Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో మహతీం గర్భావక్రాంతిం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो महतीं गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఖుడ్డీకాగర్భావక్రాంతిప్రపంచత్వాన్మహత్యా గర్భావక్రాంతేరనంతరమభిధానం||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
యతశ్చ గర్భః సంభవతి, యస్మింశ్చ గర్భసంజ్ఞా, యద్వికారశ్చ గర్భః, యయా చానుపూర్వ్యాఽభినిర్వర్తతే కుక్షౌ, యశ్చాస్య వృద్ధిహేతుః, యతశ్చాస్యాజన్మ భవతి, యతశ్చ జాయమానః కుక్షౌ వినాశం ప్రాప్నోతి, యతశ్చ కార్త్స్న్యేనావినశ్యన్ వికృతిమాపద్యతే, తదనువ్యాఖ్యాస్యామః||3||
यतश्च गर्भः सम्भवति, यस्मिंश्च गर्भसञ्ज्ञा, यद्विकारश्च गर्भः, यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यश्चास्य वृद्धिहेतुः, यतश्चास्याजन्म भवति, यतश्च जायमानः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति, यतश्च कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
యత ఇతి యతః కారణాత్| యద్వికార ఇతి యన్మయ ఇత్యర్థః| యయాఽఽనుపూర్వ్యా యేనానుక్రమేణేత్యర్థః| కార్త్స్న్యేనావినశ్యన్నితి మరణమగచ్ఛన్||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
మాతృతః పితృత ఆత్మతః సాత్మ్యతో రసతః సత్త్వత ఇత్యేతేభ్యో భావేభ్యః సముదితేభ్యో గర్భః సంభవతి| తస్య యే యేఽవయవా యతో యతః సంభవతః సంభవంతి తాన్ విభజ్య మాతృజాదీనవయవాన్ పృథక్ పృథగుక్తమగ్రే||4||
मातृतः पितृत आत्मतः सात्म्यतो रसतः सत्त्वत इत्येतेभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भः सम्भवति| तस्य ये येऽवयवा यतो यतः सम्भवतः सम्भवन्ति तान् विभज्य मातृजादीनवयवान् पृथक् पृथगुक्तमग्रे||४||
🔊 Audio coming soon
యే యే భావా మాతృజపితృజప్రభృతయస్త్వగ్లోహితాదయః, యతో యతో మాత్రాదేః సంభవంతి, తాన్ మాతృజాదీనవయవాన్ పృథగ్విభజ్య, అగ్రే పూర్వాధ్యాయే; తేనాత్ర మాతృజాదయో నోక్తా ఇతి వాక్యార్థః ఫలతి| అయం చార్థో యద్యపి పూర్వాధ్యాయ ఏవోక్తో “మాతృజశ్చాయం” (శా. 3) ఇత్యాదినా, తథాఽపి ప్రశ్నక్రమవిశుద్ధ్యనురోధాత్ పునరిహ కృతః; యేన ప్రథమం కారణం, తదను కార్యరూపో గర్భః, తదను గర్భధర్మోఽభిధేయ ఇతి క్రమేణ ప్రశ్నః శోభతే||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
శుక్రశోణితజీవసంయోగే తు ఖలు కుక్షిగతే గర్భసంజ్ఞా భవతి||5||
