૧૧. કાસનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષયરૂપે કાસપાઠાત્ કાસોપેક્ષયા ચ ક્ષયોત્પત્તેસ્તદનન્તરં કાસનિદાનમાહ– ધૂમોપઘાતાદિત્યાદિ| ધૂમેન મુખનાસાપ્રવિષ્ટેનોપઘાતો ધૂમોપઘાતઃ| રસત ઇતિ વાતેનોર્ધ્વં નીતાદામરસાત્, ‘રજસ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મુખનાસાપ્રવિષ્ટધૂલેરિત્યર્થઃ| વિમાર્ગગત્વં ચ હિ ભોજનસ્યાતિદ્રુતાભ્યવહારાદિના| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે, હિ પાદપૂરણે| વેગાવરોધાદિતિ પુરીષાદેઃ, તેન હિ વાયુરૂર્ધ્વગઃ સ્યાત્| ક્ષવથોસ્તથૈવેતિ વેગાવરોધાદિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રાણો વાયુરુદાનેન દુષ્ટેનાનુગતો વક્ત્રાન્નિરેતિ| સ વાયુઃ, ભિન્નકાંસ્યપાત્રવત્ હતસ્વનઃ કાસ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ| સદોષઃ સકફપિત્તઃ, વાતિકપૈત્તિકાદિભેદભિન્ન ઇતિ વા| એતેનૈવ સમાનસ્થાનનિદાનાભ્યાં હિક્કાશ્વાસાભ્યામસ્ય ભેદઃ, ન હિ તત્ર વાતિકપૈત્તિકાદિભેદેન વ્યપદેશ ઇતિ ગદાધરઃ| કસતિ શિરઃકણ્ઠાદૂર્ધ્વં ગચ્છતિ વાયુરિતિ કાસઃ, ‘કસ’ ગતૌ ઇત્યસ્માત્; ‘કસનાત્ કાસઃ’ (ચ. ચિ. અ. ૧૮) ઇતિ ચરકે પાઠઃ; કાસનં કાસ ઇતિ વા, “ભિન્નસ્વરઃ કાસતિ શુષ્કમેવ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૨) ઇતિ સુશ્રુતદર્શનાત્||૧-૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષયરૂપે કાસપાઠાત્ તદનન્તરં કાસનિદાનમાહ– ધૂમેત્યાદિ| ધૂમેન મુખનાસાપ્રવિષ્ટેન ઉપઘાતો ધૂમોપઘાતઃ, રજસેતિ રજસા મુખનાસાપ્રવિષ્ટેન તથૈવ, ‘રસતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર રસો જલં, વ્યાયામ આયાસઃ, રૂક્ષાન્નં ચણકાદિ, વિમાર્ગગત્વાદિતિ ભોજનસ્ય અતિદ્રુતાભ્યવહારાદિના, વેગાવરોધાદિતિ પુરીષાદેઃ| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– પ્રાણ ઇત્યાદિ| પ્રાણો વાયુર્દુષ્ટઃ ઉદાનેન દુષ્ટેનાનુયાતઃ વક્ત્રાન્નિરેતિ ગચ્છતિ, સ દોષો રોગઃ કાસ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ| કાર્યે કારણોપચારાત્ દોષે રોગઃ ઇતિ સઞ્જ્ઞા| કિંવિશિષ્ટઃ સ દોષઃ? ભિન્નકાંસ્યપાત્રસ્વનઃ ભગ્નકાંસ્યપાત્રસ્વનઃ, સ વાતપિત્તકફભેદૈર્ભિન્ન ઇતિ તસ્ય નિરુક્તિઃ| કાસ ઇતિ ‘ કાસૃ’ દીપ્તૌ, ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ, અપ્રત્યયાન્તઃ; અનેકાર્થત્વાત્પ્રાપ્ત્યર્થઃ; કસતિ શિરઃકણ્ઠાદૂર્ધ્વં ગચ્છતિ વાયુરિતિ કાસઃ ‘કસ’ ગતાવિતિ ધાતુઃ| અથવા કાસનં કાસ ઇતિ ઘઞઃ “કસનાત્” કાસ ઇતિ ચરકપાઠાત્ | “ભિન્નસ્વરઃ કાસતિ શુષ્કમેવ” ઇતિ સુશ્રુતવચનમ્||૧-૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સઙ્ખ્યામાહ– પઞ્ચેત્યાદિ| પઞ્ચ કાસા ઇતિ સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં પઞ્ચગ્રહણં જરાકાસસ્ય દોષજેષ્વન્તર્ભૂતસ્યાધિકત્વનિરાસાર્થં, પઞ્ચાનામપિ વા ક્ષયકારણત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ| ક્ષયાય ધાતુક્ષયાય||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય સઙ્ખ્યામાહ– પઞ્ચેત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં પઞ્ચગ્રહણં જરાકાસસ્ય દોષજેષ્વેવાન્તર્ભૂતસ્યાધિકત્વનિરાસાર્થમ્| ઉપેક્ષિતાસ્તે અપ્રતિક્રિયમાણાઃ ક્ષયાય ધાતુક્ષયાય ભવન્તિ; ઉત્તરોત્તરમિતિ વાતાત્પૈત્તિકઃ, પૈત્તિકાત્ શ્લૈષ્મિકઃ, તસ્માત્ક્ષતજો બલી, તસ્માત્ ક્ષયજઃ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– પૂર્વેત્યાદિ| ભોજ્યાનામવરોધ ઇતિ અરુચિરભ્યવહારાસામર્થ્યં વા||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– પૂર્વરૂપમિત્યાદિ| શૂકો ધાન્યાગ્રસૂક્ષ્મકણ્ટકાકારઃ| ભોજ્યાનામવરોધ ઇતિ અભ્યવહરણાસામર્થ્યમ્ ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકકાસસ્વરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| શઙ્ખો લલાટૈકદેશઃ| ક્ષામાનનઃ શુષ્કમુખઃ, વાતેન શોષણાત્| પ્રસક્તવેગઃ સતતકાસવેગઃ| શુષ્કમિતિ શ્લેષ્માદિનિષ્ઠીવનરહિતમ્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકકાસરૂપમાહ– હૃદિત્યાદિ| શઙ્ખો લલાટૈકદેશઃ| ક્ષામાનનઃ શુષ્કમુખઃ, વાતશોષણાત્| ક્ષીણબલસ્વરૌજા ઇતિ ક્ષીણં બલં સ્વર ઓજશ્ચ યસ્ય સ તથા| પ્રસક્તવેગઃ સતતકાસવેગઃ| ભિન્નસ્વરઃ દ્વિધાકૃત ઇવ| શુષ્કમિતિ શ્લેષ્મનિષ્ઠીવનરહિતમ્||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકકાસમાહ– ઉર ઇત્યાદિ| અભ્યર્દિતઃ પીડિતઃ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– ઉરોવિદાહેત્યાદિ| એતૈરુપદ્રવૈઃ અભ્યર્દિતઃ પીડિતઃ| પીતાનિ વમેત્ પિત્તં કફસંસૃષ્ટં નિષ્ઠીવતિ; ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે– “શ્લેષ્માણં પિત્તસંસૃષ્ટં નિષ્ઠીવતિ ચ પૈત્તિકઃ” ઇતિ| પાણ્ડુના સહ વર્તત ઇતિ સપાણ્ડુઃ, એતેન નયનાદીનામપિ પાણ્ડુત્વમુક્તમ્| પરિદહ્યમાનઃ દાહપરિપ્લુતઃ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજકાસમાહ– પ્રલિપ્યમાનેનેત્યાદિ| પ્રલિપ્યમાનેન શ્લેષ્મલિપ્તેન મુખેનોપલક્ષિતઃ, સીદન્ અઙ્ગાવસાદયુક્તઃ| અભક્તરુક્ અરુચિઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફજમાહ– પ્રલિપ્યમાનેન