Adhikarana വിദ്രധിസമ്പ്രാപ്തിഃ (൧-൩) · Śloka ൩
അഥ വിദ്രധിനിദാനമ് |
ത്വഗ്രക്തമാംസമേദാംസി സന്ദൂഷ്യാസ്ഥിസമാശ്രിതാഃ |
ദോഷാഃ ശോഥം ശനൈര്ഘോരം ജനയന്ത്യുച്ഛ്രിതാ ഭൃശമ് ||൧||
മഹാമൂലം രുജാവന്തം വൃത്തം വാऽപ്യഥവാऽऽയതമ് |
സ വിദ്രധിരിതി ഖ്യാതോ വിജ്ഞേയഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ ||൨||
പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷതേനാപ്യസൃജാ തഥാ |
ഷണ്ണാമപി ഹി തേഷാം തു ലക്ഷണം സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൩||
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् |
त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः |
दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१||
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् |
स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२||
पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा |
षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३||
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ശോഥത്വസാമാന്യാത് വിദ്രധിനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ത്വഗ്രക്തമാംസമേദാംസീത്യാദി| ഘോരമിത്യന്യേഭ്യോऽപി ശോഥസമുത്ഥാനേഭ്യോ ഗ്രന്ഥ്യാദിഭ്യ ആശുകാരിത്വാദ്ദാരുണമ്| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിതി അത്യര്ഥം വൃദ്ധാഃ| അസ്ഥിസമാശ്രിതാ ഇത്യനേന സ്ഥാനസംശ്രയോऽഭിഹിതഃ| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിത്യനേന പ്രകോപ ആവിഷ്കൃതഃ, ഏതേനൈവാന്തരീയകതയാ ചയപ്രസരാവപ്യാക്ഷിപ്തൌ മന്തവ്യൌ| മഹാമൂലമസ്ഥ്യാദിസമാശ്രയണാദ്ഗമ്ഭീരമൂലമ്| രുജാവന്തമിതി ഉത്പത്താവേവ രുജാപ്രകര്ഷവന്തമ്, അതിശായനേ മതുപ്| വൃത്തമിത്യാദി വൃത്തം വര്തുലമ്| ആയതം ദീര്ഘമ്| വൃത്തായതാഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാദിവിലക്ഷണതാ| വിദ്രധിരിതി ഖ്യാത ഇതി, ഇതിശബ്ദേന നിരുപാധിസങ്കേതമാത്രാ വിദ്രധിസഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി| ചരകേ തു വിദാഹപ്രകര്ഷാദ്വിദ്രധിസഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തമ്– “സ വൈ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീത്യഭിധീയതേ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി||൧-൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശോഥസാമാന്യാദ്വിദ്രധിനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ഘോരമന്യേഭ്യഃ ശോഥസമുത്ഥാനേഭ്യോ ഗ്രന്ഥ്യാദിഭ്യഃ ആശുകാരിത്വാദ്ദാരുണമ്| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിതി അത്യര്ഥം വൃദ്ധാഃ, അസ്ഥിസമാശ്രിതാ ഇതി സ്ഥാനസംശ്രയോऽര്ഥോऽഭിഹിതഃ| ഉച്ഛ്രിതാ ഭൃശമിത്യനേന പ്രകോപ ആവിഷ്കൃതഃ| മഹാമൂലമ് അസ്ഥ്യാദിസമാശ്രയണാദ് ഗമ്ഭീരമൂലമ്| രുജാവന്തമുത്പത്താവേവ രുജാപ്രകര്ഷവന്തമ്| വൃത്തം വര്തുലം, ആയതം ദീര്ഘം