शुक्रशोणितजीवसंयोगे तु खलु कुक्षिगते गर्भसञ्ज्ञा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
యత్తు “శుక్రశోణితసంసర్గమంతర్గర్భాశయగతం” ఇత్యాదినా, “గర్భోఽభినిర్వర్తతే” (శా.అ.3) ఇత్యంతేనోక్తం, తత్రాయమసౌ గర్భశబ్దాభిధేయోఽర్థ ఇతి నాభిహితం, అపేక్షతే చ; తేనేహ గర్భసంజ్ఞాభిధేయార్థవ్యాకరణమపునరుక్తమేవ| కుక్షిగతే ఇతి కుక్ష్యేకదేశగతగర్భాశయగతే| సంయోగే ఇతి సమ్యగ్యోగే; తేన జీవస్యాతివాహికశరీరేణ యోగః సంగృహ్యతే, న చాత్మనో వ్యాపకత్వేన యో యోగో గర్భజనకః| ఏవంభూతశ్చ సంయోగో యద్యపి కుక్షావేవ భవతి, తథాఽపి సిద్ధమేవార్థం శిష్యం ప్రతిపాదయితుం “కుక్షిగతే” ఇతి పదం కృతం||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
గర్భస్తు ఖల్వంతరిక్షవాయ్వగ్నితోయభూమివికారశ్చేతనాధిష్ఠానభూతః| ఏవమనయా యుక్త్యా పంచమహాభూతవికారసముదాయాత్మకో గర్భశ్చేతనాధిష్ఠానభూతః; స హ్యస్య షష్ఠో ధాతురుక్తః||6||
गर्भस्तु खल्वन्तरिक्षवाय्वग्नितोयभूमिविकारश्चेतनाधिष्ठानभूतः| एवमनया युक्त्या पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मको गर्भश्चेतनाधिष्ठानभूतः; स ह्यस्य षष्ठो धातुरुक्तः||६||
🔊 Audio coming soon
గర్భస్త్విత్యాది| గర్భారంభకాణ్యపి భూమ్యాదీని పరిత్యజ్యాంతరిక్షమాదౌ కృతం, వక్ష్యమాణభూతగ్రహణానురోధాత్| వక్ష్యతి హి- ‘అంతరిక్షం పూర్వమన్యేభ్యో గుణేభ్య ఉపాదత్తే’ ఇత్యాది| చేతనాధిష్ఠానభూత ఇతి ఆత్మనో భోగాయతనస్వరూప ఇత్యర్థః, చేతనాశబ్దేన హ్యాత్మోచ్యతే; కింవా, భూతశబ్దః సాదృశ్యే; తేనాధిష్ఠానమివాత్మనః శరీరం, న తు పరమార్థతో నిరాశ్రయస్యాత్మనో భోగాయతనత్వవ్యతిరేకేణ శరీరమాశ్రయో భవతి| అనయా యుక్త్యేతి అనయా భూతవికారరూపయా యోజనయా పంచమహాభూతవికారసముదాయాత్మకో భవతి, అన్యయా యుక్త్యా కతిధాపురుషీయోక్తశ్చతుర్వింశతికో భవతి, తథా మాతృజాదిరూపచింతయా మాత్రాదిసముదాయాత్మకో భవతీత్యర్థః| న చైతేషాం పక్షాణాం విరోధోఽస్తి; యతో మాతృజాదివ్యపదేశేఽపి పంచమహాభూతవికారత్వమవిరుద్ధమేవ, యేన మాతృజాదయోఽప్యస్య మహాభూతవికారా ఏవ; ఉక్తం హి- “రసాత్మమాతాపితృసంభవాని భూతాని విద్యాద్దశ షట్ చ దేహే” (శా. 2) ఇతి; చతుర్వింశతికత్వేఽపి చ పంచమహాభూతాత్మకరూపతైవ తత్ర ప్రపంచితా| స హీత్యాది| అస్యేతి గర్భస్య||6||
Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭
యయా చానుపూర్వ్యాఽభినిర్వర్తతే కుక్షౌ తాం వ్యాఖ్యాస్యామః- గతే పురాణే రజసి నవే చావస్థితే శుద్ధస్నాతాం స్త్రియమవ్యాపన్నయోనిశోణితగర్భాశయామృతుమతీమాచక్ష్మహే| తయా సహ తథాభూతయా యదా పుమానవ్యాపన్నబీజో మిశ్రీభావం గచ్ఛతి, తదా తస్య హర్షోదీరితః పరః శరీరధాత్వాత్మా శుక్రభూతోఽంగాదంగాత్ సంభవతి| స తథా హర్షభూతేనాత్మనోదీరితశ్చాధిష్ఠితశ్చ బీజరూపో ధాతుః పురుషశరీరాదభినిష్పత్త్యోచితేన పథా గర్భాశయమనుప్రవిశ్యార్తవేనాభిసంసర్గమేతి||7||
यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ तां व्याख्यास्यामः- गते पुराणे रजसि नवे चावस्थिते शुद्धस्नातां स्त्रियमव्यापन्नयोनिशोणितगर्भाशयामृतुमतीमाचक्ष्महे| तया सह तथाभूतया यदा पुमानव्यापन्नबीजो मिश्रीभावं गच्छति, तदा तस्य हर्षोदीरितः परः शरीरधात्वात्मा शुक्रभूतोऽङ्गादङ्गात् सम्भवति| स तथा हर्षभूतेनात्मनोदीरितश्चाधिष्ठितश्च बीजरूपो धातुः पुरुषशरीरादभिनिष्पत्त्योचितेन पथा गर्भाशयमनुप्रविश्यार्तवेनाभिसंसर्गमेति||७||
🔊 Audio coming soon
గత ఇతి నివృత్తే | పురాణ ఇతి ఋతుకాలాతిక్రమసంచితే| నవే చావస్థిత ఇతివచనేన నవేఽప్యనవస్థితే గర్భకారణత్వం నాస్తీతి దర్శయతి| శుద్ధస్నాతామిత్యనేన శుద్ధస్నాతైవ స్త్రీ గమ్యా నాస్నాతా, అశుద్ధత్వాదితి దర్శయతి| స్త్యాయత్యస్యాం గర్భ ఇతి స్త్రీ; అనేన వంధ్యాం నిరస్యతి| ఋతుమతీమిత్యత్ర ప్రశంసాయాం మతుప్| తయా సహేతి తయా స్త్రియా| తథాభూతయేతి తాదృగృతుయుక్తయా| హర్షః ప్రీతివిశేషః, తేనోదీరితః ప్రేరితః| పర ఇతి సారః; కింవా పరకాలోత్పన్నః పరః, శుక్రం హి సర్వధాతుభ్యః పరముత్పద్యతే | శరీరధాత్వాత్మేతి శరీరధాతురూపః| శుక్రభూత ఇతి శుక్రరూప ఏవాంగాదంగాత్ సంభవతి వ్యజ్యతే| తేన నాంగేభ్యః శుక్రముత్పద్యతే, కింతు శుక్రరూపతయైవ స్థితం వ్యజ్యతే| వచనం హి- “సర్వత్రానుగతం దేహే శుక్రం” (చి. అ. 2పా. 4) ఇతి| హర్షభూతేనేతి హర్షమయతాం గతేన; ఉదీరితశ్చాధిష్ఠితశ్చేత్యనేన ఉదీరణకాలే తథా నిఃసరణకాలే హర్షమయాత్మాధిష్ఠానం శుక్రస్య గర్భాశయప్రాప్తికారణం దర్శయతి; యది శుక్రప్రవృత్తికాలే పురుషో హర్షరహితః స్యాన్న తదా సమ్యక్ శుక్రప్రవృత్తిః, తథా వేగవిఘాతాన్న గర్భాశయప్రాప్తిర్భవతి| బీజరూపో ధాతుః శుక్రం| అభిసంసర్గాం సమ్యఙ్మూర్చ్ఛనం||7||
Adhikarana ౭ (౮) · Śloka ౮