કફોપલિપ્તેન મુખેનોપલક્ષિતઃ, સીદન્ સાદયુક્તઃ, અભક્તરુક્ અરુચિઃ, કફપૂર્ણદેહત્વાદ્ગૌરવં, કણ્ડૂઃ કણ્ઠસ્યૈવ, સાન્દ્રકફઃ ઘનશ્લેષ્મા||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષતકાસમાહ– અતિવ્યવાયેત્યાદિ| વિગ્રહો વિધારણં યુદ્ધસ્યોપાત્તત્વાત્; ‘નિગ્રહ’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ| તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમિતિ કાસાભિઘાતેન હૃદયસ્ય વિદારણાત્| કણ્ઠેનેતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા, એવમુરસેતિ| વિરુગ્ણેનેવ ભગ્નેનેવ, સૂચીભિરિવ તુદ્યમાનેન, શૂલિના દુઃખસ્પર્શેન ચોરસેતિ સમ્બન્ધઃ| દુઃખસ્પર્શત્વં સ્પર્શાસહત્વમ્| શૂલેનોપલક્ષિતઃ, તચ્ચ પાર્શ્વાદૌ બોધ્યમ્| વાગ્ભટેનાપિ પઠ્યતે– ‘પાર્શ્વશૂલી’ (વા. નિ. અ. ૩) ઇતિ| ભેદપીડાભિતાપિનેતિ શૂલવિશેષણમ્| પારાવત ઇવ કૂજન્, ભવતીતિ શેષઃ||૮-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષતકાસમાહ– અતીત્યાદિ| વિગ્રહો વિધારણં, યુદ્ધસ્યોક્તત્વાત્| એતૈઃ કારણૈ રૂક્ષસ્ય પુરુષસ્ય ઉરઃક્ષતં ગૃહીત્વા વાયુઃ કાસમાવહેત્ કરોતિ| યુદ્ધં મલ્લયુદ્ધાદિકમ્| તતઃ ષ્ઠીવેત્ શોણિતમિતિ કાસાભિઘાતેન હૃદયસ્ય વિદારણાત્| અત્યર્થં રુજતા પીડાયુક્તેન, કણ્ઠેનેત્યુપલક્ષણે તૃતીયા, એવમુરસેતિ| વિરુગ્ણેનેવ દ્વિધેવ વિદીર્ણેન, તીક્ષ્ણાભિઃ સૂચીભિરિવ તુદ્યમાનેન, શૂલિના રુજાયુક્તેન , દુઃખસ્પર્શેન ચોરસેતિ સમ્બન્ધઃ| દુઃખસ્પર્શત્વં સ્પર્શાસહત્વમ્| શૂલેન ચોપલક્ષિતઃ, તચ્ચ પાર્શ્વાદૌ બોદ્ધવ્યં “પાર્શ્વશૂલી” ઇતિ વાગ્ભટેન પઠ્યમાનત્વાત્| ‘ભેદપીડાભિતાપિના’ ઇતિ શૂલવિશેષણમ્| પારાવત ઇવાકૂજન્ ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ||૮-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષયજકાસમાહ– વિષમેત્યાદિ| ઘૃણિનાં શોચતાં ચાહારાભાવાત્ કુપિતેન વાયુનાઽગ્નેરુપ્લવાદ્દોષત્રયપ્રકોપ ઇતિ| ક્ષયજમિતિ શુક્રાદિધાતુક્ષયજં, નતુ રાજયક્ષ્મજમ્| ત્રિદોષજેઽપિ રાજયક્ષ્મણિ કાસઃ કફેનૈવ ક્રિયતે| યદુક્તમ્– “કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ|” ઇતિ; ક્ષયજકાસસ્તુ ત્રિદોષજ ઇતિ| નનુ, કાસાદેવ ક્ષયો જાયતે તત્ કથં ક્ષયજઃ કાસ ઇતિ? ઉક્તં હિ– “કાસાત્ સઞ્જાયતે ક્ષયઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| ઉચ્યતે– દૃષ્ટો હિ પરસ્પરં વ્યક્તિભેદેન કાર્યકારણભાવો બહુશઃ, યથાઽતીસારાર્શોગ્નિમાન્દ્યાદાવિતિ| નનુ સ ગાત્રશૂલેત્યાદિશ્લોકાર્ધસ્ય ક્ષયજકાસમધ્યે પાઠોઽયુક્તઃ પ્રતિભાતિ, સુશ્રુતે ક્ષતજકાસે