൫൬. മുഖരോഗനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രോഗഗണത്വസാമാന്യാന്മുഖരോഗനിദാനമുച്യതേ– ആനൂപേത്യാദി| മുഖരോഗാശ്ച പഞ്ചഷഷ്ടിര്ഭവന്തി| യദാഹ ഭോജഃ– “ദന്തേഷ്വഷ്ടാവോഷ്ഠയോശ്ച മൂലേഷു ദശ പഞ്ച ച| നവ താലുനി ജിഹ്വായാം പഞ്ച സപ്തദശാമയാഃ| കണ്ഠേ ത്രയഃ സര്വസരാ ഏകഷഷ്ടിശ്ചതുഃപരാ||” ഇതി||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രോഗഗണത്വസാമാന്യാന്മുഖരോഗാരമ്ഭഃ– ആനൂപേത്യാദി| മുഖരോഗാഃ പഞ്ചഷഷ്ടിര്ഭവന്തി| യദുക്തം ഭോജേ– “ദന്തേഷ്വഷ്ടാവോഷ്ഠയോശ്ച മൂലേഷു ദശ പഞ്ച ച| നവ താലുനി ജിഹ്വായാം പഞ്ച സപ്തദശാമയാഃ|| കണ്ഠേ ത്രയഃ സര്വസരാ ഏകഷഷ്ടിശ്ചതുഃപരാഃ||” ഇതി||൧|

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തത്രാഷ്ടാവോഷ്ഠഗതാനാഹ– വാതികലക്ഷണമാഹ– കര്കശാവിത്യാദി| ദാല്യേതേ ഇതി വിദാര്യേതേ| പരിപാട്യേതേ ഇതി കിഞ്ചിദവദീര്ണത്വചൌ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്രാഷ്ടാവോഷ്ഠഗതാന്നിര്ദിശതി– കര്കശാവിത്യാദി| കര്കശൌ ശാകപത്രസദൃശൌ, പരുഷൌ രൂക്ഷൌ, സ്തബ്ധൌ നിശ്ചലൌ| സമ്പ്രാപ്താനിലവേദനാവിത്യത്ര “കൃഷ്ണൌ തീവ്രരുജാന്വിതൌ” ഇതി പാഠാന്തരമ്| ദാല്യേതേ ഇതി വിദാര്യേതേ, ദ്വിധാ ഭവത ഇവേത്യര്ഥഃ| പരിപാട്യേതേ ഇതി കിഞ്ചിദവദീര്ണത്വചൌ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– ചീയേതേ ഇത്യാദി| സരുജാഭിരിതി പിത്തകൃതരുജാന്വിതാഭിഃ| യദ്യേവം സദാഹപാകപിഡകാവിതി കിമര്ഥമുച്യതേ? പൂര്വേണൈവ ഗതാര്ഥത്വാത്| നൈവം, പക്ഷാന്തരപ്രതീത്യര്ഥം പുനരുച്യതേ| അയമര്ഥഃ– കദാചിത് പിത്തരുജാന്വിതബഹുപിഡകാചിതാവോഷ്ഠൌ, കദാചിത് ദാഹപാകാന്വിതപിഡകാചിതൌ വാ ഭവതഃ; അന്യസ്ത്വാഹ– അനതിഭിന്നാര്ഥത്വാദവ്യക്തശബ്ദാര്ഥത്വാച്ച ദാഹപാകാതിശയദര്ശനാര്ഥം പിഡകാനുവാദഃ||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– ചീയേതേ ഇത്യാദി| സരുജാഭിഃ പിത്തകൃതരുജാഭിഃ പിത്തകൃതരുജാചിതാഭിഃ, ദാഹപാകാവപി പിത്തകൃതൌ, തത്കഥമുച്യതേ സദാഹപാകപിഡകാവിതി? നൈവം, ദാഹപാകാതിശയദര്ശനാര്ഥം പിഡകാനുവാദ ഇതി||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കഫജമാഹ– സവര്ണാഭിരിത്യാദി| സവര്ണാഭിരിതി ഓഷ്ഠസമാനവര്ണാഭിഃ| അവേദനൌ ഈഷദ്വേദനൌ||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– സവര്ണാഭിരിത്യാദി| ഓഷ്ഠസമാനവര്ണാഭിഃ, അവേദനൌ ഈഷദ്വേദനൌ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികലക്ഷണമാഹ– സകൃദിത്യാദി| സകൃദിതി കദാചിദ്വികൃതിവശാദേവം ഭവതി| അനേകപിഡകാചിതാവിതി വാതാദിവേദനാന്വിതബഹുപിഡകൌ, അനേകവര്ണപിഡകാചിതാവിത്യന്യേ| അനേകാശ്ച വര്ണാ വാതാദീനാം കൃഷ്ണപീതശ്വേതാഃ, അത്ര പക്ഷേ സകൃത്കൃഷ്ണാവിത്യാദിപിഡകാതോऽന്യത്ര കല്പനീയമ്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– സകൃദിത്യാദി| കദാചിദ്വികൃതിവശാദേവം ഭവതി| അനേകപിഡകാചിതാവിതി വാതാദിവേദനാചിതബഹുപിഡകൌ, അനേകവര്ണപിഡകാന്വിതാവിത്യന്യേ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രക്തജമാഹ– ഖര്ജൂരേത്യാദി| ഖര്ജൂരഫലവര്ണാഭിരിത്യനേന വര്ണമാത്രേണൈവ സാധര്മ്യം പ്രതിപാദ്യതേ, യദി തു സര്വാത്മനാ സാധര്മ്യമഭീഷ്ടം സ്യാത്, തദാ ‘ഖര്ജൂരഫലതുല്യാഭിഃ’ ഇത്യേവോച്യേത| രക്തോപസൃഷ്ടാവിതി രക്തദൂഷിതൌ||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രക്തജമാഹ– ഖര്ജൂരേത്യാദി| ഖര്ജൂരഫലവര്ണാഭിരിത്യനേന വര്ണമാത്രേണൈവ സാമ്യമ്, നതു സര്വാത്മനാ, അന്യഥാ ഖര്ജൂരഫലതുല്യാഭിരിത്യേവോച്യേത| രക്തോപസൃഷ്ടാവിതി രക്തദൂഷിതൌ||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മാംസജമാഹ– ഗുരൂ സ്ഥൂലാവിത്യാദി| ജന്തവശ്ചാത്ര മൂര്ഛന്തീതി ക്രിമയോऽപ്യത്ര ഉച്ഛ്രിതാ ഭവന്തി| ഉഭയതോ മുഖാദിതി മുഖവിവരമപേക്ഷ്യോഭയഭാഗയോഃ, സൃക്കണീപ്രദേശയോരിതി യാവത്| മുഖാദിതി ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ| ‘ഉഭയതോമുഖാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഉഭയസൃക്കണീഭാഗോ മുഖമാശ്രയോ യേഷാം തേ തഥാ| ദ്വിമുഖാ ഇത്യന്യേ||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മാംസജമാഹ– ഗുരുസ്ഥൂലാവിത്യാദി| മുഖവിവരമപേക്ഷ്യോഭയഭാഗയോഃ സൃക്കിണീപ്രദേശയോരിതി യാവത്| ‘ഉഭയതോമുഖാഃ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര ദ്വിമുഖാഃ ജന്തവഃ ക്രിമയോऽപ്യത്ര മൂര്ഛന്തി ഉച്ഛ്രിതാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മേദോജമാഹ– സര്പിര്മണ്ഡപ്രതീകാശാവിത്യാദി| സര്പിര്മണ്ഡപ്രതീകാശാവിതി സര്പിര്മണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപരിതനസ്വച്ഛഭാഗഃ| തത്പ്രതീകാശൌ തത്സദൃശൌ| തയോരിതി താദൃശയോഃ||൮||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മേദോജമാഹ– സര്പിരിത്യാദി| സര്പിര്മണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപരിതനഃ സ്വച്ഛോ ഭാഗഃ, തത്പ്രതീകാശൌ തത്സദൃശൌ| തയോരിത്യാദി താദൃശയോഃ||൮||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഭിഘാതജമാഹ– ക്ഷതജാഭാവിത്യാദിനാ| അത്ര കഫരക്തയോരപ്യനുബന്ധോ ബോദ്ധവ്യഃ| യദുക്തം ഭോജേ– “ക്ഷതാവഭിഹതൌ വാऽപി രക്താവോഷ്ഠൌ സവേദനൌ| ഭവതഃ സപരിസ്രാവൌ കഫരക്തപ്രദൂഷിതൌ||” ഇതി| വായുരപ്യത്രാഭിഘാതാല്ലഭ്യതേ, അയം ചാഭിഘാതജശോഥാത് യഥോക്തലക്ഷണകാരണഭേദേന തഥാ വാതികൌഷ്ഠപ്രകോപാദപി കഫരക്തരൂപഹേതുഭേദയോഗാദ്ഭിദ്യതേ||൯||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഭിഘാതജമാഹ– ഓഷ്ഠാവിത്യാദി| പര്യവദീര്യേതേ പാട്യേതേ ഖണ്ഡീക്രിയേതേ| അത്ര കഫപിത്തയോരനുബന്ധോ ജ്ഞാതവ്യഃ| യദുക്തം ഭോജേ– “ക്ഷതാവഭിഹതൌ ചാപി രക്താവോഷ്ഠൌ സവേദനൌ| ഭവതഃ സപരിസ്രാവൌ കഫരക്തപ്രദൂഷിതൌ||” ഇതി| വാതജഃ കേവലഃ സ്വകാരണകുപിതഃ, അത്ര തു വായുരഭിഘാതാല്ലഭ്യതേ; തയോരയമേവ ഭേദഃ| ഏവമഷ്ടാവോഷ്ഠഗതാഃ||൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദന്തമൂലഗതാന് പഞ്ചദശ വ്യാകരോതി| ശീതാദമാഹ– ശോണിതമിത്യാദി| ദന്തവേഷ്ടേഭ്യ ഇതി ദന്തബന്ധനമാംസേഭ്യഃ| അകസ്മാദിതി അഭിഘാതാദിനിമിത്തം വിനാ| ‘ശീര്യന്ത’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ, ‘പച്യന്ത’ ഇതി ഗദാധരഃ, വ്യാചഷ്ടേ ച– ‘സ്വയമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പചന്തി ച പരസ്പരമിത്യന്യോന്യം പചന്തി, പാകോഷ്മദൂഷിതശോണിതസഞ്ചരണേന||൧൦-൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തമൂലഗതാന് പഞ്ചദശ വ്യാകരോതി– ശോണിതമിത്യാദി| യസ്യ ദന്തവേഷ്ടേഭ്യഃ ദന്തബന്ധനമാംസേഭ്യഃ, അകസ്മാദിതി അഭിഘാതാദിനിമിത്തം വിനാ, രക്തം പ്രവര്തതേ; ദന്തമാംസാനി ദുര്ഗന്ധീനി ഈഷദസിതാനി ക്ലേദയുക്താനി മൃദൂനി ച ഭവന്തി, തഥാ ശീര്യന്തേ ഗലന്തി, ‘ശീര്യന്ത’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘പച്യന്തേ’ ഇതി ഗദാധരഃ, വ്യാചഷ്ടേ ച ‘സ്വയമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പചന്തി ച പരസ്പരമിതി| അന്യോന്യം ച പചന്തി, പാകോഷ്മദൂഷിതശോണിതസംവരണേന| സ ശീതാദോ നാമ വ്യാധിരിതി||൧൦-൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദന്തപുപ്പുടകമാഹ– ദന്തയോരിത്യാദി| അയം ച ദന്തയോസ്ത്രിഷ്വിത്യഭിധാനാത് ദ്വിത്രിദന്തനിയതഃ; കഫരക്തജത്വേऽപി ശൌഷിരാദ്ഭിന്നോऽയം, രുജാലാലാസ്രാവാഭാവാത്||൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തപുപ്പുടകമാഹ– ദന്തയോരിത്യാദി| ദന്തയോര്ദ്വയോഃ ത്രിഷു വാऽനിയതഃ കഫരക്തജഃ, ശൌഷിരാദ്ഭിന്നോऽയം രുജാലാലാഭാവാത്||൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദന്തവേഷ്ടമാഹ– സ്രവന്തീത്യാദി| സ്രവന്തി പൂയരുധിരമിത്യത്ര ‘ദന്തമൂലാനി’ ഇതി ശേഷഃ| ചലാ ദന്താ ഭവന്തി ചേതി ചകാരേണ പചന്തി ചേതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തവേഷ്ടമാഹ– സ്രവന്തീത്യാദി| അത്ര ‘ദന്തമൂലാനി’ ഇതി ശേഷഃ| ചലാ ദന്താ ഭവന്തീതി ചേതി ചകാരേണ പചന്തി ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യം, സ വ്യാധിര്ദന്തവേഷ്ടോ വിജ്ഞേയഃ||൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശൌഷിരലിങ്ഗമാഹ– ശ്വയഥുരിത്യാദി| നാമത ഇതി പ്രസിദ്ധിതഃ||൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശൌഷിരമാഹ– ശ്വയഥുരിത്യാദി| ദന്തമൂലേഷു ശ്വയഥുഃ പീഡാവാന് കഫരക്തോത്ഥോ ലാലാസ്രാവീ സ ശൌഷിരോ നാമ നാമതഃ പ്രസിദ്ധ ഇതി||൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മഹാശൌഷിരലിങ്ഗമാഹ– ദന്താ ഇത്യാദി| താലു ചാപ്യവദീര്യത ഇത്യത്ര ചകാരേണ ദന്താ ഓഷ്ഠൌ ചാപ്യവദീര്യന്തേ ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| സപ്തരാത്രാച്ചായം മാരകഃ| യദാഹ ഭോജഃ– “സദാഹോ ദന്തമൂലേഷു ശോഥഃ പിത്തകഫാനിലാത്| ജാതഃ കഫം ക്ഷപയതി ക്ഷീണേ തസ്മിംസ്തു ശോണിതമ്|| വിവൃദ്ധമനിശം ദന്താന് താല്വോഷ്ഠമപി ദാരയേത്| മഹാശൌഷിര ഇത്യേതത് സപ്തരാത്രാന്നിഹന്ത്യസൂന്||” ഇതി| യസ്മിന് ശൌഷിരേ ഏവമപി ഭവതി, സ മഹാശൌഷിര ഇതി ഗദാധരഃ||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മഹാശൌഷിരമാഹ– ദന്താ ഇത്യാദി| യസ്മിന് വ്യാധൌ വേഷ്ടേഭ്യോ ദന്താശ്ചലന്തി, താലു ചാപ്യവദീര്യത ഇതി അത്ര ചകാരേണ ദന്താവോഷ്ഠൌ ചാപ്യവദീര്യേതേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| സപ്തരാത്രാച്ചായം മാരകഃ| യദാഹ ഭോജഃ– “സദാഹോ ദന്തമൂലേഷു ശോഫഃ പിത്തകഫാനിലാത്| ജാതഃ കഫം ക്ഷപയതി ക്ഷീണേ തസ്മിന്സശോണിതമ്|| വിവൃദ്ധമനിശം ദന്താസ്താല്വോഷ്ഠമപി ദാരയത്| മഹാശൌഷിര ഇത്യേതത്സപ്തരാത്രാന്നിഹന്ത്യസൂന്||” ഇതി| സര്വജഃ സര്വദോഷജഃ| യസ്മിന് ശൌഷിരേ ഏവമപി ഭവതി, സ മഹാശൌഷിര ഇതി ഗദാധരഃ||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പരിദരമാഹ– ദന്തമാംസാനീത്യാദി| ദന്തമാംസസ്യ പരിദാരണാത് പരിദരസഞ്ജ്ഞാ||൧൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പരിദരമാഹ– ദന്തേത്യാദി| യസ്മിന് മാംസാനി ശീര്യന്തേ, ഷ്ഠീവതി ചാപ്യസൃഗിതി രോഗീ ലോഹിതം ഥൂത്കരോതീത്യര്ഥഃ| സ വ്യാധിഃ പരിദരോ ജ്ഞേയഃ| കഥമ്ഭൂതഃ? പിത്താസൃക്കഫജഃ| ദന്തമാംസപരിദാരണാത്പരിദരസഞ്ജ്ഞാ||൧൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപകുശലക്ഷണമാഹ– വേഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| താഭ്യാമിതി ദാഹപാകാഭ്യാമ്| സോപകുശ ഇതി നിര്ദേശോऽസിദ്ധത്വാനിത്യത്വാത് സാധുഃ, തേന സ ഉപകുശ ഇത്യര്ഥഃ||൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉപകുശലക്ഷണമാഹ– വേഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| വേഷ്ടേഷു ദന്തവേഷ്ടനമാംസേഷു ദാഹഃ പാകശ്ച സ്യാത്| താഭ്യാമിതി ദാഹപാകാഭ്യാം ദന്താശ്ചലന്തി| ( അഘട്ടിതാ അചാലിതാഃ ശോണിതം സ്രവന്തി, മന്ദരുജഃ രക്തേ സ്രുതേ സതി, തേ തസ്യാധ്മായന്തേ മുഖം പൂതി ച ഭവതി|) താഭ്യാമിത്യത്ര ‘തേഭ്യ’ ഇതി പാഠേ, തേഭ്യോ ദന്തവേഷ്ടേഭ്യഃ| സോപകുശ ഇതി നിര്ദേശോऽസിദ്ധത്വാത്സാധുഃ, തേനോപകുശ ഇത്യര്ഥഃ||൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വൈദര്ഭലിങ്ഗമാഹ– ഘൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| സംരമ്ഭ ഇതി ശോഥഃ, വേദനാപാകൌ വാ||൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വൈദര്ഭലിങ്ഗമാഹ– ഘൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| ദന്തമൂലേഷു ദന്തമാംസേഷു ദന്തകാഷ്ഠാദിനാ| ഘൃഷ്ടേഷു സത്സു മഹാന് സംരമ്ഭോ ജായതേ, സംരമ്ഭ ഇതി ശോഫഃ വേദനാപാകൌ വാ, ദന്താശ്ച ചലാ ഭവന്തി, സ വ്യാധിരഭിഘാതജോ വൈദര്ഭാഖ്യഃ||൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഖലിവര്ധനലിങ്ഗമാഹ– മാരുതേനേത്യാദി| ജാതേ രുക് ച പ്രശാമ്യതീതി ഉത്ഥിതേ അധികേ ദന്തേ പ്രഭാവാദ്വേദനായാ അഭാവഃ||൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഖലിവര്ധനലിങ്ഗമാഹ– മാരുതേനേത്യാദി| മാരുതേന