తత్ర పూర్వం చేతనాధాతుః సత్త్వకరణో గుణగ్రహణాయ ప్రవర్తతే; స హి హేతుః కారణం నిమిత్తమక్షరం కర్తా మంతా వేదితా బోద్ధా ద్రష్టా ధాతా బ్రహ్మా విశ్వకర్మా విశ్వరూపః పురుషః ప్రభవోఽవ్యయో నిత్యో గుణీ గ్రహణం ప్రధానమవ్యక్తం జీవో జ్ఞః పుద్గలశ్చేతనావాన్ విభుర్భూతాత్మా చేంద్రియాత్మా చాంతరాత్మా చేతి| స గుణోపాదానకాలేఽంతరిక్షం పూర్వతరమన్యేభ్యో గుణేభ్య ఉపాదత్తే, యథా- ప్రలయాత్యయే సిసృక్షుర్భూతాన్యక్షరభూత ఆత్మా సత్త్వోపాదానః పూర్వతరమాకాశం సృజతి, తతః క్రమేణ వ్యక్తతరగుణాన్ ధాతూన్ వాయ్వాదికాంశ్చతురః; తథా దేహగ్రహణేఽపి ప్రవర్తమానః పూర్వతరమాకాశమేవోపాదత్తే, తతః క్రమేణ వ్యక్తతరగుణాన్ ధాతూన్ వాయ్వాదికాంశ్చతురః| సర్వమపి తు ఖల్వేతద్గుణోపాదానమణునా కాలేన భవతి||8||
तत्र पूर्वं चेतनाधातुः सत्त्वकरणो गुणग्रहणाय प्रवर्तते; स हि हेतुः कारणं निमित्तमक्षरं कर्ता मन्ता वेदिता बोद्धा द्रष्टा धाता ब्रह्मा विश्वकर्मा विश्वरूपः पुरुषः प्रभवोऽव्ययो नित्यो गुणी ग्रहणं प्रधानमव्यक्तं जीवो ज्ञः पुद्गलश्चेतनावान् विभुर्भूतात्मा चेन्द्रियात्मा चान्तरात्मा चेति| स गुणोपादानकालेऽन्तरिक्षं पूर्वतरमन्येभ्यो गुणेभ्य उपादत्ते, यथा- प्रलयात्यये सिसृक्षुर्भूतान्यक्षरभूत आत्मा सत्त्वोपादानः पूर्वतरमाकाशं सृजति, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः; तथा देहग्रहणेऽपि प्रवर्तमानः पूर्वतरमाकाशमेवोपादत्ते, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः| सर्वमपि तु खल्वेतद्गुणोपादानमणुना कालेन भवति||८||
🔊 Audio coming soon
సత్త్వం మనః కరణం యస్య స సత్త్వకరణః; ఆత్మా నిష్క్రియత్వేన క్రియావతా మనసా యత్ కార్యం కరోతి, తచ్చ కార్యం మనసా క్రియమాణమప్యచేతనేన చేతనావత ఆత్మన ఏవోచ్యతే| వచనం హి- “చేతనావాన్ యతశ్చాత్మా తతః కర్తా నిరుచ్యతే” (శా. 1) ఇతి| గుణగ్రహణాయేత్యత్ర గుణశబ్దేన గుణగుణినోరభేదోపచారాద్గుణవంతి భూతాన్యుచ్యంతే| కింవా, గుణోఽప్రధానం, ప్రధానం చాత్మా, తద్వ్యతిరిక్తాని చ భూతాని గుణాః| కస్మాదాత్మా భూతాని గృహ్ణాత్యప్రధానరూపాణీత్యాశంకాయామాత్మనః ప్రాధాన్యఖ్యాపకాన్ పర్యాయానాహ- స హీత్యాది| న క్షరతీత్యక్షరం| గుణీ భూతరూపగుణవానిత్యర్థః| గృహ్ణాతి భూతానీతి గ్రహణం| ఏతైః పర్యాయైరాత్మనోఽభిధేయస్యేతరపదార్థోపకార్యత్వేనాశ్రయత్వం ప్రసిద్ధం దర్శ్యతే| పూర్వతరం ప్రథమమేవ| అన్యేభ్యో గుణేభ్య ఇతి వాయ్వాదిభ్యః| అత్ర గర్భే భూతగ్రహణక్రమే