Adhikarana ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਨਿਦਾਨਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਨਿਦਾਨਮ੍ | ਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਰੂਕ੍ਸਮਦ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਨਿਤ੍ਯਦ੍ਰੁਤਪਸ੍ਠਯਾਨਾਤ੍ | ਆਨੂਪਮਾਂਸਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ ਨਣਾਂ ਤਥਾਸ੍ਟੌ ||੧|| ਪਥਙ੍ਮਲਾਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਨਿਦਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਥਵਾ ਕੋਪਮੁਪੇਤ੍ਯ ਬਸ੍ਤੌ | ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪਰਿਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ||੨|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
View original
अथ मूत्रकृच्छ्रनिदानम् | व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात् | आनूपमांसाध्यशनादजीर्णात्स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ ||१|| पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ | मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात् ||२|| (च. चि. अ. २६) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਦਯਗਤਵਿਕਾਰਾਨਭਿਧਾਯ ਬਸ੍ਤਿਗਤਵਿਕਾਰਾਨਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣੀਤਿ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਮਹਤਾ ਦੁਃਖੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਜਪੁਰੀਸਜਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਸ਼੍ਮਰੀਜਾਨੀਤ੍ਯੇਕੈਕਾਨਿ| ਨਨੁ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਜਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਂ; ਤਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਿ ਪਠਿਤਮ੍– “ਅਸ਼੍ਮਰੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚੈਵ ਤੁਲ੍ਯਸਮ੍ਭਵਲਕ੍ਸਣੇ|” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਤ੍ ਕਥਮਸ੍ਟੌ? ਨਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀਭੇਦ ਏਵ| ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– “ਏਸਾਸ਼੍ਮਰੀ ਮਾਰੁਤਭਿਨ੍ਨਮੂਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾ ਮੂਤ੍ਰਪਥਾਤ੍ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ| ਅਤੋਸ਼੍ਮਰੀਜੇਨੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਜਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਦਢਬਲਃ ਅਸ੍ਟਾਵਿਤ੍ਯਪਠਤ੍||੧-੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ, ਹਦਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ਬਸ੍ਤੇਰਪਿ ਮਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਤੋ ਹਦ੍ਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਂ ਰਾਜਿਕਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਮਦ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋਤਿਮਦ੍ਯਸੇਵਾ| ਨਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਸ੍ਠਯਾਨਾਤ੍ ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਪਸ੍ਠਯਾਨਾਤ੍, ਅਨ੍ਯੇ– ਨਿਤ੍ਯਦ੍ਰੁਤਪਸ੍ਠਯਾਨਾਦਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤੁਰਗਾਦਿਗਮਨਮ੍| ਆਨੂਪਾਃ ਸਜਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ਚਾਰਿਣੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿਭੋਜਨਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣੀਤਿ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਮਹਤਾ ਦੁਃਖੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰੀਣਿ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਜਂ, ਪੁਰੀਸਜਂ, ਸ਼ੁਕਜਮਸ਼੍ਮਰੀਜਮਿਤ੍ਯਸ੍ਟੌ| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਥਗਿਤਿ| ਪਥਕ੍ ਭਿਨ੍ਨਾਃ, ਅਥ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤਤੋ ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੇ ਕੋਪਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਦਾ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇ ਮੇਢ੍ਰਂ ਪਰਿਪੀਡਯਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਨਰਃ ਕਸ੍ਟੇਨ ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||