३३. प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

चन्द्रोदयप्रणयपीवरदुग्धसिन्धुपूरभ्रमं वहति यद्गुणकीर्तिगुच्छः| तेन व्यधायि गुरुणा विजयेन शिष्यप्रेम्णाऽश्मरीरुगवधेर्मधुकोषबन्धः||१|| श्रीकण्ठदत्तभिषजा गुरुभक्तिलेशादारभ्यते प्रभृति सम्प्रति मेहरोगात्| सूक्तीर्विचिन्त्य मधुशीकरमुद्गिरन्तीष्टीकाकृतः कतिपयस्य तदीयशेषः||२|| अश्मरीरोगानन्तरं बस्तिविकृतिसाम्यात् प्रमेहनिदानमुच्यते– आस्यासुखमित्यादि| आस्या उपविष्टस्य चेष्टोपरमः, तेन कृतं सुखमास्यासुखम्; एवं स्वप्नसुखमिति द्रष्टव्यम्| तेनासनादिदोषादास्यादुःखं स्वप्नदुःखं वा न प्रमेहहेतुः| गुडवैकृतमिति गुडविकाराः शर्करादयः तथा गुडकृताश्च भक्ष्याः| प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वमित्यनुक्तहेतुसङ्ग्रहार्थमुक्तम्| एष साधारणो हेतुः प्रमेहस्य; विशेषहेतुस्तु चरके निदानस्थाने– ‘हायनकोद्दालक’ इत्यादिना कफजस्य, ‘उष्णाम्ललवण’ इत्यादिना पित्तजस्य, ‘कटुतिक्तकषाय’ (च. नि. अ. ४) इत्यादिना वातजस्याभिहितः| एतेन सामान्यहेतुसहितो विशिष्टहेतुः कफजादिप्रमेहस्य| किञ्च कफजनिदानमप्येतदास्यासुखादि बोद्धव्यम्||१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अश्मरीरोगानन्तरं बस्तिविकृत्यधिकारात् प्रमेहनिदानमाह– आस्येत्यादि| आसनमास्या उपविष्टस्य चेष्टोपरमः, तेन कृतं सुखम्, एवं स्वप्नसुखं द्रष्टव्यम्| दधीनीति बहुवचनात् सर्वजातीनां दध्नां निषेधः| ग्राम्यौदकानूपरसाः रस्यन्त इति रसाः; रसशब्देन आहार उच्यते, कार्ये कारणोपचारात्| कानि ग्राम्यौदकानि? मांसानि; तत्र ग्राम्याः छागोरभ्रमेदःपुच्छप्रभृतयः, औदका मत्स्यकूर्मादयः, आनूपाः जलसन्निधिचारिणो हंसचक्रवाकादयः, एवं मांसानि; पयांसि क्षीराणि, अत्रापि बहुवचनं दधिवत्| पानं नवाभिवृष्टजलपानम्| गुडवैकृतमिति शर्करादयो गुडविकारा गुडकृतभक्ष्याश्च, एतत्सर्वं प्रमेहहेतुः| कफकृच्च सर्वमिति आहाराचारादिकं कफकारि; एष साधारणो हेतुः, प्रमेहस्य विशिष्टहेतुस्तु चरके निदानस्थाने– “हायनकोद्दालक” इत्यादिना कफजस्य, “उष्णाम्ललवण” इत्यादिना पित्तजस्य, “कटुतिक्तकषाय” इत्यादिना वातजस्याभिहितः||१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

कफपित्तवातजमेहानां क्रमेण सम्प्राप्तिमाह– मेद इत्यादिना| अत्र कफजा एव मेहा भूयस्त्वेन साध्यत्वेन च आदावुच्यन्ते| तानेवेति मेदोमांसशरीरजक्लेदान्| उष्णैरिति उष्णवीर्यस्पर्शैर्द्रव्यैः| क्षीणेषु दोषेष्विति प्रवृद्धत्वेनैव क्षीणेषु, न तु समानापेक्षया क्षीणेषु; अनेन वृद्धे कफे पित्ते वा यो वायुर्लङ्घनादिना क्रमेण वृद्धो भवति, स नेहासाध्यमेहचतुष्टयप्रकरणे विवक्षित इति सूच्यते| तत्र हि चिकित्साविधानात् साध्यत्वमस्ति| यदुक्तम्– “या वातमेहान् प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा| वायुर्हि धातुष्वतिकर्षितेषु कुप्यत्यसाध्यान् प्रति नास्ति चिन्ता||” (च. चि. अ. ६) इति| दोषेष्विति कफपित्तेषु, द्वयोश्च बहुवचनं व्यक्त्यपेक्षया बहुत्वात्| अवकृष्येति बस्तिमुखं नीत्वा| धातूनिति वसामज्जौजोलसीकाख्यान्| समक्रियत्वादिति कफस्य दोषस्य दूष्यस्य च मेदःप्रभृतेः समानत्वात् कटुतिक्तादिक्रियायाः| अत्र व्याधिमहिम्ना तुल्यदूष्यता साध्यताया हेतुः| तेन “न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्|” (च. सू. अ. ११) इति चरकवचनं कष्टसाध्यतार्थं नोद्भावनीयम्| यदुक्तम्– “ज्वरे तुल्यर्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता| रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यस्य लक्षणम्||” इति| विषमक्रियत्वादिति पित्तस्य प्रमेहप्रधानदूष्यस्य च मेदःप्रभृतेश्चान्योन्यविपरीतक्रियत्वात्; पित्तहरं हि मधुरादि मेदस्करं, मेदोहरं च कटुकादि पित्तकरमिति क्रियावैषम्यम्; अत्र व्याधिस्वभावो हेतुः, तेनान्येषु व्याधिषु परस्परविरुद्धदोषदूष्यसंसर्गेऽप्युभयप्रत्यनीकभेषजविधिरविरोधीति| महात्ययत्वादिति मज्जादिगम्भीरधात्वपकर्षकत्वेन बहुव्यापत्तिकरत्वात्; आशुकारित्वादिति ईशानः| चकारात् विषमक्रियत्वं च वातजानां समुच्चीयते||२-३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