దృష్టాంతమాహ- యథేత్యాది| ప్రలయస్య మహాప్రలయస్య, అత్యయే ఇతి ఆదిసర్గ ఇత్యర్థః| సిసృక్షురితి స్రష్టుమిచ్ఛుః| భూతాని ఆకాశాదీని| సత్త్వోపాదాన ఇతి మనఃకరణః| మహాప్రలయే హి వికారస్య ప్రకృతౌ లయాత్ ప్రకృతిపురుషావేవ పరమవ్యక్తరూపౌ తిష్ఠతః, తతశ్చ సర్గారంభే ప్రకృతేర్మహదాదిప్రపంచ ఉత్పద్యతే క్రమేణ; తత్ర ప్రథమమాకాశముత్పద్యతే, తతో వాయ్వాదీని వ్యక్తానీతి సాంఖ్యసిద్ధాంతః| ఆకాశస్య చ జన్యత్వం సాంఖ్యమతేనైవ జ్ఞేయం| దేహగ్రహణేఽపీతి గర్భస్వరూపగ్రహణేఽపి| ఉపాదత్త ఇతి శుక్రశోణితగతమాకాశమాకాశమయతయా స్వీకరోతి| వ్యక్తతరగుణానితి ఆకాశమేకగుణమపేక్ష్య శబ్దస్పర్శగుణో వాయుర్వ్యక్తతరః , తమపేక్ష్య శబ్దస్పర్శరూపగుణ తేజో వ్యక్తతరమిత్యాది | అయం చ భూతగ్రహణక్రమ ఆగమసిద్ధ ఏవ, నాత్ర యుక్తిస్తథావిధా హృదయంగమాఽస్తి| ఏతచ్చ భూతగ్రహణం లఘునైవ కాలేన భవతీతి దర్శయన్నాహ- సర్వమిత్యాది||8||
Adhikarana ౮ (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
స సర్వగుణవాన్ గర్భత్వమాపన్నః ప్రథమే మాసి సమ్మూర్చ్ఛితః సర్వధాతుకలుషీకృతః ఖేటభూతో భవత్యవ్యక్తవిగ్రహః సదసద్భూతాంగావయవః||9|| ద్వితీయే మాసి ఘనః సంపద్యతే పిండః పేశ్యర్బుదం వా| తత్ర ఘనః పురుషః, పేశీ స్త్రీ, అర్బుదం నపుంసకం||10||
स सर्वगुणवान् गर्भत्वमापन्नः प्रथमे मासि सम्मूर्च्छितः सर्वधातुकलुषीकृतः खेटभूतो भवत्यव्यक्तविग्रहः सदसद्भूताङ्गावयवः||९|| द्वितीये मासि घनः सम्पद्यते पिण्डः पेश्यर्बुदं वा| तत्र घनः पुरुषः, पेशी स्त्री, अर्बुदं नपुंसकम्||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వధాతుకలుషీకృత ఇతి అవ్యక్తసర్వధాతుతయా కలుషీకృతః| ధాతుశబ్దేన చ భూతాన్యుచ్యంతే, కింవా రసాదిధాతుబీజాని| ఖేటః శ్లేష్మా; తేన ఖేటభూత ఇతి శ్లేష్మసదృశ ఇత్యర్థః| అవ్యక్తవిగ్రహ ఇత్యస్య వివరణం- సదసద్భూతాంగావయవ ఇతి; విద్యమానావిద్యమానాంగప్రత్యంగ ఇత్యర్థః; అంగానాం చ బీజరూపతయా స్థితత్వేన సత్త్వం, అవ్యక్తభావాచ్చాసత్త్వం | కింవా, సదసద్భూతాంగావయవో ఘనః సంపద్యతే ఇతి యోజనా| ఘనః కఠినః| పిండో గ్రంథ్యాకారః| పేశీ దీర్ఘా మాంసపేశ్యాకారా| అర్బుదం వర్తులోన్నతం||9-10||
Adhikarana ౯ (౧౧) · Śloka ౧౧
తృతీయే మాసి సర్వేంద్రియాణి సర్వాంగావయవాశ్చ యౌగపద్యేనాభినిర్వర్తంతే||11||
तृतीये मासि सर्वेन्द्रियाणि सर्वाङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्ते||११||
