૩૩. પ્રમેહપ્રમેહપિડકાનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચન્દ્રોદયપ્રણયપીવરદુગ્ધસિન્ધુપૂરભ્રમં વહતિ યદ્ગુણકીર્તિગુચ્છઃ| તેન વ્યધાયિ ગુરુણા વિજયેન શિષ્યપ્રેમ્ણાઽશ્મરીરુગવધેર્મધુકોષબન્ધઃ||૧|| શ્રીકણ્ઠદત્તભિષજા ગુરુભક્તિલેશાદારભ્યતે પ્રભૃતિ સમ્પ્રતિ મેહરોગાત્| સૂક્તીર્વિચિન્ત્ય મધુશીકરમુદ્ગિરન્તીષ્ટીકાકૃતઃ કતિપયસ્ય તદીયશેષઃ||૨|| અશ્મરીરોગાનન્તરં બસ્તિવિકૃતિસામ્યાત્ પ્રમેહનિદાનમુચ્યતે– આસ્યાસુખમિત્યાદિ| આસ્યા ઉપવિષ્ટસ્ય ચેષ્ટોપરમઃ, તેન કૃતં સુખમાસ્યાસુખમ્; એવં સ્વપ્નસુખમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તેનાસનાદિદોષાદાસ્યાદુઃખં સ્વપ્નદુઃખં વા ન પ્રમેહહેતુઃ| ગુડવૈકૃતમિતિ ગુડવિકારાઃ શર્કરાદયઃ તથા ગુડકૃતાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ| પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમિત્યનુક્તહેતુસઙ્ગ્રહાર્થમુક્તમ્| એષ સાધારણો હેતુઃ પ્રમેહસ્ય; વિશેષહેતુસ્તુ ચરકે નિદાનસ્થાને– ‘હાયનકોદ્દાલક’ ઇત્યાદિના કફજસ્ય, ‘ઉષ્ણામ્લલવણ’ ઇત્યાદિના પિત્તજસ્ય, ‘કટુતિક્તકષાય’ (ચ. નિ. અ. ૪) ઇત્યાદિના વાતજસ્યાભિહિતઃ| એતેન સામાન્યહેતુસહિતો વિશિષ્ટહેતુઃ કફજાદિપ્રમેહસ્ય| કિઞ્ચ કફજનિદાનમપ્યેતદાસ્યાસુખાદિ બોદ્ધવ્યમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અશ્મરીરોગાનન્તરં બસ્તિવિકૃત્યધિકારાત્ પ્રમેહનિદાનમાહ– આસ્યેત્યાદિ| આસનમાસ્યા ઉપવિષ્ટસ્ય ચેષ્ટોપરમઃ, તેન કૃતં સુખમ્, એવં સ્વપ્નસુખં દ્રષ્ટવ્યમ્| દધીનીતિ બહુવચનાત્ સર્વજાતીનાં દધ્નાં નિષેધઃ| ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસાઃ રસ્યન્ત ઇતિ રસાઃ; રસશબ્દેન આહાર ઉચ્યતે, કાર્યે કારણોપચારાત્| કાનિ ગ્રામ્યૌદકાનિ? માંસાનિ; તત્ર ગ્રામ્યાઃ છાગોરભ્રમેદઃપુચ્છપ્રભૃતયઃ, ઔદકા મત્સ્યકૂર્માદયઃ, આનૂપાઃ જલસન્નિધિચારિણો હંસચક્રવાકાદયઃ, એવં માંસાનિ; પયાંસિ ક્ષીરાણિ, અત્રાપિ બહુવચનં દધિવત્| પાનં નવાભિવૃષ્ટજલપાનમ્| ગુડવૈકૃતમિતિ શર્કરાદયો ગુડવિકારા ગુડકૃતભક્ષ્યાશ્ચ, એતત્સર્વં પ્રમેહહેતુઃ| કફકૃચ્ચ સર્વમિતિ આહારાચારાદિકં કફકારિ; એષ સાધારણો હેતુઃ, પ્રમેહસ્ય વિશિષ્ટહેતુસ્તુ ચરકે નિદાનસ્થાને– “હાયનકોદ્દાલક” ઇત્યાદિના કફજસ્ય, “ઉષ્ણામ્લલવણ” ઇત્યાદિના પિત્તજસ્ય, “કટુતિક્તકષાય” ઇત્યાદિના વાતજસ્યાભિહિતઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફપિત્તવાતજમેહાનાં ક્રમેણ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– મેદ ઇત્યાદિના| અત્ર કફજા એવ મેહા ભૂયસ્ત્વેન સાધ્યત્વેન ચ આદાવુચ્યન્તે| તાનેવેતિ મેદોમાંસશરીરજક્લેદાન્| ઉષ્ણૈરિતિ ઉષ્ણવીર્યસ્પર્શૈર્દ્રવ્યૈઃ| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વિતિ પ્રવૃદ્ધત્વેનૈવ ક્ષીણેષુ, ન તુ સમાનાપેક્ષયા ક્ષીણેષુ; અનેન વૃદ્ધે કફે પિત્તે વા યો વાયુર્લઙ્ઘનાદિના ક્રમેણ વૃદ્ધો ભવતિ, સ નેહાસાધ્યમેહચતુષ્ટયપ્રકરણે વિવક્ષિત ઇતિ સૂચ્યતે| તત્ર હિ ચિકિત્સાવિધાનાત્ સાધ્યત્વમસ્તિ| યદુક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ ધાતુષ્વતિકર્ષિતેષુ કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇતિ| દોષેષ્વિતિ કફપિત્તેષુ, દ્વયોશ્ચ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુત્વાત્| અવકૃષ્યેતિ બસ્તિમુખં નીત્વા| ધાતૂનિતિ વસામજ્જૌજોલસીકાખ્યાન્| સમક્રિયત્વાદિતિ કફસ્ય દોષસ્ય દૂષ્યસ્ય ચ મેદઃપ્રભૃતેઃ સમાનત્વાત્ કટુતિક્તાદિક્રિયાયાઃ| અત્ર વ્યાધિમહિમ્ના તુલ્યદૂષ્યતા સાધ્યતાયા હેતુઃ| તેન “ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્|” (ચ. સૂ. અ. ૧૧) ઇતિ ચરકવચનં કષ્ટસાધ્યતાર્થં નોદ્ભાવનીયમ્| યદુક્તમ્– “જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્||” ઇતિ| વિષમક્રિયત્વાદિતિ પિત્તસ્ય પ્રમેહપ્રધાનદૂષ્યસ્ય ચ મેદઃપ્રભૃતેશ્ચાન્યોન્યવિપરીતક્રિયત્વાત્; પિત્તહરં હિ મધુરાદિ મેદસ્કરં, મેદોહરં ચ કટુકાદિ પિત્તકરમિતિ ક્રિયાવૈષમ્યમ્; અત્ર વ્યાધિસ્વભાવો હેતુઃ, તેનાન્યેષુ વ્યાધિષુ પરસ્પરવિરુદ્ધદોષદૂષ્યસંસર્ગેઽપ્યુભયપ્રત્યનીકભેષજવિધિરવિરોધીતિ| મહાત્યયત્વાદિતિ મજ્જાદિગમ્ભીરધાત્વપકર્ષકત્વેન બહુવ્યાપત્તિકરત્વાત્; આશુકારિત્વાદિતિ ઈશાનઃ| ચકારાત્ વિષમક્રિયત્વં ચ વાતજાનાં સમુચ્ચીયતે||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફપિત્તવાતમેહાનાં ક્રમેણ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– અત્ર કફજા એવ મેહા ભૂયસ્ત્વેન સાધ્યત્વેન ચાદાવુચ્યન્તે| શરીરજં ક્લેદં બસ્તિગતં બસ્તિપ્રાપ્તં પ્રદૂષ્ય શ્લૈષ્મિકાન્ મેહાન્ કરોતિ| યદુક્તમ્– “મૂત્રાઘાતાઃ પ્રમેહાશ્ચ શુક્રદોષાસ્તથૈવ ચ| મૂત્રદોષાશ્ચ યે ચાપિ બસ્તૌ ચૈવ ભવન્તિ હિ||” ઇતિ| ઉષ્ણૈરુષ્ણવીર્યસ્પર્શૈર્દ્રવ્યૈઃ, સમુદીર્ણવેગં પિત્તં તાનેવ મેદોમાંસશરીરક્લેદાન્ બસ્તિગતાન્ પ્રદૂષ્ય પૈત્તિકાન્ મેહાન્ કરોતિ| પિત્તપ્રમેહસમ્પ્રાપ્તિમુક્ત્વા વાતપ્રમેહસમ્પ્રાપ્તિમાહ– ક્ષીણેષ્વિત્યાદિ| અનિલો દોષેષુ ક્ષીણેષુ બસ્તૌ ધાતૂનવકૃષ્ય મેહાન્ વાતજાન્ કુરુતે| ધાતૂન્ વસામજ્જૌજોલસીકાખ્યાન્; અવકૃષ્ય બસ્તિમુખં નીત્વા| મેહાનિતિ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુત્વાત્| ક્રમેણ કફપિત્તવાતજાનાં દૂષ્યવર્ગત્વેન સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ– સાધ્યા ઇત્યાદિ| દોષદૂષ્યાણાં સમક્રિયત્વાદિતિ| અત્ર દોષઃ શ્લેષ્મા, દૂષ્યાણિ રસમાંસમેદોમજ્જાશુક્રલસીકૌજાંસિ; દોષસ્ય શ્લેષ્મણઃ, એષાં દૂષ્યવર્ગાણાં ચ કટુતિક્તકષાયાદિભિઃ સમૈવ ક્રિયા, અત એવ કફજાઃ પ્રમેહાઃ દશ સાધ્યાઃ; પ્રમેહેન વિના અન્યેષાં રોગાણામતુલ્યદૂષ્યત્વમેવ સાધ્યત્વહેતુઃ| યદુક્તમ્– “જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્યત્વહેતવઃ||” ઇતિ| દોષદૂષ્યાણાં વિષમક્રિયત્વાદિતિ| અત્ર દોષઃ પિત્તં, દૂષ્યાણિ રસમાંસાદીનિ; શીતમધુરાદિકા ક્રિયા પિત્તહન્ત્રી, સા રસમાંસમેદોજનયિત્રી; એતેન વિષમક્રિયત્વાત્ ષટ્ પિત્તજા યાપ્યાઃ| મજ્જાદિગમ્ભીરધાત્વકર્ષકત્વેન બહુવ્યાપ્તિપરત્વાત્ આશુકારિત્વાત્ વાતજચતુષ્ટયસ્યાસાધ્યત્વં, મહાત્યયત્વાદ્વિનાશકારિત્વાત્| અપ્રવૃદ્ધે કફે પિત્તે વા વાયુર્વૃદ્ધો ભવતિ, તત્ર હિ ચિકિત્સાવિધાનાદ્ વાતચતુષ્ટયસ્યાસાધ્યત્વમુક્તમ્– “યા વાતમેહાન્પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્ષિતેષુ કુપ્યત્યસાધ્યાન્પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||” ઇતિ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વમેહાનાં દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ– કફ ઇત્યાદિના| વસા માંસસ્નેહઃ, સર્વદેહસ્નેહ ઇત્યન્યે| લસીકા ઉદકવિશેષઃ| યથાહ ચરકઃ– “યત્તુ માંસત્વગન્તરે ઉદકં તલ્લસીકાશબ્દં લભતે|” (ચ. શા. અ. ૭) ઇતિ| રસૌજ ઇતિ રસશ્ચ ઓજશ્ચ ઇતિ દ્વન્દ્વઃ| ઓજશ્ચાત્રાર્ધાઞ્જલિપરિમિતં શ્લેષ્મરૂપં; યદુક્તમ્– “શ્લેષ્મલસ્યૌજસોઽર્ધાઞ્જલિઃ પરિમાણમ્|” (ચ. શા. અ. ૭) ઇતિ; નત્વષ્ટબિન્દ્વાત્મકં, તસ્ય ભ્રંશેન મરણાભિધાનાત્| નનુ, રસ એવૌજો રસૌજ ઇતિ કુતો ન કલ્પ્યતે? રસોઽપ્યોજઃશબ્દેનોચ્યતે; યદુક્તમ્– “તસ્મિન્ કાલે પચત્યગ્નિર્યદન્નં કોષ્ઠમાગતમ્| મલીભવતિ તત્ પ્રાયઃ કલ્પતે કિઞ્ચિદોજસે||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ; ઓજસે ઇતિ રસાયેત્યર્થઃ| નૈવમ્, ઓજસો હિ મધુમેહે દૂષ્યત્વેનોક્તત્વાત્, ઓજઃશબ્દોપાદાનવૈફલ્યાચ્ચ| યદ્યપ્યત્ર બહૂનિ મેદઃપ્રભૃતીનિ દૂષ્યત્વેનોચ્યન્તે, તથાઽપિ પૂર્વં મેદોમાંસશરીરજક્લેદાનાં સર્વમેહેષ્વવશ્યમ્ભાવિદૂષ્યત્વેન પૃથગભિધાનમ્| મજ્જાદયસ્તુ મેહવિશેષે દૂષ્યાઃ| તદ્યથા– લસીકાવસામજ્જૌજાંસિ વાતિકે, ન પૈત્તિકે, ન શ્લૈષ્મિકે| ઈશાનઃ પુનરાહ– રસરક્તશુક્રાણિ સર્વમેહેષુ કદાચિત્ દુષ્યન્તે, ન ત્વવશ્યમિતિ| કિઞ્ચ સર્વમેહાનામેવ દોષત્રયજન્યત્વં સકલદૂષ્યાશ્રયિત્વં ચ ‘કફઃ સપિત્તઃ’ ઇત્યાદિનોપદર્શ્યતે| મેદોમાંસાદીનિ તુ અત્યન્તદૂષ્યોપદર્શનાર્થં પૃથગુક્તાનિ| યતશ્ચરકેઽપિ કિયન્તઃશિરસીયાધ્યાયે સકલમેહવાચકમધુમેહકથને દોષત્રયપ્રકોપોઽભિહિતઃ| તથાહિ– “સમારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાય્યતે પુનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| તથા સુશ્રુતોઽપ્યાહ– “વાતપિત્તમેદોભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા મેહાન્ જનયતિ|” (સુ. નિ. અ. ૬) ઇત્યાદિ| કફાદીનાં દ્વ્યુલ્બણાદિસંસર્ગસ્યાનન્ત્યેન સર્વમેહાવસ્થાવિશેષેણ મધુમેહેન ચ સઙ્ખ્યાધિક્યપ્રસઙ્ગનિરાસાયાવધારણાર્થમાહ– વિંશતિરેવ મેહા ઇતિ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રમેહે દૂષ્યવર્ગમાહ– કફ ઇત્યાદિ| સર્વત્ર મેહાનામયં દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહઃ– ત્રયો દોષાઃ, અસ્રં રક્તમ્, અમ્બુ શરીરક્લેદઃ, વસા માંસસ્નેહઃ, લસીકા ઉદકવિશેષઃ, યદુક્તં ચરકે– “યત્તુ માંસત્વગન્તરે ઉદકં, તલ્લસીકાશબ્દેન લભ્યતે|” યદુક્તમન્યત્રાપિ– “તેજોભૂતઃ પરં સૂક્ષ્મઃ સ રક્તરસ ઉચ્યતે| ‘લસીકા’ નામ લભતે સામગન્ધિસ્ત્વગાશ્રિતઃ||” ઇતિ| રસશ્ચ ઓજશ્ચ રસૌજ ઇતિ દ્વન્દ્વઃ| ઓજશ્ચાત્રાર્ધાઞ્જલિપરિમિતં શ્લેષ્મરૂપમ્| યદુક્તં “શ્લેષ્મરૂપસ્યૌજસોઽર્ધાઞ્જલિઃ પરિમાણમ્|” ઇતિ| ન ત્વષ્ટબિન્દુકમ્, તસ્ય ભ્રંશેન નિયતં મરણમિતિ| કફાદીનાં સંસર્ગસ્યાનન્ત્યેન તથા સર્વમેહાવસ્થાવિશેષેણ મધુમેહેન સઙ્ખ્યાધિક્યપ્રસઙ્ગનિરાસાયાવધારણમાહ– વિંશતિરેવ મેહા ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપિ દૂષ્યસઙ્ગ્રહ ઉક્તઃ– “ વસા માંસં શરીરસ્ય ક્લેદઃ શુક્રં સશોણિતમ્| મેદો મજ્જા લસીકૌજઃ પ્રમેહે દૂષ્યસઙ્ગ્રહઃ||” ઇતિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– દન્તાદીનામિત્યાદિ| આદિશબ્દેન નયનતાલુકર્ણાદીનાં ગ્રહણમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે– ‘તાલુગલજિહ્વાદન્તેષુ મલોત્પત્તિઃ|’ (સુ. નિ. અ. ૬) ઇતિ| અત્ર ચ મલભૂયસ્ત્વં મેદોદોષાત્| ચિક્કણતા દેહે મેદઃકફદુષ્ટેઃ| અત્ર ચકારાત્ સુશ્રુતોક્તકેશજટિલીભાવનખાતિવૃદ્ધી બોધ્યે| એતચ્ચ વ્યાધિવિશેષનિયતમેવ, યેનાન્યત્ર, વિદ્યમાનાઽપિ કફમેદોદુષ્ટિઃ નૈવં કર્તું ક્ષમા||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– દન્તાદીનામિત્યાદિ| આદિશબ્દેન તાલ્વાદીનાં ગ્રહણમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે– “તાલુગલજિહ્વાદન્તેષુ મલોત્પત્તિઃ|” (સુ. નિ. સ્થા. અ. ૬) ઇતિ| અત્ર મલભૂયસ્ત્વં મેદોદોષાત્| હસ્તપાદયોઃ સન્તાપઃ, ચિક્કણતા દેહે મેદઃકફદુષ્ટેઃ| સ્વાદ્વાસ્યં મધુરાસ્યતા, ચકારાત્ સુશ્રુતોક્તકેશજટિલીભાવનખવૃદ્ધી બોધ્યે| એતચ્ચ વ્યાધિમહિમ્ના બોદ્ધવ્યમ્, અન્યથા કફમેદોદુષ્ટિરેવં કર્તું ન ક્ષમા||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સામાન્યલક્ષણમાહ– સામાન્યમિત્યાદિ| પ્રભૂતેત્યાદિ પ્રભૂતમૂત્રત્વં દૂષ્યદ્રવધાતુસમ્બન્ધાત્ આવિલત્વં દોષદૂષ્યસંસર્ગાત્| નનુ, કથં કફેન દશ, પિત્તેન ષડિત્યાદિવ્યવસ્થા? યતઃ કારણભેદાત્ કાર્યભેદ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ– દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષત ઇતિ| તેષાં દોષદૂષ્યાણામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતાત્ સંયોગભેદાદ્ભેદો મેહેષુ ભવતિ| યથા– પઞ્ચાનાં વર્ણાનાં શ્વેતકૃષ્ણપીતલોહિતશ્યાવાનાં સંયોગભેદાદનેકપિઙ્ગલપાટલાદિભેદાઃ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “યથા પઞ્ચાનાં વર્ણાનામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ કપિલાદિનાનાવર્ણોત્પત્તિરેવં દોષાદિસંસર્ગાન્મેહાનાં નાનાત્વમ્|” (સુ. નિ. અ. ૬) ઇતિ| સંયોગભેદપ્રતીતિઃ કુત ઇત્યત આહ– મૂત્રેત્યાદિ| મૂત્રવર્ણાદિભેદં દૃષ્ટ્વા કારણાનાં સમાનાનાં ભેદઃ કલ્પનીયઃ, યથા– મૃદાદિકારણકલાપસ્યાભેદેઽપિ કુમ્ભકારાદિસંયોગભેદાદુદઞ્ચનાદિપ્રપઞ્ચભેદઃ| નનુ, ઉદઞ્ચનાદૌ કુમ્ભકારાદિપ્રયત્નભેદાત્ સંયોગભેદઃ, અત્ર તુ કઃ સંયોગભેદહેતુઃ? ઉચ્યતે– તત્તદાહારાદિકમદૃષ્ટં ચ ભવતીત્યદોષઃ||૬||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સામાન્યલક્ષણમાહ– સામાન્યમિત્યાદિ| પ્રભૂતમૂત્રં દૂષ્યદ્રવધાતુસમ્બન્ધાત્, આવિલમૂત્રત્વં દોષદૂષ્યસંસર્ગાત્| નનુ, કથં કફેન દશ, પિત્તેન ષટ્ ઇત્યાદિવ્યવસ્થા? યતઃ કારણભેદાત્ કાર્યભેદ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ– દોષેત્યાદિ| દોષદૂષ્યયોરવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ, તેષાં દોષદૂષ્યાણામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતાત્ સંયોગભેદાત્ મેહેષુ ભેદો ભવતિ| દશ ષટ્ ચત્વાર ઇત્યાદિકા| દોષા વાતાદયઃ, દૂષ્યા મેદોમજ્જાદિકાઃ, યથા પઞ્ચાનાં શ્વેતપીતકૃષ્ણલોહિતશ્યામવર્ણાનાં સંયોગભેદાત્ અનેકપિઙ્ગલાદિભેદો જાયતે| યદુક્તં સુશ્રુતે– “યથા પઞ્ચાનાં વર્ણાનામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ કપિલાદિનાનાવર્ણોત્પત્તિરેવં દોષદૂષ્યસંયોગાન્મેહાનાં નાનાત્વમ્|” ઇતિ| મૂત્રવર્ણાદિભેદેન મૂત્રવર્ણાદિભેદં દૃષ્ટ્વા કારણાનાં સમાનાનાં ભેદઃ કલ્પનીયઃ, યથા મૃત્પાત્રાણાં મૃદાદિકારણકલાપસ્યાભેદેઽપિ કુમ્ભકારાદિસંયોગાત્ ઘટસ્થાલ્યાદિપ્રપઞ્ચભેદઃ||૬||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અત્ર કફસ્ય શ્વેતશીતમૂર્તપિચ્છિલાચ્છસ્નિગ્ધગુરુમધુરસાન્દ્રપ્રસાદમન્દેષુ ગુણેષુ મધ્યે કુત્રચિત્ કિઞ્ચિદ્ગુણપ્રકર્ષાદુદકમેહાદયો દશ દૃશ્યન્ત ઇત્યાહ– અચ્છમિત્યાદિ| સાન્દ્રપ્રસાદસ્તુ એક એવ ગુણો ગણનીયઃ, સાન્દ્રમેહવ્યપદેશસ્ત્વેકદેશેન ભવિષ્યતીતિ| એતૈશ્ચ શ્વેતાદિભિર્ગુણૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ યોગાદ્દશ મેહા ન તુ યથાક્રમં, “યેન ગુણેનૈકેનાનેકેન વા ભૂયસ્તરમુપસૃજ્યતે તત્સમાખ્યં ગૌણં નામવિશેષં પ્રાપ્નોતિ|” (ચ. નિ. અ. ૪) ઇતિ ચરકવચનાત્| નચ યથા દશભિર્ગુણૈર્દશ મેહાન્ કરોતિ તથા સંસર્ગવિકલ્પાન્તરેણાપરાનપિ કુતો ન કરોતીત્યાશઙ્કનીયં, ભાવસ્વભાવસ્યાપર્યનુયોજ્યત્વાત્, અદૃષ્ટકલ્પનાયાશ્ચાનર્હત્વાત્| તત્ર શ્વેતાચ્છશીતૈર્ગુણૈરુદકમેહઃ; મધુરશીતાભ્યામિક્ષુમેહઃ; સાન્દ્રપિચ્છિલાભ્યાં સાન્દ્રમેહઃ; અચ્છેન પિત્તાનુરાગિણા સુરામેહઃ; શુક્લેન પિષ્ટમેહઃ, અત્ર પિષ્ટવદિત્યાલેપનપિષ્ટવત્; શ્વેતસ્નિગ્ધાભ્યાં શુક્રમેહઃ; અત્ર