വായുനാ തീവ്രവേദനോऽധികോ ദന്തോ ജായതേ| രുക് പ്രശാമ്യതീതി ഉത്ഥിതേऽധികദന്തേ പ്രഭാവാദ്വേദനായാ അഭാവഃ| അസൌ വികാരഃ ഖലിവര്ധനസഞ്ജ്ഞഃ||൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കരാലലക്ഷണമാഹ– ശനൈരിത്യാദി| കരാലന് വിഷമാന്| കരാലസ്തു സുശ്രുതേऽനുക്തോऽധികഃ സങ്ഗ്രഹകാരേണ പഠിതഃ, തേന സുശ്രുതോക്തപഞ്ചദശസങ്ഖ്യാഹാനിഃ||൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കരാലലക്ഷണമാഹ– ശനൈഃശനൈരിത്യാദി| വായുര്ദന്തസമാശ്രിതഃ സന് ശനൈഃശനൈര്ദന്താന് കരാലന്വിഷമാന് വികടാന് കുരുതേ, സ വ്യാധിഃ കരാല ന സിദ്ധ്യതി| കരാലസ്തു സുശ്രുതേऽനുക്തോऽധികഃ സങ്ഗ്രഹകാരേണ പഠിതഃ, തേന ന സുശ്രുതോക്തപഞ്ചദശസങ്ഖ്യാഹാനിഃ||൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അധിമാംസകമാഹ– ഹാനവ്യ ഇത്യാദി| അധിമാംസക ഇതി സഞ്ജ്ഞായാം കന്| ഹാനവ്യ ഇതി ഹനുകുഹരേ| പശ്ചിമ ഇത്യവസാനജേ, അന്തജേ ഇതി യാവത്|൨൧|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അധിമാംസകമാഹ– ഹാനവ്യ ഇത്യാദി| ഹനുഭവേ, പശ്ചിമ ഇതി അവസാനജേ, അന്തജ ഇതി യാവത്|൨൧|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പഞ്ച ദന്തനാഡീരാഹ– ദന്തേത്യാദി| നാഡ്യഃ പഞ്ച ജ്ഞേയാ യഥേരിതാ ഇതി നാഡീനിദാനേ യഥോക്താ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഗന്തുനിമിത്താസ്തഥാ ദന്തമാംസഗതാ അപി നാഡ്യഃ| ഏതാശ്ച നാഡീവ്രണസമാനലക്ഷണാ അപി ശാലാക്യസിദ്ധാന്തേന സങ്ഖ്യാപൂരണായ ചികിത്സാഭേദാച്ച പുനരുക്താഃ||൨൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പഞ്ച ദന്തനാഡീരാഹ– നാഡ്യഃ പഞ്ച ജ്ഞേയാ യഥേരിതാ ഇതി നാഡീനിദാനേ യഥോക്താ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഗന്തുനിമിത്തജാഃ, തഥാ ദന്തമൂലഗതാ അപി നാഡ്യഃ| ഏതാശ്ച നാഡീവ്രണസമാനലക്ഷണാ അപി ശാലാക്യസിദ്ധാന്തേന സങ്ഖ്യാപൂരണായ ചികിത്സിതഭേദാച്ച പുനരുക്താഃ| താസാം മധ്യേ ത്രിലിങ്ഗാ നാഡീ അസാധ്യാ||൨൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദന്തഗതാനഷ്ടൌ പ്രാഹ– ദാലനമാഹ– ദീര്യമാണേഷ്വിത്യാദി| സദാഗതിനിമിത്തജ ഇതി സദാഗതിര്വായുഃ, തസ്മാന്നിമിത്താജ്ജാത ഇതി| സദാഗതിനിമിത്തത ഇതി വക്തവ്യേ സദാഗതിനിമിത്തജ ഇതി യത് കൃതം തദ്ബലവദ്ധേതുജന്യവാതകൃതത്വബോധനാര്ഥമിതി കാര്തികഃ, കേവലവാതജത്വഖ്യാപനാര്ഥമിത്യന്യേ ||൨൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തഗതാനഷ്ടൌ പ്രാഹ, തത്ര ദാലനമാഹ– ദീര്യമാണേഷ്വിത്യാദി| ദന്തേഷു ദീര്യമാണേഷ്വിവ ദാല്യമാനേഷ്വിവ ഭൃശം രുജാ ഭവതി, സ ദാലനോ നാമ വ്യാധിഃ| കഥമ്ഭൂതഃ? സദാഗതിനിമിത്തജ ഇതി സദാഗതിര്വായുഃ, തസ്മാന്നിമിത്താജ്ജാതഃ; സദാഗതിനിമിത്ത ഇതി വക്തവ്യേ സദാഗതിനിമിത്തജ ഇതി യത് കൃതം, തദ്ബലവദ്ധേതുജവാതകൃതത്വബോധനാര്ഥമിതി കാര്തികഃ, കേവലവാതജത്വഖ്യാപനാര്ഥമിത്യന്യേ| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ||൨൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്രിമിദന്തകമാഹ– കൃഷ്ണച്ഛിദ്ര ഇത്യാദി| കൃഷ്ണച്ഛിദ്ര ഇതി ദുഷ്ടരക്തജക്രിമികൃതശോഥപാകദ്വാരേണ കൃഷ്ണച്ഛിദ്ര ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘കൃഷ്ണശ്ചിത്ര’ ഇതി പഠന്തി; ചിത്ര ഇതി ചിത്രവാന്, അര്ശആദിത്വാദച്| സ്രാവീതി ദന്തമൂലേഷു സ്രാവോ ബോദ്ധവ്യഃ, ദന്താനാം നീരസത്വേന സ്രാവാഭാവാത്| അനിമിത്തരുജ ഇതി അവഘട്ടനാദിനിമിത്തം വിനൈവ മഹാരുജത്വേന രുജാവാനിതി കാര്തികഃ||൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കൃമിദന്തകമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| കൃഷ്ണഃ കൃഷ്ണദന്തകഃ, ഛിദ്ര ഇതി ഛിദ്രവാന്, അര്ശആദിത്വാദച്| കൃമികൃതച്ഛിദ്രത്വാത്സച്ഛിദ്രദന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ചലശ്ചലദന്തഃ| സ്രാവീ തു ദന്തമൂലേഷു സ്രാവോ ബോദ്ധവ്യഃ, ദന്താനാം നീരസത്വേന സ്രാവാഭാവാത്| സസംരമ്ഭഃ സശ്വയഥുഃ| അനിമിത്തരുജ ഇതി അവഘട്ടനാദിനിമിത്തം വിനൈവ മഹാരുജത്വേന രുജാവാനിതി, സ തഥാവിധോ വാതാത്കൃമിദന്തകോ ജ്ഞേയഃ||൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഭഞ്ജനകലക്ഷണമാഹ– വക്ത്രമിത്യാദി| വക്ത്രം വക്രമിതി ദന്തഭങ്ഗകാരിണാ ദോഷേണ വക്ത്രസ്യാപി വക്രത്വമ്||൨൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തഭഞ്ജനലക്ഷണമാഹ– വക്ത്രമിത്യാദി| യസ്മിന് രോഗേ ദന്തഭങ്ഗകാരിണാ ദോഷേണ വക്ത്രസ്യാപി വക്രത്വം ഭവേത് ദന്തഭങ്ഗശ്ച ഭവേത്| ജായതേ ഇത്യത്ര ‘തീവ്രരുക്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| സ വ്യാധിര്ഭഞ്ജനക ഇതി ഖ്യാതഃ| കഥമ്ഭൂതഃ? കഫവാതകൃതഃ| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ||൨൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദന്തഹര്ഷലക്ഷണമാഹ– ശീതേത്യാദി| “ശീതമുഷ്ണം ച ദശനാഃ സഹന്തേ സ്പര്ശനം ന ച| യസ്യ തം ദന്തഹര്ഷം തു വ്യാധിം വിദ്യാത് സമീരണാത്||” (സു. നി. അ. ൧൬) ഇതി ശ്ലോകാന്തരം കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ദന്തഹര്ഷസ്യ വാതജത്വേऽപി ഉഷ്ണാസഹത്വം വ്യാധിപ്രഭാവാത്, കഫരക്താവൃതത്വാദ്വാ ബോദ്ധവ്യമ്||൨൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തഹര്ഷമാഹ– ശീതേത്യാദി| യസ്യ ദ്വിജാ ദന്താഃ ശീതസ്യ ഭക്ഷ്യസ്യ പ്രവാതസ്യ പ്രചണ്ഡവാതസ്യാമ്ലസ്യാസഹാ അക്ഷമാ ഭവന്തി, സ നാമതഃ പ്രസിദ്ധിതഃ കഫമാരുതകോപേന ദന്തഹര്ഷോ ജ്ഞേയഃ| ഭക്ഷ്യ ഇത്യത്ര “രൂക്ഷഃ” ഇതി പാഠാന്തരമ്||൨൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദന്തശര്കരാലക്ഷണമാഹ– മല ഇത്യാദി| ‘ശര്കരേവ ഖരസ്പര്ശാ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സാ ദന്താനാം ഗുണഹരീ’ ഇതി ക്വചിത് പഠ്യതേ, ദന്താനാം ഗുണസ്യ ശുക്ലത്വദൃഢത്വാദികസ്യ ഹരണശീലാ||൨൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദന്തശര്കരാലക്ഷണമാഹ– മല ഇത്യാദി| യോ ദന്തഗതോ മലഃ കഫമാരുതശോഷിതോ ഭവതി സാ ദന്തശര്കരാ| തഥാ ച വാഗ്ഭടഃ– “അധാവനാന്മലോ ദന്തേ കഫവാതേന ശോഷിതഃ| പൂതിഗന്ധഃ സ്ഥിരീഭൂതഃ ശര്കരാ സാऽപ്യുപേക്ഷിതാ||” ഇതി| ശര്കരേവ ഖരസ്പര്ശേത്യത്ര സ്ഥാനേ “സാ ദന്താനാം ഗുണഹരീ” ഇതി ക്വാപി പഠ്യതേ, ദന്താനാം ഗുണസ്യ ശുക്ലദൃഢത്വാദികസ്യ ഹരണശീലാ||൨൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കപാലികാലക്ഷണമാഹ– കപാലേഷ്വിത്യാദി| കപാലേഷ്വിവേതി മലസഹിതദന്താവയവേഷു കാഠിന്യാത് കപാലതുല്യേഷു; ദന്തമല ഏവ കഠിനേ കപാലപ്രായേ ദീര്യമാണേ സൈവ ശര്കരാ കപാലികാ| സദേതി ബാല്യാദൌ| അത്രാവകാശേ ഹനുമോക്ഷഃ സുശ്രുതേ ദന്തദേശസാമീപ്യാദ്ദന്തപീഡനാച്ച പഠിതഃ, സ ഇഹ സങ്ഗ്രഹകാരേണ മുഖ്യദന്തഗതത്വാഭാവാന്ന പഠിതഃ, പഠിതസ്തു ഹനുഗ്രഹസഞ്ജ്ഞയാ വാതവ്യാധൌ ഭോജവചനാത്| യദുക്തമ്– “വാതാഭിഘാതാജ്ജന്തോര്ഹി ഹനുസന്ധിര്വിമുച്യതേ| നിരസ്തജിഹ്വഃ കൃച്ഛ്രേണ ഭാഷിതം തത്ര ഗച്ഛതി|| സമ്യക് തമനിലവ്യാധിം ഹനുമോക്ഷം വിനിര്ദിശേത്|” ഇതി||൨൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കപാലികാലക്ഷണമാഹ– കപാലേഷ്വിത്യാദി| ദന്താനാം കപാലേഷു മലസഹിതദന്താവയവേഷു കാഠിന്യാത്കപാലതുല്യേഷു ദീര്യമാണേഷു സൈവ ശര്കരാ കപാലികാ ജ്ഞേയാ| ദന്തമൂലഃ സ ച കഠിനേ കപാലപ്രായേ ദീര്യമാണേ ഇതി ഡല്ലനഃ| സദേതി ബാല്യാദൌ| ദന്തവിനാശിനീ| “ദലന്തി ദന്തവല്കാനി യദാ ശര്കരയാ സഹ” ഇതി കേചിത്പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൨൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്യാവദന്തകമാഹ– യ ഇത്യാദി| യോ ദന്തോऽസൃഗ്വിമിശ്രേണ പിത്തേനാശേഷതോ ദഗ്ധഃ തഥാ ശ്യാവതാമഥവാ നീലതാം ഗതോ ഭവതി, സ ശ്യാവദന്തകോ ജ്ഞേയഃ| ശ്യാവദന്തക ഇതി സഞ്ജ്ഞായാം കന്| അസാധ്യോऽയം വ്യാധിഃ| അത്രാവകാശേ ഹനുമോക്ഷഃ സുശ്രുതേ ദന്തദേശസാമീപ്യാദ്ദന്തപീഡനാച്ച ദന്തരോഗഃ പഠിതഃ, സ ഇഹ സങ്ഗ്രഹകാരേണ മുഖ്യദന്തഗതത്വാഭാവാന്ന പഠിതഃ, പഠിതസ്തു സങ്ഗ്രഹേ ഹനുഗ്രഹസഞ്ജ്ഞയാ വാതവ്യാധൌ ഭോജവചനാത്| യദുക്തമ്– “വാതാ(ഭാരാ)ഭിഘാതാജ്ജന്തോര്ഹി ഹനുസന്ധിര്വിമുച്യതേ| നിരസ്തജിഹ്വഃ കൃച്ഛ്രേണ ഭാഷിതം തത്ര ഗച്ഛതി| സമ്യക് തമനിലവ്യാധിം ഹനുമോക്ഷം വിനിര്ദിശേത്||” ഇതി||൨൮-൨൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രതി ജിഹ്വാഗതാനാഹ– ജിഹ്വാऽനിലേനേത്യാദി| സ്ഫുടിതേതി മനാഗ്വിദീര്ണാ| പ്രസുപ്തേതി സുപ്തേവ, രസസ്യാനവബോധാത്| ശാകച്ഛദനപ്രകാശേതി ശാകതരുപത്രവത് കണ്ടകാചിതേത്യര്ഥഃ; ശാകോ മരുജദ്രുമഃ| പൈത്തികകണ്ടകലക്ഷണേ ദഹ്യതീതി ആത്മനേപദാനിത്യത്വാത് സാധു| അയം ച രോഗോ ജാഡീതി ഖ്യാതഃ||൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സമ്പ്രതി ജിഹ്വാഗതാന്നിര്ദിശതി| തത്ര വാതകണ്ടകാനാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| അനിലേന ജിഹ്വാ സ്ഫുടിതേതി മനാഗ്വിദീര്ണാ ഭവേത്, തഥാ സുപ്തേതി സുപ്തേവ രസസ്യാനവബോധാദചേതനേത്യര്ഥഃ| ശാകച്ഛദനപ്രകാശേതി ശാകതരുപത്രവത്കണ്ടകചിതേത്യര്ഥഃ| ശാകോ മരുജദ്രുമഃ| പൈത്തികകണ്ടകലക്ഷണമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| പിത്തേന ജിഹ്വാ പരിദഹ്യതേ| ദഹ്യതീതി ആത്മനേപദസ്യാനിത്യത്വാത് സാധുഃ| തഥാ സരക്തൈഃ കണ്ടകൈര്വ്യാപ്താ| അയം ച രോഗോ നാഡീതി ഖ്യാതഃ| ‘പിത്താത്സദാഹൈരുപചീയതേ തു ദീര്ഘൈരിതി പാഠാന്തരേ പിത്താജ്ജിഹ്വാ ഏവംവിധൈഃ കണ്ടകൈര്വ്യാപ്യതേ| കഫകണ്ടകാനാഹ– കഫേനേത്യാദി| കഫേന ദൂഷിതാ ജിഹ്വാ ഗുര്വീ ബഹുലാ സ്ഥൂലാ ശാല്മലികണ്ടകാഭൈര്മാംസോച്ഛ്രയൈര്മാംസാങ്കുരൈശ്ചിതാ വ്യാപ്താ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ||൩൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അലാസമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| പ്രഗാഢ ഇതി പ്രകര്ഷേണ ഗാഢോ ദാരുണ ഇത്യര്ഥഃ| തേന ‘ജിഹ്വാഗതേഷ്വലാസസ്തു’ ഇത്യാദിനാ അലാസസ്യാസാധ്യതോക്താ സൂച്യതേ| കഫരക്തമൂര്തിരിതി കഫരക്താഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം ലബ്ധമൂര്തിഃ| കഫരക്തജ ഇത്യര്ഥഃ| ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേന വായുരപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ, ഭൃശപാകേന പിത്തമ്, അതസ്ത്രിദോഷജോ ജ്ഞേയഃ; അത ഏവാസ്യാനുപക്രമേണാസാധ്യത്വം, കഫരക്തയോസ്തു പ്രാധാന്യേനാഭിധാനമ്| ‘അധോഗതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ജിഹ്വായാ അധോഗതഃ||൩൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അലാസമാഹ– ജിഹ്വാതല ഇത്യാദി| യോ ജിഹ്വാതലേ ശ്വയഥുഃ, സോऽലാസനാമാ വികാരഃ, സ തു ശോഫഃ പ്രവൃദ്ധോ ജിഹ്വാം സ്തമ്ഭയതി, ജിഹ്വാ മൂലേ ഭൃശം പാകം പ്രാപ്നോതി| പ്രഗാഢ ഇതി പ്രകര്ഷേണ ഗാഢോ ദാരുണ ഇത്യര്ഥഃ| തേന ജിഹ്വാഗതേഷ്വലാസസ്ത്വിത്യാദിനാ അലാസസ്യാസാധ്യതോക്താ സൂച്യതേ| കഫരക്താഭ്യാം ലബ്ധമൂര്തിഃ കഫരക്തജ ഇത്യര്ഥഃ, ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേന തു വായുരപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ, ഭൃശം പാകേന പിത്തമ്, അതസ്ത്രിദോഷജോऽയമ്, അത ഏവാസ്യാനുപക്രമേണാസാധ്യത്വം, കഫരക്തയോസ്തു പ്രാധാന്യേനാഭിധാനമ്| ‘അധോഗതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ജിഹ്വായാ അധോഗതഃ||൩൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപജിഹ്വികാമാഹ– ജിഹ്വാഗ്രരൂപ ഇത്യാദി| സചോഷ ഇതി ചോഷഃ സാക്ഷാദഗ്നിസമ്ബന്ധേനേവോപതാപഃ, ചോഷശ്ചാത്ര രക്തയോനിനാ പിത്തേന||൩൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉപജിഹ്വികാമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ഉന്നമ്യ ഊര്ധ്വീകൃത്യ, ഏതേന ജിഹ്വായാ അധോ ഭവതീത്യുക്തം, ജിഹ്വാഗ്രരൂപഃ ജിഹ്വാഗ്രസന്നിഭഃ, കഫരക്തമൂലഃ കഫരക്തകാരണമ്| സചോഷ ഇതി