कफपित्तवातमेहानां क्रमेण सम्प्राप्तिमाह– अत्र कफजा एव मेहा भूयस्त्वेन साध्यत्वेन चादावुच्यन्ते| शरीरजं क्लेदं बस्तिगतं बस्तिप्राप्तं प्रदूष्य श्लैष्मिकान् मेहान् करोति| यदुक्तम्– “मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च| मूत्रदोषाश्च ये चापि बस्तौ चैव भवन्ति हि||” इति| उष्णैरुष्णवीर्यस्पर्शैर्द्रव्यैः, समुदीर्णवेगं पित्तं तानेव मेदोमांसशरीरक्लेदान् बस्तिगतान् प्रदूष्य पैत्तिकान् मेहान् करोति| पित्तप्रमेहसम्प्राप्तिमुक्त्वा वातप्रमेहसम्प्राप्तिमाह– क्षीणेष्वित्यादि| अनिलो दोषेषु क्षीणेषु बस्तौ धातूनवकृष्य मेहान् वातजान् कुरुते| धातून् वसामज्जौजोलसीकाख्यान्; अवकृष्य बस्तिमुखं नीत्वा| मेहानिति बहुवचनं व्यक्त्यपेक्षया बहुत्वात्| क्रमेण कफपित्तवातजानां दूष्यवर्गत्वेन साध्यासाध्यत्वमाह– साध्या इत्यादि| दोषदूष्याणां समक्रियत्वादिति| अत्र दोषः श्लेष्मा, दूष्याणि रसमांसमेदोमज्जाशुक्रलसीकौजांसि; दोषस्य श्लेष्मणः, एषां दूष्यवर्गाणां च कटुतिक्तकषायादिभिः समैव क्रिया, अत एव कफजाः प्रमेहाः दश साध्याः; प्रमेहेन विना अन्येषां रोगाणामतुल्यदूष्यत्वमेव साध्यत्वहेतुः| यदुक्तम्– “ज्वरे तुल्यर्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता| रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यस्यत्वहेतवः||” इति| दोषदूष्याणां विषमक्रियत्वादिति| अत्र दोषः पित्तं, दूष्याणि रसमांसादीनि; शीतमधुरादिका क्रिया पित्तहन्त्री, सा रसमांसमेदोजनयित्री; एतेन विषमक्रियत्वात् षट् पित्तजा याप्याः| मज्जादिगम्भीरधात्वकर्षकत्वेन बहुव्याप्तिपरत्वात् आशुकारित्वात् वातजचतुष्टयस्यासाध्यत्वं, महात्ययत्वाद्विनाशकारित्वात्| अप्रवृद्धे कफे पित्ते वा वायुर्वृद्धो भवति, तत्र हि चिकित्साविधानाद् वातचतुष्टयस्यासाध्यत्वमुक्तम्– “या वातमेहान्प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा| वायुर्हि मेहेष्वतिकर्षितेषु कुप्यत्यसाध्यान्प्रति नास्ति चिन्ता||” इति||२-३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सर्वमेहानां दोषदूष्यसङ्ग्रहमाह– कफ इत्यादिना| वसा मांसस्नेहः, सर्वदेहस्नेह इत्यन्ये| लसीका उदकविशेषः| यथाह चरकः– “यत्तु मांसत्वगन्तरे उदकं तल्लसीकाशब्दं लभते|” (च. शा. अ. ७) इति| रसौज इति रसश्च ओजश्च इति द्वन्द्वः| ओजश्चात्रार्धाञ्जलिपरिमितं श्लेष्मरूपं; यदुक्तम्– “श्लेष्मलस्यौजसोऽर्धाञ्जलिः परिमाणम्|” (च. शा. अ. ७) इति; नत्वष्टबिन्द्वात्मकं, तस्य भ्रंशेन मरणाभिधानात्| ननु, रस एवौजो रसौज इति कुतो न कल्प्यते? रसोऽप्योजःशब्देनोच्यते; यदुक्तम्– “तस्मिन् काले पचत्यग्निर्यदन्नं कोष्ठमागतम्| मलीभवति तत् प्रायः कल्पते किञ्चिदोजसे||” (च. चि. अ. ८) इति; ओजसे इति रसायेत्यर्थः| नैवम्, ओजसो हि मधुमेहे दूष्यत्वेनोक्तत्वात्, ओजःशब्दोपादानवैफल्याच्च| यद्यप्यत्र बहूनि मेदःप्रभृतीनि दूष्यत्वेनोच्यन्ते, तथाऽपि पूर्वं मेदोमांसशरीरजक्लेदानां सर्वमेहेष्ववश्यम्भाविदूष्यत्वेन पृथगभिधानम्| मज्जादयस्तु मेहविशेषे दूष्याः| तद्यथा– लसीकावसामज्जौजांसि वातिके, न पैत्तिके, न श्लैष्मिके| ईशानः पुनराह– रसरक्तशुक्राणि सर्वमेहेषु कदाचित् दुष्यन्ते, न त्ववश्यमिति| किञ्च सर्वमेहानामेव दोषत्रयजन्यत्वं सकलदूष्याश्रयित्वं च ‘कफः सपित्तः’ इत्यादिनोपदर्श्यते| मेदोमांसादीनि तु अत्यन्तदूष्योपदर्शनार्थं पृथगुक्तानि| यतश्चरकेऽपि कियन्तःशिरसीयाध्याये सकलमेहवाचकमधुमेहकथने दोषत्रयप्रकोपोऽभिहितः| तथाहि– “समारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्याय्यते पुनः||” (च. सू. अ. १७) इति| तथा सुश्रुतोऽप्याह– “वातपित्तमेदोभिरन्वितः श्लेष्मा मेहान् जनयति|” (सु. नि. अ. ६) इत्यादि| कफादीनां द्व्युल्बणादिसंसर्गस्यानन्त्येन सर्वमेहावस्थाविशेषेण मधुमेहेन च सङ्ख्याधिक्यप्रसङ्गनिरासायावधारणार्थमाह– विंशतिरेव मेहा इति||४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