શુક્રાભમિતિ સર્વમેવ મૂત્રં શુક્રતુલ્યં, શુક્રમિશ્રં વેતિ શુક્રાભશુક્રમિશ્રં; વાસ્તવશુક્રમિશ્રત્વે તુ કફજસ્યાપ્યસાધ્યત્વં સ્યાદિતિ; વાપ્યચન્દ્રસ્તુ શુક્રસ્ય મૂત્રેણ ગુણકૃતં સાદૃશ્યં, શુક્રમિશ્રં વેતિ ચ શુક્રગુણાનાં સંયુક્તસમવાયાત્ મૂત્રે દર્શનમિત્યાહ; સાન્દ્રમૂર્તાભ્યાં સિકતામેહઃ, અત્ર મૂર્તાણૂનિતિ મૂર્તાન્ કઠિનાન્, અણૂન્ અલ્પાન્; મલાનિતિ બહુવચનં દોષાણામવયવબહુત્વાત્, જાત્યાખ્યાયામેકસ્મિન્ બહુવચનમિતિ વાપ્યચન્દ્રઃ, મલોઽત્ર પ્રકરણાત્ કફઃ; ગુરુમધુરશીતૈઃ શીતમેહઃ; મન્દમૂર્તાભ્યાં શનૈર્મેહઃ; પિચ્છિલેન લાલામેહઃ| ચરકે સુરામેહસ્થાને સાન્દ્રપ્રસાદમેહઃ પઠિતઃ, તથા પિષ્ટમેહઃ શુક્લમેહશબ્દેન, તેનૈવ શીતમેહલાલામેહૌ પઠિતૌ, પિત્તજશ્ચ કાલમેહઃ; સુશ્રુતસ્તુ ચરકોક્તશીતમેહલાલામેહયોઃ સ્થાને ફેનમેહલવણમેહૌ, કાલમેહસ્થાને ચામ્લમેહં પઠિતવાન્| સામઞ્જસ્યં ચાત્ર નાસ્ત્યેવ, પરસ્પરલક્ષણસંવાદાભાવાત્. સ્મૃતિર્દ્વૈધવત્ સર્વં પ્રમાણમ્||૭-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર કફસ્ય શ્વેતમૃદુપિચ્છિલસ્નિગ્ધગુરુમધુરસાન્દ્રપ્રસાદમન્દેષુ ગુણેષુ મધ્યે ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ગણપ્રકર્ષાત્ ઉદકમેહાદયો દશ સ્યુસ્તાન્ કફજાનાહ– તત્રાદાવુદકમેહમાહ– અચ્છમિત્યાદિ| આવિલં ઘનમ્| શેષં સુગમમ્| ઇક્ષુમેહમાહ– ઇક્ષોરિત્યાદિ| સુગમમ્| સાન્દ્રમેહમાહ– સાન્દ્રીભવેદિત્યાદિ| પર્યુષિતં રાત્રૌ પાત્રે સ્થાપિતમ્| સુરામેહમાહ– ઉપરિ અચ્છમ્ અધો ઘનમ્| પિષ્ટમેહમાહ– સંહૃષ્ટેત્યાદિ| તણ્ડુલાદિકૃતાલેપનપિષ્ટવત્| સંહૃષ્ટરોમા રોમાઞ્ચિતશરીરઃ| પિષ્ટમિત્યનેન શ્વેતત્વં, શ્લેષ્મણઃ શ્વેતત્વાત્| શુક્રમેહમાહ– શુક્રાભમિત્યાદિ| શુક્રેણ મિશ્રિતં શુક્રમિશ્રિતં; શુક્રાભમિતિ શુક્રસદૃશં, ન તુ વાસ્તવં શુક્રં, તસ્યાસાધ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ| સિકતામેહમાહ– મૂર્તાણૂનિતિ| કઠિનાનલ્પાન્| મલાનિતિ બહુવચનં દોષાવયવબહુત્વાદિતિ વાપ્યચન્દ્રઃ| મલોઽત્ર પ્રકરણાત્ કફઃ, સિકતા વાલુકા| શીતમેહમાહ– શીતમેહીતિ| અતિશીતલમ્| શનૈર્મેહમાહ– મન્દશબ્દેન શ્લેષ્મૈવોચ્યતે, મધુરત્વાન્મૂત્રં મન્દેન વેગેન શનૈઃ પ્રમેહતિ| લાલાપ્રમેહમાહ– લાલેત્યાદિ| એવં દશ શ્લેષ્મણઃ| એતે દોષદૂષ્યસંયોગગુણાત્ વિંશતિસઙ્ખ્યાં લભન્તે| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે– “શીતાચ્છશીતૈરુદકપ્રમેહઃ સ્યાદિક્ષુવાલી મધુરાચ્છશીતાત્| પિત્તોત્કટઃ સ્વચ્છગુણાત્સુરાખ્યો મૂત્રેણ યુક્તઃ સિકતાપ્રમેહઃ| મન્દેન મૂત્રેણ શનૈઃ પ્રમેહો ગુરોર્વિદગ્ધાલ્લવણપ્રમેહઃ| પિષ્ટપ્રમેહઃ ખલુ શુક્રભાગાત્સમસ્તસાન્દ્રેણ તુ સાન્દ્રમેહઃ| સ્નિગ્ધેન શુક્રેણ ચ શુક્રમેહઃ સ્યાત્ફેનમેહો ગુરુશુક્રયોગાત્| ઇત્યેભિરંશૈઃ કફદોષજાતૈર્નૃણાં પ્રમેહા દશ સમ્ભવન્તિ| ઔત્કટ્યતોઽયં વ્યપદેશ એષુ સંસર્ગભાવો ગુણદોષદૂષ્યાત્| પિત્તાન્નીલહરિદ્રામ્લક્ષારમાઞ્જિષ્ઠશોણિતૈઃ| સર્પિર્મેહં મરુત્કુર્યાદ્યુક્તશ્ચ લવણેન હિ| મેદોયુક્તો વસાયુક્તો વસામેહકરસ્તુ સઃ| ક્ષૌદ્રમેહે રૌક્ષ્યગુણાદ્વિષ્ટમ્ભો હસ્તિમેહતઃ||” ઇતિ||૭-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તાત્તુ ષડ્ભિઃ પિત્તગુણૈઃ ક્ષારનીલકાલપીતલોહિતવિસ્રૈર્યથાક્રમં ક્ષારમેહાદયઃ ષટ્, તાન્ ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈરિત્યાદિના દર્શયતિ– ગન્ધેત્યાદિ| નીલાભમિતિ ચાસપક્ષપ્રભં, ચાસઃ ‘સ્વર્ણચૂડ’ ઇતિ લોકે ખ્યાતઃ; ક્વચિત્ ‘ટાક્સના ચાસઃ’ ઇતિ ગદાધરઃ, તત્પક્ષશ્ચ સ્નિગ્ધનીલો ભવતિ| દહદિતિ મૂત્રવિશેષણમ્| ‘દહન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે દાહમનુભવન્ પુરુષઃ||૧૩-૧૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકાનાહ– તત્ર ક્ષારપ્રમેહમાહ– ગન્ધેત્યાદિ| ગન્ધાદિભિઃ ક્ષારતોયવત્ ક્ષારમેહેન| નીલમેહમાહ– નીલેત્યાદિ| નીલાભં ચાષપક્ષપ્રતિમં, ચાષઃ પક્ષિવિશેષઃ, ‘સુવર્ણચૂડ’ ઇતિ લોકે| કાલમેહમાહ– કાલેત્યાદિ| સુગમમ્| હરિદ્રામેહમાહ– હારિદ્રેત્યાદિ| દહદિતિ મૂત્રવિશેષણં, ‘દહન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે દાહમનુભવન્ ‘પુરુષઃ’ ઇતિ શેષઃ| માઞ્જિષ્ઠમેહમાહ– વિસ્રં વિસ્રગન્ધિ| રક્તમેહમાહ– વિસ્રમિત્યાદિ| સુગમમ્| એવં ષટ્ પૈત્તિકાઃ સર્વેષાં મૂત્રં યોજ્યમ્||૧૩-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતેન યથાક્રમં વસામજ્જૌજોલસીકાભિર્યથાક્રમં વસામેહાદયઃ; તાનાહ– વસેત્યાદિ| અયં વસામેહઃ સુશ્રુતે સર્પિર્મેહનામ્ના, ક્ષૌદ્રમેહશ્ચરકે મધુમેહનામ્ના પઠિતઃ||૧૫-૧૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ ચતુર્ણાં વાતજાનાં લક્ષણમ્| વસામેહમાહ– વસા માંસસ્નેહઃ, વસામિશ્રં વસામિલિતં, વસાભં