വൃത്തത്വായതത്വാഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാദിവിലക്ഷണതാ കഥിതാ, വിദ്രധിരിതി ഖ്യാത ഇതി| ഇതിശബ്ദേന നിരുപാധിസങ്കേതമാത്രാ വിദ്രധിരിതി സഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി, ചരകേ തു വിദാഹപ്രകര്ഷാദ്വിദ്രധിസഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തമ്– “സര്വൈഃ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധീതി നിരൂപ്യതേ|” ഇതി| സ ഷട്പ്രകാരഃ; ത്രിഭിര്ദോഷൈസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, ക്ഷതേനൈകഃ, അസൃജാऽപ്യേക ഇതി ഷട്| ഷണ്ണാമപി ലക്ഷണം കഥ്യതേ||൧-൩||
Adhikarana വാതജവിദ്രധിലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
കൃഷ്ണോऽരുണോ വാ വിഷമോ ഭൃശമത്യര്ഥവേദനഃ |
ചിത്രോത്ഥാനപ്രപാകശ്ച വിദ്രധിര്വാതസമ്ഭവഃ ||൪||
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः |
चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||४||
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതികമാഹ– കൃഷ്ണ ഇത്യാദി| വിഷമോ ഭൃശമിതി കദാചിദല്പഃ, കദാചിന്മഹാന്| ചിത്രോത്ഥാനപ്രപാക ഇതി| ചിത്രൌ നാനാവിധൌ വായോര്വിഷമക്രിയത്വാത് ഉദ്ഗമപ്രപാകൌ യസ്യ സ തഥാ||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
വാതികവിദ്രധിലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണ ഇത്യാദി| വിഷമോ ഭൃശമിതി കദാചിദല്പഃ, കദാചിന്മഹാന്, ഭൃശമതിശയേന| ചിത്രോത്ഥാനപ്രപാക ഇതി ചിത്രൌ നാനാവിധൌ വായോര്വിഷമക്രിയത്വാദുദ്ഗമപ്രപാകൌ യസ്യ സ തഥാ||൪||
Adhikarana പിത്തജവിദ്രധിലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശഃ ശ്യാവോ വാ ജ്വരദാഹവാന് |
ക്ഷിപ്രോത്ഥാനപ്രപാകശ്ച വിദ്രധിഃ പിത്തസമ്ഭവഃ ||൫||
View original
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् |
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||५||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൈത്തികമാഹ– പക്വേത്യാദി| ജ്വരദാഹാവുത്ഥാനകാല ഏവ, പാകകാലേ തു പ്രകര്ഷവന്തൌ താവിതി വിശേഷഃ||൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൈത്തികമാഹ– പക്വേത്യാദി| പക്വോദുമ്ബരസദൃശഃ, ശ്യാവഃ ശ്യാമവര്ണഃ, ജ്വരദാഹൌ ഉത്ഥാനകാല ഏവ സ്യാതാം, പാകകാലേ തു താവേവ പ്രകര്ഷവന്തൌ, ക്ഷിപ്രമുത്ഥാനപ്രപാകൌ യസ്യ സ തഥാ||൫||
Adhikarana കഫജവിദ്രധിലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
ശരാവസദൃശഃ പാണ്ഡുഃ ശീതഃ സ്നിഗ്ധോऽല്പവേദനഃ |
ചിരോത്ഥാനപ്രപാകശ്ച വിദ്രധിഃ കഫസമ്ഭവഃ ||൬||
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः |
चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः कफसम्भवः ||६||
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫജമാഹ– ശരാവേത്യാദി| ശരാവസദൃശ ഇതി മഹത്ത്വസൂചനപരമ്||൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശ്ലേഷ്മജമാഹ– ശരാവേത്യാദി| ശരാവസദൃശ ഇതി മഹത്ത്വസൂചനപരമ്| ചിരമുത്ഥാനപ്രപാകൌ യസ്യ സ തഥാ||൬||
Adhikarana ദോഷവിശേഷേണ വിദ്രധീനാമാസ്രാവഭേദഃ (൭) · Śloka ൭
തനുപീതസിതാശ്ചൈഷാമാസ്രാവാഃ ക്രമശഃ സ്മൃതാഃ |൭|
View original
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |७|
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പാകാനന്തരം സമ്ഭൂതാസ്രാവലിങ്ഗമാഹ– തനുപീതസിതാശ്ചൈഷാമിത്യാദി| ക്രമശ ഇതി യഥാക്രമം; തേന വാതേന തനുഃ, പിത്തേന പീതഃ, കഫേന സിതഃ; തനുസ്രാവേ വാതാനുരൂപോ വര്ണോ ജ്ഞേയഃ|൭|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തേഷാം ദോഷഭേദേന സ്രാവാനാഹ– തന്വിത്യാദി| ക്രമശ ഇതി ക്രമേണ; വാതേന തനുഃ, പിത്തേന പീതഃ, ശ്ലേഷ്മണാ സിതഃ, തനുസ്രാവേ വാതാനുരൂപോ വര്ണോ ജ്ഞേയഃ|൭|–
Adhikarana സന്നിപാതജവിദ്രധിലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
നാനാവര്ണരുജാസ്രാവോ ഘാടാലോ വിഷമോ മഹാന് ||൭||
വിഷമം പച്യതേ ചാപി വിദ്രധിഃ സാന്നിപാതികഃ |
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||७||
विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സന്നിപാതജമാഹ– നാനേത്യാദി| നാനാവര്ണരുജാസ്രാവ ഇതി നാനാശബ്ദോ വര്ണാദിഭിഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ; നാനാ ബഹുവിധാ വര്ണാഃ കൃഷ്ണപീതശുക്ലവര്ണാഃ, രുജാഃ തോദദാഹകണ്ഡ്വാദികാഃ, തനുപീതസിതാ ആസ്രാവാശ്ച യസ്യ സ തഥാ| അന്യത്ര ശോഥേ പാകകാലേ നാനാരുജാ, അത്ര തു സര്വദാ| ഘാടാല ഇതി ഘാടാ അസ്യാസ്തി സ ഘാടാല ഇതി മത്വര്ഥീയോ ലച്, അത്യുച്ഛ്രിതാഗ്രത്വേന ഘാടാല ഇവ| വിഷമോऽസാധ്യത്വാത്| വിഷമം പച്യതേ ഇതി ചിരാചിരഗമ്ഭീരോത്താനോര്ധ്വാനൂര്ധ്വഭേദേന വിഷമം യഥാ ഭവതി തഥാ പച്യത ഇതി; വിഷമമ് അസമമ്| നനു, വിഷമപാകിത്വം വാതികേ വിദ്രധാവുക്തം, തഥാऽനുപക്രാന്തേ ച ശോഥേ; യഥാ– “യോऽഭ്യുത്ഥിതോऽല്പോ യദി വാ മഹാന് സ്യാത് ക്രിയാം വിനാ പാകമുപൈതി ശോഥഃ| വിശാലമൂലോ വിഷമോ വിദഗ്ധഃ സ കൃച്ഛ്രതാം യാത്യവഗാഢദോഷഃ||” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| അതഃ സംശയേ കഥം മിഥോ ഭേദപ്രതീതിഃ? ഉച്യതേ– വാതികേ അപ്രതീകാരേണൈവ വിഷമപാകിത്വമ്, പ്രതീകാരേണൈവ ഭേദിതമ്| ഇഹ പുനഃ പ്രതീകാരേऽപി വൈഷമ്യം; വാതികേ തു പാകമാത്രവൈഷമ്യം, ന തു ഗാമ്ഭീര്യാദിനാ; അതോ വാതികഃ സാധ്യഃ||൭||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സാന്നിപാതികമാഹ– നാനേത്യാദി| നാനാ ബഹുവിധാഃ കൃഷ്ണപീതശുക്ലാ വര്ണാഃ, തോദദാഹകണ്ഡ്വാദിരുജാഃ, തനുപീതസിതാഃ സ്രാവാ യസ്യ സ തഥാ| അന്യത്ര ശോഥേ പാകകാലേ നാനാരുജാഃ, അത്ര തു സര്വദാ| ഘാടാല ഇതി ഘാടാ അസ്യാസ്തീതി ഘാടാലഃ, മത്വര്ഥീയോ ലച്, അത്യുച്ഛ്രിതാകൃതിത്വേന ഘാടാല ഇവ| വിഷമോऽസാധ്യത്വാത്| വിഷമം പച്യത ഇതി ചിരാചിരഗമ്ഭീരോത്താനോര്ധ്വാനൂര്ധ്വഭേദേന വിഷമം യഥാ ഭവതി തഥാ പച്യതേ||൭||
Adhikarana ആഗന്തുവിദ്രധേഃ സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകം ലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൧൦
