೬೯. ವಿಷರೋಗನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವಿಷರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ– ಸ್ಥಾವರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾದಜನಕತ್ವಾದ್ವಿಷಂ; ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಸ್ಥಾವರಂ, ಜಙ್ಗಮಂ ಚ| ಮೂಲಾದ್ಯಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಆದ್ಯಂ ಸ್ಥಾವರಂ ಮೂಲಾದಿರೂಪಂ ದಶವಿಧಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ “ಮೂಲಂ ಪತ್ರಂ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ತ್ವಕ್ ಕ್ಷೀರಂ ಸಾರ ಏವ ಚ| ನಿರ್ಯಾಸೋ ಧಾತವಶ್ಚೈವ ಕನ್ದಶ್ಚ ದಶಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||” (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತತ್ರ ಕ್ಲೀತಕಾಶ್ವಮಾರಕಗುಞ್ಜಾಸುಗನ್ಧಗರ್ಗರಕರಘಾಟವಿದ್ಯುಚ್ಛಿಖಾಽನನ್ತಾ-ವಿಜಯಾನೀತ್ಯಷ್ಟೌ ಮೂಲವಿಷಾಣಿ, ವಿಷಪತ್ರಿಕಾಲಮ್ಬಾಸುರದಾರುಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಪತ್ರವಿಷಾಣಿ, ಕುಮುದ್ವತೀವೇಣುಕಾಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಕರ್ಕೋಟಕರೇಣುಕಖದ್ಯೋತಕ-ಚರ್ಮರೀಭಗನ್ಧಾಸರ್ಪಘಾತಿನನ್ದನಸಾರಪಾಕಾನಿ ದ್ವಾದಶ ಫಲವಿಷಾಣಿ, ವೇತ್ರಕಾದಮ್ಬವಲ್ಲೀಜಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಪುಷ್ಪವಿಷಾಣಿ, ಅನ್ತ್ರಪಾಚಕಕರ್ತರೀಯಶೈಲೇಯಕರಮ್ಭನನ್ದನಕರಘಾಟವರಾಟಕಾನಿ ಸಪ್ತ ತ್ವಙ್ನಿರ್ಯಾಸಸಾರವಿಷಾಣಿ, ಕುಮುದಘ್ನೀಸ್ನುಹೀಜಾಲಕ್ಷೀರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕ್ಷೀರವಿಷಾಣಿ, ಫೇನಾಶ್ಮಭಸ್ಮ ಹರಿತಾಲಂ ಚ ದ್ವೇ ಧಾತುವಿಷೇ, ಕಾಲಕೂಟವತ್ಸನಾಭಸರ್ಷಪಕಪಾಲಕರ್ದಮಕವೈರಾಟಕಮುಸ್ತಕಮಹಾವಿಷ-ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಮೂಲಕಹಲಾಹಲಶೃಙ್ಗಿಮರ್ಕಟಕಾನಿ ತ್ರಯೋದಶ ಕನ್ದವಿಷಾಣಿ, ಏತಾನಿ ಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ; ಏವಂ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಾಶತ್ ಸ್ಥಾವರಾಣಿ ವಿಷಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ವ್ಯಾಧಪುಲಿನ್ದಾದಿಭ್ಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಪರಂ ಸರ್ಪಾದಿಸಮ್ಭವಮಿತಿ ಪರಂ ಜಙ್ಗಮಂ, ತಚ್ಚ ಷೋಡಶಾಭಿಧಾನಮ್– ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸದಂಷ್ಟ್ರಾನಖಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಲಾಲಾರ್ತವಮುಖಸನ್ದಂಶಪರ್ದಿತಗುದಾಸ್ಥಿ-ಪಿತ್ತಶೂಕಶವಭೇದಾತ್| ಪರ್ದಿತಂ ಪಾಯುಕೃತಃ ಕುತ್ಸಿತಶಬ್ದಃ; ‘ಪರ್ದ’ ಕುತ್ಸಿತೇ ಶಬ್ದೇ, ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾತ್| ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸವಿಷಾ ದಿವ್ಯಾಃ ಸರ್ಪಾಃ, ಭೌಮಾಃ ಸರ್ಪಾ ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಾಃ, ಮಾರ್ಜಾರಮಕರವ್ಯಾಘ್ರಾದಯೋ ದಂಷ್ಟ್ರಾನಖವಿಷಾಃ, ಪಿಚ್ಚಿಟಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಾದಯೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷವಿಷಾಃ, ಮೂಷಿಕಾಃ ಶುಕ್ರವಿಷಾಃ, ವೃಶ್ಚಿಕವರಟ್ಯುಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಾದಯ ಆರಾವಿಷಾಃ, ಲೂತಾ ಲಾಲಾರ್ತವವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ, ಚಿತ್ರಶೀರ್ಷಕಶತದಾರುಕಶಾರಿಕಾದಯೋ ಮುಖಸನ್ದಂಶದಂಷ್ಟ್ರಾಪರ್ದಿತಗುದಪುರೀಷವಿಷಾಃ, ವಿಷಹತಾಸ್ಥಿಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ಥಿಪ್ರಭೃತಯೋಽಸ್ಥಿವಿಷಾಃ, ಶಕುಲೀಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ ಪಿತ್ತವಿಷಾಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತುಣ್ಡಭ್ರಮರಾದಯಃ ಶೂಕವಿಷಾಃ, ಕೀಟಸರ್ಪದೇಹಾ ಗತಾಸವಃ ಶವವಿಷಾಃ| ಏಷಾಂ ಚ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ವಿಸ್ತರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವಿಷರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ವಿಷಾದಜನಕತ್ವಾದ್ವಿಷಂ, ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಸ್ಥಾವರಂ ಜಙ್ಗಮಂ ಚ| ತದ್ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ– ಸ್ಥಾವರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಾದ್ಯಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಆದ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಮ್, ಅದನೀಯಮಾದ್ಯಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಸ್ಥಾವರಂ ಮೂಲಾದಿಸ್ವರೂಪಂ ದಶವಿಧಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದಶಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾದ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಿತೀಯಂ ಷೋಡಶಾಶ್ರಯಮ್|” ಇತಿ, “ಮೂಲಂ ಪತ್ರಂ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ತ್ವಕ್ ಕ್ಷೀರಂ ಸಾರ ಏವ ಚ| ನಿರ್ಯಾಸೋ ಧಾತವಶ್ಚೈವ ಕನ್ದಶ್ಚ ದಶಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ ಚ| ತತ್ರ ಕ್ಲೀತಕಾಶ್ವಮಾರಕಗುಞ್ಜಾಸುಗನ್ಧಗರ್ಗರಕರಘಾಟಕವಿದ್ಯುಚ್ಛಿಖಾಽನನ್ತಾ-ವಿಜಯಾನೀತ್ಯಷ್ಟೌ ಮೂಲವಿಷಾಣಿ, ವಿಷಪತ್ರಿಕಾಲಮ್ಬಾಸುರದಾರುಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಪತ್ರವಿಷಾಣಿ, ಕುಮುದ್ವತೀವೇಣುಕಾಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಕರ್ಕೋಟಕರೇಣುಕಖದ್ಯೋತಕ-ಚರ್ಮರೀಭಗನ್ಧಾಸರ್ಪಘಾತಿಚನ್ದನಕಙ್ಕೋಲಸಾರಪಾಕಾನಿ ದ್ವಾದಶ ಫಲವಿಷಾಣಿ, ವೇತ್ರಕಾದಮ್ಬವಲ್ಲೀಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಪುಷ್ಪವಿಷಾಣಿ, ಅನ್ತ್ರಪಾಚಕಕರ್ತರೀಯಶೈಲೇಯಕರಮ್ಭನನ್ದನಕರಘಾಟವರಾಟಕಾನಿ ಸಪ್ತ ತ್ವಙ್ನಿರ್ಯಾಸಸಾರವಿಷಾಣಿ, ಕುಮುದಘ್ನೀಸ್ನುಹೀಜಾಲಕ್ಷೀರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕ್ಷೀರವಿಷಾಣಿ, ಫೇನಾಶ್ಮ ಹರಿತಾಲಂ ಚ ದ್ವೇ ಧಾತುವಿಷೇ, ಕಾಲಕೂಟವತ್ಸನಾಭಸರ್ಷಪಕಪಾಲಕರ್ದಮವೈರಾಟಕಮುಸ್ತಕಶೃಙ್ಗೀಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕ-ಮೂಲಕಹಾಲಾಹಲಮಹಾವಿಷಮರ್ಕಟಕಾನೀತಿ ತ್ರಯೋದಶ ಕನ್ದವಿಷಾಣಿ; ಏವಂ ಪಞ್ಚಾಶತ್ಸ್ಥಾವರವಿಷಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ವ್ಯಾಧಪುಲಿನ್ದಾದಿಭ್ಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಪರಂ ಸರ್ಪಾದಿಸಮ್ಭವಮಿತಿ ಪರಂ ಜಙ್ಗಮಂ; ತಚ್ಚ ಷೋಡಶಾಭಿಧಾನಮ್| ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸದಂಷ್ಟ್ರಾನಖಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಲಾಲಾಸ್ಪರ್ಶಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಶರ್ಧಿತ-ಗುದಾಸ್ಥಿಪಿತ್ತಶೂಕಶವಭೇದಾತ್| ಪರ್ದಿತಂ ವಿಶರ್ಧಿತಂ ಪಾಯುಕೃತಃ ಕುತ್ಸಿತಃ ಶಬ್ದಃ ‘ಶೃಧು ಶಬ್ದಕುತ್ಸಾಯಾಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾತ್| ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸವಿಷಾ ದಿವ್ಯಾಃ ಸರ್ಪಾಃ, ಭೌಮಾಸ್ತು ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಾಃ, ಮಾರ್ಜಾರಶ್ವಮಕರವ್ಯಾಘ್ರಾದಯೋ ದಂಷ್ಟ್ರಾನಖವಿಷಾಃ, ಪಿಚ್ಚಿಟಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಾದಯೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷವಿಷಾಃ, ಸರ್ಪಲಾದಯೋ ಮೂಷಿಕಾಃ ಶುಕ್ರವಿಷಾಃ| ವೃಶ್ಚಿಕವರಟೀಮತ್ಸ್ಯೋಚ್ಚಿಙ್ಗಟಾದಯ ಆರಾವಿಷಾಃ, ಲೂತಾ ಲಾಲಾಸ್ಪರ್ಶವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಾರ್ತವಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ, ಮಕ್ಷಿಕಾಜಲಾಯುಕಾದಯೋ ಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ, ಚಿತ್ರಶೀರ್ಷಕಶತದಾರುಕಸಾರಿಕಾದಯೋ ಮುಖಸನ್ದಂಶದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಶರ್ಧಿತಗುದಪುರೀಷವಿಷಾಃ, ವಿಷಹತಾಸ್ಥಿಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ಥಿಪ್ರಭೃತಯೋಽಸ್ಥಿವಿಷಾಃ, ಶಕುಲೀಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ ಪಿತ್ತವಿಷಾಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತುಣ್ಡಭ್ರಮರಾದಯಃ ಶೂಕವಿಷಾಃ, ಕೀಟಸರ್ಪದೇಹಾ ವ್ಯಸವಃ ಶವವಿಷಾ ಇತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ವಿಸ್ತರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತತ್ರ ಜಙ್ಗಮವಿಷಸ್ಯ ಬಹ್ವಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವವೇಗಾನುಗತಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ನಿದ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಸುಬೋಧ್ಯಮ್||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾವರಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಥಾವರಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಫೇನಚ್ಛರ್ದಿರಿತಿ ಫೇನಸ್ಯ ಛರ್ದಿಃ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ಜಙ್ಗಮವಿಷಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ನಿದ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫೇನಚ್ಛರ್ದೀತಿ ಫೇನಸ್ಯ ಛರ್ದಿರಿತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಷದಾತೃಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಪ್ರಾಯಸೂಚಕಮ್ ಈಹಿತಮಿಙ್ಗಿತಂ, ತಜ್ಜ್ಞೋ ವೈದ್ಯೋ ವಾಚಾ ಕ್ರಿಯಯಾ ಮುಖವೈಕೃತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ವಿಷದಾತಾರಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಏಭಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೈಃ| ನ ದದಾತ್ಯುತ್ತರಂ ಪೃಷ್ಟ ಇತಿ ಸ್ವೀಯಾಸತ್ಕರ್ಮಜನಿತವ್ಯಾಮೋಹಾತ್| ಅಪಾರ್ಥಮಿತ್ಯನರ್ಥಕಮ್| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಮಿತ್ಯಸ್ಫುಟಮ್| ಹಸತ್ಯಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಅಹೇತೋರಪಿ ಹಸತಿ| ಭಯಜವಾಯುಜನಿತಪರ್ವವ್ಯಥಾಪನೋದನಾಯಾಙ್ಗುಲೀಃ ಸ್ಫೋಟಯತಿ| ಕ್ರಿಯಾನ್ತರಕರಣಸೂಚನಾಯ ಮಹೀಂ ವಿಲಿಖತಿ| ಭೀತಃ ಸನ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವೀಕ್ಷತೇ| ಧ್ಯಾಮ ಇತಿ ದಗ್ಧಸಮವರ್ಣಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೃಣಾದಿಕಮ್| ವರ್ತತೇ ವಿಪರೀತ ಇತಿ ವಾರಂ ವಾರಂ ಪರಿವರ್ತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ||೪-೭||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವನೀಪತೇಃ ಪರಿಕರ್ಮಿಣೋ ವಿಷಮವಚಾರಯನ್ತೀತಿ ತೇಷಾಂ ವಿಷದಾತೄಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಪ್ರಾಯಸೂಚಕಮೀಹಿತಮಿಙ್ಗಿತಂ, ತಜ್ಜ್ಞೋ ವೈದ್ಯಃ ವಾಚಾ ಕ್ರಿಯಾಮುಖವೈವರ್ಣ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಿಷದಾತಾರಂ ಜಾನೀಯಾತ್, ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚೇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ| ತಾನ್ಯೇವ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ– ನೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮೀಯಾಽಸತ್ಕರ್ಮಜನಿತವ್ಯಾಮೋಹಾತ್, ಅಪಾರ್ಥಮಿತಿ ನಿರರ್ಥಕಂ, ಸಙ್ಕೀರ್ಣಮಿತಿ ಅಸ್ಫುಟಮ್| ಹಸತ್ಯಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಹಾಸಹೇತೋರಪಿ ಹಸತಿ| ಭಯಜವಾಯುಸಮ್ಭೂತಪರ್ವವ್ಯಥಾಪನೋದಾಯಾಙ್ಗುಲೀಃ ಸ್ಫೋಟಯತಿ| ಕ್ರಿಯಾನ್ತಕರಣಸೂಚನಾಯ ಮಹೀಂ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಿಖತಿ| ತ್ರಸ್ತಶ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಮೀಕ್ಷತ ಇತಿ ಸ್ವಪಾಪಕರ್ಮೋಪಲಮ್ಭಭಯೇನಾನ್ಯೋನ್ಯಮೀಕ್ಷತೇ| ಧ್ಯಾಮ ಇತಿ ದಗ್ಧಸಮವರ್ಣಃ, ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವರ್ಣ ಇತಿ ಡಲ್ಲಣಃ||೪-೭||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೂಲಾದಿವಿಷಾಣಾಂ ಪ್ರಮಾದಾದುಪಯುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಣ್ಡವಿಮರ್ದನವದ್ವ್ಯಥಾ| ಮೂಲವಿಷೈರಿತ್ಯಷ್ಟವಿಧೈರಪಿ, ಏವಂ ಪತ್ರಾದೀನಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ಯಾವತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಾಮೇಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಾಲಘಾತೀನೀತಿ ಏತಾನಿ ನವ ಮೂಲಾದಿವಿಷಾಣಿ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಮಾರಕಾಣಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕನ್ದವಿಷಂ ತು ತ್ರಯೋದಶವಿಧಮತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದ್ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತದಾತ್ವೇನ ಮಾರಕಮ್||೮-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನವಾನಾಂ ಮೂಲಾದಿವಿಷಾಣಾಂ ಪ್ರಮಾದಾದುಪಯುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿತ್ಯಾದಿ, ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಣ್ಡಾದಿಮರ್ದನವದ್ವ್ಯಥಾ| ಮೂಲವಿಷೈರಷ್ಟವಿಧೈರಪಿ|| ಪತ್ರವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜೃಮ್ಭಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೃಮ್ಭಣಂ ಜೃಮ್ಭಾಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ಫಲವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮುಷ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಷ್ಕಯೋಃ ಶ್ವಯಥುಃ| ಪುಷ್ಪವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸಾರೇತ್ಯಾದಿ ತ್ವಗ್ವಿಷೈಃ ಸಾರವಿಷೈರ್ನಿರ್ಯಾಸವಿಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಿಭಿಃ| ಪಾರುಷ್ಯಂ ಖರಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ ಮುಖಸ್ಯೈವ, ಕಫಸಂಸ್ರವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸ್ರಾವಃ| ಕ್ಷೀರವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಫೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಧಾತುವಿಷಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುವಿಷೈಃ ಹರಿತಾಲಾದಿಕೈಃ| ಏಷಾಂ ಕಾಲಾವಧಿಮಾಹ– ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನಿ ನವ ಮೂಲಾದಿವಿಷಾಣಿ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಘ್ನನ್ತಿ| ಕನ್ದವಿಷಮಪಿ ದಶಮಮತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದ್ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತದಾತ್ವೇನ ಮಾರಕಮ್||೮-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಷಲಿಪ್ತಶಸ್ತ್ರಹತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯತೇ ಚಾಪ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಸದ್ಯಸ್ತಾವತ್ ಪಚ್ಯತೇ, ಪಶ್ಚಾದಪಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪಾಕಮೇತಿ||೧೩-೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಷಲಿಪ್ತಶಸ್ತ್ರಹತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ಯಸ್ತಾವತ್ ಪಚ್ಯತೇ ಪಶ್ಚಾದಪಿ ಪುನಃಪುನಃ ಪಾಕಮೇತಿ| ದಿಗ್ಧಾಹತಂ ವಿಷಲಿಪ್ತಶಸ್ತ್ರಹತಮ್| ಶತ್ರುಭಿರ್ವ್ರಣಸಞ್ಚಾರಿತವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನ್ಯೇವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ, ಅಮಿತ್ರೈಃ ಶತ್ರುಭಿಃ, ವ್ರಣೇ ಶಸ್ತ್ರವ್ರಣೇ, ಪ್ರಮಾದಾತ್ ಅನವಧಾನಾತ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿಷಪೀತಲಕ್ಷಣಮ್– “ಸಪೀತಂ ಗೃಹಧೂಮಾಭಂ ಪುರೀಷಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಫೇನಮುದ್ವಮತೇ ಚಾಪಿ ವಿಷಪೀತಂ ತಮಾದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೧೩-೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾವರಮಭಿಧಾಯ ಜಙ್ಗಮೇಷ್ವತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವೇನ ಸರ್ಪವಿಷೇ ವಾಚ್ಯೇ ತದಾಶ್ರಯಾನ್ ಸರ್ಪಾನಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಗೀ ಫಣೀ, ಮಣ್ಡಲೀ ಮಣ್ಡಲವದ್ರಥಾಙ್ಗಲಾಙ್ಗಲಾದಿರೂಪಮಣ್ಡಲಯುಕ್ತಃ| ರಾಜಿಲಶ್ಚಿತ್ರದೀರ್ಘರೇಖಾವಾನ್; ಏತೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಾದ್ಯಾತ್ಮಾನೋ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಯಃ| ವ್ಯತಿಕರಜಾನ್ ಸರ್ಪಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ– ದ್ವ್ಯನ್ತರಾ ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣ ಇತಿ| ದ್ವಯೋರನ್ತರಂ ವಿಶೇಷೋ ಯೇಷು ತೇ ತಥಾ| ಯಥಾ– ಫಣಿನಾ ಮಣ್ಡಲಿನ್ಯಾಂ ಗೋನಸಾ ಜಾತಾಃ, ಮಣ್ಡಲಿನಾ ಗೋನಸೇನ ಚ ಫಣಿನ್ಯಾಂ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾಃ, ಏವಮನ್ಯೇಽಪಿ ಜಾತಿಸಙ್ಕರಾ ಊಹ್ಯಾಃ| ‘ವ್ಯನ್ತರಾ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ, ವಿಶಬ್ದಸ್ಯ ದ್ವ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್; ತಥಾ ‘ವಿಭವಾನ್ಮಹಾನಾಕಾಶಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ, ವಿಭವಾದಿತಿ ದ್ವಿಭಾವಾತ್; ದ್ವಿಭಾವಶ್ಚ ಸರ್ವಮೂರ್ತದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸರ್ವತ್ರ ಉಪಲಮ್ಭಶ್ಚೇತಿ| ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣ ಇತಿ ದ್ವಯೋಃ ಫಣಿಮಣ್ಡಲಿನೋರ್ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯೋರ್ಯತ್ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ತನ್ಮಿಲಿತಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮೇಷಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯೋರಥವಾ ದ್ವಯೋರ್ಯದ್ದೋಷಯೋ ರೂಪಂ ತದ್ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾವರಮಭಿಧಾಯ ಜಙ್ಗಮೇಷ್ವತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವೇನ ಸರ್ಪವಿಷೇ ವಾಚ್ಯೇ ತದಾಶ್ರಯಾನ್ ಸರ್ಪಾನಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಗೀ ಫಣೀ, ಮಣ್ಡಲೀ ರಥಾಙ್ಗಲಾಙ್ಗಲಾದಿರೂಪಮಣ್ಡಲಯುಕ್ತಃ, ರಾಜಿಲಶ್ಚಿತ್ರದೀರ್ಘರೇಖಾವಾನ್, ಏತೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಪ್ರಕೃತಯಃ| ವ್ಯತಿಕರಜಾನ್ ಸರ್ಪಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ– ದ್ವ್ಯನ್ತರಾದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣ ಇತಿ| ದ್ವ್ಯನ್ತರಾಃ ದ್ವಯೋರನ್ತರಂ ವಿಶೇಷೋ ಯೇಷು ತೇ ತಥಾ, ಯಥಾ– ಫಣಿನಾ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣ ಮಣ್ಡಲಿನ್ಯಾಂ ಗೋನಸಾ ಜಾತಾಃ, ಮಣ್ಡಲಿನಾ ವಾ ಗೋನಸೇನ ಚ| ಫಣಿನ್ಯಾಂ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾಃ, ಏವಮನ್ಯೇಽಪಿ ಜಾತಿವ್ಯತಿಕರಾ ಊಹ್ಯಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣ ಇತಿ ದ್ವಯೋರ್ಯೋ ಭಾವಃ; ತದ್ವನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಭೋಗಿಪ್ರಭೃತಿಕೃತದಂಶೇಷು ವಾತಾದೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಂಶೋ ಭೋಗಿಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಕೃದಿತ್ಯನೇನೈವ ಕೃಷ್ಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದುಕ್ತಿರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್, ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಪೀತಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್||೧೭-೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಭೋಗಿಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕೃತದಂಶೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ವಾತಾದೀನಾಮಾಹ– ದಂಶ ಇತಿ| ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಕೃದಿತ್ಯನೇನೈವ ಕೃಷ್ಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದುಕ್ತಿರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತಾಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಪೀತಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್||೧೭-೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಾದಿದಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅಶ್ವತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾಮ್ಯೇ ಚೇತಿ ಭರಣ್ಯಾಮ್| ಋಕ್ಷೇ ನಕ್ಷತ್ರೇ| ಮರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಆಶುಘಾತಿಷು| ಯಾಮ್ಯೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾರ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷಾಮಘಾಮೂಲಕೃತ್ತಿಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಚೈತ್ಯಾಯತನವಲ್ಮೀಕಶ್ಮಶಾನೇಷು ಚತುಷ್ಪಥೇ| ಆರ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷಾಮಘಾಮೂಲಕೃತ್ತಿಕಾಭರಣೀಷು ಚ|| ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರ್ದಂಶೇ ಮರ್ಮಸ್ವಾಶುಹರೇಷು ಚ| ದಷ್ಟಾಃ ಕಷ್ಟೇನ ಜೀವನ್ತಿ ಯದಿ ದೂತಾದಿಸಮ್ಪದಃ||” ಇತಿ||೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶನಕ್ಷತ್ರದಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅಶ್ವತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾಮ್ಯೇ ಚೇತಿ ಭರಣ್ಯಾಂ ಯಾಮ್ಯೇ ಇತ್ಯತ್ರ “ಪಿತ್ರ್ಯೇ” ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಪಿತ್ರ್ಯೇ ಮಘಾಯಾಂ, ಋಕ್ಷೇ ನಕ್ಷತ್ರೇ| ಯೇ ಚ ಮರ್ಮಸು ದಷ್ಟಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತೇಽಪಿ ತ್ಯಾಜ್ಯಾಃ| ಮರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಆಶುಘಾತಿಷು| ಯಾಮ್ಯೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾರ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷಾಮಘಾಮೂಲಕೃತ್ತಿಕಾದೀನಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯನಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಚೈತ್ಯಾಯತನವಲ್ಮೀಕಶ್ಮಶಾನೇಷು ಚತುಷ್ಪಥೇ| ಆರ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷಾಮಘಾಮೂಲಕೃತ್ತಿಕಾಭರಣೀಷು ಚ|| ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರ್ದಂಶೇ ಮರ್ಮಸ್ವಾಶುಹರೇಷು ಚ| ದಷ್ಟಾಃ ಕಷ್ಟೇನ ಜೀವನ್ತಿ ಯದಿ ದೂತಾದಿಸಮ್ಪದಃ||” ಇತಿ||೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದರ್ವೀತ್ಯಾದಿ| ದರ್ವೀಕರಾಣಾಂ ವಿಷಮಾಶು ಹನ್ತಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾದೌ ವಿಶೇಷೇಣ ದರ್ವೀಕರಾಣಾಮಾಶುಮಾರಕಂ; ದರ್ವೀಕರಾಃ ಫಣಿನಃ| ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಷ್ಣೇ ದ್ವಿಗುಣೀಭವನ್ತೀತಿ ಉಷ್ಣಸಂಯೋಗೇ ಸತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವಿಷಾಣಿ ಸ್ವರೂಪತೋ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭಜನ್ತೇ; “ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸರ್ವಾಣಿ ಭೋಗಿಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲವಿಷಾಣಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಕ್ರಮೇಣ ಉಕ್ತಾನ್ಯಶ್ವತ್ಥಾದಿಷ್ವಾಶುಘಾತೀನಿ| ದರ್ವೀಕರವಿಷಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್|೨೦|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದರ್ವೀಕರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ವತ್ಥಾದೌ ವಿಶೇಷೇಣ ದರ್ವೀಕರಾಣಾಂ ವಿಷಮಾಶುಘಾತಕಂ, ದರ್ವೀಕರಾಃ ಫಣಿನಃ| ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಷ್ಣೇ ವಿಗುಣೀಭವನ್ತೀತಿ ಉಷ್ಣಸಂಯೋಗೇ ಸರ್ವಾಣಿ ವಿಷಾಣಿ ಸ್ವರೂಪತೋ ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭಜನ್ತೇ “ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಷ್ಣೇ ದ್ವಿಗುಣೀಭವನ್ತಿ” ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸರ್ವಾಣ್ಯಶೇಷಾಣಿ ವಿಷಾಣ್ಯುಷ್ಣಕಾಲೇ ದ್ವಿಗುಣೀಭವನ್ತಿ ದ್ವಿಗುಣಶಕ್ತೀನಿ ಭವನ್ತಿ| “ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋರ್ಧ್ವೇ ದ್ವಿಗುಣೀಭವನ್ತಿ” ಇತ್ಯಪರೇ ಪಠನ್ತಿ| ಊರ್ಧ್ವೇ ದೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| “ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತದಾಯಮರ್ಥಃ– ಸರ್ವಾಣಿ ಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲವಿಷಾಣಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ಯಥೋಪದಿಷ್ಟಕ್ರಮೇಣೋಕ್ತಾಽಶ್ವತ್ಥಾದಿಷ್ವಾಶುಘಾತೀನಿ| ದರ್ವೀಕರವಿಷಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್|೨೦|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏವಮಪರೇಷ್ವಪಿ ಆಶುಘಾತಿತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಾನಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಪಿತ್ತಾತಪಪೀಡಿತೇಷ್ವಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಿನಿ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಾತ್, ಪಿತ್ತಾತಪಪೀಡಿತಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್, ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರಸಮ್ಪೂರ್ಣಕ್ಷೀಣಧಾತುತ್ವೇನ ವಿಷವೇಗಾಸಹತ್ವಾತ್, ಬುಭುಕ್ಷಿತೇಷ್ವಿತಿ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧ್ಯಾ ಉಷ್ಣದೇಹತ್ವಾತ್, ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತ ಇತಿ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣೇ ಬಹುಲವಾತದುಷ್ಟೇಃ, ಮೇಹಿನಿ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಾತ್, ಕುಷ್ಠಯುಕ್ತೇ ರಕ್ತಾದಿದೋಷಾತ್, ರೂಕ್ಷೇ ವಾತಕೋಪಾತ್, ಅಬಲೇ ಕ್ಲೇಶಾಸಹತ್ವಾತ್, ಗರ್ಭವತೀಷು ಗರ್ಭೇಣೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತದೋಷತ್ವಾತ್; ಏಷು ವಿಷಮಾಶುಘಾತೀತಿ||೨೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಪರೇಷು ಯೇಷು ಯಥಾಽಽಶುಘಾತಿತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ ತಾನಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಿನಿ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಾದ್ವಿಷಮಾಶುಘಾತಿ, ಪಿತ್ತಾತಪಪೀಡಿತಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್, ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರಸಮ್ಪೂರ್ಣಕ್ಷೀಣಧಾತುತ್ವೇನ ವಿಷವೇಗಾಸಹತ್ವಾತ್| ಬುಭುಕ್ಷಿತೇಷ್ವಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತವೃದ್ಧ್ಯೋಷ್ಣದೇಹತ್ವಾತ್| ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತ ಇತಿ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣೇ ಬಹುಲವಾತದುಷ್ಟೇಃ, ಮೇಹಿನಿ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪಾತ್, ಕುಷ್ಠಜುಷ್ಟೇ ರಕ್ತಾದಿದೋಷಾತ್, ರೂಕ್ಷೇ ವಾತಕೋಪಾತ್, ಅಬಲೇ ವೇಗಾಸಹತ್ವಾತ್, ಗರ್ಭವತೀಷು ಗರ್ಭೇಣೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತದೋಷತ್ವಾತ್; ಏಷು ವಿಷಮಾಶುಘಾತೀತಿ||೨೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವಥಾ ವರ್ಜನೀಯಮಾಹ– ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷತ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜ್ಯೋ ಲತಾಭಿಶ್ಚೇತಿ ರಾಜ್ಯೋ ಲೇಖಾಃ ಲತಾಭಿಸ್ತಾಡನಾನ್ನ ಭವನ್ತಿ| ತದುಕ್ತಮಾಲಮ್ಬಾಯನೇ– “ನೈತಿ ರಕ್ತಂ ಕ್ಷತಾದ್ಯಸ್ಯ ಲತಾಘಾತೈರ್ನ ರಾಜಿಕಾಃ| ನ ಲೋಮಹರ್ಷಃ ಶೀತಾದ್ಭಿರ್ವರ್ಜಯೇತ್ತಂ ವಿಷಾರ್ದಿತಮ್||” ಇತಿ| ಜಿಹ್ಮಂ ವಕ್ರಂ, ಸ್ತಬ್ಧಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಕೇಶಶಾತ ಇತಿ ಕರ್ಷಣಾತ್ ಕೇಶೋತ್ಪಾಟಃ| ಕಣ್ಠಭಙ್ಗೋ ಗ್ರೀವಾಯಾ ಅವಿಧಾರಣಮ್| ಹನ್ವೋಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಹನುದ್ವಯಸ್ಯ ಲಗ್ನತ್ವಮ್| ವರ್ತಿರ್ಘನೇತಿ ಲಾಲಾರೂಪಾ ವರ್ತಿಃ| ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯೇತಿ ಮುಖನಾಸಾಗುದಾದಿಭ್ಯಃ ಶೋಣಿತಸ್ರಾವಃ| ದಂಷ್ಟ್ರಾನಿಪಾತಾಶ್ಚತುರಶ್ಚೇತಿ ಚತ್ವಾರ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಚತುರ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಆಗಮವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್, ಯಥಾ– “ಅಗ್ರತಶ್ಚತುರೋ ವೇದಾ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಉನ್ಮತ್ತಮತ್ಯರ್ಥಮುಪದ್ರುತಮಿತಿ ಉನ್ಮತ್ತಮತ್ಯರ್ಥಮುನ್ಮಾದವನ್ತಮ್, ಉಪದ್ರುತಂ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದಿಭಿರತ್ಯರ್ಥಮುಪದ್ರುತಮ್| ಹೀನಸ್ವರಂ ವಕ್ತುಮಸಮರ್ಥಮ್| ವಿವರ್ಣಂ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮ್| ಸಾರಿಷ್ಟಂ ನಾಸಾಭಙ್ಗಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಅವೇಗಿನಂ ಗಮನಾದಿವೇಗರಹಿತಂ, ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿವೇಗರಹಿತಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೨೧-೨೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವಥಾ ವರ್ಜನೀಯಮಾಹ– ಶಸ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜ್ಯೋ ಲೇಖಾಃ ಲತಾಭಿಸ್ತಾಡಿತೇಽಙ್ಗೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ನೋಚ್ಛಲನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಲಮ್ಬಾಯನೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ನೈತಿ ರಕ್ತಂ ಕ್ಷತಾದ್ಯಸ್ಯ ಲತಾಘಾತೇ ನ ರಾಜಿಕಾಃ| ನ ಲೋಮಹರ್ಷಃ ಶೀತಾದ್ಭಿರ್ವರ್ಜಯೇತ್ತಂ ವಿಷಾರ್ದಿತಮ್||” ಇತಿ| ಅಪರಂ ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ– ಜಿಹ್ಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ಮಂ ವಕ್ರಂ, ಸ್ತಬ್ಧಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಕೇಶಶಾತಃ ಘರ್ಷಣಾತ್ಕೇಶೋತ್ಪಾಟಃ, ಕಣ್ಠಭಙ್ಗೇನ ಗ್ರೀವಾಯಾ ಅಧಾರಣಂ, ಹನ್ವೋಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಹನುದ್ವಯಸ್ಯ ಲಗ್ನತ್ವಮ್| ಅಪರಮಪಿ ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ– ವರ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಲಾಲಾರೂಪಾ ವರ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಮುಖಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ| ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೇತಿ ಮುಖನಾಸಾಗುದಮೇಹನಾದಿಭ್ಯಃ ಶೋಣಿತಸ್ರಾವಃ| ದಂಶನಿಪಾತಾಶ್ಚತುರ ಇತಿ ಚತ್ವಾರ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽನಿತ್ಯತ್ವಾದಾಗಮಾಭಾವಃ| ಅನ್ಯಮಪಿ ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ– ಉನ್ಮತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉನ್ಮತ್ತಂ ಉನ್ಮಾದವನ್ತಂ, ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದಿಭಿರತ್ಯರ್ಥಮುಪದ್ರುತಂ ಚ, ಹೀನಸ್ವರಂ ವಕ್ತುಮಸಮರ್ಥಂ, ವಿವರ್ಣಂ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಂ, ಸಾರಿಷ್ಟಂ ನಾಸಾಭಙ್ಗಾದಿಯುಕ್ತಮ್, ಅವೇಗಿನಂ ಪ್ರಥಮಾದಿವೇಗರಹಿತಂ, ವಿಣ್ಮೂತ್ರವೇಗರಹಿತಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೨೧-೨೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮವಿಷಮೇವ ಜೀರ್ಣತ್ವಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈರ್ದೂಷೀವಿಷಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ; ತದಾಹ– ಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರಿತಿ ಅಗದಾದಿಭಿಃ| ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ವೇತಿ ದಾವಾಗ್ನಿರ್ವನಾಗ್ನಿಃ| ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾ ಗುಣವಿಪ್ರಹೀನಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಕಿಮಪಿ ವಿಷಂ ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶಿಪ್ರಭೃತಿಷು ದಶಸು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಗುಣಹೀನಂ ಯದಿ ಭವತಿ ತದಾ ದೂಷೀವಿಷತಾಮುಪೈತಿ||೨೫||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮವಿಷಮೇವ ಜೀರ್ಣತ್ವಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈರ್ದೂಷೀವಿಷಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ; ತದಾಹ– ಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರಿತಿ ಅಗದಾದಿಭಿರ್ಹತವೀರ್ಯಂ, ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ಚೇತಿ ದಾವಾಗ್ನಿರ್ವನಾಗ್ನಿಃ| ಸ್ವಭಾವತ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಕಿಮಪಿ ವಿಕಾಶಿವ್ಯವಾಯಿಪ್ರಭೃತಿಷು ದಶಸು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಗುಣಹೀನಂ ಸದ್ದೂಷೀವಿಷತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೨೫||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗುಣಹೀನತಾಮೇವ ಕಾರ್ಯೇಣ ದರ್ಶಯತಿ– ವೀರ್ಯಾಲ್ಪಭಾವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ನಿಪಾತಯೇದಿತಿ ನ ಮಾರಯತಿ ಸದ್ಯಶ್ಚಿರೇಣ ವಾ| ಕಫಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಕಫಾನ್ವಿತಂ ಸತ್ ಮನ್ದೀಭೂತೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಗುಣಂ ನ ಮಾರಯತಿ| ವರ್ಷಗಣಾನುಬನ್ಧೀತಿ ಅಪಾಕಾಚ್ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ| ತೇನಾರ್ದಿತೋ ಭಿನ್ನಪುರೀಷವರ್ಣ ಇತಿ ತೇನ ದೂಷೀವಿಷೇಣಾರ್ದಿತಃ; ಭಿನ್ನಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪುರೀಷವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಭಿನ್ನವರ್ಣೋ ವಿವರ್ಣಃ| ವೈಗನ್ಧ್ಯವೈರಸ್ಯಯುತ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧಗನ್ಧಮುಖವೈರಸ್ಯಯುಕ್ತಃ| ವಿಚೇಷ್ಟಮಾನೋ ವಿರುದ್ಧಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕುರ್ವನ್, ಅರತಿಮಸುಖಂ ಲಭತೇ||೨೬-೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಮೇವ ಗುಣಹೀನತಾಂ ಕಾರ್ಯೇಣ ದರ್ಶಯತಿ– ವೀರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವೀರ್ಯಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಾತ್| ನ ನಿಪಾತಯೇತ್ ನ ಮಾರಯೇತ್, ಸದ್ಯಶ್ಚಿರೇಣ ವಾ| ಕಫಾನ್ವಿತಂ ಸನ್ಮನ್ದೀಭೂತೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಗುಣತ್ವಾತ್ ನ ಮಾರಯತಿ, ವರ್ಷಗಣಾನುಬನ್ಧಿ ಅಪಾಕಾಚ್ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ| ತೇನ ಗರರೂಪೇಣ ಯೇ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾನ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ತೇನೇತಿ| ತೇನ ಗರರೂಪೇಣ ವಿಷೇಣ ಪೀಡಿತೋ ಭಿನ್ನಪುರೀಷವರ್ಣಾದಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್, ಭಿನ್ನಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪುರೀಷವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಭಿನ್ನವರ್ಣೋ ವಿವರ್ಣಃ| ವಿಗನ್ಧವೈರಸ್ಯಯುತ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧಗನ್ಧಮುಖವೈರಸ್ಯಯುಕ್ತಃ, ವಿಚೇಷ್ಟಮಾನ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕುರ್ವನ್, ಅರತಿಮಸುಖಂ ಲಭತೇ||೨೬-೨೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾವೃತತ್ವೇನ ವಾತಕೋಪ ಆಮಾಶಯೇ, ತೇನ ಕಫವಾತರೋಗೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನಿಲಪಿತ್ತರೋಗೀತಿ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ದುಷ್ಟವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಸ್ಯಾಶಯಸ್ಥಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೋಪಃ| ಭವೇತ್ ಸಮುದ್ಧಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗ ಇತಿ ಅತ್ರಾಙ್ಗಶಬ್ದಾತ್ ಪರಂ ರುಹಶಬ್ದೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಸಮುದ್ಧಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗರುಹಃ, ಶಿರೋರುಹಾಃ ಕೇಶಾಃ, ಅಙ್ಗರುಹಂ ಲೋಮ; ತದುಕ್ತಮಾಲಮ್ಬಾಯನೇ– “ಸೀದನ್ತಿ ಕೇಶಲೋಮಾನಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗತೇ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲೂನಪಕ್ಷಸ್ತು ಯಥಾ ವಿಹಙ್ಗ ಇತಿ ಮುಣ್ಡಿತಪಕ್ಷಶಕುನಿಸದೃಶಃ, ಏತತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಮ್||೨೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾವೃತತ್ವೇನ ವಾತಕೋಪಃ ಆಮಾಶಯೇ, ತೇನ ಕಫವಾತರೋಗೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನಿಲಪಿತ್ತರೋಗೀತಿ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ದುಷ್ಟವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಾಶಯಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೋಪಃ| ಭವೇತ್ ಸಮುದ್ಧಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗ ಇತಿ ಅತ್ರಾಙ್ಗಶಬ್ದಾತ್ ಪರಂ ರುಹಶಬ್ದೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಸಮುದ್ಧಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗರುಹಃ| ಶಿರೋರುಹಃ ಕೇಶಃ, ಅಙ್ಗರುಹಂ ಲೋಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದುಕ್ತಮಾಲಮ್ಬಾಯನೇ– “ಸೀದನ್ತಿ ಕೇಶಲೋಮಾನಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗತೇ|” ಇತಿ| ವಿಲೂನಪಕ್ಷಸ್ತು ಯಥಾ ವಿಹಙ್ಗ ಇತಿ ಮುಣ್ಡಿತಪಕ್ಷಶಕುನಿರಿವ| ಏತಚ್ಚ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಮ್||೨೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ರಸಾದಿಧಾತುಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಥಿತಂ ರಸಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಕರೋತಿ ಧಾತುಪ್ರಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನಿತಿ ಸುಶ್ರುತೇ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾನನ್ನಾಽಶ್ರದ್ಧಾದೀನ್ ಕರೋತಿ; ಕೋಪಂ ಚ ಶೀತಾನಿಲದುರ್ದಿನೇಷು ಯಾತೀತಿ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಶೀತಾದೌ ಕಾಲೇ ಕೋಪಂ ಯಾತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಶೃಣು ತಸ್ಯ ರೂಪಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಶೃಣ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ರಸಾದಿಧಾತುಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಸುಶ್ರುತೇ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯೋಕ್ತಾನ್ ಅನ್ನಾಽಶ್ರದ್ಧಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಕೋಪಂ ಚ ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಶೀತಾದೌ ಕಾಲೇ ಶೀಘ್ರಂ ಕೋಪಂ ಯಾತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಶೃಣು ತಸ್ಯ ರೂಪಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಶೃಣ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತದೇವಾಹ– ನಿದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ಲೇಷಹರ್ಷಾವಿತಿ ವಿಶ್ಲೇಷೋ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಶೈಥಿಲ್ಯಂ, ಹರ್ಷೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ| ಏತಾನಿ ವಾತಕಫಜಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ| ತತ ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾದನನ್ತರಮ್| ಅನ್ನಮದಾವಿಪಾಕಾವಿತಿ ಅನ್ನಮದಃ ಅನ್ನೇ ಭುಕ್ತೇ ಮದೋ ಹರ್ಷಃ ಅನ್ನಮದಃ; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಅನ್ನವಿಕ್ಷೇಪಣಮನ್ನಮದಮಾಹ– ಅನ್ನಮದೋ ರಸಾಜೀರ್ಣಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ; ಅವಿಪಾಕೋಽನ್ನಸ್ಯಾಪಾಕಃ| ಪಾದಕರಪ್ರಶೋಥಮಿತಿ ಪಾದೇ ಕರೇ ಚ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಶೋಥಂ ಕರೋತಿ| “ಮೂರ್ಛಾಂ ತಥಾ ಛರ್ದಿಮಥಾತಿಸಾರಮ್” ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ಛರ್ದಿಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪ್ರಲೇಪಕಂ ಸ್ವೇದಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಗಾತ್ರಂ, ಜ್ವರವಿಶೇಷಂ ವಾ||೩೦-೩೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತದೇವಾಹ– ನಿದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ಲೇಷೋ ಗಾತ್ರಶೈಥಿಲ್ಯಂ, ಹರ್ಷೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ, ಅಙ್ಗಮರ್ದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ; ಏತಾನಿ ವಾತಕಫಜಾನಿ, ತತ ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾದನನ್ತರಮ್| ಅನ್ನಮದಾವಿಪಾಕಾವಿತಿ ಅನ್ನೇ ಭುಕ್ತೇ ಮದೋ ಹರ್ಷೋಽನ್ನಮದಃ, ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಅನ್ನವಿಕ್ಷೇಪಣಮನ್ನಮದಮಾಹ, ಅನ್ನಮದೋ ರಸಾಜೀರ್ಣಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ; ಅವಿಪಾಕೋಽನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಾಭಾವಃ| ಪಾದಕರಪ್ರಶೋಥಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಾದೇ ಕರೇ ಚ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಶೋಫಂ ಕರೋತಿ| ಮೂರ್ಛಾಂ ತಥಾ ಛರ್ದಿಮಥಾತಿಸಾರಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ಛರ್ದಿಮಥಾತಿಸಾರಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರ ಪ್ರಲೇಪಕಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಸ್ವೇದಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಗಾತ್ರಲಿಪ್ತಿಂ, ಜ್ವರವಿಶೇಷಂ ವಾ ಕರೋತಿ||೩೦-೩೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತದೇವ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ ಯದ್ಯತ್ ಕರೋತಿ ತತ್ತದಾಹ– ಉನ್ಮಾದಮನ್ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಪಯೇಚ್ಚ ಶುಕ್ರಮಿತಿ ಷಾಣ್ಢ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಂಸ್ತಾನಿತಿ ವಿಸರ್ಪವಿಸ್ಫೋಟಕಾದೀನ್||೩೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತದೇವ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ ಯದ್ಯತ್ಕರೋತಿ ತತ್ತದಾಹ– ಉನ್ಮಾದಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಾದ್ಗದ್ಯಂ ಗದ್ಗದವಾಕ್ಯತಾಮ್| ತಾಂಸ್ತಾನಿತಿ ವಿಸ್ಫೋಟಕಾದೀನ್||೩೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದೂಷೀವಿಷಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ದೂಷಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲಾನ್ನದಿವಾಸ್ವಪ್ನೈರಿತಿ ದೇಶಃ ಪ್ರಚುರಾನಿಲಶೀತವೃಷ್ಟಿರನೂಪಾದಿಃ, ಕಾಲಃ ಶೀತಾನಿಲದುರ್ದಿನಾದಿಃ, ಅನ್ನಂ ಯವತಿಲಕುಲತ್ಥಾದಿ, ತೈರ್ದೂಷಿತಂ ಕೋಪಿತಮ್| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಧಾತುದೂಷಕತ್ವೇನ ದೂಷೀವಿಷಮ್| ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಏಕಂ ಸವಿಷಾವಿಷಸಂಯೋಗಕೃತಂ ಕೃತ್ರಿಮಸಞ್ಜ್ಞಮ್, ಅಪರಂ ನಿರ್ವಿಷದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಗರಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪಃ– “ ಸಂಯೋಗಜಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ತೃತೀಯಂ ವಿಷಮುಚ್ಯತೇ| ಗರಃ ಸ್ಯಾದವಿಷಂ ತತ್ರ, ಸವಿಷಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಮತಮ್||” ಇತಿ| ಅತ ಏವ ರಸಾಯನೇ ಚರಕಃ– “ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷೇ ಮೂಲವಿಷೇ ಸಗರೇ ಕೃತ್ರಿಮೇ ವಿಷೇ|” ಇತಿ||೩೩-೩೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದೂಷೀವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೂಷಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಃ ಪ್ರಚುರಾನಿಲಶೀತವರ್ಷಾತಪಃ, ಕಾಲಃ ಶೀತಾನಿಲದುರ್ದಿನಾದಿಃ, ಅನ್ನಂ ಯವತಿಲಕುಲತ್ಥಾದಿ; ಅನ್ನಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದ್ವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಕ್ರೋಧಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ; ತೈರ್ದೂಷಿತಂ ಕೋಪಿತಮ್, ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ಪುನಃಪುನಃ| ಧಾತುದೂಷಕತ್ವೇನ ದೂಷೀವಿಷಮ್|| ಇದಾನೀಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸಾಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಸಂಯೋಗಜವಿಷಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಏಕಂ ಸವಿಷಾಽವಿಷಸಂಯೋಗಕೃತಂ ಕೃತ್ರಿಮವಿಷಮ್, ಅಪರಂ ನಿರ್ವಿಷದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಗರಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪಃ– “ಸಂಯೋಗಜಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ತೃತೀಯಂ ವಿಷಮುಚ್ಯತೇ| ಗರಃ ಸ್ಯಾದವಿಷಂ ತತ್ರ ಸವಿಷಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಮತಮ್||” ಇತಿ| ಅತ ಏವ ರಸಾಯನೇ ಚರಕಃ– “ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷೇ ಮೂಲವಿಷೇ ಸಗರೇ ಕೃತ್ರಿಮೇ ವಿಷೇ|” ಇತಿ| ಆತ್ಮವತಃ ಪಥ್ಯಾಶಿನಃ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಧಾತೋಃ||೩೩-೩೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಏತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಂ ಶತ್ರುಪ್ರಯುಕ್ತಾ ವಾ ಸವಿಷಜನ್ತೂನಾಂ ಸ್ವೇದಂ, ರಜಶ್ಚೂರ್ಣಂ, ನಾನಾಙ್ಗಜಾನ್ ನಾನಾಗರಕರಾನ್ ಮಲಾನ್ ಅನ್ನಾದೌ ದದತಿ| ತೈರಿತಿ ಸ್ವೇದರಜಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಗರಶ್ಚಾಸ್ಯೇತಿ ಅಪಾಕಾಜ್ಜಠರಾವಸ್ಥಿತಸ್ವೇದಾದಿರೇವ ಗರಃ, ಅತ ಏವ ತಸ್ಯೋದರಾಮಯಃ; ಕಿಂವಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಗರಃ| ಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಂ ಮರ್ಮವ್ಯಥಾ| ಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಶೋಥ ಏವ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಜಠರಮುದರಮ್| ಅನ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದರ್ಶಯೇದಿತಿ ಅನ್ಯಸ್ಯ ವಿಸ್ಫೋಟಾದೇರ್ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯತಿ||೩೫-೩೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಏತಚ್ಚ ದ್ವಯಮಪಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಂ ಶತ್ರುಪ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ಸವಿಷಜನ್ತೂನಾಂ ಸ್ವೇದಂ, ರಜಃ ಚೂರ್ಣಂ, ನಾನಾಙ್ಗಜಾನ್ಮಲಾನ್ ಅನ್ನಾದೌ ದದತಿ| ತೈರಿತಿ ಸ್ವೇದರಜಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಗರ ಏವಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತ ಇತಿ ಅಪಾಕಾತ್ ಜಠರಾವಸ್ಥಿತಸ್ವೇದಾದಿರೇವ ಗರಃ, ಅತ ಏವ ತಸ್ಯೋದರಾಮಯಃ| ಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಂ ಮರ್ಮವ್ಯಾಧಿಃ| ಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಶೋಥ ಏವ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಜಠರಂ ಉದರಮ್| ಅನ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೇಃ||೩೫-೩೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಲೂತಾನಾಂ ಘೋರವಿಷತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮೈತಿಹ್ಯಮಾಹ– ಯಸ್ಮಾಲ್ಲೂನಂ ತೃಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ ಕಿಲ ಶ್ರುತಿಃ– “ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ನರಪತಿಃ ಕಾಮಧೇನೋರ್ಬಲಾತ್ಕಾರಪರಿಗ್ರಹೇಣ ಮುನಿಸತ್ತಮಂ ವಶಿಷ್ಠಂ ಕೋಪಯಾಞ್ಚಕಾರ, ಕುಪಿತೇನ ತೇನಾನ್ತರ್ಜ್ವಲದವಿರಲಕೋಪಾನಲಜ್ವಲಿತಂ ಕುಕುಲಯುಗಲಮಿವ ಬಹಲಪಾಟಲಂ ಲೋಚನದ್ವಯಂ ವಹತಾ ಭಗವಾನ್ ರವಿರವಲೋಕಿತಃ| ತತಸ್ತಸ್ಯ ಭ್ರೂಕುಟಿಭಯಙ್ಕರಲಲಾಟತಟಪ್ರಸ್ಯನ್ದೀ ಸ್ವೇದಬಿನ್ದೂತ್ಕರಃ ಪ್ರಚಣ್ಡತರಃ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಲೂನತೃಣೇ ಧೇನ್ವರ್ಥಂ ಸಮ್ಭೃತೇ ನಿಪತಿತೋ ಲೂತಾಽಭೂತ್|” ಇತಿ| ತಾಸ್ತು ಷೋಡಶ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾ ತಥಾ ಶ್ವೇತಾ ಕಪಿಲಾ ಪೀತಕಾ ತಥಾ| ಲಾಲಾಮೂತ್ರವಿಷಾ ರಕ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚಾಷ್ಟಮೀ ಸ್ಮೃತಾ| ಸೌವರ್ಣಿಕಾ ಲಾಜವರ್ಣಾ ಜಾಲಿನ್ಯೇಕಪದೀ ತಥಾ| ಕೃಷ್ಣಾಽಗ್ನಿವಕ್ತ್ರಾ ಕಾಣ್ಡಾ ಚ ಮಾಲಾಗುಣ್ಯಷ್ಟಮೀ ಮತಾ||” (ಸು. ಕ. ಅ. ೮) ಇತಿ||೩೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಲೂತಾನಾಂ ಘೋರವಿಷತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮೈತಿಹ್ಯಮಾಹ– ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್ ಮುನೇಃ ಪ್ರಸ್ವೇದಬಿನ್ದವೋ ಲೂನಂ ತೃಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ, ತಸ್ಮಾಲ್ಲೂತಾ ಭಾಷ್ಯನ್ತೇ, ತಾ ಲೂತಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಷೋಡಶ ಭವನ್ತಿ| ಇತಿ ಕಿಲ ಶ್ರುತಿಃ– ‘ಯತ್ಕಾಮಧೇನೋರ್ಬಲಾತ್ಪರಿಗ್ರಹೇಣ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ನೃಪತಿರ್ವಶಿಷ್ಠಂ ಕೋಪಯಾಮಾಸ, ತೇನ ಚ ಕುಪಿತೇನಾನ್ತರ್ಜ್ವಲದವಿರಲಕೋಪಾನಲಜ್ವಲಿತಂ ಕುಕುಲಯುಗಲಮಿವ ಬಹಲಪಾಟಲಂ ನಯನಯುಗಲಂ ವಹತಾ ಭಗವಾನ್ ರವಿರವಲೋಕಿತಃ| ತತಸ್ತಸ್ಯ ಭೃಕುಟಿಭಯಙ್ಕರಲಲಾಟತಟಪ್ರಸ್ಯನ್ದೀ ಸ್ವೇದಬಿನ್ದೂತ್ಕರಃ ಪ್ರಚಣ್ಡತರಃ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಲೂನತೃಣೇ ಧೇನ್ವರ್ಥಂ ಸಮ್ಭೃತೇ ನಿಪತಿತೋ ಲೂತಾಽಭೂತ||’ ಇತಿ| ತಾಸ್ತು ಷೋಡಶ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯಃ– “ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾ ತಥಾ ಶ್ವೇತಾ ಕಪಿಲಾ ಪೀತಿಕಾ ತಥಾ| ಲಾಲಾಮೂತ್ರವಿಷಾ ರಕ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚಾಷ್ಟಮೀ ಸ್ಮೃತಾ|| ಸೌವರ್ಣಿಕಾ ಲಾಜವರ್ಣಾ ಜಾಲಿನ್ಯೇಣೀಪದೀ ತಥಾ| ಕೃಷ್ಣಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಖೀ ಕಾಣ್ಡಾ ಮಾಲಾತುಣ್ಡ್ಯಷ್ಟಮೀ ತಥಾ|| ತಾಸಾಮಷ್ಟೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ ವರ್ಜ್ಯಾಸ್ತಾವತ್ಯ ಏವ ತು|” ಇತಿ| ಮತಾನ್ತರೇಣೋತ್ಪತ್ತಿರನ್ಯಥಾ ವರ್ಣ್ಯತೇ– “ಅನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ದುಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಮೂರ್ಛನಾತ್| ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ವಿಷಸ್ಫೋಟಾ ಯೇ ಲೂತಾಕೀಟಲಕ್ಷಣಾಃ|| ಯಥಾಸ್ವಂ ಧಾರಯನ್ತಸ್ತೇ ಲೂತಾಕೀಟಾಸ್ತು ಕೀರ್ತಿತಾಃ|” ಇತಿ||೩೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯದಂಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಂಶಕೋಥ ಇತಿ ದಂಶದೇಶೇ ಪೂತಿಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷತಜಸ್ಯೇತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಸರ್ವಲೂತಾನಾಮಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯಾಷ್ಟವಿಧಸೌವರ್ಣಿಕಾದಿಲೂತಾನಾಮೇವ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯತಸ್ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಶಿರೋದುಃಖಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದ್ಯನನ್ತರಮೇತತ್ ಪಠಿತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ| ಮಾಧವಕರೇಣ ತು ಷೋಡಶಾನಾಂ ಲೂತಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇತದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪಠಿತಮಿತಿ||೩೯-೪೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯದಂಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ದಂಶಕೋಥಃ ದಂಶದೇಶೇ ಪೂತಿಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷತಜಸ್ಯೇತಿ ರಕ್ತಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಸರ್ವಲೂತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾಧ್ಯಾಷ್ಟವಿಧಸೌವರ್ಣಿಕಾದಿಲೂತಾನಾಮೇತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್| ಯತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್ ಅಷ್ಟವಿಧತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾದಿಲೂತಾನಾಮ್| “ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಕಣ್ಡೂರ್ದಶೇ ಚ ವೇದನಾ| ಭವನ್ತಿ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಗದಾಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕವಾತಿಕಾಃ||” ಇತಿ| ಏವಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದ್ಯನನ್ತರಮೇತತ್, ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ‘ದಂಶಕೋಥ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪಠಿತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ| ಮಾಧವಕರೇಣ ತು ಷೋಡಶಲೂತಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇತದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪಠಿತಮಿತಿ||೩೯-೪೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ದೂಷೀವಿಷಾಸ್ತಾಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಂಶಮಧ್ಯೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಾಕೃತೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ವರೂಪಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ದಗ್ಧಾಕೃತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದ್ವ್ಯಕ್ತಾರ್ಥಮ್| ದೂಷೀವಿಷಾಭಿರಿತಿ ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಿವಿಷಾಭಿಃ| ದಷ್ಟಮಿತಿ ದಂಶಮ್||೪೧-೪೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ದೂಷೀವಿಷಾಸ್ತಾಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಂಶಮಧ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಾಕೃತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ವರೂಪಮ್| ದೂಷೀವಿಷಾಭಿರಿತಿ ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಿವಿಷಾಭಿಃ, ದಷ್ಟಮಿತಿ ದಂಶನಮ್||೪೧-೪೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸೌವರ್ಣಿಕಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಮಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಹರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾನ್ತಿಕಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ||೪೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸೌವರ್ಣಿಕಾದಯೋಽಷ್ಟಾವಸಾಧ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ, ತಾಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ “ಶ್ವೇತಾ ಸಿತಾ ರಕ್ತಾಃ ಪೀತಾ ಚ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಪಿಡಕಾ ಜ್ವರಶ್ಚ| ಪ್ರಾಣಾನ್ತಿಕಾಃ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ||೪೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಖುದೂಷೀವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆದಂಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಂಶಾತ್ ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಗಲತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆಖವಃ ಶುಕ್ರವಿಷಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶುಕ್ರಂ ಪತತಿ ಯತ್ರೈಷಾಂ ಶುಕ್ರಸ್ಪೃಷ್ಟೈಃ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ ಯತ್|” (ಸು. ಕ. ಅ. ೭) ಇತಿ||೪೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಖುದೂಷೀವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆದಂಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಂಶಾಚ್ಛೋಣಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ಗಲತೀತಿ ಶೇಷಃ||೪೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಣಹರಮೂಷಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಶೋಥೇತಿ ಮೂಷಿಕಾಕಾರ ಏವಾಙ್ಗಶೋಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಚೀಯತೇ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿಶ್ಚಾಙ್ಗಮಾಖುಶಾವಕಸನ್ನಿಭೈಃ|” (ಸು. ಕ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಶಬ್ದಾಶ್ರುತಿಃ ಬಾಧಿರ್ಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಮನ್ದಾ ರುಚಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ಅಸಾಧ್ಯಮೂಷಿಕೈಃ ಮಾರಣಾತ್ಮಕೈಃ||೪೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಣಹರಮೂಷಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಶೋಥೇತಿ ಮೂಷಿಕಾಕಾರೋಽಙ್ಗಶೋಫೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಚೀಯತೇ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿಶ್ಚಾಙ್ಗಮಾಖುಶಾವಕಸನ್ನಿಭೈಃ|” ಇತಿ| ಮನ್ದಶ್ರುತಿರಿತಿ ಬಾಧಿರ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಮನ್ದಾರುಚಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಮೂಷಿಕೈಃ ಮಾರಣಾತ್ಮಕೈಃ||೪೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕೃಕಲಾಸದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಚಸೋ ಭೇದೋಽತಿಸಾರಃ||೪೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕೃಕಲಾಸದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರ್ಚಸೋ ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಚಸೋ ಭೇದಃ ಅತಿಸಾರಃ| ಕೃಕಣ್ಟಕಃ ಕೃಕಲಾಸಃ||೪೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವೃಶ್ಚಿಕವಿಷಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವೇತ್ಯಾದಿ| ವೃಶ್ಚಿಕಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ, ಸ ಚ ಆರಾವಿಷಃ| ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯಶ್ಚ ಹೃದ್ಘ್ರಾಣರಸನೋಪಹತೋ ನರ ಇತಿ ಯದಾ ಹೃದಯನಾಸಾಜಿಹ್ವೋಪಘಾತೋ ಭವತಿ ತದಾ ತದ್ದಷ್ಟೋ ನ ಸಾಧ್ಯಃ| ಮಾಂಸೈಃ ಪತದ್ಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ವೇದನಾರ್ತೋ ಜಹಾತ್ಯಸೂನಿತ್ಯಾದಿನಾಽಯಮಪರೋಽಸಾಧ್ಯಪ್ರಕಾರಃ| ‘ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯೈಸ್ತು’ ಇತಿ ಪಾಠಪಕ್ಷೇಽಸಾಧ್ಯೈಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರೈರ್ವೃಶ್ಚಿಕೈರ್ದಷ್ಟೋ ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಭವತಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯಯಮೇವ ಪಾಠಃ||೪೭-೪೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವೃಶ್ಚಿಕದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಹತೀತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಮ್ ಉಪರಿಷ್ಟಾದಾಶು ಯಾತಿ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ದಂಶೇ ತಿಷ್ಠತಿ| ವೃಶ್ಚಿಕದಷ್ಟಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೃದ್ಘ್ರಾಣರಸನೋಪಹತೋ ನರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಹೃದಯನಾಸಾಜಿಹ್ವೋಪಘಾತೋ ಭವತಿ, ತದಾ ದಷ್ಟೋ ನ ಸಾಧ್ಯಃ| ಮಾಂಸೈಃ ಪತದ್ಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ವೇದನಾರ್ತೋ ಜಹಾತ್ಯಸೂನಿತ್ಯಯಮಪರೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ‘ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಅಸಾಧ್ಯೈಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರೈರ್ವೃಶ್ಚಿಕೈರ್ದಷ್ಟೋ ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಭವತಿ||೪೭-೪೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಣಭದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಣಭಃ ಕೀಟವಿಶೇಷಃ||೪೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಣಭದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಣಭಃ ಕೀಟವಿಶೇಷಃ| ವಿಶೀರ್ಯತೇ ಗಲತಿ||೪೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಹೃಷ್ಟರೋಮೇತ್ಯಾದಿ||೫೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಹೃಷ್ಟರೋಮೇತಿ| ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗನಾಮ್ನಾ ವೃಶ್ಚಿಕೇನ ದಷ್ಟಃ ಪುಮಾನ್, ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಕಣ್ಟಕಿತದೇಹಃ, ಸ್ತಬ್ಧಮೇಹನಃ, ತಥಾ ಭೃಶಾರ್ತಿಯುಕ್ತಃ| ಶೀತೋದಕೇನೇವಾಙ್ಗಾನಿ ಸಿಕ್ತಾನಿ ಮನ್ಯತೇ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಂ ಕೀಟವಿಶೇಷಮಾಹ||೫೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸವಿಷಮಣ್ಡೂಕಾದಿದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾರ್ದಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಾದೇಕಯಾ ದಂಷ್ಟ್ರಯಾ ಕೃತೋ ದಂಶೋ ಭವತಿ||೫೧-೫೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸವಿಷಮಣ್ಡೂಕದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಾದೇಕದಂಷ್ಟ್ರಯಾ ಕೃತೋ ದಂಶೋ ಭವತಿ|| ಸವಿಷಮತ್ಸ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮತ್ಸ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಸವಿಷಜಲೌಕಾದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುರ್ಯುರಿತಿ ಪೂರ್ವಕ್ರಿಯಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೫೧-೫೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗೃಹಗೋಧಿಕಾದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ವಿದಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠೀ, ಅನ್ಯೇ ತು ಭ್ರಾಮರಕಮಾಹುಃ| ಅತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ತೇನ ವಿದಾಹಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮತ್ವಮ್|೫೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗೃಹಗೋಧಿಕಾದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿದಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀತಿ ಲೋಕೇ, ಅನ್ಯೇ ಭ್ರಮರಕಮಾಹುಃ| ಅತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ‘ಕುರ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್|೫೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶತಪದೀದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಂಶೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುರ್ಯಾಚ್ಛತಪದೀವಿಷಮಿತಿ ಶತಪದೀ ಕಾರುಣ್ಡಿಕಾ||೫೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶತಪದೀವಿಷಂ ದಂಶೇ ಸ್ವೇದಂ ರುಜಂ ದಾಹಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಶತಪದೀ ಕಾರಣ್ಡೀ||೫೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಶಕದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟಸದೃಶಮಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟೈರ್ಲೂತಾದಿಭಿಃ ಸಮಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಂ ಮಶಕಕ್ಷತಮಿತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಶಕೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಪಾರ್ವತೀಯಮಶಕಕ್ಷತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ ಪಾರ್ವತೀಯೈಸ್ತು ಕೀಟೈಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಹರೈಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್|” ಇತಿ||೫೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಶಕದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟಸದೃಶಮಿತ್ಯಾದಿ ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟೈರ್ಲೂತಾದಿಭಿಃ ಸಮವೇದನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸಾಧ್ಯಂ ಮಶಕಕ್ಷತಮಿತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಶಕೇಷು ಪರ್ವತೀಯಮಶಕಕ್ಷತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪರ್ವತೀಯೈಸ್ತು ಕೀಟಕೈಃ ಪ್ರಾಣಹರೈಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್|” ಇತಿ||೫೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಕ್ಷಿಕಾದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ಚ ಸ್ಥಗಿಕಾಽಸುಹೃದಿತಿ ತಾಸಾಂ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಷಣ್ಮಕ್ಷಿಕಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಗಿಕಾ ಪ್ರಾಣಹರೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಕ್ಷಿಕಾದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ತು ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಗಿಕಾಖ್ಯಾ ಮಕ್ಷಿಕಾ ಅಸುಹೃತ್ ಪ್ರಾಣಹರೀತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚತುಷ್ಪದ್ಭಿರಿತಿ ಚತುಷ್ಪಾದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ| ದ್ವಿಪಾದಾ ವನಮಾನುಷವಾನರಾದಯಃ||೫೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚತುಷ್ಪದದ್ವಿಪದದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಚತುಷ್ಪದ್ಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುಷ್ಪದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ, ದ್ವಿಪದಾ ಮಾನವವಾನರಾದಯಃ, ತೈರ್ಯತ್ ನಖಕ್ಷತಂ ದನ್ತಕ್ಷತಂ ಚ, ತಚ್ಛೂಯತೇ ಶೋಫಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಯತೇ, ತಥಾ ಸ್ರವತಿ, ತಥಾ ಜ್ವರಯತಿ||೫೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ವಿಷಾಧಿಕಾರಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಂ ಭಲ್ಲಕಾನಾಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣಂ ಭಣನ್ತಿ| ತದಾಹ– ಶ್ವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾ ಕುಕ್ಕುರಃ, ಶೃಗಾಲಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತರಕ್ಷುರ್ಮೃಗಶತ್ರುರ್ವ್ಯಾಘ್ರವಿಶೇಷಃ, ಚರಷ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಋಕ್ಷೋ ಭಲ್ಲೂಕಃ ಅತಿಲೋಮಶಃ, ಋಚ್ಛ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ ವೃಕಚಿತ್ರಾದಯೋ ಹಿಂಸ್ರಾಃ ಪಶವೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಶ್ವಾದೀನಾಂ ಯದಾ ಅನಿಲೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟಃ ಸನ್ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಶ್ರಿತಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಸ್ರೋತೋಗತಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಂ ಮುಷ್ಣಾತಿ ಹರತಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಹರಣಾಚ್ಚ ಹೀದೃಶೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ತದೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಂ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಂ, ಲಾಙ್ಗೂಲಂ ವಾಲಧಿಃ, ಮೇಹನಂ ಚ| ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಶಬ್ದೋ ಲಾಙ್ಗೂಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ಅತಿಲಾಲಾವಾನ್ ಅತಿಶಯೇನ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಯುಕ್ತಃ| ಅವ್ಯಕ್ತಬಧಿರೋಽನ್ಧಶ್ಚ ನ ವ್ಯಕ್ತೋ ಬಧಿರೋಽನ್ಧೋ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಧಾವತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ದಷ್ಟುಮಭಿಧಾವತಿ| ಹನುಸ್ಕನ್ಧಸ್ಥಾನೇ ‘ಶೂನಸ್ಕನ್ಧಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ‘ಪ್ರಮೂಢೋಽನ್ಯತಮಸ್ತೇಷಾಂ ಖಾದನ್ವಿಪರಿಧಾವತಿ|’ ಇತ್ಯತ್ರೋತ್ತರಾರ್ಧಂ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯತಮ ಏಕತಮಃ ಪ್ರಮೂಢಃ ಸನ್ ಖಾದನ್ ವಿಶೇಷೇಣ ಪರಿಧಾವತಿ| ತೇನೇತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ| ಸುಪ್ತತಾ ಬಾಧಿರ್ಯಮ್| ಉಪಲಕ್ಷಿತೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೭-೬೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಶ್ವಾದಿದಷ್ಟಸ್ಯ ರಿಷ್ಟಮಾಹ– ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ, ರುತಂ ಶಬ್ದಂ, ಬಹುಶಃ ಅನೇಕವಾರಂ, ಪ್ರತಿಕುರ್ವಾಣಃ ಅನುಕುರ್ವನ್, ಕ್ರಿಯಾಹೀನಃ ಸ್ವಕೀಯಕಾಯಾದಿವ್ಯಾಪಾರರಹಿತಃ| ಇದಾನೀಮಪರಮಪ್ಯರಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ– ದಂಷ್ಟ್ರಿಣೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ದಂಷ್ಟ್ರಿರೂಪದರ್ಶನಮರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಮ್| ಪುನರಪರಮರಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ– ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾಜ್ಜಲತ್ರಾಸಹೇತುಂ ವಿನಾ, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಶ್ರುತ್ವಾಽಪಿ ಜಲತ್ರಾಸರೋಗಂ ಜಾನೀಯಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಪಿ ಜಲತ್ರಸನಮರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಂ ಕೀರ್ತಿತಮ್| ಏತಚ್ಚಾರಿಷ್ಟಂ ದಷ್ಟಸ್ಯ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವ್ಯಾಧಿತೇನ ಶ್ವಾದಿನಾ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕುಪಿತಃ ಸ್ರೋತೋವಾಹಿನೀರ್ಧಮನೀರನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಮಾಪಾದಯತಿ| ತತೋ ನರಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಜಲಂ ತ್ರಸ್ಯತಿ, ತಸ್ಯಾಪಿ ತದ್ರಿಷ್ಟಂ ಜಾನೀಯಾತ್|” ಇತಿ| ಏವಮದಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಜಲತ್ರಾಸೋ ರಿಷ್ಟಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಅದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ ಅದಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಜಲತ್ರಾಸೋ ಭವೇದ್ಯದಿ| ತಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಂ ಹಿ ಭಿಷಜೋ ಬ್ರುವತೇ ವಿಷಚಿನ್ತಕಾಃ|| ಜಲಂ ವಿನಾ ಜಲತ್ರಾಸೋ ಜಾಯತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಾತ್|” ಇತಿ| ಅಥ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ಯದಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕೇವಲಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ತದಾ ಬುದ್ಧೌ ನಿರುದ್ಧಾಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಧಿಷ್ಠಿತೋ ನರಃ|| ಜಾಗ್ರತ್ಸುಪ್ತೋಽಥವಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಜನ್ತಮಿವ ಮನ್ಯತೇ| ಸಲಿಲಾತ್ತ್ರಸ್ಯತಿ ತದಾ ಜಲತ್ರಾಸಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಶೋಧನಂ ಶಮನಾನಿ ಚ| ಆಹಾರಸ್ಯ ವಿಧಾನೇನ ಯಾವತ್ಸ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವ್ರಜೇತ್||” ಇತಿ| ಅಯಂ ಜಲತ್ರಾಸಃ ಕುಪಿತಕಫಸ್ಯ ಭವತೀತಿ ರಿಷ್ಟಂ ನ ಭವತಿ| ಅತ ಏವಾಽತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶಃ| ದಷ್ಟಸ್ಯ ತು ರಿಷ್ಟಮೇವ, ತಥಾ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ವಾ ಜಲಮನ್ತರೇಣ ತ್ರಾಸೋ ರಿಷ್ಟಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಪ್ರಸುಪ್ತ ಇತಿ| ಸುಗಮಮ್||೬೧-೬೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಷಾತುರಃ ಕೀದೃಶೋ ನಿರ್ವಿಷೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಪ್ರಶಾನ್ತದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಾಭಿಕಾಮಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಗ್ನಿತೋಕ್ತಾ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಾಯೇಣೋಪಹತಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ ಸಪಿಚ್ಛಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಚಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ ನ ಚಾನ್ನಮಭಿನನ್ದತಿ||” ಇತಿ| ಸಮಮೂತ್ರವಿಟ್ಕಮಿತಿ ಅಕ್ಷೀಣಾನತಿರಿಕ್ತಮೂತ್ರಪುರೀಷಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಮಸೂತ್ರಜಿಹ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಾಽಯಮರ್ಥಃ– ಸಮಮವಿಕೃತಂ ಸೂತ್ರಂ ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಏತೇನ ವಿಷಜುಷ್ಟಾ ಜಿಹ್ವಾ ನ ರಸಬೋಧಿನೀ ಭವತಿ, ಸೂತ್ರಮಪಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ವಿಷಪ್ರಭಾವೇಣ ವೈಕೃತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸೂತ್ರಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತಸ್ಯ ಚ ರಸಗ್ರಹಣೇ ಅನುಗುಣತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮ್| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ “ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ಸಕಲ ಏವಾರ್ಥ ಉಪಬದ್ಧಃ||೬೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಿಷೋ ನರಃ ಕೀದೃಶೋ ಭವತಿ ತದ್ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಪ್ರಸನ್ನದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನದೋಷಂ ಸಮಾವಸ್ಥಿತವಾತಾದಿಕಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಧಾತುಮಿತಿ ದಧತೀತಿ ಧಾತವೋ ರಸಾದಯೋ ಮಲಾದಯಶ್ಚ| ಅನ್ನಾಭಿಕಾಮಂ ಭೋಜನಾಭಿಲಾಷಮ್, ಅನ್ನಾಭಿಕಾಮಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಗ್ನಿತೋಕ್ತಾ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಾಯೇಣೋಪಹತಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ಸಪಿಚ್ಛಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಚಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ ನ ಚಾನ್ನಮಭಿನನ್ದತಿ||” ಇತಿ| ಸಮಮೂತ್ರವಿಟ್ಕಮಿತಿ ಅಕ್ಷೀಣಾನತಿರಿಕ್ತಮೂತ್ರಪುರೀಷಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಸಮಮೂಲಜಿಹ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಾಯಮರ್ಥಃ– ಸಮಮ್ ಅವಿಕೃತಂ ಮೂಲಂ ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಏತೇನ ವಿಷದುಷ್ಟಜಿಹ್ವಾ ರಸವೇದಿನೀ ನ ಭವತಿ, ಮೂಲಮಪಿ ಜಿಹ್ವಾವತ್ ವಿಷಪ್ರಭಾವೇಣ ವಿಕೃತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಹಣೇನೈವ ಮೂಲಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ, ತಸ್ಯ ರಸಗ್ರಹಣೇಽರ್ಧಗುಣತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮ್| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ “ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ” ಇತ್ಯಾದೇಃ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ಸಕಲ ಏವಾರ್ಥೋ ನಿಬದ್ಧಃ| ವೈದ್ಯೋಽವಗಚ್ಛೇದವಿಷಂ ಮನುಷ್ಯಮಿತಿ ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ ಪುರುಷೋಽವಿಷೋ ಭವತಿ, ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು ವಿಷಾತುರಃ| ತಥಾಹಿ– “ಪ್ರವೃದ್ಧದೋಷಾಽಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಧಾತುಮನನ್ನಕಾಙ್ಕ್ಷಂ ಹತಮೂಲಜಿಹ್ವಮ್| ವಿರುದ್ಧವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯವಿತ್ತಚೇಷ್ಟಂ ವೈದ್ಯೋಽವಗಚ್ಛೇತ್ಸವಿಷಂ ಮನುಷ್ಯಮ್||” ಇತಿ| ಇದಂ ಸವಿಷಾವಿಷಲಕ್ಷಣಮಿತಿ||೬೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೯|| ಸೂಕ್ತಿಮುಕ್ತಾವಲೀಗ್ರನ್ಥೇ ಗುರುಣಾ ಯನ್ನ ಗುಮ್ಫಿತಮ್|| ಮಯಾ ಸಮಸ್ತಮಗ್ರನ್ಥಿ ತದ್ಗಿರಾ ಶುದ್ಧಿಯುಕ್ತಯಾ||೧|| ಗುಣನಿಧಿಗುರುಬದ್ಧೇ ದಾಮ್ನಿ ವಾಙ್ಮಾಲತೀನಾಂ ಪರಮಪರಿಮಲಶ್ರೀಧಾಮ್ನಿ ಲಬ್ಧಾವಲಮ್ಬಮ್|| ಸ್ಫುರತಿ ವಚನಕುನ್ದಂ ಮನ್ದಸೌರಭ್ಯಲೇಶಾದ್ವಚನಮಪಿ ಮದೀಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇತತ್ ಕದಾಚಿತ್||೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿರಚಿತಾ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸಮಾಪ್ತಾ||೬೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಷನಿದಾನಮ್||೬೯||