વસાતુલ્યં, મુહુર્મૂત્રયેત્| મજ્જમેહમાહ– મજ્જાભમિત્યાદિ| સુશ્રુતેઽયં સર્પિર્મેહનામ્ના પઠિતઃ, શેષં પૂર્વવત્ વ્યાખ્યેયમ્| ક્ષૌદ્રમેહમાહ– કષાયમિત્યાદિ| સુગમમ્| હસ્તિમેહમાહ– હસ્તીત્યાદિ| અજસ્રમનવરતં, વેગવિવર્જિતં વેગરહિતં, સલસીકં લસીકયા સહ, વિબદ્ધં પિણ્ડીભૂતમિવ||૧૫-૧૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીં કફજાદિમેહાનાં કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચ જ્ઞાપયિતું ભેદેનોપદ્રવાનાહ– અવિપાકોઽરુચિરિત્યાદિ| કફજે કાસ આર્દ્રઃ, વાતજે શુષ્કઃ| તોદઃ સંસર્ગિવાતજન્યઃ, મેહાનાં ત્રિદોષજન્યત્વાત્| મુષ્કાવદરણં પાકેન| અમ્લિકા અમ્લોદ્ગારઃ| લોલતા સર્વરસભક્ષણેચ્છા, ઇયં તુ પ્રભાવાત્ ધાતુક્ષયાદ્વા ભવતિ; યથા વાતગ્રહણ્યાં ‘ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનામ્’ ઇત્યુક્તમ્||૧૮-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીમુપદ્રવાનાહ– અવિપાક ઇત્યાદિ| કફજે કાસ આર્દ્રઃ, વાતજે શુષ્કઃ, સપીનસઃ પ્રતિશ્યાયયુક્તઃ, એતે કફજાનામુપદ્રવાઃ| પિત્તજાનામુપદ્રવાનાહ– બસ્તીત્યાદિ| બસ્તિઃ મૂત્રાશયઃ, મેહનં મેઢ્રં, શૂલં તોદઃ સંસર્ગિવાતજન્યઃ, મેહાનાં ત્રિદોષજન્યત્વાત્, મુષ્કાવદરણં પાકેન, અમ્લિકા અમ્લોદ્ગારઃ, વિડ્ભેદઃ ભિન્નપુરીષતા| વાતજાનામુપદ્રવાનાહ– વાતજાનામિત્યાદિ| લોલતા સર્વરસભક્ષણેચ્છા, અયં ચ પ્રભાવો રોગસ્ય, અથવા ધાતુક્ષયાદ્ભવતિ, યથા વાતગ્રહણ્યાં ‘ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનામ્’ ઇત્યુક્તં; શૂલં બસ્તિમેહનયોરેવ, કાસોઽત્ર શુષ્કઃ||૧૮-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યતામાહ– યથોક્તોપદ્રવાવિષ્ટમિત્યાદિ| ઉક્તૈરવિપાકાદિભિરન્યૈશ્ચ સુશ્રુતાદ્યુક્તૈરુપદ્રવૈઃ; તદ્યથા– કફજે આલસ્યાસ્યોપદેહશૈથિલ્યકફપ્રસેકમક્ષિકોપસર્પણાદિકં, પિત્તજે પાણ્ડુરોગાદિકમ્| અતિપ્રસ્રુતમિતિ અતિશયં ધાતુમૂત્રસ્રાવયુક્તમ્| પિડકાપીડિતમિતિ શરાવિકાદિપિડકાપીડિતમ્| ગાઢઃ કાલપ્રકર્ષાત્| યદ્યપિ પિડકા અપ્યુપદ્રવત્વેનાભિમતાઃ; યદુક્તં ચરકે– “ઉપદ્રવાસ્તુ ખલુ પ્રમેહિણાં તૃષ્ણાતીસારજ્વરદાહદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાઃ પૂતિમાંસપિડકાલજીવિદ્રધ્યાદયઃ|” (ચ. નિ. અ. ૪) ઇતિ, તથાઽપિ પિડકાનાં પૃથગુત્પાદસૂચનાર્થં પૃથક્કરણમ્| ઉક્તં ચ ચરકે– “વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અન્યદપિ અસાધ્યલક્ષણં બોદ્ધવ્યમ્| યદાહ ચરકઃ– “સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ, સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ ન પ્રદુષ્ટમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– યે કફજાઃ સાધ્યાસ્તે સપૂર્વરૂપાઃ સન્તોઽસાધ્યાઃ, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યા યે તે સપૂર્વરૂપા એવ અસાધ્યાઃ પ્રત્યાખ્યેયાઃ| સર્વરોગાણામેવ યદ્યપિ પૂર્વરૂપાનુવૃત્તૌ અસાધ્યત્વમુક્તં, તથાઽપ્યત્રાસકલપૂર્વરૂપાન્વયે અસાધ્યત્વમ્, અન્યત્ર તુ સકલપૂર્વરૂપાન્વયે સતીતિ વિશેષઃ| ક્રમેણેતિ સ્વનિદાનક્રમેણ| તેન નિજહેત્વાદિકૃતા યે વાતજાશ્ચત્વારો મેહાસ્તે પૂર્વરૂપરહિતા અપિ નહિ સાધ્યાઃ, યે તુ પશ્ચાત્ ધાત્વપકર્ષણાદ્વાતાનુબન્ધેન વાતજાસ્તે સાધ્યાઃ યાપ્યા વા| અત એવોક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇત્યાદિ||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યતામાહ– યથેત્યાદિ| ઉક્તોપદ્રવૈરપાકાદિભિરન્યૈશ્ચ સુશ્રુતોક્તૈઃ– “આલસ્યાસ્યોપદેહશૈથિલ્યકફપ્રસેકમક્ષિકોપસર્પણાદિભિઃ યુક્તમતિપ્રસ્રુતમતિશયં ધાતુમૂત્રસ્રાવયુક્તમ્|” ઇત્યાદિભિઃ પિડકાપીડિતં શરાવિકાદિપિડકાપીડિતં, ગાઢં કાલપ્રકર્ષાત્||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યતાયાઃ પ્રકારાન્તરમાહ– જાત ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મમેદસોરતિદુષ્ટ્યા મૂત્રમેદઃશ્લેષ્મણામતિમાધુર્યાત્ મધુમેહિનો જાતો યઃ પ્રમેહી સ ચાપ્યસાધ્યો ભવતીતિ| બીજદોષાદિતિ પ્રમેહારમ્ભકદોષદુષ્ટબીજજાતપ્રમેહિત્વાત્| મધુમેહશબ્દેન ચાત્ર મેહમાત્રમુચ્યતે, યદિ તુ વાતિક ઉપેક્ષિતો વા મેહો મધુમેહ ઉચ્યતે, તદા ચેતરપ્રમેહયુક્તમાતૃપિતૃજનિતપ્રમેહિણો નાસાધ્યત્વમુક્તં સ્યાત્; કિઞ્ચ મધુમેહિના જનિતસ્ય મધુમેહિત્વમેવ કારણાનુરૂપતયા યુક્તં તતશ્ચ મધુમેહી મધુમેહિના વા જાતો ન સાધ્ય ઇતિ વક્તુમુચિતં; તસ્યાસાધ્યત્વમપિ ન વક્તવ્યં, મધુમેહસ્યાસાધ્યત્વાદેવ| અન્યત્રાપિ મધુમેહશબ્દેન મેહમાત્રમુક્તમ્| યથા– “ ગુલ્મી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેતે બલમાંસપરિક્ષયાત્|” (ચ. ઇ. અ. ૯) ઇતિ| યદિ હ્યત્ર મધુમેહોઽભીષ્ટઃ સ્યાત્તદા બલમાંસપરિક્ષયાદિતિ ન કૃતં સ્યાત્, તસ્ય સ્વરૂપત એવાસાધ્યત્વાત્| યથા કિયન્તઃશિરસીયાધ્યાયે “ઉપેક્ષયાઽસ્ય જાયન્તે પિડકા મધુમેહિકાઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિના યા મધુમેહસમ્બન્ધિત્વેનોક્તાસ્તા એવ “પ્રમેહિણાં યાઃ પિડકા મયોક્તાઃ” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇત્યન્તેન ચ ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહિમાત્રસમ્બન્ધિતયા અનૂદ્ય ચિકિત્સાયાં સંયોજિતાઃ| તસ્માદ્ભાવિનીં મધુમેહતામાશ્રિત્ય સર્વ એવ મેહા મધુમેહશબ્દવાચ્યાઃ| ઉક્તં હિ વાગ્ભટે– “મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ| સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ||” (વા. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ| ગદાધરેણ તુ પિડકાસમ્બન્ધેનૈવ મધુમેહત્વમુક્તં, યતશ્ચરકે કિયન્તઃશિરસીયાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૧૭) મધુમેહમભિધાય પિડકા ઉક્તા ઇતિ| તન્ન મનોહરં, તત્ર મધુમેહશબ્દેન પ્રમેહમાત્રાભિધાનાત્| યદિ તુ મધુમેહ એવાભીષ્ટઃ સ્યાત્, તદા “ઉપેક્ષયાઽસ્ય જાયન્તે” ઇતિ ઉપેક્ષણાભિધાનમનુપપન્નં સ્યાત્, પિડકાનાં ચ મધુમેહભવાનાં ચિકિત્સોપદેશો વ્યર્થઃ સ્યાદિતિ| કુલજમેહસ્યાસાધ્યતાપ્રસઙ્ગેનાપરેષામપિ કુલજાનામસાધ્યત્વમાહ– યે ચાપીત્યાદિ| કેચિદિતિ કુષ્ઠાદયઃ| કુલજા ઇતિ પિતૃપિતામહાદિસમ્ભૂતાઃ| એતેન પ્રમેહિપિતૃપિતામહમાતામહસ્યાપિ પ્રમેહમસાધ્યં દર્શયતિ| નનુ, યસ્ય પિતામહઃ પ્રમેહી તસ્ય પિતાઽપિ પ્રમેહી, પ્રમેહિજાતત્વાત્; તથાચ સતિ “જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્|” ઇત્યનેનૈવ ગતાર્થમ્| નૈવં, ન હિ પ્રમેહિણો જાત ઇત્યેતાવતા ઉત્પન્નમાત્ર એવ પ્રમેહી ભવતિ, કિં તર્હિ કાલવશેન દુષ્ટેરભિવ્યક્ત્યા; યથા– કુષ્ઠિજાતસ્ય કુષ્ઠમ્; એતેન યદા અનતિદુષ્ટબીજેન પ્રમેહિજાતેન પિત્રા જન્યતે પુરુષઃ પ્રમેહી સોઽપ્યસાધ્ય ઇતિ| કુલજા ઇત્યનેનૈવ મેહસ્યાપ્યસાધ્યતાયાં લબ્ધતાયાં પુનસ્તદ્વચનં પ્રમેહિણાં પ્રાયેણ સન્તાનાનુબન્ધિત્વપ્રદર્શનાર્થમ્| ઉક્તં ચ– ‘ પ્રમેહોઽનુષઙ્ગિણામ્’ (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇતિ||૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રકારાન્તરેણાસાધ્યત્વમાહ– જાત ઇત્યાદિ| મધુમેહિનો જાતો જનિતો યઃ પુરુષઃ પ્રમેહી, સ ચાસાધ્યો ભવતિ; બીજદોષાદિતિ મેહારમ્ભકદોષદુષ્ટબીજજાતમધુમેહત્વાત્, મધુમેહશબ્દેન ચાત્ર મેહમાત્રમુચ્યતે; યદિ તુ વાતિક ઉપેક્ષિતો વા મેહો મધુમેહ ઉચ્યતે, તદા ઇતરમેહયુક્તમાતાપિતૃજનિતપ્રમેહિણાં નાસાધ્યત્વમુક્તં સ્યાત્; મધુમેહિજનિતસ્ય મધુમેહિત્વમેવ કારણાનુરૂપતયા યુક્તં, તતશ્ચ મધુપ્રમેહી મધુમેહિના વા જાતો ન સાધ્ય ઇતિ વક્તુમુચિતં; તસ્યાસાધ્યત્વમપિ ન વક્તવ્યં, મધુમેહસ્યાસાધ્યત્વાત્| અન્યત્રાપિ મધુમેહશબ્દેન મેહમાત્રમુક્તમ્| તથા ચ– “કુષ્ઠી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેવ બલમાંસપરિક્ષયાત્||” ઇતિ| યદ્યત્ર મધુમેહોઽભીષ્ટઃ સ્યાત્, તદા બલમાંસપરિક્ષયાદિતિ ન કૃતં સ્યાત્, તસ્ય સ્વરૂપત એવાસાધ્યત્વાત્| તથા ચ સુશ્રુતે– “મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ| સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ||” ઇતિ| યે ચાપિ કેચિત્કુલજા ઇતિ કેચિદિતિ પિતૃપિતામહાદિસમ્ભૂતાઃ કુષ્ઠાદયઃ||૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપેક્ષયા હિ પિત્તકફજાનામપિ મધુમેહત્વં પ્રદર્શયિતુમાહ– સર્વ એવેત્યાદિ| ધાતુક્ષયાવરણાભ્યાં કુપિતવાતેન મધુમેહસમ્ભવમાહ– મધુમેહ ઇત્યાદિ| મધુસમમિતિ ‘મૂત્રમ્’ ઇતિ શેષઃ| સ ઇતિ મધુમેહઃ| સાવરણલિઙ્ગમાહ– આવૃત ઇત્યાદિ| આવૃત ઇતિ આવૃતવાતકૃતઃ| દોષલિઙ્ગાનીતિ યેન પિત્તાદિના આવૃતસ્તસ્ય વાતસ્ય ચ લિઙ્ગાનિ પ્રદર્શયતિ| અનિમિત્તમ્ અકસ્માત્| ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ ક્ષણાત્ પૂર્ણ ઇતિ આવરણેન પુનઃ પૂર્ણો ભવન્ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવતિ| તથાચ ચરકઃ– “સમારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાય્યતે પુનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| ધાતુક્ષયકુપિતવાતજસ્ય તુ કેવલવાતજમેવ લિઙ્ગમ્| ગદાધરસ્ત્વાહ– મધુમેહઃ સાવરણવાયુનૈવ ક્રિયતે| યદાહ ચરકઃ– “તૈરાવૃતગતિર્વાયુરોજ આદાય ગચ્છતિ| યદા બસ્તિં તદા કૃચ્છ્રો મધુમેહઃ પ્રવર્તતે||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| કેવલવાતજેષુ તુ કષાયાદિવમનાદ્યતિયોગાદિકૃતેષુ ધાતુક્ષયજેષુ વાયોરાવરણં નાસ્તીતિ ભેદઃ||૨૩-૨૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉપેક્ષયા પિત્તકફજાનામપિ મધુમેહિત્વં દર્શયન્નાહ– સર્વ ઇત્યાદિ| સર્વ એવ પ્રમેહાઃ અપ્રતિકારિણઃ પ્રતીકારમકુર્વતઃ પુંસઃ કાલેન મધુમેહત્વમાયાન્તિ, તદા અસાધ્યા