🔊 Audio coming soon
అంగాని శిరఃప్రభృతీని, తదవయవాశ్చేత్యంగావయవాః| యౌగపద్యేనేతి వచనేన “కుమారస్య శిరః పూర్వమభినిర్వర్తతే” (శా. 6) ఇత్యాదివక్ష్యమాణాన్యేకీయమతాని నిషేధయతి| యౌగపద్యేన హి సర్వాంగనిర్వృత్తిరితి సిద్ధాంతః||11||
Adhikarana ౧౦ (౧౨) · Śloka ౧౨
తత్రాస్య కేచిదంగావయవా మాతృజాదీనవయవాన్ విభజ్య పూర్వముక్తా యథావత్| మహాభూతవికారప్రవిభాగేన త్విదానీమస్య తాంశ్చైవాంగావయవాన్ కాంశ్చిత్ పర్యాయాంతరేణాపరాంశ్చానువ్యాఖ్యాస్యామః| మాతృజాదయోఽప్యస్య మహాభూతవికారా ఏవ| తత్రాస్యాకాశాత్మకం శబ్దః శ్రోత్రం లాఘవం సౌక్ష్మ్యం వివేకశ్చ, వాయ్వాత్మకం స్పర్శః స్పర్శనం రౌక్ష్యం ప్రేరణం ధాతువ్యూహనం చేష్టాశ్చ శారీర్యః, అగ్న్యాత్మకం రూపం దర్శనం ప్రకాశః పక్తిరౌష్ణ్యం చ, అబాత్మకం రసో రసనం శైత్యం మార్దవం స్నేహః క్లేదశ్చ, పృథివ్యాత్మకం గంధో ఘ్రాణం గౌరవం స్థైర్యం మూర్తిశ్చేతి||12||
तत्रास्य केचिदङ्गावयवा मातृजादीनवयवान् विभज्य पूर्वमुक्ता यथावत्| महाभूतविकारप्रविभागेन त्विदानीमस्य तांश्चैवाङ्गावयवान् कांश्चित् पर्यायान्तरेणापरांश्चानुव्याख्यास्यामः| मातृजादयोऽप्यस्य महाभूतविकारा एव| तत्रास्याकाशात्मकं शब्दः श्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकश्च, वाय्वात्मकं स्पर्शः स्पर्शनं रौक्ष्यं प्रेरणं धातुव्यूहनं चेष्टाश्च शारीर्यः, अग्न्यात्मकं रूपं दर्शनं प्रकाशः पक्तिरौष्ण्यं च, अबात्मकं रसो रसनं शैत्यं मार्दवं स्नेहः क्लेदश्च, पृथिव्यात्मकं गन्धो घ्राणं गौरवं स्थैर्यं मूर्तिश्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
కేచిదితి న సర్వే| తత్ర మాతృజాద్యంగకథనేన శబ్దాదయో య ఇహ భూతవికారత్వేన వక్ష్యంతే తే న సర్వే ప్రోక్తాః, కిం తు కేచిదేవ త్వగాదయః| పర్యాయాంతరేణేతివచనాద్యే మాతృజాదయః ‘త్వక్ చ లోహితం చ’ (శా.అ.3) ఇత్యాదినోక్తాస్త ఇహ న సాక్షాద్వక్తవ్యాః, కింతు యే త్వగ్గతా మూర్తిస్నేహమార్దవాదయస్తే భూతజన్యత్వేనోచ్యమానాస్త్వచోఽభిధాయకా భవంతి| ఏవం శోణితాదిగతభూతవికారకథనేన శోణితాదికథనం జ్ఞేయం| త్వగాదయో వక్ష్యమాణా ఇతి భూతవికారసముదాయరూపా ఏవ| త్వగాదీనాం మాతృజాదిరూపేణ యదభిధానం, తన్మాత్రాద్యధీనత్వప్రతిపత్త్యర్థం| పునశ్చేహ భూతజన్యత్వేనాభిధానమంగానాం క్షయే వా వృద్ధౌ వా సత్యాం తత్కారణభూతభూతోపయోగప్రతిషేధాభ్యాం వృద్ధిక్షయజననజ్ఞానార్థం| యదంగం యద్భూతప్రభవం తదంగం తద్భూతప్రధానేన ద్రవ్యేణ వర్ధతే, క్షీయతే చ తద్విపరీతేన| లాఘవం యద్యపి వాయౌ పఠంతి- “రూక్షః శీతో లఘుశ్చైవ” (సూ.అ.1) ఇత్యాదినా, తథాఽపి ఆకాశేఽతిశయితం జ్ఞేయం, తేనేహాకాశవికారే పఠంతి; ఆకాశం హి అత్యర్థసూక్ష్మత్వాద్వాతాదపి లఘు| వివేకో విచ్ఛేదః| ధాతువ్యూహనం ధాతురచనా ధాతువహనం చ| దృశ్యతేఽనేనేతి దర్శనం చక్షురింద్రియం| మూర్తిః కాఠిన్యం||12||
Adhikarana ౧౧ (౧౩) · Śloka ౧౩
ఏవమయం లోకసమ్మితః పురుషః| యావంతో హి లోకే మూర్తిమంతో భావవిశేషాస్తావంతః పురుషే, యావంతః పురుషే తావంతో లోకే ఇతి; బుధాస్త్వేవం ద్రష్టుమిచ్ఛంతి||13||
एवमयं लोकसम्मितः पुरुषः| यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इति; बुधास्त्वेवं द्रष्टुमिच्छन्ति||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏతద్భూతవికారమయత్వం శరీరస్య లోకసామ్యేన జ్ఞాతం సన్మోక్షస్యాపి పరమాభీష్టస్య కారణం భవతీతి లోకసామ్యం దర్శయన్నాహ- ఏవమయమిత్యాది| ఏవమితి పంచభూతవికారమయత్వేన| లోకసమ్మితి ఇతి లోకతుల్యః| ఇహ చ భూతవికారమయత్వం యచ్ఛరీరస్యోక్తం తేన భూతవికారమయత్వమధికృత్య సాదృశ్యముక్తం లోకపురుషయోః; యత్త్వాధ్యాత్మికం లోకపురుషయోః సామ్యం పురుషవిచయే వక్తవ్యం, తదపీహానుక్తమపి ‘యావంతో హి’ ఇత్యాదివిశేషాభిధానేన సూచితం జ్ఞేయం| తేన, యావంతో భావవిశేషా ఆధ్యాత్మికా అంతరాత్మసత్త్వాహంకారాదయో, భౌతికా వా మూర్తిక్లేదాదయః, తే పురుషగతా లోకేనాపి సమానా ఇతి జ్ఞేయం| ఏతచ్చ లోకపురుషయోః సామ్యం పురుషవిచయే వ్యక్తం భవిష్యతి| ఏతచ్చ లోకపురుషయోః సామ్యకథనం ముముక్షూణామేవోపయుక్తమితి దర్శయన్నాహ- బుధాస్త్వేవమిత్యాది| బుధాః సమ్యగ్జ్ఞానవంతః, మోక్షయుక్తా ఇతి యావత్| లోకపురుషసామ్యకథనం చ మోక్షార్థమేవేతి పురుషవిచయే స్వయమేవ వక్ష్యతి||13||
Adhikarana ౧౨ (౧౪) · Śloka ౧౪
ఏవమస్యేంద్రియాణ్యంగావయవాశ్చ యౌగపద్యేనాభినిర్వర్తంతేఽన్యత్ర తేభ్యో భావేభ్యో యేఽస్య జాతస్యోత్తరకాలం జాయంతే; తద్యథా- దంతా వ్యంజనాని వ్యక్తీభావస్తథాయుక్తాని చాపరాణి| ఏషా ప్రకృతిః, వికృతిః పునరతోఽన్యథా| సంతి ఖల్వస్మిన్ గర్భే కేచిన్నిత్యా భావాః, సంతి చానిత్యాః కేచిత్| తస్య య ఏవాంగావయవాః సంతిష్ఠంతే, త ఏవ స్త్రీలింగం పురుషలింగం నపుంసకలింగం వా బిభ్రతి| తత్ర స్త్రీపురుషయోర్యే వైశేషికా భావాః ప్రధానసంశ్రయా గుణసంశ్రయాశ్చ, తేషాం యతో భూయస్త్వం తతోఽన్యతరభావః| తద్యథా- క్లైబ్యం భీరుత్వమవైశారద్యం మోహోఽనవస్థానమధోగురుత్వమసహనం శైథిల్యం మార్దవం గర్భాశయబీజభాగస్తథాయుక్తాని చాపరాణి స్త్రీకరాణి, అతో విపరీతాని పురుషకరాణి, ఉభయభాగావయవా నపుంసకకరాణి భవంతి||14||
