்வரூபம்; அந்யே ‘தக்தாகதி’ இதி படந்தி, தத்வ்யக்தார்தம்| தூஷீவிஷாபிரிதி காலாந்தரப்ரகோபிவிஷாபிஃ| தஷ்டமிதி தஂஶம்||௪௧-௪௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்ரிமண்டலாதயோऽஷ்டௌ தூஷீவிஷாஸ்தாஸாஂ லக்ஷணமாஹ– தஂஶமத்ய இத்யாதி| ஊர்த்வாகதி ஊர்த்வகஸ்வரூபம்| தூஷீவிஷாபிரிதி காலாந்தரப்ரகோபிவிஷாபிஃ, தஷ்டமிதி தஂஶநம்||௪௧-௪௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸௌவர்ணிகாதீநாமஷ்டாநாமஸாத்யாநாஂ ப்ராணஹராணாஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– ஶோத இத்யாதி| ப்ராணாந்திகா இதி ப்ராணஹராஃ||௪௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸௌவர்ணிகாதயோऽஷ்டாவஸாத்யாஃ ப்ராணஹராஃ, தாஸாஂ லக்ஷணமாஹ– ஶோத இத்யாதி| அந்யே “ஶ்வேதா ஸிதா ரக்தாஃ பீதா ச” இதி படந்தி| தத்ர பிடகா ஜ்வரஶ்ச| ப்ராணாந்திகாஃ ப்ராணஹராஃ||௪௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆகுதூஷீவிஷலக்ஷணமாஹ– ஆதஂஶாதித்யாதி| ஆதஂஶாத் ஶோணிதமித்யத்ர ‘கலதி’ இதி ஶேஷஃ| ஆகவஃ ஶுக்ரவிஷாஃ| யதுக்தம்– “ஶுக்ரஂ பததி யத்ரைஷாஂ ஶுக்ரஸ்பஷ்டைஃ ஸ்பஶந்தி யத்|” (ஸு. க. அ. ௭) இதி||௪௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆகுதூஷீவிஷலக்ஷணமாஹ– ஆதஂஶாதித்யாதி| ஆதஂஶாச்சோணிதமித்யத்ர கலதீதி ஶேஷஃ||௪௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ப்ராணஹரமூஷிகலக்ஷணமாஹ– மூர்சேத்யாதி| அங்கஶோதேதி மூஷிகாகார ஏவாங்கஶோதோ ஜ்ஞேயஃ| யதுக்தமந்யத்ர– “சீயதே க்ரந்திபிஶ்சாங்கமாகுஶாவகஸந்நிபைஃ|” (ஸு. க. அ. ௭) இதி| ஶப்தாஶ்ருதிஃ பாதிர்யம்; அந்யே ‘மந்தா ருசிஃ’ இதி படந்தி அஸாத்யமூஷிகைஃ மாரணாத்மகைஃ||௪௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ப்ராணஹரமூஷகலக்ஷணமாஹ– மூர்சேத்யாதி| அங்கஶோதேதி மூஷிகாகாரோऽங்கஶோபோ போத்தவ்யஃ| யதுக்தமந்யத்ர– “சீயதே க்ரந்திபிஶ்சாங்கமாகுஶாவகஸந்நிபைஃ|” இதி| மந்தஶ்ருதிரிதி பாதிர்யம்| அந்யே ‘மந்தாருசிஃ’ இதி படந்தி| அஸாத்யமூஷிகைஃ மாரணாத்மகைஃ||௪௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ககலாஸதஷ்டலிங்கமாஹ– கார்ஷ்ண்யமித்யாதி| வர்சஸோ பேதோऽதிஸாரஃ||௪௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ககலாஸதஷ்டலக்ஷணமாஹ– வர்சஸோ பேத இத்யாதி| வர்சஸோ பேதஃ அதிஸாரஃ| ககண்டகஃ ககலாஸஃ||௪௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வஶ்சிகவிஷலிங்கமாஹ– தஹத்யக்நிரிவேத்யாதி| வஶ்சிகஃ ஸ்வநாமக்யாதஃ, ஸ ச ஆராவிஷஃ| தஷ்டோऽஸாத்யஶ்ச ஹத்க்ராணரஸநோபஹதோ நர இதி யதா ஹதயநாஸாஜிஹ்வோபகாதோ பவதி ததா தத்தஷ்டோ ந ஸாத்யஃ| மாஂஸைஃ பதத்பிரத்யர்தஂ வேதநார்தோ ஜஹாத்யஸூநித்யாதிநாऽயமபரோऽஸாத்யப்ரகாரஃ| ‘தஷ்டோऽஸாத்யைஸ்து’ இதி பாடபக்ஷேऽஸாத்யைஃ ஸத்யஃப்ராணஹரைர்வஶ்சிகைர்தஷ்டோ யதோக்தலிங்கோ பவதி| சரகேऽப்யயமேவ பாடஃ||௪௭-௪௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வஶ்சிகதஷ்டலக்ஷணமாஹ– தஹதீத்யாதி| ஊர்த்வம் உபரிஷ்டாதாஶு யாதி பஶ்சாச்ச தஂஶே திஷ்டதி| வஶ்சிகதஷ்டாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஹத்க்ராணரஸநோபஹதோ நர இத்யாதி| யதா ஹதயநாஸாஜிஹ்வோபகாதோ பவதி, ததா தஷ்டோ ந ஸாத்யஃ| மாஂஸைஃ பதத்பிரத்யர்தஂ வேதநார்தோ ஜஹாத்யஸூநித்யயமபரோऽஸாத்யஃ| ‘தஷ்டோऽஸாத்யைஃ’ இதி பாடே அஸாத்யைஃ ஸத்யஃப்ராணஹரைர்வஶ்சிகைர்தஷ்டோ யதோக்தலிங்கோ பவதி||௪௭-௪௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கணபதஷ்டலிங்கமாஹ– விஸர்ப இத்யாதி| கணபஃ கீடவிஶேஷஃ||௪௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கணபதஷ்டலக்ஷணமாஹ– விஸர்ப இத்யாதி| கணபஃ கீடவிஶேஷஃ| விஶீர்யதே கலதி||௪௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உச்சிடிங்கதஷ்டலிங்கமாஹ– ஹஷ்டரோமேத்யாதி||௫௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உச்சிடிங்கதஷ்டலிங்கமாஹ– ஹஷ்டரோமேதி| உச்சிடிங்கநாம்நா வஶ்சிகேந தஷ்டஃ புமாந், ஹஷ்டரோமா கண்டகிததேஹஃ, ஸ்தப்தமேஹநஃ, ததா பஶார்தியுக்தஃ| ஶீதோதகேநேவாங்காநி ஸிக்தாநி மந்யதே| ஸுஶ்ருதஸ்து உச்சிடிங்கஂ கீடவிஶேஷமாஹ||௫௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸவிஷமண்டூகாதிதஷ்டலிங்கமாஹ– ஏகதஂஷ்ட்ரார்தித இத்யாதி| ஸ்வபாவாதேகயா தஂஷ்ட்ரயா கதோ தஂஶோ பவதி||௫௧-௫௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸவிஷமண்டூகதஷ்டலக்ஷணமாஹ– ஏகேத்யாதி| ஸ்வபாவாதேகதஂஷ்ட்ரயா கதோ தஂஶோ பவதி|| ஸவிஷமத்ஸ்யலக்ஷணமாஹ– மத்ஸ்யா இத்யாதி| ஸுகமம்| ஸவிஷஜலௌகாதஷ்டலக்ஷணமாஹ– கண்டூமித்யாதி| குர்யுரிதி பூர்வக்ரியயா ஸம்பந்தஃ||௫௧-௫௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கஹகோதிகாதஷ்டலிங்கமாஹ– விதாஹமித்யாதி| கஹகோதிகா ஜ்யேஷ்டீ, அந்யே து ப்ராமரகமாஹுஃ| அத்ர வக்ஷ்யமாணஂ குர்யாதிதி ஸம்பந்தநீயஂ, தேந விதாஹாதீநாஂ கர்மத்வம்|௫௩|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கஹகோதிகாதஷ்டலக்ஷணமாஹ– விதாஹமித்யாதி| கஹகோதிகா ப்ராஹ்மணீதி லோகே, அந்யே ப்ரமரகமாஹுஃ| அத்ர வக்ஷ்யமாணஂ ‘குர்யாத்’ இதி ஸம்பந்தநீயம்|௫௩|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶதபதீதஷ்டலக்ஷணமாஹ– தஂஶே இத்யாதி| குர்யாச்சதபதீவிஷமிதி ஶதபதீ காருண்டிகா||௫௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶதபதீவிஷஂ தஂஶே ஸ்வேதஂ ருஜஂ தாஹஂ குர்யாத்| ஶதபதீ காரண்டீ||௫௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மஶகதஷ்டலிங்கமாஹ– கண்டூமாநித்யாதி| அஸாத்யகீடஸதஶமிதி அஸாத்யகீடைர்லூதாதிபிஃ ஸமலக்ஷணமிதி| அஸாத்யஂ மஶகக்ஷதமிதி பஞ்சஸு மஶகேஷு மத்யே பார்வதீயமஶகக்ஷதமஸாத்யம்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ பார்வதீயைஸ்து கீடைஶ்ச ப்ராணஹரைஸ்துல்யலக்ஷணம்|” இதி||௫௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மஶகதஷ்டலக்ஷணமாஹ– கண்டூமாநித்யாதி| ஸுகமம்| அஸாத்யகீடஸதஶமித்யாதி அஸாத்யகீடைர்லூதாதிபிஃ ஸமவேதநமித்யர்தஃ| அஸாத்யஂ மஶகக்ஷதமிதி பஞ்சஸு மஶகேஷு பர்வதீயமஶகக்ஷதமஸாத்யம்| ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தம்– “பர்வதீயைஸ்து கீடகைஃ ப்ராணஹரைஸ்துல்யலக்ஷணம்|” இதி||௫௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மக்ஷிகாதஷ்டலிங்கமாஹ– ஸத்ய இத்யாதி| தாஸாஂ ச ஸ்தகிகாऽஸுஹதிதி தாஸாஂ ஸுஶ்ருதோக்தஷண்மக்ஷிகாணாஂ மத்யே ஸ்தகிகா ப்ராணஹரேத்யர்தஃ||௫௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மக்ஷிகாதஷ்டலக்ஷணமாஹ– ஸத்ய இத்யாதி| தாஸாஂ து ஸுஶ்ருதோக்தாநாஂ மத்யே ஸ்தகிகாக்யா மக்ஷிகா அஸுஹத் ப்ராணஹரீத்யர்தஃ||௫௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சதுஷ்பத்பிரிதி சதுஷ்பாதா வ்யாக்ராதயஃ| த்விபாதா வநமாநுஷவாநராதயஃ||௫௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

சதுஷ்பதத்விபததஷ்டலக்ஷணமாஹ– சதுஷ்பத்பிரித்யாதி| சதுஷ்பதா வ்யாக்ராதயஃ, த்விபதா மாநவவாநராதயஃ, தைர்யத் நகக்ஷதஂ தந்தக்ஷதஂ ச, தச்சூயதே ஶோபயுக்தஂ பவதி, ததா பச்யதே, ததா ஸ்ரவதி, ததா ஜ்வரயதி||௫௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத்ர கேசித் விஷாதிகாரஸாமாந்யாத் ஶ்வாதீநாமபி வ்யாக்ராதீநாஂ பல்லகாநாஂ விஷலக்ஷணஂ பணந்தி| ததாஹ– ஶ்வேதேத்யாதி| ஶ்வா குக்குரஃ, ஶகாலஃ ப்ரஸித்தஃ, தரக்ஷுர்மகஶத்ருர்வ்யாக்ரவிஶேஷஃ, சரஷ இதி லோகே, க்ஷோ பல்லூகஃ அதிலோமஶஃ, ச்ச இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ| ஆதிஶப்தாத் வகசித்ராதயோ ஹிஂஸ்ராஃ பஶவோ க்ராஹ்யாஃ| ஶ்வாதீநாஂ யதா அநிலோ வாயுஃ ஶ்லேஷ்மப்ரதுஷ்டஃ ஸந் ஸஞ்ஜ்ஞாவஹாஶ்ரிதஃ ஸஞ்ஜ்ஞாவஹஸ்ரோதோகதஃ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநஂ முஷ்ணாதி ஹரதி| ஸம்யக்ஜ்ஞாநஹரணாச்ச ஹீதஶோ பவதீத்யாஹ– ததேத்யாதி| ப்ரஸ்ரஸ்தஂ ஸ்தாநச்யுதஂ, லாங்கூலஂ வாலதிஃ, மேஹநஂ ச| ப்ரஸ்ரஸ்தஶப்தோ லாங்கூலாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தநீயஃ| அதிலாலாவாந் அதிஶயேந லாலாஸ்ராவயுக்தஃ| அவ்யக்தபதிரோऽந்தஶ்ச ந வ்யக்தோ பதிரோऽந்தோ வேத்யர்தஃ| அந்யோந்யமபிதாவதி பரஸ்பரஂ தஷ்டுமபிதாவதி| ஹநுஸ்கந்தஸ்தாநே ‘ஶூநஸ்கந்தஃ’ இதி கேசித்படந்தி| ‘ப்ரமூடோऽந்யதமஸ்தேஷாஂ காதந்விபரிதாவதி|’ இத்யத்ரோத்தரார்தஂ கேசித்படந்தி| ஏஷாஂ மத்யேऽந்யதம ஏகதமஃ ப்ரமூடஃ ஸந் காதந் விஶேஷேண பரிதாவதி| தேநேதி தஂஷ்ட்ரிணா| ஸுப்ததா பாதிர்யம்| உபலக்ஷிதோ யுக்த இத்யர்தஃ||௫௭-௬௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீஂ ஶ்வாதிதஷ்டஸ்ய ரிஷ்டமாஹ– யேநேத்யாதி| சேஷ்டாஂ க்ரியாஂ, ருதஂ ஶப்தஂ, பஹுஶஃ அநேகவாரஂ, ப்ரதிகுர்வாணஃ அநுகுர்வந், க்ரியாஹீநஃ ஸ்வகீயகாயாதிவ்யாபாரரஹிதஃ| இதாநீமபரமப்யரிஷ்டஂ நிர்திஶந்நாஹ– தஂஷ்ட்ரிணேத்யாதி| தத்தஂஷ்ட்ரிரூபதர்ஶநமரிஷ்டஂ மரணலக்ஷணம்| புநரபரமரிஷ்டஂ நிர்திஶந்நாஹ– த்ரஸ்யதீத்யாதி| அகஸ்மாஜ்ஜலத்ராஸஹேதுஂ விநா, அபிஶப்தாத் ஶ்ருத்வாऽபி ஜலத்ராஸரோகஂ ஜாநீயாத்தஸ்யேதி ஸம்பந்தஃ| ரிஷ்டமித்யாதி| ததபி ஜலத்ரஸநமரிஷ்டஂ மரணஂ கீர்திதம்| ஏதச்சாரிஷ்டஂ தஷ்டஸ்ய| அத்ரார்தே தந்த்ராந்தரே– “வ்யாதிதேந ஶ்வாதிநா தஷ்டஸ்ய ஶ்லேஷ்மா குபிதஃ ஸ்ரோதோவாஹிநீர்தமநீரநுப்ரவிஶ்ய ஸஞ்ஜ்ஞாநாஶமாபாதயதி| ததோ நரஃ ஸ்பஷ்ட்வா தஷ்ட்வா ஶ்ருத்வா ச ஜலஂ த்ரஸ்யதி, தஸ்யாபி தத்ரிஷ்டஂ ஜாநீயாத்|” இதி| ஏவமதஷ்டஸ்யாபி ஜலத்ராஸோ ரிஷ்டமேவேதி தர்ஶயந்நாஹ– அதஷ்ட இத்யாதி| அஸ்மிந்நர்தே தந்த்ராந்தரே– “ அதஷ்டஸ்யாபி ஜந்தோர்ஹி ஜலத்ராஸோ பவேத்யதி| தஸ்யாரிஷ்டஂ ஹி பிஷஜோ ப்ருவதே விஷசிந்தகாஃ|| ஜலஂ விநா ஜலத்ராஸோ ஜாயதே ஶ்லேஷ்மஸஞ்சயாத்|” இதி| அத சோக்தம்– “புத்திஸ்தாநஂ யதா ஶ்லேஷ்மா கேவலஃ ப்ரதிபத்யதே| ததா புத்தௌ நிருத்தாயாஂ ஶ்லேஷ்மணாऽதிஷ்டிதோ நரஃ|| ஜாக்ரத்ஸுப்தோऽதவாऽऽத்மாநஂ மஜ்ஜந்தமிவ மந்யதே| ஸலிலாத்த்ரஸ்யதி ததா ஜலத்ராஸஂ து தஂ விதுஃ|| ஶ்லேஷ்மக்நஂ தத்ர கர்தவ்யஂ ஶோதநஂ ஶமநாநி ச| ஆஹாரஸ்ய விதாநேந யாவத்ஸ ப்ரகதிஂ வ்ரஜேத்||” இதி| அயஂ ஜலத்ராஸஃ குபிதகபஸ்ய பவதீதி ரிஷ்டஂ ந பவதி| அத ஏவாऽத்ர சிகித்ஸோபதேஶஃ| தஷ்டஸ்ய து ரிஷ்டமேவ, ததா ஸ்வஸ்தஸ்ய ஜாக்ரதோ வா ஜலமந்தரேண த்ராஸோ ரிஷ்டமேவேதி தர்ஶயந்நாஹ– ப்ரஸுப்த இதி| ஸுகமம்||௬௧-௬௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஷாதுரஃ கீதஶோ நிர்விஷோ பவதீதி தர்ஶயிதுமாஹ– ப்ரஶாந்ததோஷமித்யாதி| அந்நாபிகாமமித்யநேந ப்ரகதிஸ்தாக்நிதோக்தா| யதாஹ சரகஃ– “ப்ராயேணோபஹதாக்நித்வாத் ஸபிச்சமதிஸார்யதே| ப்ராப்நோதி சாஸ்யவைரஸ்யஂ ந சாந்நமபிநந்ததி||” இதி| ஸமமூத்ரவிட்கமிதி அக்ஷீணாநதிரிக்தமூத்ரபுரீஷம்| அந்யே ‘ ஸமஸூத்ரஜிஹ்வம்’ இதி படந்தி, ததாऽயமர்தஃ– ஸமமவிகதஂ ஸூத்ரஂ ஜிஹ்வா ச யஸ்ய ஸ ததா; ஏதேந விஷஜுஷ்டா ஜிஹ்வா ந ரஸபோதிநீ பவதி, ஸூத்ரமபி ஜிஹ்வாயாஂ விஷப்ரபாவேண வைகதஂ பவதீதி ப்ரதிபாதயதி| ஜிஹ்வாக்ரஹணேநைவ ஸூத்ரக்ரஹணே ஸித்தே தஸ்ய ச ரஸக்ரஹணே அநுகுணத்வப்ரதிபாதநார்தஂ பதகுபாதாநம்| அநேந ஶ்லோகேந “ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௫) இத்யாதிஶ்லோகஸ்ய ஸகல ஏவார்த உபபத்தஃ||௬௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவிஷோ நரஃ கீதஶோ பவதி தத்தர்ஶயிதுமாஹ– ப்ரஸந்நதோஷமித்யாதி| ப்ரஸந்நதோஷஂ ஸமாவஸ்திதவாதாதிகம்| ப்ரகதிஸ்ததாதுமிதி தததீதி தாதவோ ரஸாதயோ மலாதயஶ்ச| அந்நாபிகாமஂ போஜநாபிலாஷம், அந்நாபிகாமமித்யநேந ப்ரகதிஸ்தாக்நிதோக்தா| யதாஹ சரகஃ– “ப்ராயேணோபஹதாக்நித்வாத்ஸபிச்சமதிஸார்யதே| ப்ராப்நோதி சாஸ்யவைரஸ்யஂ ந சாந்நமபிநந்ததி||” இதி| ஸமமூத்ரவிட்கமிதி அக்ஷீணாநதிரிக்தமூத்ரபுரீஷம்| அந்யே ‘ஸமமூலஜிஹ்வம்’ இதி படந்தி, ததாயமர்தஃ– ஸமம் அவிகதஂ மூலஂ ஜிஹ்வா ச யஸ்ய ஸ ததா| ஏதேந விஷதுஷ்டஜிஹ்வா ரஸவேதிநீ ந பவதி, மூலமபி ஜிஹ்வாவத் விஷப்ரபாவேண விகதஂ பவதீதி ப்ரதிபாதயதி| ஜிஹ்வாக்ரஹணேநைவ மூலக்ரஹணே ஸித்தே, தஸ்ய ரஸக்ரஹணேऽர்தகுணத்வப்ரதிபாதநார்தஂ பதகுபாதாநம்| அநேந ஶ்லோகேந “ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச” இத்யாதேஃ ஶ்லோகஸ்ய ஸகல ஏவார்தோ நிபத்தஃ| வைத்யோऽவகச்சேதவிஷஂ மநுஷ்யமிதி உக்தலக்ஷணஃ புருஷோऽவிஷோ பவதி, விபரீதலக்ஷணஸ்து விஷாதுரஃ| ததாஹி– “ப்ரவத்ததோஷாऽப்ரகதிஸ்ததாதுமநந்நகாங்க்ஷஂ ஹதமூலஜிஹ்வம்| விருத்தவர்ணேந்த்ரியவித்தசேஷ்டஂ வைத்யோऽவகச்சேத்ஸவிஷஂ மநுஷ்யம்||” இதி| இதஂ ஸவிஷாவிஷலக்ஷணமிதி||௬௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ விஷநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௬௯|| ஸூக்திமுக்தாவலீக்ரந்தே குருணா யந்ந கும்பிதம்|| மயா ஸமஸ்தமக்ரந்தி தத்கிரா ஶுத்தியுக்தயா||௧|| குணநிதிகுருபத்தே தாம்நி வாங்மாலதீநாஂ பரமபரிமலஶ்ரீதாம்நி லப்தாவலம்பம்|| ஸ்புரதி வசநகுந்தஂ மந்தஸௌரப்யலேஶாத்வசநமபி மதீயஂ கிஞ்சிதேதத் கதாசித்||௨|| இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதஶ்ரீகண்டதத்தாப்யாஂ விரசிதா மதுகோஶவ்யாக்யா ஸமாப்தா||௬௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ விஷநிதாநம்||௬௯||