प्रमेहे दूष्यवर्गमाह– कफ इत्यादि| सर्वत्र मेहानामयं दोषदूष्यसङ्ग्रहः– त्रयो दोषाः, अस्रं रक्तम्, अम्बु शरीरक्लेदः, वसा मांसस्नेहः, लसीका उदकविशेषः, यदुक्तं चरके– “यत्तु मांसत्वगन्तरे उदकं, तल्लसीकाशब्देन लभ्यते|” यदुक्तमन्यत्रापि– “तेजोभूतः परं सूक्ष्मः स रक्तरस उच्यते| ‘लसीका’ नाम लभते सामगन्धिस्त्वगाश्रितः||” इति| रसश्च ओजश्च रसौज इति द्वन्द्वः| ओजश्चात्रार्धाञ्जलिपरिमितं श्लेष्मरूपम्| यदुक्तं “श्लेष्मरूपस्यौजसोऽर्धाञ्जलिः परिमाणम्|” इति| न त्वष्टबिन्दुकम्, तस्य भ्रंशेन नियतं मरणमिति| कफादीनां संसर्गस्यानन्त्येन तथा सर्वमेहावस्थाविशेषेण मधुमेहेन सङ्ख्याधिक्यप्रसङ्गनिरासायावधारणमाह– विंशतिरेव मेहा इति| तन्त्रान्तरेऽपि दूष्यसङ्ग्रह उक्तः– “ वसा मांसं शरीरस्य क्लेदः शुक्रं सशोणितम्| मेदो मज्जा लसीकौजः प्रमेहे दूष्यसङ्ग्रहः||” इति||४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पूर्वरूपमाह– दन्तादीनामित्यादि| आदिशब्देन नयनतालुकर्णादीनां ग्रहणम्| यदुक्तं सुश्रुते– ‘तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिः|’ (सु. नि. अ. ६) इति| अत्र च मलभूयस्त्वं मेदोदोषात्| चिक्कणता देहे मेदःकफदुष्टेः| अत्र चकारात् सुश्रुतोक्तकेशजटिलीभावनखातिवृद्धी बोध्ये| एतच्च व्याधिविशेषनियतमेव, येनान्यत्र, विद्यमानाऽपि कफमेदोदुष्टिः नैवं कर्तुं क्षमा||५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पूर्वरूपमाह– दन्तादीनामित्यादि| आदिशब्देन ताल्वादीनां ग्रहणम्| यदुक्तं सुश्रुते– “तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिः|” (सु. नि. स्था. अ. ६) इति| अत्र मलभूयस्त्वं मेदोदोषात्| हस्तपादयोः सन्तापः, चिक्कणता देहे मेदःकफदुष्टेः| स्वाद्वास्यं मधुरास्यता, चकारात् सुश्रुतोक्तकेशजटिलीभावनखवृद्धी बोध्ये| एतच्च व्याधिमहिम्ना बोद्धव्यम्, अन्यथा कफमेदोदुष्टिरेवं कर्तुं न क्षमा||५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सामान्यलक्षणमाह– सामान्यमित्यादि| प्रभूतेत्यादि प्रभूतमूत्रत्वं दूष्यद्रवधातुसम्बन्धात् आविलत्वं दोषदूष्यसंसर्गात्| ननु, कथं कफेन दश, पित्तेन षडित्यादिव्यवस्था? यतः कारणभेदात् कार्यभेद इत्याशङ्क्याह– दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषत इति| तेषां दोषदूष्याणामुत्कर्षापकर्षकृतात् संयोगभेदाद्भेदो मेहेषु भवति| यथा– पञ्चानां वर्णानां श्वेतकृष्णपीतलोहितश्यावानां संयोगभेदादनेकपिङ्गलपाटलादिभेदाः| सुश्रुतेऽप्युक्तम्– “यथा पञ्चानां वर्णानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण कपिलादिनानावर्णोत्पत्तिरेवं दोषादिसंसर्गान्मेहानां नानात्वम्|” (सु. नि. अ. ६) इति| संयोगभेदप्रतीतिः कुत इत्यत आह– मूत्रेत्यादि| मूत्रवर्णादिभेदं दृष्ट्वा कारणानां समानानां भेदः कल्पनीयः, यथा– मृदादिकारणकलापस्याभेदेऽपि कुम्भकारादिसंयोगभेदादुदञ्चनादिप्रपञ्चभेदः| ननु, उदञ्चनादौ कुम्भकारादिप्रयत्नभेदात् संयोगभेदः, अत्र तु कः संयोगभेदहेतुः? उच्यते– तत्तदाहारादिकमदृष्टं च भवतीत्यदोषः||६||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सामान्यलक्षणमाह– सामान्यमित्यादि| प्रभूतमूत्रं दूष्यद्रवधातुसम्बन्धात्, आविलमूत्रत्वं दोषदूष्यसंसर्गात्| ननु, कथं कफेन दश, पित्तेन षट् इत्यादिव्यवस्था? यतः कारणभेदात् कार्यभेद इत्याशङ्क्याह– दोषेत्यादि| दोषदूष्ययोरविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः, तेषां दोषदूष्याणामुत्कर्षापकर्षकृतात् संयोगभेदात् मेहेषु भेदो भवति| दश षट् चत्वार इत्यादिका| दोषा वातादयः, दूष्या मेदोमज्जादिकाः, यथा पञ्चानां श्वेतपीतकृष्णलोहितश्यामवर्णानां संयोगभेदात् अनेकपिङ्गलादिभेदो जायते| यदुक्तं सुश्रुते– “यथा पञ्चानां वर्णानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण कपिलादिनानावर्णोत्पत्तिरेवं दोषदूष्यसंयोगान्मेहानां नानात्वम्|” इति| मूत्रवर्णादिभेदेन मूत्रवर्णादिभेदं दृष्ट्वा कारणानां समानानां भेदः कल्पनीयः, यथा मृत्पात्राणां मृदादिकारणकलापस्याभेदेऽपि कुम्भकारादिसंयोगात् घटस्थाल्यादिप्रपञ्चभेदः||६||–

