੫੬. ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰੋਗਗਣਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ– ਆਨੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਦਨ੍ਤੇਸ੍ਵਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਯੋਸ਼੍ਚ ਮੂਲੇਸੁ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ| ਨਵ ਤਾਲੁਨਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਮਯਾਃ| ਕਣ੍ਠੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸਰ੍ਵਸਰਾ ਏਕਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚਤੁਃਪਰਾ||” ਇਤਿ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰੋਗਗਣਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮੁਖਰੋਗਾਰਮ੍ਭਃ– ਆਨੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਰੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ– “ਦਨ੍ਤੇਸ੍ਵਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਯੋਸ਼੍ਚ ਮੂਲੇਸੁ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ| ਨਵ ਤਾਲੁਨਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਮਯਾਃ|| ਕਣ੍ਠੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸਰ੍ਵਸਰਾ ਏਕਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚਤੁਃਪਰਾਃ||” ਇਤਿ||੧|

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਗਤਾਨਾਹ– ਵਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਵਿਦਾਰ੍ਯੇਤੇ| ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਵਦੀਰ੍ਣਤ੍ਵਚੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਗਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ– ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਸ਼ੌ ਸ਼ਾਕਪਤ੍ਰਸਦਸ਼ੌ, ਪਰੁਸੌ ਰੂਕ੍ਸੌ, ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਨਿਸ਼੍ਚਲੌ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨਿਲਵੇਦਨਾਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ “ਕਸ੍ਣੌ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤੌ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਵਿਦਾਰ੍ਯੇਤੇ, ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਵਤ ਇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਵਦੀਰ੍ਣਤ੍ਵਚੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਚੀਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰੁਜਾਭਿਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਤਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਭਿਃ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸਦਾਹਪਾਕਪਿਡਕਾਵਿਤਿ ਕਿਮਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਪੂਰ੍ਵੇਣੈਵ ਗਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਨੈਵਂ, ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਬਹੁਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵੋਸ੍ਠੌ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਦਾਹਪਾਕਾਨ੍ਵਿਤਪਿਡਕਾਚਿਤੌ ਵਾ ਭਵਤਃ; ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਅਨਤਿਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦਾਹਪਾਕਾਤਿਸ਼ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਡਕਾਨੁਵਾਦਃ||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਚੀਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰੁਜਾਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਕਤਰੁਜਾਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਕਤਰੁਜਾਚਿਤਾਭਿਃ, ਦਾਹਪਾਕਾਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਤੌ, ਤਤ੍ਕਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਦਾਹਪਾਕਪਿਡਕਾਵਿਤਿ? ਨੈਵਂ, ਦਾਹਪਾਕਾਤਿਸ਼ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਡਕਾਨੁਵਾਦ ਇਤਿ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਫਜਮਾਹ– ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤਿ ਓਸ੍ਠਸਮਾਨਵਰ੍ਣਾਭਿਃ| ਅਵੇਦਨੌ ਈਸਦ੍ਵੇਦਨੌ||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਓਸ੍ਠਸਮਾਨਵਰ੍ਣਾਭਿਃ, ਅਵੇਦਨੌ ਈਸਦ੍ਵੇਦਨੌ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕਦਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕਤਿਵਸ਼ਾਦੇਵਂ ਭਵਤਿ| ਅਨੇਕਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਵੇਦਨਾਨ੍ਵਿਤਬਹੁਪਿਡਕੌ, ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਨੇਕਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕਸ੍ਣਪੀਤਸ਼੍ਵੇਤਾਃ, ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਸਕਤ੍ਕਸ੍ਣਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਪਿਡਕਾਤੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕਤਿਵਸ਼ਾਦੇਵਂ ਭਵਤਿ| ਅਨੇਕਪਿਡਕਾਚਿਤਾਵਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਵੇਦਨਾਚਿਤਬਹੁਪਿਡਕੌ, ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਪਿਡਕਾਨ੍ਵਿਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਖਰ੍ਜੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਯਦਿ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਭੀਸ੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ‘ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਤੁਲ੍ਯਾਭਿਃ’ ਇਤ੍ਯੇਵੋਚ੍ਯੇਤ| ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਰਕ੍ਤਦੂਸਿਤੌ||੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਖਰ੍ਜੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਵਰ੍ਣਾਭਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਸਾਮ੍ਯਮ੍, ਨਤੁ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਤੁਲ੍ਯਾਭਿਰਿਤ੍ਯੇਵੋਚ੍ਯੇਤ| ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਰਕ੍ਤਦੂਸਿਤੌ||੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮਾਂਸਜਮਾਹ– ਗੁਰੂ ਸ੍ਥੂਲਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਮਯੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਭਯਤੋ ਮੁਖਾਦਿਤਿ ਮੁਖਵਿਵਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਭਯਭਾਗਯੋਃ, ਸਕ੍ਕਣੀਪ੍ਰਦੇਸ਼ਯੋਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਮੁਖਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ| ‘ਉਭਯਤੋਮੁਖਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਉਭਯਸਕ੍ਕਣੀਭਾਗੋ ਮੁਖਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਦ੍ਵਿਮੁਖਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਾਂਸਜਮਾਹ– ਗੁਰੁਸ੍ਥੂਲਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਵਿਵਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਭਯਭਾਗਯੋਃ ਸਕ੍ਕਿਣੀਪ੍ਰਦੇਸ਼ਯੋਰਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ‘ਉਭਯਤੋਮੁਖਾਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਮੁਖਾਃ ਜਨ੍ਤਵਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਵਿਤਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡੋ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰਿਤਨਸ੍ਵਚ੍ਛਭਾਗਃ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ੌ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ੌ| ਤਯੋਰਿਤਿ ਤਾਦਸ਼ਯੋਃ||੮||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡੋ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰਿਤਨਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਭਾਗਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ੌ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ੌ| ਤਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾਦਸ਼ਯੋਃ||੮||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਭਿਘਾਤਜਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਜਾਭਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਰਪ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ– “ਕ੍ਸਤਾਵਭਿਹਤੌ ਵਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਵੋਸ੍ਠੌ ਸਵੇਦਨੌ| ਭਵਤਃ ਸਪਰਿਸ੍ਰਾਵੌ ਕਫਰਕ੍ਤਪ੍ਰਦੂਸਿਤੌ||” ਇਤਿ| ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਘਾਤਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ, ਅਯਂ ਚਾਭਿਘਾਤਜਸ਼ੋਥਾਤ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਕਾਰਣਭੇਦੇਨ ਤਥਾ ਵਾਤਿਕੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾਦਪਿ ਕਫਰਕ੍ਤਰੂਪਹੇਤੁਭੇਦਯੋਗਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ||੯||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਭਿਘਾਤਜਮਾਹ– ਓਸ੍ਠਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯੇਤੇ ਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਖਣ੍ਡੀਕ੍ਰਿਯੇਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ– “ਕ੍ਸਤਾਵਭਿਹਤੌ ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤਾਵੋਸ੍ਠੌ ਸਵੇਦਨੌ| ਭਵਤਃ ਸਪਰਿਸ੍ਰਾਵੌ ਕਫਰਕ੍ਤਪ੍ਰਦੂਸਿਤੌ||” ਇਤਿ| ਵਾਤਜਃ ਕੇਵਲਃ ਸ੍ਵਕਾਰਣਕੁਪਿਤਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਵਾਯੁਰਭਿਘਾਤਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ; ਤਯੋਰਯਮੇਵ ਭੇਦਃ| ਏਵਮਸ੍ਟਾਵੋਸ੍ਠਗਤਾਃ||੯||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ| ਸ਼ੀਤਾਦਮਾਹ– ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਦਨ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮਾਂਸੇਭ੍ਯਃ| ਅਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾ| ‘ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ, ‘ਪਚ੍ਯਨ੍ਤ’ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– ‘ਸ੍ਵਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਚਨ੍ਤਿ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪਚਨ੍ਤਿ, ਪਾਕੋਸ੍ਮਦੂਸਿਤਸ਼ੋਣਿਤਸਞ੍ਚਰਣੇਨ||੧੦-੧੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ– ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯਃ ਦਨ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮਾਂਸੇਭ੍ਯਃ, ਅਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾ, ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੀਨਿ ਈਸਦਸਿਤਾਨਿ ਕ੍ਲੇਦਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਲਨ੍ਤਿ, ‘ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ ‘ਸ੍ਵਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਚਨ੍ਤਿ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਚ ਪਚਨ੍ਤਿ, ਪਾਕੋਸ੍ਮਦੂਸਿਤਸ਼ੋਣਿਤਸਂਵਰਣੇਨ| ਸ ਸ਼ੀਤਾਦੋ ਨਾਮ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ||੧੦-੧੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚ ਦਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਦਨ੍ਤਨਿਯਤਃ; ਕਫਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼ੌਸਿਰਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋਯਂ, ਰੁਜਾਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਾਤ੍||੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਾਨਿਯਤਃ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ, ਸ਼ੌਸਿਰਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋਯਂ ਰੁਜਾਲਾਲਾਭਾਵਾਤ੍||੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਮਾਹ– ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਪੂਯਰੁਧਿਰਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਦਨ੍ਤਮੂਲਾਨਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਪਚਨ੍ਤਿ ਚੇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਮਾਹ– ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ‘ਦਨ੍ਤਮੂਲਾਨਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਪਚਨ੍ਤਿ ਇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ||੧੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੌਸਿਰਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਮਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ||੧੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ੌਸਿਰਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪੀਡਾਵਾਨ੍ ਕਫਰਕ੍ਤੋਤ੍ਥੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਸ ਸ਼ੌਸਿਰੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਇਤਿ||੧੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਲੁ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੇਣ ਦਨ੍ਤਾ ਓਸ੍ਠੌ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚਾਯਂ ਮਾਰਕਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਸਦਾਹੋ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ਼ੋਥਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਤ੍| ਜਾਤਃ ਕਫਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍|| ਵਿਵਦ੍ਧਮਨਿਸ਼ਂ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਮਪਿ ਦਾਰਯੇਤ੍| ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍||” ਇਤਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੌਸਿਰੇ ਏਵਮਪਿ ਭਵਤਿ, ਸ ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ||੧੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ, ਤਾਲੁ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਚਕਾਰੇਣ ਦਨ੍ਤਾਵੋਸ੍ਠੌ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਯੇਤੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚਾਯਂ ਮਾਰਕਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਸਦਾਹੋ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ਼ੋਫਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਲਾਤ੍| ਜਾਤਃ ਕਫਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍|| ਵਿਵਦ੍ਧਮਨਿਸ਼ਂ ਦਨ੍ਤਾਸ੍ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਮਪਿ ਦਾਰਯਤ੍| ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍||” ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਜਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਜਃ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ੌਸਿਰੇ ਏਵਮਪਿ ਭਵਤਿ, ਸ ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ||੧੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਰਿਦਰਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਯ ਪਰਿਦਾਰਣਾਤ੍ ਪਰਿਦਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਰਿਦਰਮਾਹ– ਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਾਂਸਾਨਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਚਾਪ੍ਯਸਗਿਤਿ ਰੋਗੀ ਲੋਹਿਤਂ ਥੂਤ੍ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਰਿਦਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ? ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਕਫਜਃ| ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਪਰਿਦਾਰਣਾਤ੍ਪਰਿਦਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਪਕੁਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵੇਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਦਾਹਪਾਕਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਸੋਪਕੁਸ਼ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਧੁਃ, ਤੇਨ ਸ ਉਪਕੁਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਪਕੁਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵੇਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਸ੍ਟੇਸੁ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਨਮਾਂਸੇਸੁ ਦਾਹਃ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਦਾਹਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ| ( ਅਘਟ੍ਟਿਤਾ ਅਚਾਲਿਤਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ, ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਰਕ੍ਤੇ ਸ੍ਰੁਤੇ ਸਤਿ, ਤੇ ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ ਮੁਖਂ ਪੂਤਿ ਚ ਭਵਤਿ|) ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤੇਭ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ, ਤੇਭ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇਭ੍ਯਃ| ਸੋਪਕੁਸ਼ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਧੁਃ, ਤੇਨੋਪਕੁਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵੈਦਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਘਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਰਮ੍ਭ ਇਤਿ ਸ਼ੋਥਃ, ਵੇਦਨਾਪਾਕੌ ਵਾ||੧੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵੈਦਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਘਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇਸੁ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਾਦਿਨਾ| ਘਸ੍ਟੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਮਹਾਨ੍ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਜਾਯਤੇ, ਸਂਰਮ੍ਭ ਇਤਿ ਸ਼ੋਫਃ ਵੇਦਨਾਪਾਕੌ ਵਾ, ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਚਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰਭਿਘਾਤਜੋ ਵੈਦਰ੍ਭਾਖ੍ਯਃ||੧੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਖਲਿਵਰ੍ਧਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਮਾਰੁਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਉਤ੍ਥਿਤੇ ਅਧਿਕੇ ਦਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵੇਦਨਾਯਾ ਅਭਾਵਃ||੧੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਖਲਿਵਰ੍ਧਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਮਾਰੁਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਰੁਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨੋਧਿਕੋ ਦਨ੍ਤੋ ਜਾਯਤੇ| ਰੁਕ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਉਤ੍ਥਿਤੇਧਿਕਦਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵੇਦਨਾਯਾ ਅਭਾਵਃ| ਅਸੌ ਵਿਕਾਰਃ ਖਲਿਵਰ੍ਧਨਸਞ੍ਜ੍ਞਃ||੧੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਰਾਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰਾਲਨ੍ ਵਿਸਮਾਨ੍| ਕਰਾਲਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੁਕ੍ਤੋਧਿਕਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਪਠਿਤਃ, ਤੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਹਾਨਿਃ||੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਰਾਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਰ੍ਦਨ੍ਤਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਨ੍ ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਰ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਰਾਲਨ੍ਵਿਸਮਾਨ੍ ਵਿਕਟਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਰਾਲ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ| ਕਰਾਲਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੁਕ੍ਤੋਧਿਕਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਪਠਿਤਃ, ਤੇਨ ਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਹਾਨਿਃ||੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਧਿਮਾਂਸਕਮਾਹ– ਹਾਨਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਮਾਂਸਕ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਂ ਕਨ੍| ਹਾਨਵ੍ਯ ਇਤਿ ਹਨੁਕੁਹਰੇ| ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਇਤ੍ਯਵਸਾਨਜੇ, ਅਨ੍ਤਜੇ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍|੨੧|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਧਿਮਾਂਸਕਮਾਹ– ਹਾਨਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨੁਭਵੇ, ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਇਤਿ ਅਵਸਾਨਜੇ, ਅਨ੍ਤਜ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍|੨੧|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਞ੍ਚ ਦਨ੍ਤਨਾਡੀਰਾਹ– ਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥੇਰਿਤਾ ਇਤਿ ਨਾਡੀਨਿਦਾਨੇ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਗਤਾ ਅਪਿ ਨਾਡ੍ਯਃ| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਾ ਅਪਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਚ੍ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਃ||੨੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਞ੍ਚ ਦਨ੍ਤਨਾਡੀਰਾਹ– ਨਾਡ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥੇਰਿਤਾ ਇਤਿ ਨਾਡੀਨਿਦਾਨੇ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ, ਤਥਾ ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾ ਅਪਿ ਨਾਡ੍ਯਃ| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਾ ਅਪਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਭੇਦਾਚ੍ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾਃ| ਤਾਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਾ ਨਾਡੀ ਅਸਾਧ੍ਯਾ||੨੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਗਤਾਨਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਾਹ– ਦਾਲਨਮਾਹ– ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜ ਇਤਿ ਸਦਾਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜਾਤ ਇਤਿ| ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਦ੍ਬਲਵਦ੍ਧੇਤੁਜਨ੍ਯਵਾਤਕਤਤ੍ਵਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਕੇਵਲਵਾਤਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ||੨੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਗਤਾਨਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਾਹ, ਤਤ੍ਰ ਦਾਲਨਮਾਹ– ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇਸ੍ਵਿਵ ਦਾਲ੍ਯਮਾਨੇਸ੍ਵਿਵ ਭਸ਼ਂ ਰੁਜਾ ਭਵਤਿ, ਸ ਦਾਲਨੋ ਨਾਮ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ? ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜ ਇਤਿ ਸਦਾਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜਾਤਃ; ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਦਾਗਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਜ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ, ਤਦ੍ਬਲਵਦ੍ਧੇਤੁਜਵਾਤਕਤਤ੍ਵਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਕੇਵਲਵਾਤਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ||੨੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕ੍ਰਿਮਿਦਨ੍ਤਕਮਾਹ– ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰ ਇਤਿ ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਜਕ੍ਰਿਮਿਕਤਸ਼ੋਥਪਾਕਦ੍ਵਾਰੇਣ ਕਸ੍ਣਚ੍ਛਿਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਚਿਤ੍ਰ ਇਤਿ ਚਿਤ੍ਰਵਾਨ੍, ਅਰ੍ਸ਼ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਚ੍| ਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ੍ਰਾਵੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਨੀਰਸਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਜ ਇਤਿ ਅਵਘਟ੍ਟਨਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨੈਵ ਮਹਾਰੁਜਤ੍ਵੇਨ ਰੁਜਾਵਾਨਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੨੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਮਿਦਨ੍ਤਕਮਾਹ– ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਃ ਕਸ੍ਣਦਨ੍ਤਕਃ, ਛਿਦ੍ਰ ਇਤਿ ਛਿਦ੍ਰਵਾਨ੍, ਅਰ੍ਸ਼ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਚ੍| ਕਮਿਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਦਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਲਸ਼੍ਚਲਦਨ੍ਤਃ| ਸ੍ਰਾਵੀ ਤੁ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ੍ਰਾਵੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਨੀਰਸਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਸਸਂਰਮ੍ਭਃ ਸਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਜ ਇਤਿ ਅਵਘਟ੍ਟਨਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨੈਵ ਮਹਾਰੁਜਤ੍ਵੇਨ ਰੁਜਾਵਾਨਿਤਿ, ਸ ਤਥਾਵਿਧੋ ਵਾਤਾਤ੍ਕਮਿਦਨ੍ਤਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੨੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਭਞ੍ਜਨਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਕ੍ਰਮਿਤਿ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਕਾਰਿਣਾ ਦੋਸੇਣ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਮ੍||੨੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਭਞ੍ਜਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੋਗੇ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਕਾਰਿਣਾ ਦੋਸੇਣ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍| ਜਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਞ੍ਜਨਕ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ? ਕਫਵਾਤਕਤਃ| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ||੨੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਦਸ਼ਨਾਃ ਸਹਨ੍ਤੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨ ਚ| ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੀਰਣਾਤ੍||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੬) ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਉਸ੍ਣਾਸਹਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਕਫਰਕ੍ਤਾਵਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜਾ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਭਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਵਾਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ੍ਯਾਸਹਾ ਅਕ੍ਸਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਭਕ੍ਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ “ਰੂਕ੍ਸਃ” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੨੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਵ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸਾ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਹਰੀ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਦਢਤ੍ਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਹਰਣਸ਼ੀਲਾ||੨੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਦਨ੍ਤਗਤੋ ਮਲਃ ਕਫਮਾਰੁਤਸ਼ੋਸਿਤੋ ਭਵਤਿ ਸਾ ਦਨ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਤਥਾ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਅਧਾਵਨਾਨ੍ਮਲੋ ਦਨ੍ਤੇ ਕਫਵਾਤੇਨ ਸ਼ੋਸਿਤਃ| ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸਾਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ||” ਇਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਵ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਸਾ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਹਰੀ” ਇਤਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਦਢਤ੍ਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਹਰਣਸ਼ੀਲਾ||੨੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਪਾਲਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਪਾਲੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਪਾਲੇਸ੍ਵਿਵੇਤਿ ਮਲਸਹਿਤਦਨ੍ਤਾਵਯਵੇਸੁ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍ ਕਪਾਲਤੁਲ੍ਯੇਸੁ; ਦਨ੍ਤਮਲ ਏਵ ਕਠਿਨੇ ਕਪਾਲਪ੍ਰਾਯੇ ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇ ਸੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਪਾਲਿਕਾ| ਸਦੇਤਿ ਬਾਲ੍ਯਾਦੌ| ਅਤ੍ਰਾਵਕਾਸ਼ੇ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਨ੍ਤਦੇਸ਼ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਪਠਿਤਃ, ਸ ਇਹ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਮੁਖ੍ਯਦਨ੍ਤਗਤਤ੍ਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪਠਿਤਃ, ਪਠਿਤਸ੍ਤੁ ਹਨੁਗ੍ਰਹਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਭੋਜਵਚਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤਾਭਿਘਾਤਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਿਰਸ੍ਤਜਿਹ੍ਵਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਭਾਸਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ|| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਮਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|” ਇਤਿ||੨੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਪਾਲਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਪਾਲੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਕਪਾਲੇਸੁ ਮਲਸਹਿਤਦਨ੍ਤਾਵਯਵੇਸੁ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍ਕਪਾਲਤੁਲ੍ਯੇਸੁ ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇਸੁ ਸੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕਪਾਲਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਦਨ੍ਤਮੂਲਃ ਸ ਚ ਕਠਿਨੇ ਕਪਾਲਪ੍ਰਾਯੇ ਦੀਰ੍ਯਮਾਣੇ ਇਤਿ ਡਲ੍ਲਨਃ| ਸਦੇਤਿ ਬਾਲ੍ਯਾਦੌ| ਦਨ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ| “ਦਲਨ੍ਤਿ ਦਨ੍ਤਵਲ੍ਕਾਨਿ ਯਦਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਸਹ” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੨੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਦਨ੍ਤੋਸਗ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਸ਼ੇਸਤੋ ਦਗ੍ਧਃ ਤਥਾ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾਮਥਵਾ ਨੀਲਤਾਂ ਗਤੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਕ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਂ ਕਨ੍| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਅਤ੍ਰਾਵਕਾਸ਼ੇ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਨ੍ਤਦੇਸ਼ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਪੀਡਨਾਚ੍ਚ ਦਨ੍ਤਰੋਗਃ ਪਠਿਤਃ, ਸ ਇਹ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕਾਰੇਣ ਮੁਖ੍ਯਦਨ੍ਤਗਤਤ੍ਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪਠਿਤਃ, ਪਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਹਨੁਗ੍ਰਹਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਭੋਜਵਚਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤਾ(ਭਾਰਾ)ਭਿਘਾਤਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਨਿਰਸ੍ਤਜਿਹ੍ਵਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਭਾਸਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਮਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੨੮-੨੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਨਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫੁਟਿਤੇਤਿ ਮਨਾਗ੍ਵਿਦੀਰ੍ਣਾ| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੇਤਿ ਸੁਪ੍ਤੇਵ, ਰਸਸ੍ਯਾਨਵਬੋਧਾਤ੍| ਸ਼ਾਕਚ੍ਛਦਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤਿ ਸ਼ਾਕਤਰੁਪਤ੍ਰਵਤ੍ ਕਣ੍ਟਕਾਚਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ਼ਾਕੋ ਮਰੁਜਦ੍ਰੁਮਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਕਣ੍ਟਕਲਕ੍ਸਣੇ ਦਹ੍ਯਤੀਤਿ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਧੁ| ਅਯਂ ਚ ਰੋਗੋ ਜਾਡੀਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ||੩੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਾਨਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਲੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤੇਤਿ ਮਨਾਗ੍ਵਿਦੀਰ੍ਣਾ ਭਵੇਤ੍, ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇਤਿ ਸੁਪ੍ਤੇਵ ਰਸਸ੍ਯਾਨਵਬੋਧਾਦਚੇਤਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਾਕਚ੍ਛਦਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਤਿ ਸ਼ਾਕਤਰੁਪਤ੍ਰਵਤ੍ਕਣ੍ਟਕਚਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਾਕੋ ਮਰੁਜਦ੍ਰੁਮਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਕਣ੍ਟਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾ ਪਰਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਦਹ੍ਯਤੀਤਿ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦਸ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਧੁਃ| ਤਥਾ ਸਰਕ੍ਤੈਃ ਕਣ੍ਟਕੈਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ| ਅਯਂ ਚ ਰੋਗੋ ਨਾਡੀਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ‘ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਸਦਾਹੈਰੁਪਚੀਯਤੇ ਤੁ ਦੀਰ੍ਘੈਰਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਏਵਂਵਿਧੈਃ ਕਣ੍ਟਕੈਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ| ਕਫਕਣ੍ਟਕਾਨਾਹ– ਕਫੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੇਨ ਦੂਸਿਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਬਹੁਲਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਕਣ੍ਟਕਾਭੈਰ੍ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯੈਰ੍ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਸ਼੍ਚਿਤਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੩੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਲਾਸਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਗਾਢ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਗਾਢੋ ਦਾਰੁਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ‘ਜਿਹ੍ਵਾਗਤੇਸ੍ਵਲਾਸਸ੍ਤੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਲਾਸਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤੋਕ੍ਤਾ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਲਬ੍ਧਮੂਰ੍ਤਿਃ| ਕਫਰਕ੍ਤਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਭਸ਼ਪਾਕੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਨਮ੍| ‘ਅਧੋਗਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋਗਤਃ||੩੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਲਾਸਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਤਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ, ਸੋਲਾਸਨਾਮਾ ਵਿਕਾਰਃ, ਸ ਤੁ ਸ਼ੋਫਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ, ਜਿਹ੍ਵਾ ਮੂਲੇ ਭਸ਼ਂ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਪ੍ਰਗਾਢ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਗਾਢੋ ਦਾਰੁਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤੇਸ੍ਵਲਾਸਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਲਾਸਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤੋਕ੍ਤਾ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਕਫਰਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਲਬ੍ਧਮੂਰ੍ਤਿਃ ਕਫਰਕ੍ਤਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਤੁ ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਭਸ਼ਂ ਪਾਕੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੋਯਮ੍, ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਨਮ੍| ‘ਅਧੋਗਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋਗਤਃ||੩੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਚੋਸ ਇਤਿ ਚੋਸਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨੇਵੋਪਤਾਪਃ, ਚੋਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਯੋਨਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ||੩੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਨ੍ਨਮ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਕਤ੍ਯ, ਏਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪਃ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਃ, ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਲਃ ਕਫਰਕ੍ਤਕਾਰਣਮ੍| ਸਚੋਸ ਇਤਿ ਚੋਸਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਤਾਪਃ, ਚੋਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਯੋਨਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ ਸਾ ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾ ਪਠਿਤਾ||੩੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਾਲੁਗਤਾਨਾਹ| ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਣ੍ਡੀਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਮਾਤਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਤਿ ਵਾਯੁਪੂਰਿਤਚਰ੍ਮਪੁਟਤੁਲ੍ਯਃ||੩੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਾਲੁਗਤਾਨਾਹ| ਤਤ੍ਰ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਦੀਰ੍ਘਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਸ਼ੋਫਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਣ੍ਡੀਤਿ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡੀਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਠਿਤਃ| ਧ੍ਮਾਤਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਤਿ ਵਾਯੁਪੂਰਿਤਚਰ੍ਮਪੁਟਕਤੁਲ੍ਯਃ||੩੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮ੍| ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਂ, ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਸ਼ੋਥਤਯਾ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ| ਤੋਦਦਾਹਾਭ੍ਯਾਮਿਹ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ|੩੪|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਫਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਂ, ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਂ, ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਸ਼ੋਫਤਯਾ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ| ਤੋਦਦਾਹਾਭ੍ਯਾਮਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤਿ|੩੪|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਧ੍ਰੁਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਦੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਣਿਤੋਤ੍ਥ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਃ||੩੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਧ੍ਰੁਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਦੁਃ ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ ਸ਼ੋਥਃ ਅਧ੍ਰੁਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਅਧ੍ਰੁਸ ਇਤਿ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਲੋਹਿਤੋਤ੍ਥ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਃ||੩੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਚ੍ਛਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੂਰ੍ਮੋਨ੍ਨਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵੇਦਨ ਇਤ੍ਯਲ੍ਪਵੇਦਨਃ| ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮੇਤਿ ਚਿਰਜਃ|੩੫|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਚ੍ਛਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੂਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਰ੍ਮੋਤ੍ਸਨ੍ਨਃ ਕੂਰ੍ਮਵਦੁਨ੍ਨਤਃ, ਅਵੇਦਨ ਇਤ੍ਯਵ੍ਯਥਃ, ਅਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮੇਤਿ ਚਿਰਜਃ ਮਨ੍ਦਾਨੁਸਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਰਕ੍ਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ|੩੫|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਾਲ੍ਵਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਿਤਿ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਮ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਉਪਰ੍ਯੇਵ ਭਵੇਨ੍ਨਦ੍ਧੋ ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਿਕਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘੈਰ੍ਨਾਸਾ ਚਾਪ੍ਯਵਸੀਦਤਿ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਤਾਲ੍ਵਰ੍ਬੁਦਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਤੁਲ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਾਲ੍ਵਰ੍ਬੁਦਮਾਹ– ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਉਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ੋਫਂ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਥਮ੍ਭੂਤਂ? ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਂ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਉਪਰ੍ਯੇਵ ਭਵੇਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਿਕਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਸ਼੍ਚਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘੈਰ੍ਨਾਸਾ ਚਾਪ੍ਯਵਸੀਦਤਿ|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਤਾਲੁਨ੍ਯਰ੍ਬੁਦਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍|” ਇਤਿ| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਰਕ੍ਤਜਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਮ੍| ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ “ਦੁਸ੍ਟਂ ਮਾਂਸਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਨੀਰੁਜਂ ਵਾ ਤਾਲ੍ਵਨ੍ਤਃਸ੍ਥਮ੍|” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩੫||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੁਪ੍ਪੁਟਮਾਹ– ਨੀਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਪ੍ਪੁਟਸ੍ਤਾਲੁਦੇਸ਼ੇ ਇਤਿ ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟਃ| ਤਾਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| “ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਸਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ “ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍” ਇਤਿ ਪਦਮਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰ ਇਤਿ ਚਕਾਰਂ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇਣ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਭਕ੍ਤਿਵਿਪਰਿਣਾਮਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਭੋਜੇਪਿ ਵਾਤਾਦੇਵ ਪਠਿਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਤਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੬-੩੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟਮਾਹ– ਨੀਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਯੀ ਸ੍ਥਿਰਃ, ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਃ ਕੋਲਸਮਃ ‘ਪੁਪ੍ਪੁਟ’ ਇਤਿ ਤਾਲੁਨਿ ਦੇਸ਼ੇ ਪੁਪ੍ਪੁਟਃ ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟਃ, ਤਾਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਮਾਹ– ਸ਼ੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਲੁਨ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੋਸਃ, ਤਥਾ ਤਾਲੁ ਦੀਰ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਉਗ੍ਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤਿ, ਸੋਨਿਲੋਤ੍ਥਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਸਕਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਭੋਜੇਪਿ ਵਾਤਾਦੇਵ ਪਠਿਤਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਤਾਦ੍ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਕ੍ਸ੍ਵੇਡਸਂਯੁਤਮ੍” ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਃ ਪਠਿਤਃ| ਤਥਾਹਿ– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਯਾਸੈਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਦਾਹ੍ਵਯਃ” ਇਤਿ| ਤਾਲੁਪਾਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੩੬-੩੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਣ੍ਠਗਤਾਸ੍ਤੁ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਗਲੇਨਿਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਃ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਾਤਜਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਂ” ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਕਦੋਸਜਤ੍ਵਮਪ੍ਯਾਹੁਃ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਰਕ੍ਤਮੇਕਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਪਿ ਵਾ| ਕਣ੍ਠਂ ਯਦਾ ਨਿਸੇਵਨ੍ਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਿਨਾ ਪਥਗ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਾਨਾਮਨੁਪਕ੍ਰਮੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਅਪਿ; ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਯਾਸ੍ਤੁ ਜਨ੍ਮਨੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇਨ– “ਤਾਲੁਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਵਾਤੇਨਾਯਾਮ੍ਯਤੇ ਯਦਾ| ਕਣ੍ਠੇਸ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਸ ਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍|| ਉਸ੍ਯਤੇ ਚੁਸ੍ਯਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਧੂਪ੍ਯਤੇ ਪਰਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਅਙ੍ਗਾਰੈਰਿਵ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਸ਼ੁ ਚਤੁਰ੍ਦਿਨਾਤ੍||” ਇਤਿ| “ਕਫਾਦਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਬਾਧ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਯ ਸੋਸੂਨ੍ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਰੋਗੀ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਰੋਹਿਣਿਪੀਡਿਤਃ|| ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਿਤ੍ਤਰੋਹਿਣ੍ਯਾ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਜਨ੍ਮਨਃ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤਾ ਯਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾ|| ਅਸਾਧ੍ਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਰੋਹਿਣੀਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਮ੍| ਏਸਾ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਰਯਤਿ ਤਿਸ੍ਰ ਆਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ||” ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍| ਭੋਜੇ “ਅਨ੍ਯਾ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਰਯਤਿ” ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਯਾਤਿ; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਿਯਂ ਸਾਧ੍ਯੈਵ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਲੇਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਤਥਾ– “ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣੀਨਾਂ ਤੁ ਹਿਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍|” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਅਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਕਿਞ੍ਚ ਗਲਗਤੇਸ੍ਵੇਕੈਵ ਰੋਹਿਣੀ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ “ਰੋਹਿਣੀ ਗਲੇ” ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਸਾਧ੍ਯੋਕ੍ਤਾ| ਭੋਜੇ ਤੁ “ਤਿਸ੍ਰ ਆਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ, ਖਰਨਾਦੇਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਯਾ ਏਵ ਸਦ੍ਯੋਮਾਰਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਸਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਹਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਾ, ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪਵਨੋਤ੍ਥਿਤਾ||” ਇਤਿ||੩੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਣ੍ਠਗਤਾਸ੍ਤੁ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਗਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਲੇਨਿਲੋ ਵਦ੍ਧਃ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਮੂਰ੍ਛਿਤੌ ਵਿਦਗ੍ਧੌ, ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ , ਗਲੋਪਸਂਰੋਧਕਰੈਰਙ੍ਕੁਰੈਰਸੂਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ, ਅਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਰੋਹਿਣੀਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸਰ੍ਵਾ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਃ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤੁ ਵਾਤਜਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਠੇ ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਕ੍ਰਿਯਾਪਦਂ ਚ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯੇ “ਗਲੇਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਚ ਮੂਰ੍ਛਿਤੌ ਪਥਕ੍ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਗਲਰੋਧਿਨੋਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ਸਜਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ ਸਾਸੁਹਰਾ ਤੁ ਰੋਹਿਣੀ||” ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਏਕਦੋਸਜਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਪਥਗਿਤਿ ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸਮਸ੍ਤਾਦੇਕਾ, ਏਕਾ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ| ਅਸੁਹਰਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਰਕ੍ਤਮੇਕਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਪਿ ਵਾ| ਕਣ੍ਠਂ ਯਦਾ ਨਿਸੇਵਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਤਾਃ|| ਅਙ੍ਕੁਰਾਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ| ਰੋਹਿਣੀਂ ਤਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਾਹੁਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਂ ਤੁ ਤਾਮ੍||” ਇਤਿ||੩੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਜਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰੋਹਿਣੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਤਾਤ੍ਮਕੋਪਦ੍ਰਵਗਾਢਯੁਕ੍ਤੇਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਮ੍ਪਵਿਨਾਮਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਸ੍ਤੈਰਤਿਸ਼ਯਮਨੁਗਤਾਃ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਯਾਮਨਿਵਾਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯੇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯਮਸ੍ਯਾਃ, ਸਦ੍ਯੋਮਾਰਕਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਤਯੋਤ੍ਥਿਤੇਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਥਿਤਾ| ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਤਿਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਵ੍ਯਵਹਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਰੋਹਿਣ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਜਾਯਾ ਵਕ੍ਤੁਮੁਚਿਤਾਯਾਃ ਸ਼ੇਸੇਭਿਧਾਨਮਿਤਰਰੋਹਿਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੩੯-੪੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਰੋਹਿਣੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾ ਜਿਹ੍ਵਾਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਭਸ਼ਵੇਦਨਾਃ, ਤਥਾ ਕਣ੍ਠਨਿਰੋਧਨਾਃ, ਸਾ ਵਾਤਕਤਾ ਰੋਹਿਣੀ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾ| ਜਿਹ੍ਵਾਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਤਾਤ੍ਮਕੋਪਦ੍ਰਵਗਾਢਯੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਮ੍ਪਵਿਨਾਮਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯਃ ਤੈਰਤਿਸ਼ਯਮਨੁਗਤਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਦ੍ਗਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਮਾਹ– ਗਮ੍ਭੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਾ, ਤ੍ਰਿਤਯੋਤ੍ਥਿਤੇਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਥਿਤਾ| ਰਕ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੩੯-੪੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਭੂਤ ਇਤਿ ਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ ਸ਼ੂਕਵਚ੍ਚ ਵੇਦਨਾਜਨਕਃ, ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਉਪਮਾਨਾਰ੍ਥੇ; ਕਿਂਵਾ ਕਣ੍ਟਕੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਸ਼ੂਕੋ ਜਲਸ਼ੂਕਃ, ਸ ਇਵ ਭੂਤੋ ਜਾਤਃ| ਕਠਿਨਗੁਡਕਤਯਾ ਸ਼ਾਲੂਕਸਮਤ੍ਵੇਨ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਮ੍| ਸ਼ਾਲੂਕਂ ਜਲੋਤ੍ਪਲਕਨ੍ਦਮ੍||੪੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਟਕਸ਼ੂਕਭੂਤ ਇਤਿ ਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛੂਕਵਚ੍ਚ ਵੇਦਨਾਜਨਕਃ, ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਮਾਨੇ; ਕਿਂਵਾ– ਕਣ੍ਟਕੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਸ਼ੂਕੋ ਜਲਸ਼ੂਕਃ, ਸ ਇਵ ਭੂਤੋ ਜਾਤਃ, ਕਠਿਨਗੁਡਕਤਯਾ ਪਿਸ਼ਿਤਾਙ੍ਕੁਰਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਾਲੂਕਂ ਜਲੋਤ੍ਪਲਕਨ੍ਦਮ੍||੪੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਧਿਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਰੂਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਜਾਤਾਮੁਪਜਿਹ੍ਵਾਂ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਅਪਿ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਦਿਤਿ ਨ ਕੇਵਲਾਤ੍ ਕਫਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਦੇਵ ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਯਵਧਾਰਣੇ| ਆਗਤਪਾਕਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੪੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਧਿਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਜਾਤਾਮੁਪਜਿਹ੍ਵਾਂ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਜਿਹ੍ਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਬਨ੍ਧੋਪਰਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ, ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਬਨ੍ਧਸ੍ਯੋਪਰਿ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਿ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਦਿਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਾਦੇਵ ਕਫਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਯਵਧਾਰਣੇ| ਆਗਤਪਾਕਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੪੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਲਯਮਾਹ– ਬਲਾਸ਼ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸ਼ਃ ਕਫਃ| ਅਨ੍ਨਗਤਿਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗਤਿਰ੍ਯੇਨ ਸ੍ਰੋਤਸਾ ਸੋਨ੍ਨਗਤਿਃ ਅਨ੍ਨਵਹਮਾਰ੍ਗਃ, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਾ| ਕਫਜੋਪ੍ਯਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਸਾਧ੍ਯਃ||੪੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਲਯਮਾਹ– ਵਲਾਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਾਸ਼ਃ ਕਫਃ| ਅਨ੍ਨਗਤਿਮਿਤਿ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗਤਿਰ੍ਯੇਨ ਸ੍ਰੋਤਸਾ ਸੋਨ੍ਨਗਤਿਰਨ੍ਨਵਹਸ੍ਰੋਤਃ ਅਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਾ, ਤਂ ਨਿਵਾਰ੍ਯ ਆਯਤਮੁਨ੍ਨਤਂ ਸ਼ੋਫਂ ਕਰੋਤਿ, ਬੁਧਾਸ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਅਪ੍ਰਤਿਵਾਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਲਯਾਖ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਕਫਜੋਪ੍ਯਯਂ ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਃ||੪੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਬਲਾਸ਼ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਗਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਹਦਯਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਮ੍||੪੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਬਲਾਸ਼ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਗਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਸ਼੍ਵਾਸਰੁਜਾਭ੍ਯਾਮੁਪਪਤ੍ਰਂ ਸਹਿਤਂ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰੁਤਃ, ਨਿਪੁਣਾ ਧੀਮਨ੍ਤਃ ਏਨਂ ਵਿਕਾਰਂ ਬਲਾਸ਼ਸਞ੍ਜ੍ਞਮਾਹੁਃ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਂ? ਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਮਿਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਹਦਯਮਰ੍ਮਚ੍ਛਿਦਮ੍||੪੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਏਕਵਨ੍ਦਮਾਹ– ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਃਸ਼੍ਵਯਥੁਰਿਤਿ ਗਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਸਦਾਹ ਇਤਿ ਮਨ੍ਦਦਾਹਃ, ਸਹਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਅਪਾਕ੍ਯਮਦੁਰਿਤਿ ਅਪਾਕੀ ਈਸਤ੍ਪਾਕੀ, ਅਮਦੁਰੀਸਨ੍ਮਦੁਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ ਅਪਾਕਮਦੁਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਪਾਕਸ਼੍ਚਾਸੌ ਮਦੁਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਪਾਕਮਦੁਃ| ਬਲਾਸ਼ਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਸੂਤ ਇਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਭਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਏਕਵਨ੍ਦਮਾਹ– ਵਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਾਹਃ ਮਨ੍ਦਦਾਹਃ, ਸਹਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਅਪਾਕੀ ਈਸਤ੍ਪਾਕੀ, ਅਮਦੁਰੀਸਨ੍ਮਦੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਅਪਾਕਮਦੁਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਪਾਕਸ਼੍ਚਾਸੌ ਮਦੁਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਪਾਕਮਦੁਃ| ਬਲਾਸ਼ਕ੍ਸਤਜਪ੍ਰਸੂਤ ਇਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਭਵਃ||੪੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਨ੍ਦਮਾਹ– ਸਮੁਨ੍ਨਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਨ੍ਦਮੇਵ ਪਵਨਾਨੁਵਿਦ੍ਧਂ ਸਤੋਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਕਣ੍ਠਗਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਮਯਾਃ ਕਣ੍ਠੇ” ਇਤਿ, ਵਨ੍ਦੇਨ ਸਹਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਯੁਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਵਨ੍ਦਃ, ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਕਤਿਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ; ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਃ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ, ਵਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਃ ਪਠਿਤਃ, ਤਥਾ ਵਨ੍ਦਸ੍ਯੈਵ ਸਤੋਦਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵੇਨ ਵਨ੍ਦਃ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤ ਏਵ; ਯਥਾ ਕਾਮਲਾਯਾਂ ਤਦ੍ਭਿਨ੍ਨਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਪਿ ਹਲੀਮਕਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ, ਯਥਾ ਵਾਤਮਦਾਤ੍ਯਯੇਨ ਧ੍ਵਂਸਕਵਿਕ੍ਸੇਪਕਯੋਰਤ੍ਯਨ੍ਤਾਭੇਦੇਪਿ ਸ ਏਵ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪੁਨਸ੍ਤੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ; ਭੋਜੇਪ੍ਯਯਮੇਕਵਨ੍ਦਜ ਏਵ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮੇਕਵਨ੍ਦਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍| ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਕਤਿਰ੍ਵਨ੍ਦੋ ਵਨ੍ਦਜੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਃ||” ਇਤਿ| ਵਨ੍ਦਜ ਇਤ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਜਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਭੇਦਾਤ੍ ਧਰ੍ਮਭੇਦਾਚ੍ਚ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਚੈਕਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਭਿਧਾਯ ਵਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਂ ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਦਾਦਿਲੋਪਾਦੇਕਵਨ੍ਦ ਏਵ ਵਰ੍ਣਯਤਿ, ਤਥਾਚ ਸਤਿ ਸਮੁਨ੍ਨਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਸਹਿਤਬਹੁਲਰਕ੍ਤਕਤੈਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਤੋਦਂ ਪਵਨਾਤ੍ਮਕਂ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੈਕਵਨ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਪਰਨ੍ਤੁ ਵਨ੍ਦਜੋ ਵਨ੍ਦ ਇਤਿ ਭੋਜਵਚਨੇਨਾਸਙ੍ਗਤਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍||੪੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਨ੍ਦਮਾਹ– ਸਮੁਨ੍ਨਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਕਣ੍ਠਗਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਮਯਾਃ ਕਣ੍ਠੇ” ਇਤਿ, ਵਨ੍ਦੇਨ ਸਹਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਯੁਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਵਨ੍ਦਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਵਨ੍ਦਃ, ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਥਾਨਕਤਿਸ਼੍ਚਾਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਭੋਜੇਪ੍ਯਯਮੇਕਵਨ੍ਦਜ ਏਵ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮੇਕਵਨ੍ਦਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍| ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਕਤਿਰ੍ਵਨ੍ਦੋ ਵਨ੍ਦਜੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਃ||” ਇਤਿ| ਵਨ੍ਦਜੇ ਇਤ੍ਯੇਕਵਨ੍ਦਜ ਇਤਿ||੪੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਕਰੁਗਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਜਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਵੇਦਨਾਨ੍ਵਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਤਘ੍ਨਿਰੂਪੇਤਿ ਅਯਃਕਣ੍ਟਕਾਚ੍ਛਨ੍ਨਾ ਮਹਤੀ ਸ਼ਿਲਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ, ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾ| ਪ੍ਰਾਣਹਰੀਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ਙ੍ਕੁਨੇਵ ਗਲੇ ਵਿਦ੍ਧਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨ੍ਯੇਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ||੪੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਕਰੁਗਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਜਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਵੇਦਨਾਨ੍ਵਿਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਤਘ੍ਨਿਰੂਪੇਤਿ ‘ਅਯਃਕਣ੍ਟਕਸਞ੍ਛਨ੍ਨਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ ਮਹਤੀ ਸ਼ਿਲਾ’ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾ| ਪ੍ਰਾਣਹਰੀਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਸਮਾਚਿਤਾਮ੍| ਮਧ੍ਯਕਣ੍ਟਚਯਾਂ ਵਰ੍ਤਿਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ|| ਸ਼ਙ੍ਕੁਨੇਵ ਗਲੇ ਵਿਦ੍ਧਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨ੍ਯੇਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ||੪੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗਲਾਯੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ| ਸਕ੍ਤਮਿਵੇਤਿ ਲਗ੍ਨਮਿਵ| ਅਸ਼ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਮ੍||੪੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਗਲਾਯੁਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕ੍ਤਮਿਵੇਤਿ ਲਗ੍ਨਮਿਵ, ਅਸ਼ਨਂ ਭੋਜਨਂ, ਸਂਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਸ ਗਲਾਯੁਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਿਕਾਰਃ, ਸ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ||੪੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੁਲ੍ਯਃ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਜਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਚ ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਏਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪਠਿਤਃ||੫੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਏਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪਠਿਤਃ||੫੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਗਲੌਘਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਗਤੇਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤੇਤਿ ਅਤਿਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦੁਦਾਨਵਾਯੁਗਤਿਰੋਧਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਗਲੌਘਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੋਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਗਤੇਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦੁਦਾਨਵਾਯੁਗਤਿਰੋਧਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮ੍ਯਮਾਨ ਇਤਿ ਮੂਰ੍ਛਾਂ ਗਚ੍ਛਨ੍, ਅਥਵਾ ਤਮਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍| ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠ ਇਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਨੀਰਸੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਵਾਧੀਨਃ ਕਣ੍ਠੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਸ੍ਵਾਧੀਨਤਾ ਚ ਕਿਮਪਿ ਗਿਲਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਅਨਿਲਾਯਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਨਿਲਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਕਫਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਵਾਯੁਗਤਸ੍ਰੋਤਸੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇਪਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਪ੍ਰਤਾਨਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼੍ਵਸਨਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਤ੍||੫੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਿਤਿ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਮੁਕ੍ਤਕਣ੍ਠ ਇਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਨੀਰਸੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਵਾਧੀਨਃ ਕਣ੍ਠੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਅਸ੍ਵਾਧੀਨਤਾ ਚ ਕਿਮਪਿ ਗਿਲਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਕੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ? ਅਨਿਲਾਯਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਅਨਿਲਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧੇਸੁ ਕਫਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ, ਵਾਯੁਵਹਸ੍ਰੋਤਸੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇਪਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਪ੍ਰਤਾਨਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ ਰੋਗਃ ਸ਼੍ਵਸਨਾਤ੍ ਵਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਘ੍ਨੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੫੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮਾਂਸਤਾਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਾਨ੍| ਸੁਕਸ੍ਟ ਇਤਿ ਮਹਾਦੁਃਖਪ੍ਰਦਾਯੀ; ਨ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਦਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਪਾਕਤਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ, ਸਮਸ੍ਤਗਲੋਪਰੋਧੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਤ੍| ‘ਸ ਮਾਂਸਤਾਨਃ ਕਥਿਤੋਵਲਮ੍ਬੀ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ ਮਾਂਸਤਾਨੇਤਿ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਮਾਂਸਤਾਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਰ੍ਥਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਭਾਵਃ| ‘ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚੇਸ੍ਟਾਮ੍’ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ‘ਸ ਮਾਂਸਤਾਨ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਖ੍ਯਾਤ’ ਇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੫੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਾਂਸਤਾਨਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਤਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਾਨਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਵਾਨ੍, ਸੁਕਸ੍ਟਃ ਮਹਾਦੁਃਖਦਾਯੀ ਨਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਦਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਪਾਕਤਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ, ਸਮਸ੍ਤਗਲੋਪਰੋਧੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਣੁਤ੍| ਅਵਲਮ੍ਬੀ ਲਮ੍ਬਨਸ਼ੀਲਃ||੫੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਿਦਾਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਦਾਹਤੋਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦਨ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਮਿਦਮ੍, ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਦਨਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ਇਤਿ ਸ ਪੁਰੁਸੋ ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਦਾਰੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਪਿ ਸਮ੍ਭਵੋਸ੍ਯਾਃ| ਵਿਦਾਰੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਮਾਂਸਵਿਦਾਰਣੇਨ| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਤੋ ਵਦਨੇ ਵਿਕਾਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ| ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਪ੍ਰਭਵੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕਪ੍ਰਚੁਰੋ ਵਿਦਾਰੀ||” ਇਤਿ||੫੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਿਦਾਰੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਤਿਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਸ਼ਟਿਤਮਾਂਸਮ੍| ਵਦਨ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਮਿਦਂ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਦਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ ਪੁਰੁਸੋ ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਪਿ ਸਮ੍ਭਵੋਸ੍ਯਾਃ| ਵਿਦਾਰੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਮਾਂਸਵਿਦਾਰਣੇਨ, ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਤੋ ਵਦਨੇ ਵਿਕਾਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸ ਤੁ ਯੇਨ ਸ਼ੇਤੇ| ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਪ੍ਰਭਵੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦਾਹਪ੍ਰਪਾਕਪ੍ਰਚੁਰੋ ਵਿਦਾਰੀ||” ਇਤਿ||੫੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵਸਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ– ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਮੁਖਗਤੋਸ੍ਠਾਦਿਸਪ੍ਤਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਾਪਕਤਯਾ ਸਰ੍ਵਸਰਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤਿ ਵਦਨਮਿਤਿ ਚ ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਆਚਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਸਰਾ ਮੁਖਪਾਕਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਦੇਹਕ੍ਤਰਕ੍ਤਜਸਰ੍ਵਸਰਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ– “ਰਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੋਦਿਤ ਏਵ ਚਾਪਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਮੁਖਪਾਕਸਞ੍ਜ੍ਞਃ|” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤ ਇਤਿ ਨੇਹ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਇਤਿ||੫੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵਸਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਜਂ ਸਰ੍ਵਸਰਮਾਹ– ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਚਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਮੁਖਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਾਦਿਸਪ੍ਤਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਾਪਕਤਯਾ ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਸਰਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤਿ ਵਦਨਮਿਤਿ ਚੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਜਂ ਸਰ੍ਵਸਰਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਕਫਜਸਰ੍ਵਸਰਮਾਹ– ਅਵੇਦਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਸਰ੍ਵਸਰਾ ਮੁਖਪਾਕਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਦੇਹਕ੍ਤਰਕ੍ਤਜਸਰ੍ਵਸਰਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਰਕ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੋਦਿਤ ਏਵ ਚਾਪਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟੋ ਮੁਖਪਾਕਸਞ੍ਜ੍ਞਃ|” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸਰ੍ਵਸਰੇ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟ ਏਵੇਤਿ ਨੇਹ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ||੫੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਹ– ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਗਤਿਸ਼ੌਸਿਰਾਵਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨਾਡੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ਼੍ਚ ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਰੋਹਿਣੀ ਗਲ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਰੋਹਿਣੀ||੫੬-੫੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਾਨਾਹ– ਓਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਓਸ੍ਠਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਦਨ੍ਤਮੂਲੇ ਦ੍ਵੌ, ਦਨ੍ਤਭਵੇਸੁ ਤ੍ਰਯਃ, ਜਿਹ੍ਵਾਗਤੇਸ੍ਵੇਕਃ, ਤਾਲੁਨ੍ਯਪ੍ਯੇਕ ਏਵ, ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਾਦਯੋ ਨਵ ਗਲੇ, ਸਮੁਦਾਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨਵਦਸ਼ੈਵੇਤਿ| ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਗਤਿਸ਼ੌਸਿਰਾਵਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨਾਡੀ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ਼੍ਚ ਮਹਾਸ਼ੌਸਿਰੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਬਲਾਸ਼ਃ ਸਹ ਦਾਰਿਣੇਤਿ| ਵਿਦਾਰ੍ਯਾ ਸਹ, ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਦ੍ਦਾਰਿਣੇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ, ਰੋਹਿਣੀ ਗਲ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ ਰੋਹਿਣੀ||੫੬-੫੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੫੬||