തൈസ്തൈര്ഭാവൈരഭിഹതേ ക്ഷതേ വാऽപഥ്യകാരിണഃ ||൮||
ക്ഷതോഷ്മാ വായുവിസൃതഃ സരക്തം പിത്തമീരയേത് |
ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ ച ദാഹശ്ച ജായതേ തസ്യ ദേഹിനഃ ||൯||
ആഗന്തുര്വിദ്രധിര്ഹ്യേഷ പിത്തവിദ്രധിലക്ഷണഃ |൧൦|
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यकारिणः ||८||
क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् |
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||९||
आगन्तुर्विद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः |१०|
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അഭിഘാതജസ്യാഗന്തോഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– തൈസ്തൈരിത്യാദി| തൈസ്തൈരിതി കാഷ്ഠലോഷ്ടപാഷാണാദിഭിഃ| അഭിഹത ഇതി അസ്രുതരക്തസ്യ മഥിതപിച്ചിതാദേരുപലക്ഷണം, ക്ഷത ഇതി സ്രുതരക്തസ്യ ഛിന്നഭിന്നാദേഃ; ദ്വയോരഭിഹതയോരപഥ്യകാരിണ ഇതി വിശേഷണമ്| ക്ഷതോഷ്മേതി ക്ഷതശബ്ദസ്യ ഹിംസാമാത്രപരിഗ്രഹാത് ക്ഷതാഭിഹതയോരപ്യൂഷ്മാ ക്ഷതോഷ്മശബ്ദേനോച്യതേ| വായുവിസൃത ഇതി ക്ഷതേ രക്തക്ഷയാത് അഭിഹതേ അഭിഘാതാദേവ വാതകോപഃ, കുപിതേന വാതേന ഹേതുഭൂതേന വിസൃതഃ പ്രസൃതോ വായുവിസൃതഃ| യദ്യപ്യയം വാതപിത്തരക്തജസ്തഥാऽപി പ്രാഗഭിഘാതസമ്ഭവത്വേനാഗന്തുഃ, വാതപിത്തരക്തജാനാം ജനകത്വേനൈവ വിലക്ഷണാऽസ്യ സമ്പ്രാപ്തിഃ| പിത്തവിദ്രധിലക്ഷണ ഇതി അത്രോക്തജ്വരാദിവ്യതിരിക്തസംസ്ഥാനവര്ണവേദനാദിപിത്തവിദ്രധിലിങ്ഗയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൮-൯||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഭിഘാതജസ്യാഗന്തോര്വിദ്രധേഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– തൈസ്തൈരിത്യാദി| കാഷ്ഠലഗുഡപാഷാണാദിഭിഃ, അഭിഹിത ഇതി അസ്രുതരക്തസ്യ മഥിതപിച്ചിതാദേരുപലക്ഷണമ്| ദ്വയോരഭിഹതക്ഷതയോരപഥ്യകാരിണ ഇതി യോജ്യമ്| ക്ഷതോഷ്മേത്യാദി ക്ഷതസ്യ ഹിംസാത്വമാത്രപരിഗ്രഹാത് ക്ഷതാഭിഹതയോരപ്യൂഷ്മാ ക്ഷതോഷ്മശബ്ദേനോച്യതേ| വായുവിസൃത ഇത്യാദി| വാതേന വിസ്താരിതഃ ക്ഷതേന രക്തക്ഷയാത്, അഭിഹതേ അഭിഘാതാദേവ വാതകോപഃ, കുപിതേന ച വാതേന ഹേതുഭൂതേന വിസൃതഃ പ്രസൃതഃ രക്തം പിത്തം ഈരയേത് കോപയേത്| യദ്യപ്യയം വാതപിത്തരക്തജസ്തഥാऽപി പ്രാഗഭിഘാതസമ്ഭവത്വേനാഗന്തുഃ| പിത്തവിദ്രധിലക്ഷണ ഇതി അത്ര ജ്വരദാഹവ്യതിരിക്തസംസ്ഥാനവര്ണവേദനാദിപിത്തലക്ഷണ ഇത്യര്ഥഃ||൮-൯||
Adhikarana രക്തജവിദ്രധിലക്ഷണമ് (൧൦) · Śloka ൧൧
കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ ശ്യാവസ്തീവ്രദാഹരുജാകരഃ ||൧൦||
പിത്തവിദ്രധിലിങ്ഗസ്തു രക്തവിദ്രധിരുച്യതേ |൧൧|
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाकरः ||१०||
पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |११|
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