ചോഷഃ സാക്ഷാദഗ്നിസമ്ബന്ധേനോപതാപഃ, ചോഷശ്ചാത്ര രക്തയോനിനാ പിത്തേന, ഭിഷഗ്ഭിഃ സാ ഉപജിഹ്വികാ പഠിതാ||൩൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താലുഗതാനാഹ| കണ്ഠശുണ്ഡീമാഹ– ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാമിത്യാദി| ധ്മാതബസ്തിപ്രകാശ ഇതി വായുപൂരിതചര്മപുടതുല്യഃ||൩൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താലുഗതാനാഹ| തത്ര ഗലശുണ്ഡികാമാഹ– ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മരക്താഭ്യാം താലുമൂലേ പ്രവൃദ്ധസ്തഥാ ദീര്ഘഃ പ്രലമ്ബഃ ശോഫഃ കണ്ഠശുണ്ഡീതി ഗലശുണ്ഡീതി നാമ്നാऽയം വ്യാധിഃ പഠിതഃ| ധ്മാതബസ്തിപ്രകാശ ഇതി വായുപൂരിതചര്മപുടകതുല്യഃ||൩൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തുണ്ഡികേരീലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| പ്രാഗുക്താഭ്യാമിതി ശ്ലേഷ്മാസൃഗ്ഭ്യാമ്| തുണ്ഡികേരീ വനകാര്പാസീഫലം, തത്തുല്യശോഥതയാ തുണ്ഡികേരീ| തോദദാഹാഭ്യാമിഹ വാതപിത്താനുബന്ധോ ജ്ഞേയഃ|൩൪|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തുണ്ഡികേരീലക്ഷണമാഹ– ശോഫ ഇത്യാദി| പ്രാഗുക്താഭ്യാമിതി കഫാസൃഗ്ഭ്യാം, തുണ്ഡികേരീ വനകാര്പാസീഫലം, തത്തുല്യശോഫതയാ തുണ്ഡികേരീ| തോദദാഹാഭ്യാമത്ര വാതപിത്താനുബന്ധോऽസ്തി|൩൪|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അധ്രുഷലക്ഷണമാഹ– മൃദുരിത്യാദി| ശോണിതോത്ഥ ഇതി രക്തസമുത്ഥഃ||൩൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അധ്രുഷലക്ഷണമാഹ– മൃദുഃ ശോഥ ഇത്യാദി| സ്തബ്ധാദിലക്ഷണഃ ശോഥഃ അധ്രുഷോ ജ്ഞേയഃ| അധ്രുഷ ഇതി ഛന്ദോനുരോധാത്| ലോഹിതോത്ഥ ഇതി രക്തസമുത്ഥഃ||൩൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കച്ഛപലക്ഷണമാഹ– കൂര്മോന്നത ഇത്യാദി| അവേദന ഇത്യല്പവേദനഃ| അശീഘ്രജന്മേതി ചിരജഃ|൩൫|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കച്ഛപലക്ഷണമാഹ– കൂര്മേത്യാദി| കൂര്മോത്സന്നഃ കൂര്മവദുന്നതഃ, അവേദന ഇത്യവ്യഥഃ, അശീഘ്രജന്മേതി ചിരജഃ മന്ദാനുസാരീത്യര്ഥഃ, അരക്തഃ പാണ്ഡുരഃ|൩൫|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താല്വര്ബുദമാഹ– പദ്മാകാരമിത്യാദി| പദ്മാകാരമിതി പദ്മകര്ണികാകാരമ്| തഥാച ഭോജഃ– “ഉപര്യേവ ഭവേന്നദ്ധോ യഥാ പദ്മസ്യ കര്ണികാ| പാര്ശ്വതശ്ചാങ്കുരൈര്ദീര്ഘൈര്നാസാ ചാപ്യവസീദതി|| ശ്ലേഷ്മരക്തസമുത്ഥാനം തത്താല്വര്ബുദസഞ്ജ്ഞിതമ്||” ഇതി| രക്തജത്വാല്ലോഹിതമ്| പ്രോക്തലിങ്ഗമിതി പൂര്വോക്തരക്താര്ബുദതുല്യലിങ്ഗമിത്യര്ഥഃ||൩൫||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താല്വര്ബുദമാഹ– പദ്മാകാരമിത്യാദി| താലുമധ്യേ ഉക്തലിങ്ഗം ശോഫം രക്താര്ബുദം വിദ്യാത്| കഥമ്ഭൂതം? പദ്മാകാരം പദ്മകര്ണികാകാരമ്| തഥാ ച ഭോജഃ– “ഉപര്യേവ ഭവേന്മധ്യേ യഥാ പദ്മസ്യ കര്ണികാ| പാര്ശ്വതശ്ചാങ്കുരൈര്ദീര്ഘൈര്നാസാ ചാപ്യവസീദതി|| ശ്ലേഷ്മരക്തസമുത്ഥാനം താലുന്യര്ബുദസഞ്ജ്ഞിതമ്|” ഇതി| പ്രോക്തലിങ്ഗമിതി പൂര്വോക്തരക്താര്ബുദസ്യ തുല്യലിങ്ഗമ്| രക്തജത്വാല്ലോഹിതമ്| അസാധ്യോऽയമ്| മാംസസങ്ഘാതമാഹ– ദുഷ്ടമിത്യാദി| അത്ര കേചിത് “ദുഷ്ടം മാംസം ശ്ലേഷ്മണാ നീരുജം വാ താല്വന്തഃസ്ഥമ്|” ഇതി പഠന്തി||൩൫||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പുപ്പുടമാഹ– നീരുഗിത്യാദി| പുപ്പുടസ്താലുദേശേ ഇതി താലുപുപ്പുടഃ| താലുശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| “താലുശോഷസ്തു പിത്താത്” ഇതി കേചിത് പഠന്തി, പിത്തസ്യാപി ശോഷകത്വാത്| കേചിത്തു വക്ഷ്യമാണം “പിത്തം കുര്യാത്” ഇതി പദമത്രാപി സമ്ബധ്യ ശ്വാസശ്ചോഗ്ര ഇതി ചകാരം ഭിന്നക്രമേണ യോജയിത്വാ വിഭക്തിവിപരിണാമം ച കൃത്വാ പിത്തം താലുശോഷം കുര്യാദിതി വ്യാചക്ഷതേ| കിന്ത്വയം ഭോജേऽപി വാതാദേവ പഠിതഃ| യദുക്തമ്– “താലുശോഷോ ഭവേദ്വാതാത്” ഇത്യാദി||൩൬-൩൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താലുപുപ്പുടമാഹ– നീരുഗിത്യാദി| സ്ഥായീ സ്ഥിരഃ, കോലമാത്രഃ കോലസമഃ ‘പുപ്പുട’ ഇതി താലുനി ദേശേ പുപ്പുടഃ താലുപുപ്പുടഃ, താലുശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| താലുശോഷമാഹ– ശോഷ ഇത്യാദി| താലുന്യത്യര്ഥം ശോഷഃ, തഥാ താലു ദീര്യതേ, തഥാ ഉഗ്രഃ ശ്വാസോ ഭവതി, സോऽനിലോത്ഥസ്താലുശോഷോ ജ്ഞേയഃ| താലുശോഷസ്തു പിത്താദിതി കേചിത്പഠന്തി, പിത്തസ്യാപി ശോഷകാരകത്വാത്; കിന്ത്വയം ഭോജേऽപി വാതാദേവ പഠിതഃ| തദുക്തമ്– “താലുശോഷോ ഭവേദ്വാതാദ്ബാധിര്യം ക്ഷ്വേഡസംയുതമ്” ഇതി| വാഗ്ഭടേന തു വാതപിത്താഭ്യാം താലുശോഷഃ പഠിതഃ| തഥാഹി– “വാതപിത്തജ്വരായാസൈസ്താലുശോഷസ്തദാഹ്വയഃ” ഇതി| താലുപാകമാഹ– പിത്തമിത്യാദി| സുഗമമ്||൩൬-൩൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കണ്ഠഗതാസ്തു രോഹിണ്യാദയഃ സപ്തദശോച്യന്തേ, തത്ര പഞ്ചാനാം രോഹിണീനാം സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഗലേऽനില ഇത്യാദി| സര്വരോഹിണ്യഃ സന്നിപാതജാഃ, ഉത്കര്ഷാദ്വാതജാദിവ്യപദേശഃ| അന്യേ തു “പൃഥക് സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതം” ഇതി പഠിത്വാ സുശ്രുതേ ഏകദോഷജത്വമപ്യാഹുഃ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ വാതപിത്തകഫാ രക്തമേകശഃ സര്വശോऽപി വാ| കണ്ഠം യദാ നിഷേവന്തേ” ഇത്യാദി| നിഹന്ത്യസൂനിത്യനേന യദ്യപി സാമാന്യേനാസാധ്യത്വമുക്തം തഥാऽപി സപ്താഹാദിനാ പൃഥഗ്ദോഷത്രയജാനാമനുപക്രമേണാസാധ്യത്വമ്, ഏവം രക്തജായാ അപി; സന്നിപാതജായാസ്തു ജന്മനൈവാസാധ്യത്വമ്| തദുക്തം ഭോജേന– “താലുഃ ശുഷ്യതി കണ്ഠശ്ച വാതേനായാമ്യതേ യദാ| കണ്ഠേऽസ്യാന്നം പ്രസജ്യേത സപ്താഹാത് സ ജഹാത്യസൂന്|| ഉഷ്യതേ ചുഷ്യതേ പിത്താത് ധൂപ്യതേ പരിദഹ്യതേ| അങ്ഗാരൈരിവ ജഹ്യാത് സ പ്രാണാനാശു ചതുര്ദിനാത്||” ഇതി| “കഫാദന്തര്ബഹിഃ ശോഥഃ ശ്വാസഃ കണ്ഠശ്ച ബാധ്യതേ| യസ്യ സോऽസൂന് ത്യജേദ്രോഗീ ത്ര്യഹാദ്രോഹിണിപീഡിതഃ|| ലക്ഷണം പിത്തരോഹിണ്യാ തുല്യം ശോണിതജന്മനഃ| സര്വദോഷകൃതാ യാ തു സര്വലിങ്ഗസമന്വിതാ|| അസാധ്യാം താം വിജാനീയാദ്രോഹിണീം സന്നിപാതജാമ്| ഏഷാ സദ്യോ മാരയതി തിസ്ര ആദ്യാഃ ക്രിയാം വിനാ||” ഇതി ക്വചിത്| ഭോജേ “അന്യാ സദ്യോ മാരയതി” ഇതി പാഠഃ, തദാ രക്തജായാമപ്യസാധ്യത്വമായാതി; കിന്ത്വിയം സാധ്യൈവ, യദുക്തമ്– “ലേഖ്യാശ്ചതസ്രോ രോഹിണ്യഃ” (സു. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി| തഥാ– “സാധ്യാനാം രോഹിണീനാം തു ഹിതം ശോണിതമോക്ഷണമ്|” (സു. ചി. അ. ൨൨) ഇത്യനേന രക്തജായാ അപി ചികിത്സോക്താ| കിഞ്ച ഗലഗതേഷ്വേകൈവ രോഹിണീ സന്നിപാതജാ “രോഹിണീ ഗലേ” ഇത്യനേനാസാധ്യോക്താ| ഭോജേ തു “തിസ്ര ആദ്യാഃ ക്രിയാം വിനാ” ഇത്യഭിധാനം ത്രിദോഷജത്വേന പ്രാധാന്യമഭിപ്രേത്യ, ഖരനാദേऽപി സന്നിപാതജായാ ഏവ സദ്യോമാരകത്വമുക്തമ്| യദാഹ– “സദ്യസ്ത്രിദോഷജാ ഹന്തി ത്ര്യഹാച്ഛ്ലേഷ്മസമുദ്ഭവാ| പഞ്ചാഹാത് പിത്തസമ്ഭൂതാ, സപ്താഹാത് പവനോത്ഥിതാ||” ഇതി||൩൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കണ്ഠഗതാസ്തു രോഹിണ്യാദയഃ സപ്തദശോച്യന്തേ, തത്ര പഞ്ചാനാം രോഹിണീനാം സാമാന്യേന സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഗല ഇത്യാദി| ഗലേऽനിലോ വൃദ്ധഃ, തഥാ പിത്തകഫൌ മൂര്ഛിതൌ വിദഗ്ധൌ, മാംസം പ്രദൂഷ്യ തഥാ ശോണിതം പ്രദൂഷ്യ , ഗലോപസംരോധകരൈരങ്കുരൈരസൂന്നിഹന്തി, അയം വ്യാധിഃ രോഹിണീസഞ്ജ്ഞോ ജ്ഞേയഃ| സര്വാ രോഹിണ്യഃ സന്നിപാതജാഃ, ഉത്കര്ഷാത്തു വാതജാദിവ്യപദേശഃ| അസ്മിന് പാഠേ തു സങ്ഖ്യാ വാതപിത്തകഫസമ്ബന്ധിക്രിയാപദം ച ന വിദ്യതേ| തസ്മാദന്യേ “ഗലേऽനിലഃ പിത്തകഫൌ ച മൂര്ഛിതൌ പൃഥക്സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതമ്| പ്രദൂഷ്യ മാംസം ഗലരോധിനോऽങ്കുരാന്സൃജന്തി യാന് സാऽസുഹരാ തു രോഹിണീ||” ഇതി പഠിത്വാ സുശ്രുതേ ഏകദോഷജത്വമിത്യാഹുഃ| പൃഥഗിതി തിസ്രഃ, സമസ്താദേകാ, ഏകാ ശോണിതാത്, ഏവം പഞ്ച രോഹിണ്യഃ| അസുഹരാഃ പ്രാണഹരാഃ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “വാതപിത്തകഫാ രക്തമേകശഃ സര്വശോऽപി വാ| കണ്ഠം യദാ നിഷേവന്തേ പ്രദൂഷ്യ ചോര്ധ്വമാഗതാഃ|| അങ്കുരാഞ്ജനയന്ത്യാശു ജിഹ്വാമൂലേ സമന്തതഃ| രോഹിണീം താം വിജാനീയാദാഹുഃ പഞ്ചവിധാം തു താമ്||” ഇതി||൩൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതജാദിഭേദേന രോഹിണീലക്ഷണമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാസമന്താദിതി ജിഹ്വായാഃ സര്വത ഇത്യര്ഥഃ| വാതാത്മകോപദ്രവഗാഢയുക്തേതി വാതാത്മകാ ഉപദ്രവാഃ കമ്പവിനാമസ്തമ്ഭാദയസ്തൈരതിശയമനുഗതാഃ| ത്രിദോഷജായാമനിവാര്യവീര്യേതി ക്രിയയാऽപി ന നിവാര്യം വീര്യമസ്യാഃ, സദ്യോമാരകത്വാദിത്യര്ഥഃ| ത്രിതയോത്ഥിതേതി ദോഷത്രയോത്ഥിതാ| പിത്തലിങ്ഗാതിദേശസ്യാവ്യവഹിതത്വപ്രതീത്യര്ഥം പിത്തരോഹിണ്യനന്തരം രക്തജായാ വക്തുമുചിതായാഃ ശേഷേऽഭിധാനമിതരരോഹിണ്യപേക്ഷയാ സുഖസാധ്യത്വഖ്യാപനാര്ഥമിതി കേചിത്||൩൯-൪൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികരോഹിണീലക്ഷണമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| യേ മാംസാങ്കുരാ ജിഹ്വാസമന്താദ്ഭവന്തി തേ ഭൃശവേദനാഃ, തഥാ കണ്ഠനിരോധനാഃ, സാ വാതകൃതാ രോഹിണീ പ്രദിഷ്ടാ| ജിഹ്വാസമന്താദിതി ജിഹ്വായാഃ സര്വത്രേത്യര്ഥഃ| വാതാത്മകോപദ്രവഗാഢയുക്തേത്യാദി വാതാത്മകാ യേ ഉപദ്രവാഃ കമ്പവിനാമസ്തമ്ഭാദയഃ തൈരതിശയമനുഗതാഃ| പിത്തജാമാഹ– ക്ഷിപ്രോദ്ഗമേത്യാദി| സുഗമമ്| ത്രിദോഷജാമാഹ– ഗമ്ഭീരേത്യാദി| ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ദോഷത്രയലിങ്ഗയുക്താ, ത്രിതയോത്ഥിതേതി ദോഷത്രയോത്ഥിതാ| രക്തജാമാഹ– സ്ഫോടൈരിത്യാദി| സുഗമമ്||൩൯-൪൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കണ്ഠശാലൂകലക്ഷണമാഹ– കോലേത്യാദി| കണ്ടകശൂകഭൂത ഇതി കണ്ടകവത് ശൂകവച്ച വേദനാജനകഃ, ഭൂതശബ്ദഃ ഉപമാനാര്ഥേ; കിംവാ കണ്ടകോപലക്ഷിതഃ ശൂകോ ജലശൂകഃ, സ ഇവ ഭൂതോ ജാതഃ| കഠിനഗുഡകതയാ ശാലൂകസമത്വേന കണ്ഠശാലൂകമ്| ശാലൂകം ജലോത്പലകന്ദമ്||൪൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കണ്ഠശാലൂകലക്ഷണമാഹ– കോലേത്യാദി| കണ്ടകശൂകഭൂത ഇതി കണ്ടകവത്കശ്ചിച്ഛൂകവച്ച വേദനാജനകഃ, ഭൂതശബ്ദ ഉപമാനേ; കിംവാ– കണ്ടകോപലക്ഷിതഃ ശൂകോ ജലശൂകഃ, സ ഇവ ഭൂതോ ജാതഃ, കഠിനഗുഡകതയാ പിശിതാങ്കുരചിതത്വാത്| ശാലൂകം ജലോത്പലകന്ദമ്||൪൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അധിജിഹ്വികാമാഹ– ജിഹ്വാഗ്രരൂപ ഇത്യാദി| ജിഹ്വോപരിഷ്ടാദിത്യനേന ജിഹ്വാതലജാതാമുപജിഹ്വാം വ്യാവര്തയതി| അപി രക്തമിശ്രാദിതി ന കേവലാത് കഫാദ്ഭവതി, കിന്തു രക്തമിശ്രാദേവ കഫാദിത്യര്ഥഃ| അപ്യവധാരണേ| ആഗതപാകത്വേന പിത്തമപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൪൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അധിജിഹ്വികാമാഹ– ജിഹ്വാഗ്രേത്യാദി| ജിഹ്വോപരിഷ്ടാദിത്യനേന ജിഹ്വാതലജാതാമുപജിഹ്വാം വ്യാവര്തയതി, ജിഹ്വോപരിഷ്ടാദിത്യത്ര ‘ജിഹ്വാപ്രബന്ധോപരി’ ഇതി പാഠാന്തരേ, ജിഹ്വാപ്രബന്ധസ്യോപരി ജിഹ്വാമൂലസ്യോപരിഷ്ടാദിത്യര്ഥഃ| അപി രക്തമിശ്രാദിതി| ന കേവലാത് കഫാത് ഭവതി, കിന്തു രക്തമിശ്രാദേവ കഫാദിത്യര്ഥഃ| അപ്യവധാരണേ| ആഗതപാകത്വേന പിത്തമപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൪൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വലയമാഹ– ബലാശ ഏവേത്യാദി| ബലാശഃ കഫഃ| അന്നഗതിമിതി അന്നസ്യ ഗതിര്യേന സ്രോതസാ സോऽന്നഗതിഃ അന്നവഹമാര്ഗഃ, അന്നസ്യ പ്രവേശോ വാ| കഫജോऽപ്യയം പ്രഭാവാദസാധ്യഃ||൪൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വലയമാഹ– വലാശ ഇത്യാദി| ബലാശഃ കഫഃ| അന്നഗതിമിതി അന്നസ്യ ഗതിര്യേന സ്രോതസാ സോऽന്നഗതിരന്നവഹസ്രോതഃ അന്നപ്രവേശോ വാ, തം നിവാര്യ ആയതമുന്നതം ശോഫം കരോതി, ബുധാസ്തം സര്വഥാ അപ്രതിവാര്യവീര്യം വിവര്ജനീയം വലയാഖ്യം വ്യാധിം വദന്തി| കഫജോऽപ്യയം സ്ഥാനപ്രഭാവാത് സ്വഭാവാച്ചാസാധ്യഃ||൪൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ബലാശലിങ്ഗമാഹ– ഗല ഇത്യാദി| മര്മച്ഛിദമിതി പ്രാണായതനഹൃദയമര്മച്ഛിദമ്||൪൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ബലാശലിങ്ഗമാഹ– ഗലേ ഇത്യാദി| പ്രവൃദ്ധൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശ്വാസരുജാഭ്യാമുപപത്രം സഹിതം ശോഫം കുരുതഃ, നിപുണാ ധീമന്തഃ ഏനം വികാരം ബലാശസഞ്ജ്ഞമാഹുഃ| കഥമ്ഭൂതം? മര്മച്ഛിദമിതി, പ്രാണായതനഹൃദയമര്മച്ഛിദമ്||൪൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഏകവൃന്ദമാഹ– വൃത്തോന്നത ഇത്യാദി| അന്തഃശ്വയഥുരിതി ഗലസ്യാന്തര്മധ്യേ| സദാഹ ഇതി മന്ദദാഹഃ, സഹശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ| അപാക്യമൃദുരിതി അപാകീ ഈഷത്പാകീ, അമൃദുരീഷന്മൃദുഃ; അന്യേ ‘ അപാകമൃദുഃ’ ഇതി പഠന്തി, അപാകശ്ചാസൌ മൃദുശ്ചേതി അപാകമൃദുഃ| ബലാശക്ഷതജപ്രസൂത ഇതി കഫരക്തഭവ ഇത്യര്ഥഃ||൪൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഏകവൃന്ദമാഹ– വൃത്തേത്യാദി| സദാഹഃ മന്ദദാഹഃ, സഹശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ അപാകീ ഈഷത്പാകീ, അമൃദുരീഷന്മൃദുഃ| അന്യേ ‘അപാകമൃദുഃ’ ഇതി പഠന്തി, അപാകശ്ചാസൌ മൃദുശ്ചേതി അപാകമൃദുഃ| ബലാശക്ഷതജപ്രസൂത ഇതി കഫരക്തഭവഃ||൪൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വൃന്ദമാഹ– സമുന്നതമിത്യാദി| വൃന്ദമേവ പവനാനുവിദ്ധം സതോദം സ്യാത്| നനു, സപ്തദശ കണ്ഠഗതാ ഉക്താഃ; ഉക്തം ഹി– “സപ്തദശാമയാഃ കണ്ഠേ” ഇതി, വൃന്ദേന സഹാഷ്ടാദശ സ്യുഃ? ഉച്യതേ– ഏകവൃന്ദസ്യാവസ്ഥാവിശേഷ ഏവ വൃന്ദഃ, തുല്യസ്ഥാനാകൃതിതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ; യദ്യപ്യേകവൃന്ദഃ കഫരക്തജഃ, വൃന്ദസ്തു പിത്തരക്തജഃ പഠിതഃ, തഥാ വൃന്ദസ്യൈവ സതോദത്വേന വാതാത്മകത്വമുക്തം, തഥാऽപ്യേകവൃന്ദസ്യാവസ്ഥാവിശേഷത്വേന വൃന്ദഃ സങ്ഗച്ഛത ഏവ; യഥാ കാമലായാം തദ്ഭിന്നഹേതുലക്ഷണസ്യാപി ഹലീമകസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ, യഥാ വാതമദാത്യയേന ധ്വംസകവിക്ഷേപകയോരത്യന്താഭേദേऽപി സ ഏവ സ്യാന്ന പുനസ്തേന സങ്ഗ്രഹഃ; ഭോജേऽപ്യയമേകവൃന്ദജ ഏവ പഠിതഃ| യദാഹ– “ശ്ലേഷ്മരക്തസമുത്ഥാനമേകവൃന്ദം വിഭാവയേത്| തുല്യസ്ഥാനാകൃതിര്വൃന്ദോ വൃന്ദജോ രക്തപിത്തജഃ||” ഇതി| വൃന്ദജ ഇത്യേകവൃന്ദജഃ| ഗദാധരസ്തു കാരണഭേദാത് ധര്മഭേദാച്ച ഉത്പന്നത്വേന ചൈകകാര്യകാരണയോരഭേദപ്രസങ്ഗമഭിധായ വൃന്ദശബ്ദം ഛന്ദോऽനുരോധാദാദിലോപാദേകവൃന്ദ ഏവ വര്ണയതി, തഥാച സതി സമുന്നതമിത്യാദിനാ പിത്താനുബന്ധസഹിതബഹുലരക്തകൃതൈകവൃന്ദസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ, സതോദം പവനാത്മകം ചേത്യനേന ച വാതാനുബന്ധൈകവൃന്ദലക്ഷണമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| പരന്തു വൃന്ദജോ വൃന്ദ ഇതി ഭോജവചനേനാസങ്ഗതമിദം വ്യാഖ്യാനമ്||൪൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വൃന്ദമാഹ– സമുന്നതമിത്യാദി| നനു, സപ്തദശകണ്ഠഗതാ ഉക്താഃ, ഉക്തം ഹി– “സപ്തദശാമയാഃ കണ്ഠേ” ഇതി, വൃന്ദേന സഹാഷ്ടാദശ സ്യുഃ? ഉച്യതേ– ഏകവൃന്ദസ്യാവസ്ഥാവിശേഷ ഏവ വൃന്ദഃ, തുല്യസ്ഥാനകൃതിശ്ചാതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| ഭോജേऽപ്യയമേകവൃന്ദജ ഏവ പഠിതഃ| യദാഹ– “ശ്ലേഷ്മരക്തസമുത്ഥാനമേകവൃന്ദം വിഭാവയേത്| തുല്യസ്ഥാനാകൃതിര്വൃന്ദോ വൃന്ദജോ രക്തപിത്തജഃ||” ഇതി| വൃന്ദജേ ഇത്യേകവൃന്ദജ ഇതി||൪൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശതഘ്നീലക്ഷണമാഹ– വര്തിരിത്യാദി| അനേകരുഗിതി വാതപിത്തകഫജതോദദാഹകണ്ഡ്വാദിവേദനാന്വിതേത്യര്ഥഃ| ശതഘ്നിരൂപേതി അയഃകണ്ടകാച്ഛന്നാ മഹതീ ശിലാ ശതഘ്നീ, തത്തുല്യാ| പ്രാണഹരീത്യസാധ്യാ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “ശങ്കുനേവ ഗലേ വിദ്ധാ ശതഘ്ന്യേഷാ ന സിധ്യതി|” ഇതി||൪൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശതഘ്നീലക്ഷണമാഹ– വര്തിരിത്യാദി| അനേകരുഗിതി വാതപിത്തകഫജതോദദാഹകണ്ഡ്വാദിവേദനാന്വിതേത്യര്ഥഃ| ശതഘ്നിരൂപേതി ‘അയഃകണ്ടകസഞ്ഛന്നാ ശതഘ്നീ മഹതീ ശിലാ’ തത്തുല്യാ| പ്രാണഹരീത്യസാധ്യാ| ഭോജേऽപ്യുക്തമ് “വാതപിത്തകഫാ ദുഷ്ടാ മാംസാങ്കുരസമാചിതാമ്| മധ്യകണ്ടചയാം വര്തിം ജനയന്തി ഹ്യുപേക്ഷിതാഃ|| ശങ്കുനേവ ഗലേ വിദ്ധാ ശതഘ്ന്യേഷാ ന സിധ്യതി|” ഇതി||൪൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗലായുലക്ഷണമാഹ– ഗ്രന്ഥിരിത്യാദി| കഫരക്തമൂര്തിരിതി കഫരക്തജഃ| സക്തമിവേതി ലഗ്നമിവ| അശനം ഭുക്തമ്||൪൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗലായുലിങ്ഗമാഹ– ഗ്രന്ഥിരിത്യാദി| സക്തമിവേതി ലഗ്നമിവ, അശനം ഭോജനം, സംലക്ഷ്യതേ, സ ഗലായുസഞ്ജ്ഞോ വികാരഃ, സ ശസ്ത്രസാധ്യഃ||൪൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗലവിദ്രധിലിങ്ഗമാഹ– സര്വമിത്യാദി| തസ്യൈവ തുല്യഃ ഖലു സര്വജസ്യേതി പ്രാഗുക്തസ്യ വിദ്രധേഃ സന്നിപാതജസ്യ തുല്യ ഇത്യര്ഥഃ| സ ച സ്ഥാനപ്രഭാവേണ സന്നിപാതജ ഏവ, ചികിത്സാഭേദാര്ഥം ച പുനഃ പഠിതഃ||൫൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗലവിദ്രധിമാഹ– സര്വമിത്യാദി| തസ്യൈവേത്യാദിപ്രാഗുക്തവിദ്രധേഃ സന്നിപാതജസ്യ തുല്യ ഇത്യര്ഥഃ| അയം ച സ്ഥാനപ്രഭാവേണ സന്നിപാതജ ഏവ, ചികിത്സാഭേദാര്ഥം ച പുനഃ പഠിതഃ||൫൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗലൌഘലക്ഷണമാഹ– ശോഥ ഇത്യാദി| വായുഗതേര്നിഹന്തേതി അതിമഹത്ത്വാദുദാനവായുഗതിരോധക ഇത്യര്ഥഃ||൫൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗലൌഘലക്ഷണമാഹ– ശോഫ ഇത്യാദി| വായുഗതേര്നിഹന്തേത്യാദി| അതിമഹത്ത്വാദുദാനവായുഗതിരോധക ഇത്യര്ഥഃ||൫൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സ്വരഘ്നലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| താമ്യമാന