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अत्र कफस्य श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्देषु गुणेषु मध्ये कुत्रचित् किञ्चिद्गुणप्रकर्षादुदकमेहादयो दश दृश्यन्त इत्याह– अच्छमित्यादि| सान्द्रप्रसादस्तु एक एव गुणो गणनीयः, सान्द्रमेहव्यपदेशस्त्वेकदेशेन भविष्यतीति| एतैश्च श्वेतादिभिर्गुणैर्व्यस्तैः समस्तैश्च योगाद्दश मेहा न तु यथाक्रमं, “येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति|” (च. नि. अ. ४) इति चरकवचनात्| नच यथा दशभिर्गुणैर्दश मेहान् करोति तथा संसर्गविकल्पान्तरेणापरानपि कुतो न करोतीत्याशङ्कनीयं, भावस्वभावस्यापर्यनुयोज्यत्वात्, अदृष्टकल्पनायाश्चानर्हत्वात्| तत्र श्वेताच्छशीतैर्गुणैरुदकमेहः; मधुरशीताभ्यामिक्षुमेहः; सान्द्रपिच्छिलाभ्यां सान्द्रमेहः; अच्छेन पित्तानुरागिणा सुरामेहः; शुक्लेन पिष्टमेहः, अत्र पिष्टवदित्यालेपनपिष्टवत्; श्वेतस्निग्धाभ्यां शुक्रमेहः; अत्र शुक्राभमिति सर्वमेव मूत्रं शुक्रतुल्यं, शुक्रमिश्रं वेति शुक्राभशुक्रमिश्रं; वास्तवशुक्रमिश्रत्वे तु कफजस्याप्यसाध्यत्वं स्यादिति; वाप्यचन्द्रस्तु शुक्रस्य मूत्रेण गुणकृतं सादृश्यं, शुक्रमिश्रं वेति च शुक्रगुणानां संयुक्तसमवायात् मूत्रे दर्शनमित्याह; सान्द्रमूर्ताभ्यां सिकतामेहः, अत्र मूर्ताणूनिति मूर्तान् कठिनान्, अणून् अल्पान्; मलानिति बहुवचनं दोषाणामवयवबहुत्वात्, जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमिति वाप्यचन्द्रः, मलोऽत्र प्रकरणात् कफः; गुरुमधुरशीतैः शीतमेहः; मन्दमूर्ताभ्यां शनैर्मेहः; पिच्छिलेन लालामेहः| चरके सुरामेहस्थाने सान्द्रप्रसादमेहः पठितः, तथा पिष्टमेहः शुक्लमेहशब्देन, तेनैव शीतमेहलालामेहौ पठितौ, पित्तजश्च कालमेहः; सुश्रुतस्तु चरकोक्तशीतमेहलालामेहयोः स्थाने फेनमेहलवणमेहौ, कालमेहस्थाने चाम्लमेहं पठितवान्| सामञ्जस्यं चात्र नास्त्येव, परस्परलक्षणसंवादाभावात्. स्मृतिर्द्वैधवत् सर्वं प्रमाणम्||७-१२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