രക്തജമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| പിത്തവിദ്രധിലിങ്ഗാതിദേശേന ലബ്ധാവപി ദാഹജ്വരൌ തീവ്രതാവിശേഷാര്ഥമുക്തൌ| ശ്യാവ ഇതി പിത്തവിദ്രധിലിങ്ഗാതിദേശേന പ്രസക്തസ്യ പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശസ്യാപവാദഃ| ഭോജപ്രഭൃതയസ്തു ധാതുരക്തജം വിദ്രധിം പരിത്യജ്യ മക്കല്ലസഞ്ജ്ഞയാऽऽര്തവലക്ഷണരക്തജം പഠന്തി| തേഷാം മതേ ആര്തവജേന സഹ ഷഡ്വിദ്രധയഃ, സുശ്രുതേ തു ധാതുരക്തജോऽപി തഥാ മക്കല്ലസഞ്ജ്ഞകോऽപി വിദ്രധിഃ സാമാന്യേന രക്തജ ഏവേതി ഷഡ്വിദ്രധയ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൦||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
രക്തജവിദ്രധിമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| കൃഷ്ണഃ കൃഷ്ണവര്ണഃ, സ്ഫോടാവൃതഃ പിഡകായുക്തഃ, ശ്യാവഃ ശ്യാവവര്ണഃ; അന്യേ ‘കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര കൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈരാവൃതഃ പിത്തവിദ്രധിലക്ഷണനിര്ദേശേന യദ്യപി ദാഹജ്വരൌ ലബ്ധൌ, തഥാऽപ്യത്രാതിദാഹജ്വരഖ്യാപനാര്ഥമുക്തമ്| ഭോജപ്രഭൃതയസ്തു ധാതുരക്തജം വിദ്രധിം പരിത്യജ്യ മക്കല്ലസഞ്ജ്ഞമാര്തവലക്ഷണരക്തജം പഠന്തി| തേഷാം മതേ ആര്തവജേന സഹ ഷഡ് വിദ്രധയഃ, സുശ്രുതേ തു ധാതുരക്തജോऽപി തഥാ മക്കല്ലജോऽപി വിദ്രധിഃ സാമാന്യേന രക്തജ ഏവേതി ഷഡ് വിദ്രധയ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൦||–
Adhikarana ആഭ്യന്തരവിദ്രധിലക്ഷണമ്, ആഭ്യന്തരവിദ്രധേരധിഷ്ഠാനവിശേഷേണ വിശേഷലിങ്ഗാനി ച (൧൧-൧൬) · Śloka ൧൬
പൃഥക് സമ്ഭൂയ വാ ദോഷാഃ കുപിതാ ഗുല്മരൂപിണമ് ||൧൧||
വല്മീകവത് സമുന്നദ്ധമന്തഃ കുര്വന്തി വിദ്രധിമ് |
ഗുദേ ബസ്തിമുഖേ നാഭ്യാം കുക്ഷൌ വങ്ക്ഷണയോസ്തഥാ ||൧൨||
വൃക്കയോഃ പ്ലീഹ്നി യകൃതി ഹൃദി വാ ക്ലോമ്നി വാऽപ്യഥ |
തേഷാമുക്താനി ലിങ്ഗാനി ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണൈഃ ||൧൩||
അധിഷ്ഠാനവിശേഷേണ ലിങ്ഗം ശൃണു വിശേഷതഃ |
ഗുദേ വാതനിരോധശ്ച ബസ്തൌ കൃച്ഛ്രാല്പമൂത്രതാ ||൧൪||
നാഭ്യാം ഹിക്കാ തഥാऽऽടോപഃ കുക്ഷൌ മാരുതകോപനമ് |
കടീപൃഷ്ഠഗ്രഹസ്തീവ്രോ വങ്ക്ഷണോത്ഥേ തു വിദ്രധൌ ||൧൫||
വൃക്കയോഃ പാര്ശ്വസങ്കോചഃ പ്ലീഹ്ന്യുച്ഛ്വാസാവരോധനമ് |
സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹസ്തീവ്രോ ഹൃദി കാസശ്ച ജായതേ |
ശ്വാസോ യകൃതി ഹിക്കാ ച ക്ലോമ്നി പേപീയതേ പയഃ ||൧൬||
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||११||
वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् |
गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१२||
वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाऽप्यथ |
तेषामुक्तानि लिङ्गानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१३||
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः |
गुदे वातनिरोधश्च बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ||१४||
नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् |
कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ ||१५||
वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् |
सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते |
श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ||१६||
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അധിഷ്ഠാനവിശേഷേണ ലിങ്ഗവിശേഷം സാധ്യതാമസാധ്യതാം ച പ്രതിപാദയിതുമാഭ്യന്തരവിദ്രധിമാഹ– പൃഥഗിത്യാദി| ഇയമധികവിധാനാര്ഥമുക്താऽപി സമ്പ്രാപ്തിര്വിദ്രധേഃ പുനരുച്യതേ| ആഭ്യന്തരസ്യ രക്തജസ്യ തഥാऽऽഗന്തോശ്ച വിദ്രധേര്ദോഷേണ വ്യപദേശാദിയമേവ തത്രാപി സമ്പ്രാപ്തിര്ജ്ഞേയേതി കശ്ചിത്| ബാഹ്യാഗന്തുവദാഭ്യന്തരാഗന്തുസമ്പ്രാപ്തിരിത്യര്ഥഃ| ക്ഷതജസ്യാഭ്യന്തരാഭാവാന്ന നിര്ദിഷ്ടഃ ക്ഷതജ ഇതി തു ജേജ്ജടഃ| ഗുല്മരൂപിണമിതി ഗുല്മവത് സംഹതമ്| ഏതദാഭ്യന്തരവിദ്രധീനാം സാമാന്യരൂപം; വിശേഷലക്ഷണം തു ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണൈരേവ ജ്ഞേയമ്| വല്മീകവത് സമുന്നദ്ധം സമന്താദുന്നതമ്; ഏതദപി പച്യമാനാവസ്ഥായാം സര്വേഷാം സമാനമ്| ബസ്തിമുഖ ഇതി ബസ്തിമുഖ ഏവ, വിദ്രധ്യാധാരഭൂതമാംസാദിസമ്ഭവാത്; ന ബസ്തൌ, തസ്യ തനുത്വാത്| ആടോപോ രുജാപൂര്വകക്ഷോഭഃ| മാരുതകോപനമിതി മാര്ഗാവരോധാദ്വായോഃ കോപഃ| വൃക്കയോരിതി വൃക്കമഗ്രമാംസമ്| സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹഃ പ്രത്യങ്ഗവ്യഥാ, സര്വസിരാധിഷ്ഠാനത്വാത് ഹൃദയസ്യ| ക്ലോമ്നീതി ക്ലോമ വൃക്കാദൂര്ധ്വം പിപാസാസ്ഥാനമ്| പേപീയതേ പയഃ ഇതി പുനഃ പുനര്ജലം പാതുമിച്ഛതീത്യര്ഥഃ||൧൧-൧൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അധിഷ്ഠാനവിശേഷേണ ലിങ്ഗവിശേഷം സാധ്യാസാധ്യതാം ച ജ്ഞാപയിതുമന്തരവിദ്രധീനാഹ– പൃഥഗിത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയഃ, പൃഥഗ് ഭിന്നാഃ, സമ്ഭൂയ മിലിത്വാ വാ, അന്തര്മധ്യേ, ഗുല്മരൂപിണം ഗുല്മവത്സംഹതം, വല്മീകവത്സമുന്നതം, വല്മീകം ഭൂമൌ കൃമിവിശേഷൈഃ കൃതം, തദ്വത്സമന്താത് ഉന്നതമ്| സ്ഥാനസംശ്രയമാഹ– ഗുദ ഇത്യാദി| ബസ്തിമുഖ ഇതി ബസ്തിമുഖാശ്രിതമാംസാദൌ; ന ച ബസ്തൌ, തനുത്വാത്| കുക്ഷൌ പാര്ശ്വയോരധോഭാഗേ, വങ്ക്ഷണയോഃ ഊരുമേഢ്രസന്ധ്യോഃ| വൃക്കൌ മാംസപിണ്ഡദ്വയമ്, ഏകോ വാമപാര്ശ്വേ സ്ഥിതഃ, ദ്വിതീയോ ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ സ്ഥിതഃ, പ്ലീഹാ ഉദരസ്യ വാമപാര്ശ്വേ സ്ഥിതഃ, യകൃത് കാലഖണ്ഡം ദക്ഷിണപാര്ശ്വസ്ഥം, ഹൃദയം കമലമുകുലാകാരമധോമുഖം, ക്ലോമ കാലഖണ്ഡാധസ്താത് സ്ഥിതം ദക്ഷിണപാര്ശ്വസ്ഥം തിലകം പ്രസിദ്ധമ്| തേഷാമാഭ്യന്തരാണാം വിദ്രധീനാം ലിങ്ഗാനി ബാഹ്യവിദ്രധീനാം ലിങ്ഗാനി ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണൈരുക്താനി| പ്രത്യേകം സ്ഥാനസംശ്രയത്വേന രൂപമാഹ– ഗുദ ഇത്യാദി| ഗുദേനാര്തേ വിദ്രധൌ വാതനിരോധോ ഭവതി, തഥാ ബസ്തൌ കൃച്ഛ്രമൂത്രതാ അല്പമൂത്രതാ ച| താഭ്യാം ഹിക്കാ തഥാ ആടോപോ രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭഃ, കുക്ഷൌ മാരുതകോപനമിതി മാര്ഗരോധാത് വായോഃ പ്രകോപഃ, വങ്ക്ഷണോത്ഥേ വിദ്രധൌ തീവ്രഃ കടീപൃഷ്ഠഗ്രഹോ ഭവതി വൃക്കയോരിത്യാദി| വൃക്കമഗ്രമാംസം, പാര്ശ്വസങ്കോചഃ പാര്ശ്വോത്പാടനമിവ, പ്ലീഹ്നി ഉച്ഛ്വാസാവരോധനം ഭവതി| തഥാ ഹൃദീതി ഹൃദയോത്ഥേ വിദ്രധൌ സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹാദയ ഉപദ്രവാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| തീവ്രോ ദുഃസഹഃ, സര്വേഷാമങ്ഗാനാം പ്രകര്ഷേണ ഗ്രഹണമിവ സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹഃ പ്രത്യങ്ഗവ്യഥാ, സര്വാധിഷ്ഠാനത്വാത് ഹൃദയസ്യ, യകൃതി ജാതേ വിദ്രധൌ ശ്വാസസ്തഥാ ഹിക്കാ ച ഭവതി| ക്ലോമ്നീത്യാദി| വൃക്കാദൂര്ധ്വം പിപാസാസ്ഥാനം ക്ലോമ, പേപീയതേ പയ ഇതി പുനഃപുനര്ജലം പാതുമിച്ഛതി||൧൧-൧൬||
Adhikarana വിദ്രധീനാം സ്രാവനിര്ഗമമാര്ഗഃ (൧൭) · Śloka ൧൭
നാഭേരുപരിജാഃ പക്വാ യാന്ത്യൂര്ധ്വമിതരേ ത്വധഃ |൧൭|
(സു. നി. അ. ൯) |
View original
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः |१७|
(सु. नि. अ. ९) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സ്രാവനിര്ഗമമാര്ഗമാഹ– നാഭേരിത്യാദി| ഉപരിജാ വൃക്കപ്ലീഹാദിജാഃ| യാന്തി സ്രവന്തി| നാഭിജസ്തൂഭയമാര്ഗസ്രാവീ, ഊര്ധ്വാധഃസ്രാവശ്ച തഥാഗതിത്വാത് വാതസ്യ| യദാഹ ഹാരീതഃ– “ഊര്ധ്വം പ്രഭിന്നേഷു മുഖാന്നരാണാം പ്രവര്തതേऽസൃക്സഹിതോऽപി പൂയഃ| അധഃപ്രഭിന്നേഷു ച പായുമാര്ഗാത്, ദ്വാഭ്യാം പ്രവൃത്തിസ്ത്വിഹ നാഭിജേഷു||” ഇതി| ഇതര ഇതി നാഭിബസ്തിവങ്ക്ഷണജാഃ|൧൭|–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സ്രാവനിര്ഗമമാഹ– നാഭേരിത്യാദി| ഉപരിജാതാഃ വൃക്കപ്ലീഹാദിജാഃ പക്വാഃ സന്ത ഊര്ധ്വം യാന്തി സ്രവന്തി, നാഭിജസ്തൂഭയമാര്ഗസ്രാവീ, ഊര്ധ്വാധഃസ്രാവശ്ച തഥാ ഗതിത്വാദ്വാതസ്യ| തഥാ ച ഹാരീതഃ– “ഊര്ധ്വം പ്രഭിന്നേഷു മുഖാന്നരാണാം പ്രവര്തതേऽസൃക്സഹിതശ്ച പൂയഃ| അധഃപ്രഭിന്നേഷു തു പായുമാര്ഗാദ് ദ്വാഭ്യാം പ്രവൃത്തിസ്ത്വിഹ നാഭിജേഷു||” ഇതി| ഇതരേ നാഭിബസ്തിവങ്ക്ഷണജാഃ സ്രവന്തി|൧൭|–
Adhikarana വിദ്രധേഃ സാധ്യാസാധ്യവിചാരഃ (൧൭-൨൦) · Śloka ൨൦
അധഃസ്രുതേഷു ജീവേത്തു സ്രുതേഷൂര്ധ്വം ന ജീവതി ||൧൭||
ഹൃന്നാഭിബസ്തിവര്ജ്യാ യേ തേഷു ഭിന്നേഷു ബാഹ്യതഃ |
ജീവേത് കദാചിത് പുരുഷോ നേതരേഷു കദാചന ||൧൮||
(സു. നി. അ. ൯) |
സാധ്യാ വിദ്രധയഃ പഞ്ച വിവര്ജ്യഃ സാന്നിപാതികഃ |
ആമപക്വവിദഗ്ധത്വം തേഷാം ശോഥവദാദിശേത് ||൧൯||
(വാ. നി. അ. ൧൧) |
ആധ്മാതം ബദ്ധനിഷ്യന്ദം ഛര്ദിഹിക്കാതൃഷാന്വിതമ് |
രുജാശ്വാസസമായുക്തം വിദ്രധിര്നാശയേന്നരമ് ||൨൦||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||१७||
हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः |
जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||१८||
(सु. नि. अ. ९) |
साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः |
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ||१९||
(वा. नि. अ. ११) |
आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् |
रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാധ്യത്വാദികമാഹ– അധ ഇത്യാദി| അധഃസ്രുതേഷ്വിതി സ്വയമേവ യദാ നാഭ്യാദിജാ ഭിന്നാ അധഃ സ്രവന്തി തദാ ജീവതി| സ്രുതേഷൂര്ധ്വം ന ജീവതീതി ഊര്ധ്വം പൂയസ്യാസമ്യങ്നിര്ഗമാന്ന ജീവനമ്| ഹൃന്നാഭിബസ്തിവര്ജ്യാ ഇതി പ്ലീഹക്ലോമാദിജാഃ| ഭിന്നേഷു ബാഹ്യത ഇതി വൈദ്യവ്യാപാരേണ ഭിന്നേഷു; അന്യേ മര്മാദ്യാശയജേഷു സ്വയമേവ ഭിന്നേഷ്വിതി വ്യാചക്ഷതേ, അന്തര്ഭിന്നേഷ്വപ്യധഃസ്രാവിഷു ജീവനോക്തേഃ| നേതരേഷ്വിതി ഹൃന്നാഭിബസ്തിജേഷു ഭിന്നേഷു തേഷാം മര്മത്വാദ് ബാഹ്യാ ആഭ്യന്തരാ വാ വര്ജ്യാഃ| കദാചനേതി പാകേ അപാകേ വാ| തഥാ ച ഭോജഃ– “അസാധ്യോ മര്മജോ ജ്ഞേയഃ പക്വോऽപക്വശ്ച വിദ്രധിഃ| സന്നിപാതോത്ഥിതോऽപ്യേവം പക്വ ഏവ തു ബസ്തിജഃ|| ത്വഗ്ജോ നാഭേരധോ യശ്ച സാധ്യോ മര്മസമീപജഃ| അപക്വശ്ചൈവ പക്വശ്ച സാധ്യോ നോപരി നാഭിജഃ||” ഇതി| അത്ര മര്മജശബ്ദേന ഹൃദയനാഭിജാവുച്യേതേ| ബദ്ധനിഷ്യന്ദമിതി ബദ്ധമൂത്രമ്| ഏതദ്ബസ്തിജേ പ്രായഃ||൧൭-൨൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സ്രാവവിഷയസാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ– സ്വയമേവ യദാ നാഭ്യാദിജാ ഭിന്നാ അധഃ സ്രവന്തീതി തദാ ജീവതി, സ്രുതേഷൂര്ധ്വമിത്യാദി, ഊര്ധ്വസ്രുതേഷു ന ജീവതി| ഊര്ധ്വപൂയസ്യാസമ്യങ്നിര്ഗമാന്ന ജീവനമ്|| ഹൃദിത്യാദി| ഭിന്നേഷു ബാഹ്യത ഇതി വൈദ്യവ്യാപാരേണ ഭിന്നേഷു കദാചിദ്ദൈവവശാത് പുരുഷോ ജീവേത്| അന്യേ മര്മാദ്യാശയജേഷു സ്വയമേവ ഭിന്നേഷ്വിതി വ്യാചക്ഷതേ| അന്തര്ഭിന്നേഷ്വപ്യധഃസ്രാവിഷു ജീവനോക്തേഃ| നേതരേഷ്വിതി ഹൃന്നാഭിബസ്തിജേഷു ഭിന്നേഷു, തേഷാം മര്മത്വാത് ബാഹ്യാ ആഭ്യന്തരാ വാ വര്ജ്യാഃ| കദാചനേതി പാകേ അപാകേ ച| തഥാച ഭോജഃ– “അസാധ്യോ മര്മജോ ജ്ഞേയഃ പക്വോऽപക്വശ്ച വിദ്രധിഃ| സന്നിപാതോത്ഥിതോऽപ്യേവം പക്വ ഏവ തു ബസ്തിജഃ|| ത്വഗ്ജോ നാഭേരധോ യശ്ച സാധ്യോ മര്മസമീപജഃ| അപക്വശ്ചൈവ പക്വശ്ച സാധ്യോ നോപരിനാഭിജഃ||” ഇതി| അത്ര മര്മശബ്ദേന ഹൃദയനാഭിജാവുച്യേതേ| സാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ– പഞ്ച ഇതി| വാതികപൈത്തികശ്ലൈഷ്മികാഗന്തുരക്തജാ ഇതി| അയം ബാഹ്യേഷു വിഷയഃ ത്രിദോഷജസ്ത്വസാധ്യഃ| തേഷാം വിഷയമാഹ– ആമേതി| തേഷാം വിദ്രധീനാമാഭ്യന്തരേഷ്വസാധ്യത്വമാഹ– ആധ്മാതമിത്യാദി| ബദ്ധനിഷ്പന്ദം ബദ്ധമൂത്രമ്, ഏതദ്ബസ്തിജേ പ്രായഃ| ശേഷം സുഗമമ്| അത്ര കേചിത് തന്ത്രാന്തരോക്തം സ്തനവിദ്രധിലക്ഷണം പഠന്തി, തദ്യഥാ– “ഏവമേവ സ്തനസിരാ വികൃതാഃ പ്രാപ്യ യോഷിതാമ്| സൂതാനാം ഗര്ഭിണീനാം ച സമ്ഭവേച്ഛ്വയഥുര്ഘനഃ|| സ്തനേ സദുഗ്ധേ ചാപ്താസൃഗ്ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണഃ| നാഡീനാം സൂക്ഷ്മരന്ധ്രത്വാത്സ കന്യാനാം ന ജായതേ||൧൭-൨൦||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൪൦
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വിദ്രധിനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विद्रधिनिदानं समाप्तम् ||४०||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വിദ്രധിനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം വിദ്രധിനിദാനമ്||൪൦||