ഇതി മൂര്ഛാം ഗച്ഛന്, അഥവാ തമഃ പശ്യന്| ശ്വസിതി പ്രസക്തമിതി നിരന്തരം ശ്വസിതി| ശുഷ്കവിമുക്തകണ്ഠ ഇതി ശുഷ്കോ നീരസോ വിമുക്തശ്ചാസ്വാധീനഃ കണ്ഠോ യസ്യ സ തഥാ| അസ്വാധീനതാ ച കിമപി ഗിലിതുമശക്യതയാ ബോദ്ധവ്യാ| അനിലായനേഷ്വിതി അനിലമാര്ഗേഷു കഫരുദ്ധേഷു സത്സു, വായുഗതസ്രോതസോര്ദ്വിത്വേऽപി ബഹുവചനം പ്രതാനബഹുത്വാത്| ശ്വസനാദിതി വാതാത്||൫൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്വരഘ്നലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| പ്രസക്തമിതി നിരന്തരം നിഃശ്വസിതി, ശുഷ്കവിമുക്തകണ്ഠ ഇതി ശുഷ്കോ നീരസോ വിമുക്തശ്ചാസ്വാധീനഃ കണ്ഠോ യസ്യ സ തഥാ, അസ്വാധീനതാ ച കിമപി ഗിലിതുമശക്യതയാ ബോദ്ധവ്യാ| കേഷു സത്സു? അനിലായനേഷ്വിതി അനിലമാര്ഗേഷു കഫോപദിഗ്ധേഷു കഫരുദ്ധേഷു സത്സു, വായുവഹസ്രോതസോര്ദ്വിത്വേऽപി ബഹുവചനം പ്രതാനബഹുത്വാത്| സ രോഗഃ ശ്വസനാത് വാതാത് സ്വരഘ്നോ ജ്ഞേയഃ||൫൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മാംസതാനലിങ്ഗമാഹ– പ്രതാനവാനിത്യാദി| പ്രതാനവാനിതി വിസ്താരവാന്| സുകഷ്ട ഇതി മഹാദുഃഖപ്രദായീ; ന തു കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ, പ്രാണപ്രണുദിതി വചനാത്; അഥവാ പാകതഃ കഷ്ടസാധ്യഃ, സമസ്തഗലോപരോധേ തു പ്രാണപ്രണുത്| ‘സ മാംസതാനഃ കഥിതോऽവലമ്ബീ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സ മാംസതാനേതി ബിഭര്തി സഞ്ജ്ഞാമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ മാംസതാനേത്യത്ര ഇതിശബ്ദേന പ്രാതിപദികാര്ഥസ്യോക്തത്വാദ്വിഭക്ത്യഭാവഃ| ‘ബിഭര്തി സഞ്ജ്ഞാമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘നിരുണദ്ധി ചേഷ്ടാമ്’ ഇതി കാര്തികഃ| അസ്മിന് വ്യാഖ്യാനേ ‘സ മാംസതാന’ ഇത്യസ്യാനന്തരം ‘ഖ്യാത’ ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൫൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മാംസതാനലിങ്ഗമാഹ– പ്രതാനേത്യാദി| പ്രതാനവാനിതി വിസ്താരവാന്, സുകഷ്ടഃ മഹാദുഃഖദായീ നതു കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ, പ്രാണപ്രണുദിതി വചനാത്; അഥവാ പാകതഃ കഷ്ടസാധ്യഃ, സമസ്തഗലോപരോധേ തു പ്രാണപ്രണുത്| അവലമ്ബീ ലമ്ബനശീലഃ||൫൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിദാരീലക്ഷണമാഹ– സദാഹതോദമിത്യാദി| വദന ഇതി സ്വരൂപപരമിദമ്, അന്തര്ഗല ഇത്യനേനൈവ വദനശബ്ദസ്യ ലബ്ധത്വാത്| പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ ഇതി സ പുരുഷോ യേന പാര്ശ്വേന വിശേഷാദ്ബാഹുല്യേന ശേതേ തസ്മിന്നേവ പാര്ശ്വേ വിദാരീ ഭവതീത്യര്ഥഃ| വിശേഷഗ്രഹണാദന്യസ്മിന് പാര്ശ്വേऽപി സമ്ഭവോऽസ്യാഃ| വിദാരീസഞ്ജ്ഞാ ച മാംസവിദാരണേന| ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “പിത്തേന ജാതോ വദനേ വികാരഃ പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ| സ്നായുപ്രതാനപ്രഭവോ വിശേഷാദ്ദാഹപ്രപാകപ്രചുരോ വിദാരീ||” ഇതി||൫൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിദാരീലക്ഷണമാഹ– സദാഹേത്യാദി| പൂതിവിശീര്ണമാംസം ദുര്ഗന്ധശടിതമാംസമ്| വദന ഇതി സ്വരൂപപരമിദം, അന്തര്ഗലമിത്യനേനൈവ വദനസമ്ബന്ധസ്യ ലബ്ധത്വാത്| പാര്ശ്വേ ഇത്യാദി സ പുരുഷോ യേന പാര്ശ്വേന വിശേഷാത് ബാഹുല്യേന ശേതേ തസ്മിന് പാര്ശ്വേ വിശേഷേണ ഭവതീത്യര്ഥഃ; വിശേഷഗ്രഹണാദന്യപാര്ശ്വേऽപി സമ്ഭവോऽസ്യാഃ| വിദാരീസഞ്ജ്ഞാ ച മാംസവിദാരണേന, ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “പിത്തേന ജാതോ വദനേ വികാരഃ പാര്ശ്വേ വിശേഷാത് സ തു യേന ശേതേ| സ്നായുപ്രതാനപ്രഭവോ വിശേഷാദ്ദാഹപ്രപാകപ്രചുരോ വിദാരീ||” ഇതി||൫൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സര്വസരാസ്ത്രയോऽഭിധീയന്തേ– സ്ഫോടൈരിത്യാദിനാ| മുഖഗതോഷ്ഠാദിസപ്തസ്ഥാനവ്യാപകതയാ സര്വസരത്വം ജ്ഞേയമ്| സ്ഫോടൈരിതി വദനമിതി ച ഉത്തരത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| ആചിതം വ്യാപ്തമ്| സര്വസരാ മുഖപാകാ ഉച്യന്തേ| കേചിദ്വിദേഹക്തരക്തജസര്വസരലക്ഷണം പഠന്തി| യഥാ– “രക്തേന പിത്തോദിത ഏവ ചാപി കൈശ്ചിത് പ്രദിഷ്ടോ മുഖപാകസഞ്ജ്ഞഃ|” ഇതി| അയം ച പൈത്തിക ഏവാന്തര്ഭൂത ഇതി നേഹ ദര്ശിത ഇതി||൫൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വസരാസ്ത്രയോऽഭിധീയന്തേ| തത്ര വാതജം സര്വസരമാഹ– സ്ഫോടൈരിത്യാദി| ആചിതം വ്യാപ്തമ്| മുഖദന്തൌഷ്ഠാദിസപ്തസ്ഥാനവ്യാപകതയാ തേഷാം സര്വസരത്വം ജ്ഞേയമ്| സ്ഫോടൈരിതി വദനമിതി ചോത്തരത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| പിത്തജം സര്വസരമാഹ– രക്തൈരിത്യാദി| സുഗമമ്| കഫജസര്വസരമാഹ– അവേദനൈരിത്യാദി| സുഗമമ്| സര്വസരാ മുഖപാകാ ഉച്യന്തേ| കേചിദ്വിദേഹക്തരക്തജസര്വസരലക്ഷണം പഠന്തി| തദ്യഥാ– “രക്തേന പിത്തോദിത ഏവ ചാപി കൈശ്ചിത്പ്രദിഷ്ടോ മുഖപാകസഞ്ജ്ഞഃ|” ഇതി| അയം ച പൈത്തികസര്വസരേ പ്രദിഷ്ട ഏവേതി നേഹ ദര്ശിതഃ||൫൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഓഷ്ഠപ്രകോപാദിഷ്വസാധ്യാനാഹ– ഓഷ്ഠപ്രകോപേ വര്ജ്യാഃ സ്യുരിത്യാദി| ത്രിലിങ്ഗഗതിശൌഷിരാവിതി ത്രിദോഷജനാഡീ ത്രിദോഷജശ്ച മഹാശൌഷിരോऽസാധ്യഃ| രോഹിണീ ഗല ഇതി ത്രിദോഷജാ രോഹിണീ||൫൬-൫൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യാനാഹ– ഓഷ്ഠേത്യാദി| ഓഷ്ഠജാസ്ത്രയഃ, ദന്തമൂലേ ദ്വൌ, ദന്തഭവേഷു ത്രയഃ, ജിഹ്വാഗതേഷ്വേകഃ, താലുന്യപ്യേക ഏവ, സ്വരഘ്നാദയോ നവ ഗലേ, സമുദായസങ്ഖ്യാ നവദശൈവേതി| ത്രിലിങ്ഗഗതിശൌഷിരാവിതി ത്രിദോഷജനാഡീ ത്രിദോഷജശ്ച മഹാശൌഷിരോऽസാധ്യഃ| ബലാശഃ സഹ ദാരിണേതി| വിദാര്യാ സഹ, ഛന്ദോऽനുരോധാദ്ദാരിണേതി നിര്ദേശഃ, രോഹിണീ ഗല ഇതി ത്രിദോഷജാ രോഹിണീ||൫൬-൫൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം മുഖരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം മുഖരോഗനിദാനമ്||൫൬||