तत्र कफस्य श्वेतमृदुपिच्छिलस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्देषु गुणेषु मध्ये क्वचित् किञ्चिद्गणप्रकर्षात् उदकमेहादयो दश स्युस्तान् कफजानाह– तत्रादावुदकमेहमाह– अच्छमित्यादि| आविलं घनम्| शेषं सुगमम्| इक्षुमेहमाह– इक्षोरित्यादि| सुगमम्| सान्द्रमेहमाह– सान्द्रीभवेदित्यादि| पर्युषितं रात्रौ पात्रे स्थापितम्| सुरामेहमाह– उपरि अच्छम् अधो घनम्| पिष्टमेहमाह– संहृष्टेत्यादि| तण्डुलादिकृतालेपनपिष्टवत्| संहृष्टरोमा रोमाञ्चितशरीरः| पिष्टमित्यनेन श्वेतत्वं, श्लेष्मणः श्वेतत्वात्| शुक्रमेहमाह– शुक्राभमित्यादि| शुक्रेण मिश्रितं शुक्रमिश्रितं; शुक्राभमिति शुक्रसदृशं, न तु वास्तवं शुक्रं, तस्यासाध्यत्वप्रसङ्गः| सिकतामेहमाह– मूर्ताणूनिति| कठिनानल्पान्| मलानिति बहुवचनं दोषावयवबहुत्वादिति वाप्यचन्द्रः| मलोऽत्र प्रकरणात् कफः, सिकता वालुका| शीतमेहमाह– शीतमेहीति| अतिशीतलम्| शनैर्मेहमाह– मन्दशब्देन श्लेष्मैवोच्यते, मधुरत्वान्मूत्रं मन्देन वेगेन शनैः प्रमेहति| लालाप्रमेहमाह– लालेत्यादि| एवं दश श्लेष्मणः| एते दोषदूष्यसंयोगगुणात् विंशतिसङ्ख्यां लभन्ते| उक्तं च तन्त्रान्तरे– “शीताच्छशीतैरुदकप्रमेहः स्यादिक्षुवाली मधुराच्छशीतात्| पित्तोत्कटः स्वच्छगुणात्सुराख्यो मूत्रेण युक्तः सिकताप्रमेहः| मन्देन मूत्रेण शनैः प्रमेहो गुरोर्विदग्धाल्लवणप्रमेहः| पिष्टप्रमेहः खलु शुक्रभागात्समस्तसान्द्रेण तु सान्द्रमेहः| स्निग्धेन शुक्रेण च शुक्रमेहः स्यात्फेनमेहो गुरुशुक्रयोगात्| इत्येभिरंशैः कफदोषजातैर्नृणां प्रमेहा दश सम्भवन्ति| औत्कट्यतोऽयं व्यपदेश एषु संसर्गभावो गुणदोषदूष्यात्| पित्तान्नीलहरिद्राम्लक्षारमाञ्जिष्ठशोणितैः| सर्पिर्मेहं मरुत्कुर्याद्युक्तश्च लवणेन हि| मेदोयुक्तो वसायुक्तो वसामेहकरस्तु सः| क्षौद्रमेहे रौक्ष्यगुणाद्विष्टम्भो हस्तिमेहतः||” इति||७-१२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पित्तात्तु षड्भिः पित्तगुणैः क्षारनीलकालपीतलोहितविस्रैर्यथाक्रमं क्षारमेहादयः षट्, तान् गन्धवर्णरसस्पर्शैरित्यादिना दर्शयति– गन्धेत्यादि| नीलाभमिति चासपक्षप्रभं, चासः ‘स्वर्णचूड’ इति लोके ख्यातः; क्वचित् ‘टाक्सना चासः’ इति गदाधरः, तत्पक्षश्च स्निग्धनीलो भवति| दहदिति मूत्रविशेषणम्| ‘दहन्’ इति पाठान्तरे दाहमनुभवन् पुरुषः||१३-१४||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पैत्तिकानाह– तत्र क्षारप्रमेहमाह– गन्धेत्यादि| गन्धादिभिः क्षारतोयवत् क्षारमेहेन| नीलमेहमाह– नीलेत्यादि| नीलाभं चाषपक्षप्रतिमं, चाषः पक्षिविशेषः, ‘सुवर्णचूड’ इति लोके| कालमेहमाह– कालेत्यादि| सुगमम्| हरिद्रामेहमाह– हारिद्रेत्यादि| दहदिति मूत्रविशेषणं, ‘दहन्’ इति पाठान्तरे दाहमनुभवन् ‘पुरुषः’ इति शेषः| माञ्जिष्ठमेहमाह– विस्रं विस्रगन्धि| रक्तमेहमाह– विस्रमित्यादि| सुगमम्| एवं षट् पैत्तिकाः सर्वेषां मूत्रं योज्यम्||१३-१४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातेन यथाक्रमं वसामज्जौजोलसीकाभिर्यथाक्रमं वसामेहादयः; तानाह– वसेत्यादि| अयं वसामेहः सुश्रुते सर्पिर्मेहनाम्ना, क्षौद्रमेहश्चरके मधुमेहनाम्ना पठितः||१५-१७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अथ चतुर्णां वातजानां लक्षणम्| वसामेहमाह– वसा मांसस्नेहः, वसामिश्रं वसामिलितं, वसाभं वसातुल्यं, मुहुर्मूत्रयेत्| मज्जमेहमाह– मज्जाभमित्यादि| सुश्रुतेऽयं सर्पिर्मेहनाम्ना पठितः, शेषं पूर्ववत् व्याख्येयम्| क्षौद्रमेहमाह– कषायमित्यादि| सुगमम्| हस्तिमेहमाह– हस्तीत्यादि| अजस्रमनवरतं, वेगविवर्जितं वेगरहितं, सलसीकं लसीकया सह, विबद्धं पिण्डीभूतमिव||१५-१७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इदानीं कफजादिमेहानां कृच्छ्रसाध्यत्वमसाध्यत्वं च ज्ञापयितुं भेदेनोपद्रवानाह– अविपाकोऽरुचिरित्यादि| कफजे कास आर्द्रः, वातजे शुष्कः| तोदः संसर्गिवातजन्यः, मेहानां त्रिदोषजन्यत्वात्| मुष्कावदरणं पाकेन| अम्लिका अम्लोद्गारः| लोलता सर्वरसभक्षणेच्छा, इयं तु प्रभावात् धातुक्षयाद्वा भवति; यथा वातग्रहण्यां ‘गृद्धिः सर्वरसानाम्’ इत्युक्तम्||१८-२०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इदानीमुपद्रवानाह– अविपाक इत्यादि| कफजे कास आर्द्रः, वातजे शुष्कः, सपीनसः प्रतिश्याययुक्तः, एते कफजानामुपद्रवाः| पित्तजानामुपद्रवानाह– बस्तीत्यादि| बस्तिः मूत्राशयः, मेहनं मेढ्रं, शूलं तोदः संसर्गिवातजन्यः, मेहानां त्रिदोषजन्यत्वात्, मुष्कावदरणं पाकेन, अम्लिका अम्लोद्गारः, विड्भेदः भिन्नपुरीषता| वातजानामुपद्रवानाह– वातजानामित्यादि| लोलता सर्वरसभक्षणेच्छा, अयं च प्रभावो रोगस्य, अथवा धातुक्षयाद्भवति, यथा वातग्रहण्यां ‘गृद्धिः सर्वरसानाम्’ इत्युक्तं; शूलं बस्तिमेहनयोरेव, कासोऽत्र शुष्कः||१८-२०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

असाध्यतामाह– यथोक्तोपद्रवाविष्टमित्यादि| उक्तैरविपाकादिभिरन्यैश्च सुश्रुताद्युक्तैरुपद्रवैः; तद्यथा– कफजे आलस्यास्योपदेहशैथिल्यकफप्रसेकमक्षिकोपसर्पणादिकं, पित्तजे पाण्डुरोगादिकम्| अतिप्रस्रुतमिति अतिशयं धातुमूत्रस्रावयुक्तम्| पिडकापीडितमिति शराविकादिपिडकापीडितम्| गाढः कालप्रकर्षात्| यद्यपि पिडका अप्युपद्रवत्वेनाभिमताः; यदुक्तं चरके– “उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयः|” (च. नि. अ. ४) इति, तथाऽपि पिडकानां पृथगुत्पादसूचनार्थं पृथक्करणम्| उक्तं च चरके– “विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः|” (च. सू. अ. १७) इति| अन्यदपि असाध्यलक्षणं बोद्धव्यम्| यदाह चरकः– “सपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते, पित्तकृतास्तु याप्याः, साध्यास्तु मेदो यदि न प्रदुष्टम्||” (च. चि. अ. ६) इति| अस्यार्थः– ये कफजाः साध्यास्ते सपूर्वरूपाः सन्तोऽसाध्याः, पित्तकृतास्तु याप्या ये ते सपूर्वरूपा एव असाध्याः प्रत्याख्येयाः| सर्वरोगाणामेव यद्यपि पूर्वरूपानुवृत्तौ असाध्यत्वमुक्तं, तथाऽप्यत्रासकलपूर्वरूपान्वये असाध्यत्वम्, अन्यत्र तु सकलपूर्वरूपान्वये सतीति विशेषः| क्रमेणेति स्वनिदानक्रमेण| तेन निजहेत्वादिकृता ये वातजाश्चत्वारो मेहास्ते पूर्वरूपरहिता अपि नहि साध्याः, ये तु पश्चात् धात्वपकर्षणाद्वातानुबन्धेन वातजास्ते साध्याः याप्या वा| अत एवोक्तम्– “या वातमेहान् प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा” (च. चि. अ. ६) इत्यादि||२१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

असाध्यतामाह– यथेत्यादि| उक्तोपद्रवैरपाकादिभिरन्यैश्च सुश्रुतोक्तैः– “आलस्यास्योपदेहशैथिल्यकफप्रसेकमक्षिकोपसर्पणादिभिः युक्तमतिप्रस्रुतमतिशयं धातुमूत्रस्रावयुक्तम्|” इत्यादिभिः पिडकापीडितं शराविकादिपिडकापीडितं, गाढं कालप्रकर्षात्||२१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

असाध्यतायाः प्रकारान्तरमाह– जात इत्यादि| श्लेष्ममेदसोरतिदुष्ट्या मूत्रमेदःश्लेष्मणामतिमाधुर्यात् मधुमेहिनो जातो यः प्रमेही स चाप्यसाध्यो भवतीति| बीजदोषादिति प्रमेहारम्भकदोषदुष्टबीजजातप्रमेहित्वात्| मधुमेहशब्देन चात्र मेहमात्रमुच्यते, यदि तु वातिक उपेक्षितो वा मेहो मधुमेह उच्यते, तदा चेतरप्रमेहयुक्तमातृपितृजनितप्रमेहिणो नासाध्यत्वमुक्तं स्यात्; किञ्च मधुमेहिना जनितस्य मधुमेहित्वमेव कारणानुरूपतया युक्तं ततश्च मधुमेही मधुमेहिना वा जातो न साध्य इति वक्तुमुचितं; तस्यासाध्यत्वमपि न वक्तव्यं, मधुमेहस्यासाध्यत्वादेव| अन्यत्रापि मधुमेहशब्देन मेहमात्रमुक्तम्| यथा– “ गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसपरिक्षयात्|” (च. इ. अ. ९) इति| यदि ह्यत्र मधुमेहोऽभीष्टः स्यात्तदा बलमांसपरिक्षयादिति न कृतं स्यात्, तस्य स्वरूपत एवासाध्यत्वात्| यथा कियन्तःशिरसीयाध्याये “उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडका मधुमेहिकाः|” (च. सू. अ. १७) इत्यादिना या मधुमेहसम्बन्धित्वेनोक्तास्ता एव “प्रमेहिणां याः पिडका मयोक्ताः” (च. चि. अ. ६) इत्यन्तेन च चिकित्सास्थाने प्रमेहिमात्रसम्बन्धितया अनूद्य चिकित्सायां संयोजिताः| तस्माद्भाविनीं मधुमेहतामाश्रित्य सर्व एव मेहा मधुमेहशब्दवाच्याः| उक्तं हि वाग्भटे– “मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति| सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः||” (वा. नि. अ. १०) इति| गदाधरेण तु पिडकासम्बन्धेनैव मधुमेहत्वमुक्तं, यतश्चरके कियन्तःशिरसीयाध्याये (च. सू. अ. १७) मधुमेहमभिधाय पिडका उक्ता इति| तन्न मनोहरं, तत्र मधुमेहशब्देन प्रमेहमात्राभिधानात्| यदि तु मधुमेह एवाभीष्टः स्यात्, तदा “उपेक्षयाऽस्य जायन्ते” इति उपेक्षणाभिधानमनुपपन्नं स्यात्, पिडकानां च मधुमेहभवानां चिकित्सोपदेशो व्यर्थः स्यादिति| कुलजमेहस्यासाध्यताप्रसङ्गेनापरेषामपि कुलजानामसाध्यत्वमाह– ये चापीत्यादि| केचिदिति कुष्ठादयः| कुलजा इति पितृपितामहादिसम्भूताः| एतेन प्रमेहिपितृपितामहमातामहस्यापि प्रमेहमसाध्यं दर्शयति| ननु, यस्य पितामहः प्रमेही तस्य पिताऽपि प्रमेही, प्रमेहिजातत्वात्; तथाच सति “जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात्|” इत्यनेनैव गतार्थम्| नैवं, न हि प्रमेहिणो जात इत्येतावता उत्पन्नमात्र एव प्रमेही भवति, किं तर्हि कालवशेन दुष्टेरभिव्यक्त्या; यथा– कुष्ठिजातस्य कुष्ठम्; एतेन यदा अनतिदुष्टबीजेन प्रमेहिजातेन पित्रा जन्यते पुरुषः प्रमेही सोऽप्यसाध्य इति| कुलजा इत्यनेनैव मेहस्याप्यसाध्यतायां लब्धतायां पुनस्तद्वचनं प्रमेहिणां प्रायेण सन्तानानुबन्धित्वप्रदर्शनार्थम्| उक्तं च– ‘ प्रमेहोऽनुषङ्गिणाम्’ (च. सू. अ. २५) इति||२२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

प्रकारान्तरेणासाध्यत्वमाह– जात इत्यादि| मधुमेहिनो जातो जनितो यः पुरुषः प्रमेही, स चासाध्यो भवति; बीजदोषादिति मेहारम्भकदोषदुष्टबीजजातमधुमेहत्वात्, मधुमेहशब्देन चात्र मेहमात्रमुच्यते; यदि तु वातिक उपेक्षितो वा मेहो मधुमेह उच्यते, तदा इतरमेहयुक्तमातापितृजनितप्रमेहिणां नासाध्यत्वमुक्तं स्यात्; मधुमेहिजनितस्य मधुमेहित्वमेव कारणानुरूपतया युक्तं, ततश्च मधुप्रमेही मधुमेहिना वा जातो न साध्य इति वक्तुमुचितं; तस्यासाध्यत्वमपि न वक्तव्यं, मधुमेहस्यासाध्यत्वात्| अन्यत्रापि मधुमेहशब्देन मेहमात्रमुक्तम्| तथा च– “कुष्ठी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः| अचिकित्स्या भवन्त्येव बलमांसपरिक्षयात्||” इति| यद्यत्र मधुमेहोऽभीष्टः स्यात्, तदा बलमांसपरिक्षयादिति न कृतं स्यात्, तस्य स्वरूपत एवासाध्यत्वात्| तथा च सुश्रुते– “मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति| सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः||” इति| ये चापि केचित्कुलजा इति केचिदिति पितृपितामहादिसम्भूताः कुष्ठादयः||२२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

उपेक्षया हि पित्तकफजानामपि मधुमेहत्वं प्रदर्शयितुमाह– सर्व एवेत्यादि| धातुक्षयावरणाभ्यां कुपितवातेन मधुमेहसम्भवमाह– मधुमेह इत्यादि| मधुसममिति ‘मूत्रम्’ इति शेषः| स इति मधुमेहः| सावरणलिङ्गमाह– आवृत इत्यादि| आवृत इति आवृतवातकृतः| दोषलिङ्गानीति येन पित्तादिना आवृतस्तस्य वातस्य च लिङ्गानि प्रदर्शयति| अनिमित्तम् अकस्मात्| क्षीणः क्षणात् क्षणात् पूर्ण इति आवरणेन पुनः पूर्णो भवन् कृच्छ्रसाध्यो भवति| तथाच चरकः– “समारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्याय्यते पुनः||” (च. सू. अ. १७) इति| धातुक्षयकुपितवातजस्य तु केवलवातजमेव लिङ्गम्| गदाधरस्त्वाह– मधुमेहः सावरणवायुनैव क्रियते| यदाह चरकः– “तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||” (च. सू. अ. १७) इति| केवलवातजेषु तु कषायादिवमनाद्यतियोगादिकृतेषु धातुक्षयजेषु वायोरावरणं नास्तीति भेदः||२३-२५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

उपेक्षया पित्तकफजानामपि मधुमेहित्वं दर्शयन्नाह– सर्व इत्यादि| सर्व एव प्रमेहाः अप्रतिकारिणः प्रतीकारमकुर्वतः पुंसः कालेन मधुमेहत्वमायान्ति, तदा असाध्या भवन्ति| धातुक्षयावरणाभ्यां कुपितवातेन मधुमेहसम्भवमाह– मध्वित्यादि मधुमेहसममिति ‘मूत्रम्’ इति शेषः| स च द्विधा भवति, एको धातुक्षयात् कुपितवायौ, धातुक्षयकुपितवातजस्य तु मधुमेहस्य केवलवातमेहलिङ्गं; यदुक्तम्– “कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः| अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः||” इति; अपरस्तु दोषैरावृतपथे| गदाधरस्तु– मधुमेहः सावरणेन वायुना क्रियते| यदुक्तं चरके– “ तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||” इति| केवलवातजेषु तु कषायादिवमनाद्यतियोगाद्धातुक्षये वायोरावरणं नास्तीति भेदः| सावरणलिङ्गमाह– आवृत इत्यादि| येन पित्तादिना दोषेणावृतश्च भवति तस्य लिङ्गं लक्षणं दर्शयन्, अनिमित्तमकस्मात् क्षीणः, क्षणात् पुनः आवरणे सति पूर्णो भवेत्, स कृच्छ्रसाध्यो भवति| उक्तं चरके– “समारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमापाद्यते पुनः||” इति||२३-२५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

मधुमेहशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमाह– मधुरं यच्च मेहेष्वित्यादि||२६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

मधुमेहशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमाह– मधुरमित्यादि| शरीरस्य माधुर्यादतः सर्व एव प्रमेहा मधुमेहाख्यां लभन्ते| शेषं सुगमम्||२६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

प्रमेहोपेक्षया पिडकासम्भवं दर्शयितुमाह– शराविकेत्यादि| इह दशपिडकासु विनतायाः पाठो भोजविरुद्धः, भोजे हि नव पिडकाः; तद्यथा– “शराविका सर्षपिका कूर्मिका जालिनी तथा| कुलत्थिकाऽलजी पुत्री विदारी विद्रधी तथा|| नवैताः पिडका ज्ञेयाः” इत्यादि| कुलत्थिका भोजे मसूरिका ज्ञेया; किन्तु भोजे एव विनता न्यूनेति वक्तुं सुकरं, सुश्रुते चरके च विनताया दर्शनात्| चरके तु सप्त पिडकाः| तद्यथा– “शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||” (च. सू. अ. १७) इति| तत्र प्रायोभावात् सप्तानामभिधानम्| यतः तेनैव कियन्तःशिरसीये “तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति” इत्यादिना अधिकपिडकासम्भवः सूचितः| प्रमेहोपेक्षयेत्यभिधानं मधुमेहेन प्रमेहमात्रेण च पिडकासम्भवं दर्शयति| अत एव “विना प्रमेहमप्येताः” (च. सू. अ. १७) इत्यत्र प्रमेहमात्रग्रहणं कृतम्| धामस्विति स्थानेषु||२७-२८||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

प्रमेहोपेक्षया पिडकासम्भवं दर्शयितुमाह– शराविकेत्यादि| एतैः स्वनामभिः प्रसिद्धाः| प्रमेहोपेक्षया अप्रतिक्रियमाणेषु कालप्रकर्षादित्यर्थः| प्रमेहोपेक्षयेत्यभिधानं मधुमेहेन प्रमेहमात्रेण च पिडकासम्भवं दर्शयति| धामसु स्थानेषु, अत एव ‘विना प्रमेहमप्येता’ इत्यादि| सन्धिमर्मसु सन्ध्याश्रितेषु मर्मसु, अन्ये सन्धौ मर्मसु चेति व्याख्यानयन्ति||२७-२८||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सर्वासामाकृतिमाह– अन्तोन्नतेत्यादि| तद्रूपेति शरावरूपा| अल्पचिता अल्पपिडकान्तराचिता| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्तेत्यभिधानेन विद्रधेरस्या भेदो बोध्यः||२९-३३||–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