પઠિતત્વાત્; ક્ષયકાસશ્ચાત્ર ચરકસુશ્રુતવાક્યે મેલયિત્વા માધવકરેણ લિખિતઃ; ઉચ્યતે– સ ગાત્રશૂલેત્યાદ્યનન્તરં ક્ષયકાસઃ સુશ્રુતેન પઠિતઃ; તેન ‘સગાત્રશૂલ’ ઇત્યાદિશ્લોકાર્ધસ્ય પરેણ સમ્બન્ધાત્ ક્ષયકાસલિઙ્ગત્વમિતિ માધવકરસ્યાભિપ્રાય; એતચ્ચાન્યે નાનુમન્યન્તે, યતઃ ક્ષતકાસસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વખ્યાપનપરમેતદ્વ્યાખ્યાતં જેજ્જટેન, ગયદાસેનાપિ ક્ષતજકાસરૂપત્વેનેતિ||૧૨-૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષયજમાહ– વિષમેત્યાદિ| ઘૃણિનાં ઘૃણાં કુર્વતાં, શોચતાં શોકં કુર્વતાં, પુંસામગ્નૌ વ્ય્પન્ને સતિ ત્રયો મલાઃ કુપિતાઃ સન્તો દેહક્ષયપ્રદં ક્ષયજં કાસં કુર્યુઃ| ક્ષયજમિતિ રક્તાદિક્ષયજમ્| અસ્યોપદ્રવાનાહ-સ ઇત્યાદિ| સ કાસી ગાત્રશૂલાદીન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત| શુષ્યન્નિતિ પ્રતિદિનં શુષ્યમાણઃ, દુર્બલઃ ઉપચયરહિતઃ, પ્રક્ષીણમાંસસ્ત્વગસ્થિભૂતઃ, સર્વલિઙ્ગમિતિ ત્રિદોષલિઙ્ગત્વાદસાધ્યમ્||૧૨-૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યત્વાદિલક્ષણમાહ– ઇતીત્યાદિ| પાદગુણાન્વિતાવિતિ વૈદ્યાદિચતુષ્પાદસમ્પન્નૌ| સ્થવિરાણાં વૃદ્ધાનાં; સ્થવિરાણામિત્યુક્તેઽપિ જરાશબ્દોપાદાનં જરાનિમિત્તધાતુક્ષયજ એવ કાસો યાપ્યઃ, અપચારજનિતદોષજસ્તુ સાધ્ય ઇતિ બોધનાર્થમ્||૧૪-૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યસાધ્યયાપ્યત્વમાહ– ઇતીત્યાદિ| બલવતાં કદાચિત્સાધ્યો વા સ્યાદ્યાપ્યશ્ચ, એવં ક્ષતજઃ કદાચિત્સાધ્યો યાપ્યો વા| પુનઃ સાધ્યત્વમાહ– નવાવિત્યાદિ| અચિરોત્થૌ ક્ષતક્ષયજૌ દ્વૌ પાદગુણાન્વિતૌ વૈદ્યાદિચતુષ્પાદસમ્પત્તિયુક્તૌ કદાચિત્ સિધ્યેતાં સાધ્યૌ ભવત ઇત્યર્થઃ| યાપ્યત્વમાહ– સ્થવિરાણામિતિ| વૃદ્ધાનામ્ એતસ્ય દોષજેષ્વન્તર્ભૂતત્વાન્ન પૃથક્ત્વમ્| પઞ્ચાનામપિ ચિકિત્સાદ્વારેણ સાધ્યયાપ્યત્વમાહ– ત્રીનિતિ| વાતપિત્તશ્લેષ્મજાન્ પથ્યૈઃ સાધયેત્, એતેન ત્રયઃ કાસાઃ સાધ્યા ઉક્તાઃ; અપરાન્ પથ્યૈર્યાપયેત્ યાપ્યતાં નયેત્| જરાકાસા ઇતિ બહુવચનાજ્જરાકાસ ઉપેક્ષિતઃ અસાધ્યો ભવતીતિ દર્શયતિ| “પૂયાભમરુણં શ્યાવં હરિતં પીતનીલકમ્| નિષ્ઠીવેચ્છ્વાસકાસાર્તો ન જીવતિ હતસ્વરઃ|| કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરભેદાદયો ગદાઃ| ભવન્ત્યુપેક્ષયાઽસાધ્યાસ્તસ્માત્તાન્ ત્વરયા જયેત્||” ઇતિ||૧૪-૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં કાસનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિવિરચિતે આતઙ્કદર્પણે રુગ્વિનિશ્ચયવ્યાખ્યાને કાસનિદાનમ્||૧૧||