ભવન્તિ| ધાતુક્ષયાવરણાભ્યાં કુપિતવાતેન મધુમેહસમ્ભવમાહ– મધ્વિત્યાદિ મધુમેહસમમિતિ ‘મૂત્રમ્’ ઇતિ શેષઃ| સ ચ દ્વિધા ભવતિ, એકો ધાતુક્ષયાત્ કુપિતવાયૌ, ધાતુક્ષયકુપિતવાતજસ્ય તુ મધુમેહસ્ય કેવલવાતમેહલિઙ્ગં; યદુક્તમ્– “કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્ય મેદોમજ્જવસાયુતઃ| અધઃ પ્રક્રમતે વાયુસ્તેનાસાધ્યાસ્તુ વાતજાઃ||” ઇતિ; અપરસ્તુ દોષૈરાવૃતપથે| ગદાધરસ્તુ– મધુમેહઃ સાવરણેન વાયુના ક્રિયતે| યદુક્તં ચરકે– “ તૈરાવૃતગતિર્વાયુરોજ આદાય ગચ્છતિ| યદા બસ્તિં તદા કૃચ્છ્રો મધુમેહઃ પ્રવર્તતે||” ઇતિ| કેવલવાતજેષુ તુ કષાયાદિવમનાદ્યતિયોગાદ્ધાતુક્ષયે વાયોરાવરણં નાસ્તીતિ ભેદઃ| સાવરણલિઙ્ગમાહ– આવૃત ઇત્યાદિ| યેન પિત્તાદિના દોષેણાવૃતશ્ચ ભવતિ તસ્ય લિઙ્ગં લક્ષણં દર્શયન્, અનિમિત્તમકસ્માત્ ક્ષીણઃ, ક્ષણાત્ પુનઃ આવરણે સતિ પૂર્ણો ભવેત્, સ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવતિ| ઉક્તં ચરકે– “સમારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપાદ્યતે પુનઃ||” ઇતિ||૨૩-૨૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મધુમેહશબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમાહ– મધુરં યચ્ચ મેહેષ્વિત્યાદિ||૨૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મધુમેહશબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમાહ– મધુરમિત્યાદિ| શરીરસ્ય માધુર્યાદતઃ સર્વ એવ પ્રમેહા મધુમેહાખ્યાં લભન્તે| શેષં સુગમમ્||૨૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રમેહોપેક્ષયા પિડકાસમ્ભવં દર્શયિતુમાહ– શરાવિકેત્યાદિ| ઇહ દશપિડકાસુ વિનતાયાઃ પાઠો ભોજવિરુદ્ધઃ, ભોજે હિ નવ પિડકાઃ; તદ્યથા– “શરાવિકા સર્ષપિકા કૂર્મિકા જાલિની તથા| કુલત્થિકાઽલજી પુત્રી વિદારી વિદ્રધી તથા|| નવૈતાઃ પિડકા જ્ઞેયાઃ” ઇત્યાદિ| કુલત્થિકા ભોજે મસૂરિકા જ્ઞેયા; કિન્તુ ભોજે એવ વિનતા ન્યૂનેતિ વક્તું સુકરં, સુશ્રુતે ચરકે ચ વિનતાયા દર્શનાત્| ચરકે તુ સપ્ત પિડકાઃ| તદ્યથા– “શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની સર્ષપી તથા| અલજી વિનતાખ્યા ચ વિદ્રધી ચેતિ સપ્તમી||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| તત્ર પ્રાયોભાવાત્ સપ્તાનામભિધાનમ્| યતઃ તેનૈવ કિયન્તઃશિરસીયે “તથાઽન્યાઃ પિડકાઃ સન્તિ” ઇત્યાદિના અધિકપિડકાસમ્ભવઃ સૂચિતઃ| પ્રમેહોપેક્ષયેત્યભિધાનં મધુમેહેન પ્રમેહમાત્રેણ ચ પિડકાસમ્ભવં દર્શયતિ| અત એવ “વિના પ્રમેહમપ્યેતાઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યત્ર પ્રમેહમાત્રગ્રહણં કૃતમ્| ધામસ્વિતિ સ્થાનેષુ||૨૭-૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રમેહોપેક્ષયા પિડકાસમ્ભવં દર્શયિતુમાહ– શરાવિકેત્યાદિ| એતૈઃ સ્વનામભિઃ પ્રસિદ્ધાઃ| પ્રમેહોપેક્ષયા અપ્રતિક્રિયમાણેષુ કાલપ્રકર્ષાદિત્યર્થઃ| પ્રમેહોપેક્ષયેત્યભિધાનં મધુમેહેન પ્રમેહમાત્રેણ ચ પિડકાસમ્ભવં દર્શયતિ| ધામસુ સ્થાનેષુ, અત એવ ‘વિના પ્રમેહમપ્યેતા’ ઇત્યાદિ| સન્ધિમર્મસુ સન્ધ્યાશ્રિતેષુ મર્મસુ, અન્યે સન્ધૌ મર્મસુ ચેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૭-૨૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વાસામાકૃતિમાહ– અન્તોન્નતેત્યાદિ| તદ્રૂપેતિ શરાવરૂપા| અલ્પચિતા અલ્પપિડકાન્તરાચિતા| વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તેત્યભિધાનેન વિદ્રધેરસ્યા ભેદો બોધ્યઃ||૨૯-૩૩||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શરાવિકાલક્ષણમાહ– અન્તોન્નતેત્યાદિ| અન્તે ઉન્નતા મધ્યે નિમ્ના, તદ્રૂપા શરાવરૂપા| કચ્છપિકામાહ– સદાહેત્યાદિ| દાહયુક્તા કૂર્માઽઽકારા| જાલિનીમાહ– જાલિનીત્યાદિ| અતિશયદાહયુક્તા માંસજાલૈર્વ્યાવૃતેવ, અસ્યા લક્ષણં તન્ત્રાન્તરે– “પરસ્પરાભિસમ્બન્ધાત્પિડકા ચૈકદેશજા| પિત્તોત્કટા દાહવતી ભૃશરુગ્જાલિની મતા||” ઇતિ| વિનતામાહ– અવગાઢેત્યાદિ| અવગાઢરુજા ક્લેદા, અન્તર્નિવિષ્ટવેદના ક્લેદા પૃષ્ઠે વા જઠરે વા જાયતે| મહતી સ્થૂલા, નીલા નીલવર્ણા| અલ્પચિતેતિ અલ્પપિડકાન્તરચિતા, સા પુત્રિણી જ્ઞેયા| વિદારિકા પિડકા વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા પરિવર્તુલા, કઠિના અશ્મવત્| વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તેત્યભિધાનેન વિદ્રધેરસ્યા અભેદો બોદ્ધવ્યઃ||૨૯-૩૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિડકાનામારમ્ભકકારણમાહ– યે યન્મયા ઇત્યાદિ| તન્મયા ઇતિ નિર્દેશઃ ક્વચિદપવાદવિષયેઽપ્યુત્સર્ગોઽભિનિવિશત ઇતિ ઙીપં બાધિત્વા ટાપા સાધનીયઃ| તદ્દોષં મત્વા કૈશ્ચિત્ ‘તત્કૃતાઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરં કૃતમ્| અયમત્ર પિણ્ડાર્થઃ– યો યદ્દોષોલ્બણો મેહસ્તદ્દોષોલ્બણેનૈવ પિડકા ભવન્તિ| નનુ, જાલિન્યાં તીવ્રદાહઃ પઠિતઃ, સ ચ પિત્તકૃતઃ, ભોજેઽપિ જાલિની પિત્તકૃતૈવ પઠિતા; યથા– “પરસ્પરાભિસમ્બન્ધા પિડકા ચૈકદેશજા| પિત્તોત્કટા દાહવતી ભૃશરુગ્ જાલિની મતા||” ઇતિ| તત્કથં જાલિન્યાં પિત્તજત્વનિયમાત્ યે યન્મયા ઇત્યાદિગ્રન્થાર્થસઙ્ગતિઃ? નૈવં, પ્રચુરપિડકાનાં તન્મયત્વેન બાહુલ્યેનાભિધાનં; યથા– છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ગદાધરઃ; કિંવા સ્વમહિમ્ના જાલિની પિત્તપ્રધાના ભવતિ, શ્લેષ્મવાતજમેહભવત્વેન શ્લેષ્મવાતપ્રધાના ચ; તેન દોષત્રયપ્રધાનત્વાત્ સર્વદા સા ભવતિ| અન્યસ્ત્વાહ– તીવ્રદાહત્વં પિત્તોત્કટત્વં ચ પૈત્તિકમેહજાયાં જાલિન્યામવગન્તવ્યમ્, અન્યમેહજા તુ અન્યદોષોત્કટા નિર્દાહા ચ| અત એવ ચરકે જાલિની કફોલ્બણા નિર્દાહા એવ પઠિતા| તદ્યથા– “શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની ચેતિ દુઃસહાઃ| જાયન્તે તા હ્યતિબલાઃ પ્રભૂતશ્લેષ્મમેદસામ્|| સ્તબ્ધા સિરાજાલવતી સ્નિગ્ધસ્રાવા મહાશ્રયા| રુજાનિસ્તોદબહુલા સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ચ જાલિની||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| ન ચાતિપ્રસક્તિઃ, ઉક્તં હિ ચરકે સમર્થ્યતે; અસ્મિંશ્ચ સમાધાને યે યન્મયા ઇત્યાદિ ન વ્યાહન્યતે| ચરકભોજવચનયોશ્ચાવિરોધાર્થં યત્નાન્તરં મૃગ્યમ્| કાર્તિકસ્ત્વાહ– પાકકાલે પિત્તોત્કટત્વં, “તસ્માદ્ધિ સર્વે પરિપાકકાલે પચન્તિ શોથાંસ્ત્રય એવ દોષાઃ|” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ વચનાત્; એતત્તુ સર્વત્રાવિશેષાન્નાદ્રિયન્તે||૩૪-૩૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિડકાનામારમ્ભકારણમાહ– ય ઇત્યાદિ| યે મેહા યન્મયા યદ્દોષારબ્ધાઃ તેષાં મેહાનામેતાઃ પિડકાસ્તન્મયાસ્તદ્દોષમયા વાચ્યાઃ| શ્લેષ્મજેષુ શ્લેષ્મજાઃ, પિત્તજેષુ પિત્તજાઃ, વાતજેષુ વાતજાઃ| કદાચિત્પ્રમેહાન્ વિનાઽપિ વાતાદિદુષ્ટમેદસઃ પુરુષસ્ય જાયન્તે, એતાસ્તાવન્ન જ્ઞાયન્તે, યાવદ્વાસ્તુપરિગ્રહો વાસ્ત્વધિષ્ઠાનં ન ભવતિ||૩૪-૩૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યપિડકાલક્ષણમાહ– ગુદે ઇત્યાદિ| સોપદ્રવા ઇતિ ઉપદ્રવાશ્ચ તૃટ્કાસાદયઃ| યથાહ ચરકઃ– “તૃટ્કાસમાંસસઙ્કોચમોહહિક્કામદજ્વરાઃ| વિસર્પમર્મસંરોધાઃ પિડકાનામુપદ્રવાઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| પિડકાસ્તુ પ્રાયેણાધઃકાય એવ, દોષદૂષ્યાણામધઃપ્રસરણાત્, “રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાન્નોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ||” (સુ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ વચનાચ્ચ| કેચિદાહુઃ– સ્ત્રીણાં પ્રમેહો ન ભવતીતિ| તથાચ તન્ત્રાન્તરે– “રજઃપ્રસેકાન્નારીણાં માસિ માસિ વિશુધ્યતિ| સર્વં શરીરં દોષાશ્ચ ન પ્રમેહન્ત્યતઃ સ્ત્રિયઃ||” ઇતિ| કિન્તુ સ્ત્રીષુ પ્રમેહદર્શનાત્, એતદ્ધેતુબલાદન્યરોગાસમ્ભવત્વાચ્ચૈતત્ પ્રાયોવાદમાશ્રિત્યોક્તમ્| મેહનિવૃત્તિલક્ષણં ચ સુશ્રુતે પઠિતમ્| તદ્યથા– “પ્રમેહિણો યદા મૂત્રમનાવિલમપિચ્છિલમ્| વિશદં તિક્તકટુકં તદાઽઽરોગ્યં પ્રચક્ષતે||” (સુ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ||૩૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિડકાનામસાધ્યલક્ષણમાહ– ગુદ ઇત્યાદિ| અંસે બાહુમૂલે, મર્મસુ શારીરોક્તેષુ, સોપદ્રવાઃ ઉપદ્રવાશ્ચ તૃટ્કાસાદયશ્ચરકોક્તાઃ| યદુક્તમ્– “તૃટ્કાસમાંસસઙ્કોચમોહહિક્કામદજ્વરાઃ| વિસર્પમર્મસંરોધાઃ પિડકાનામુપદ્રવાઃ||” ઇતિ| પિડકાસ્તુ પ્રાયેણાધઃકાય એવ ભવન્તિ, દોષદૂષ્યાણામધઃપ્રક્રમણાત્ ‘રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાત્ નોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ દોષા’ ઇતિ વચનાત્| કેચિદાહુઃ– “સ્ત્રીણાં પ્રમેહો ન ભવતિ|” ઇતિ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “રજઃપ્રસેકાન્નારીણાં માસિ માસિ વિશુદ્ધ્યતિ| કૃત્સ્નં શરીરં દોષાશ્ચ ન પ્રમેહન્ત્યતઃ સ્ત્રિયઃ||” ઇતિ| કિન્તુ સ્ત્રીષુ પ્રમેહહેતુદર્શનાદેતદ્ધેતુનાઽન્યરોગાસમ્ભવાચ્ચૈતત્પ્રાયોવાદમાશ્રિત્યોક્તમ્| પ્રમેહનિવૃત્તિલિઙ્ગં ચ સુશ્રુતે પઠિતં, તદ્યથા– “પ્રમેહિણાં યદા મૂત્રમનાવિલમપિચ્છિલમ્| વિશદં કટુ તિક્તં ચ તદારોગ્યં પ્રચક્ષતે||” ઇતિ| મેહરક્તપિત્તયોર્વ્યક્તિમાચષ્ટે વાગ્ભટઃ– “હારિદ્રવર્ણં રક્તં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્| યો મૂત્રયેન્ન તં મેહં રક્તપિત્તં તુ તં વિદુઃ||” ઇતિ||૩૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પ્રમેહપ્રમેહપિડકાનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં પ્રમેહપ્રમેહપિડકાનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૩||