शराविकालक्षणमाह– अन्तोन्नतेत्यादि| अन्ते उन्नता मध्ये निम्ना, तद्रूपा शरावरूपा| कच्छपिकामाह– सदाहेत्यादि| दाहयुक्ता कूर्माऽऽकारा| जालिनीमाह– जालिनीत्यादि| अतिशयदाहयुक्ता मांसजालैर्व्यावृतेव, अस्या लक्षणं तन्त्रान्तरे– “परस्पराभिसम्बन्धात्पिडका चैकदेशजा| पित्तोत्कटा दाहवती भृशरुग्जालिनी मता||” इति| विनतामाह– अवगाढेत्यादि| अवगाढरुजा क्लेदा, अन्तर्निविष्टवेदना क्लेदा पृष्ठे वा जठरे वा जायते| महती स्थूला, नीला नीलवर्णा| अल्पचितेति अल्पपिडकान्तरचिता, सा पुत्रिणी ज्ञेया| विदारिका पिडका विदारीकन्दवद्वृत्ता परिवर्तुला, कठिना अश्मवत्| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्तेत्यभिधानेन विद्रधेरस्या अभेदो बोद्धव्यः||२९-३३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पिडकानामारम्भककारणमाह– ये यन्मया इत्यादि| तन्मया इति निर्देशः क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति ङीपं बाधित्वा टापा साधनीयः| तद्दोषं मत्वा कैश्चित् ‘तत्कृताः’ इति पाठान्तरं कृतम्| अयमत्र पिण्डार्थः– यो यद्दोषोल्बणो मेहस्तद्दोषोल्बणेनैव पिडका भवन्ति| ननु, जालिन्यां तीव्रदाहः पठितः, स च पित्तकृतः, भोजेऽपि जालिनी पित्तकृतैव पठिता; यथा– “परस्पराभिसम्बन्धा पिडका चैकदेशजा| पित्तोत्कटा दाहवती भृशरुग् जालिनी मता||” इति| तत्कथं जालिन्यां पित्तजत्वनियमात् ये यन्मया इत्यादिग्रन्थार्थसङ्गतिः? नैवं, प्रचुरपिडकानां तन्मयत्वेन बाहुल्येनाभिधानं; यथा– छत्रिणो गच्छन्तीति गदाधरः; किंवा स्वमहिम्ना जालिनी पित्तप्रधाना भवति, श्लेष्मवातजमेहभवत्वेन श्लेष्मवातप्रधाना च; तेन दोषत्रयप्रधानत्वात् सर्वदा सा भवति| अन्यस्त्वाह– तीव्रदाहत्वं पित्तोत्कटत्वं च पैत्तिकमेहजायां जालिन्यामवगन्तव्यम्, अन्यमेहजा तु अन्यदोषोत्कटा निर्दाहा च| अत एव चरके जालिनी कफोल्बणा निर्दाहा एव पठिता| तद्यथा– “शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसाम्|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धस्रावा महाश्रया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||” (च. सू. अ. १७) इति| न चातिप्रसक्तिः, उक्तं हि चरके समर्थ्यते; अस्मिंश्च समाधाने ये यन्मया इत्यादि न व्याहन्यते| चरकभोजवचनयोश्चाविरोधार्थं यत्नान्तरं मृग्यम्| कार्तिकस्त्वाह– पाककाले पित्तोत्कटत्वं, “तस्माद्धि सर्वे परिपाककाले पचन्ति शोथांस्त्रय एव दोषाः|” (सु. सू. अ. १७) इति वचनात्; एतत्तु सर्वत्राविशेषान्नाद्रियन्ते||३४-३५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पिडकानामारम्भकारणमाह– य इत्यादि| ये मेहा यन्मया यद्दोषारब्धाः तेषां मेहानामेताः पिडकास्तन्मयास्तद्दोषमया वाच्याः| श्लेष्मजेषु श्लेष्मजाः, पित्तजेषु पित्तजाः, वातजेषु वातजाः| कदाचित्प्रमेहान् विनाऽपि वातादिदुष्टमेदसः पुरुषस्य जायन्ते, एतास्तावन्न ज्ञायन्ते, यावद्वास्तुपरिग्रहो वास्त्वधिष्ठानं न भवति||३४-३५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

असाध्यपिडकालक्षणमाह– गुदे इत्यादि| सोपद्रवा इति उपद्रवाश्च तृट्कासादयः| यथाह चरकः– “तृट्कासमांससङ्कोचमोहहिक्कामदज्वराः| विसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||” (च. सू. अ. १७) इति| पिडकास्तु प्रायेणाधःकाय एव, दोषदूष्याणामधःप्रसरणात्, “रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः||” (सु. चि. अ. १२) इति वचनाच्च| केचिदाहुः– स्त्रीणां प्रमेहो न भवतीति| तथाच तन्त्रान्तरे– “रजःप्रसेकान्नारीणां मासि मासि विशुध्यति| सर्वं शरीरं दोषाश्च न प्रमेहन्त्यतः स्त्रियः||” इति| किन्तु स्त्रीषु प्रमेहदर्शनात्, एतद्धेतुबलादन्यरोगासम्भवत्वाच्चैतत् प्रायोवादमाश्रित्योक्तम्| मेहनिवृत्तिलक्षणं च सुश्रुते पठितम्| तद्यथा– “प्रमेहिणो यदा मूत्रमनाविलमपिच्छिलम्| विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते||” (सु. चि. अ. १२) इति||३६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पिडकानामसाध्यलक्षणमाह– गुद इत्यादि| अंसे बाहुमूले, मर्मसु शारीरोक्तेषु, सोपद्रवाः उपद्रवाश्च तृट्कासादयश्चरकोक्ताः| यदुक्तम्– “तृट्कासमांससङ्कोचमोहहिक्कामदज्वराः| विसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||” इति| पिडकास्तु प्रायेणाधःकाय एव भवन्ति, दोषदूष्याणामधःप्रक्रमणात् ‘रसायनीनां च दौर्बल्यात् नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति दोषा’ इति वचनात्| केचिदाहुः– “स्त्रीणां प्रमेहो न भवति|” इति| यदुक्तं तन्त्रान्तरे– “रजःप्रसेकान्नारीणां मासि मासि विशुद्ध्यति| कृत्स्नं शरीरं दोषाश्च न प्रमेहन्त्यतः स्त्रियः||” इति| किन्तु स्त्रीषु प्रमेहहेतुदर्शनादेतद्धेतुनाऽन्यरोगासम्भवाच्चैतत्प्रायोवादमाश्रित्योक्तम्| प्रमेहनिवृत्तिलिङ्गं च सुश्रुते पठितं, तद्यथा– “प्रमेहिणां यदा मूत्रमनाविलमपिच्छिलम्| विशदं कटु तिक्तं च तदारोग्यं प्रचक्षते||” इति| मेहरक्तपित्तयोर्व्यक्तिमाचष्टे वाग्भटः– “हारिद्रवर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| यो मूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||” इति||३६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम्||३३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवाचस्पतिवैद्यविरचितायां माधवनिदानव्याख्यायामातङ्कदर्पणाख्यायां प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम्||३३||