एवमस्येन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्तेऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो येऽस्य जातस्योत्तरकालं जायन्ते; तद्यथा- दन्ता व्यञ्जनानि व्यक्तीभावस्तथायुक्तानि चापराणि| एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा| सन्ति खल्वस्मिन् गर्भे केचिन्नित्या भावाः, सन्ति चानित्याः केचित्| तस्य य एवाङ्गावयवाः सन्तिष्ठन्ते, त एव स्त्रीलिङ्गं पुरुषलिङ्गं नपुंसकलिङ्गं वा बिभ्रति| तत्र स्त्रीपुरुषयोर्ये वैशेषिका भावाः प्रधानसंश्रया गुणसंश्रयाश्च, तेषां यतो भूयस्त्वं ततोऽन्यतरभावः| तद्यथा- क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसहनं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्तानि चापराणि स्त्रीकराणि, अतो विपरीतानि पुरुषकराणि, उभयभागावयवा नपुंसककराणि भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతాం తృతీయమాసభవామింద్రియాద్యంగాభినిర్వృత్తిముపసంహరతి- ఏవమస్యేత్యాది| యుగపదేవ యౌగపద్యం; యౌగపద్యమిత్యభిధానమింద్రియాణామపి సర్వాంగాభినిర్వృత్తేః సమకాలతోపదర్శనార్థం| కిం దంతాదయోఽపి తృతీయమాసే భవంతీత్యాశంక్యాహ- అన్యత్రేత్యాది| వ్యంజనాని శ్మశ్రుస్తనాదీని| వ్యక్తీభావః శుక్రరజసోరావిర్భావః| తథాయుక్తానీతి జాతోత్తరకాలజత్వేన దంతాదిసదృశాని చాంగాని బుద్ధ్యాదీని | ఏషా ప్రకృతిరితి ఇంద్రియాణ్యంగావయవాశ్చ యుగపద్భవంతి, దంతాదయశ్చ జాతస్యాపి చిరేణ భవంతీత్యేవంరూపో మనుష్యస్వభావ ఇత్యర్థః| అన్యథేతి కదాచిత్ సదంత ఏవ జాయత ఇత్యాదికా వికృతిర్మనుష్యస్య| అథ కస్మాద్దంతాదయో గర్భాదిజాయమానా వికృతిత్వేనోచ్యంత ఇత్యాహ- సంతీత్యాది| ఖలుశబ్దో హేతౌ| నిత్యా ఇతి యావచ్ఛరీరభావినః కరచరణాదయః, అనిత్యాశ్చ న యావచ్ఛరీరభావినో దంతాదయః| ఏతేన, అనిత్యస్వభావానాం దంతాదీనాం గర్భాద్యజాయమానత్వాన్నిత్యత్వం వికృతిరితి యుక్తమిత్యర్థః| అథ నిత్యానిత్యేషు మధ్యే కే స్త్ర్యాదిలింగం బిభ్రతీత్యాహ- తస్యేత్యాది| సంతిష్ఠంత ఇతి యావచ్ఛరీరం తిష్ఠంతి| ఏతేన, య ఏవ నిత్యా ఉపస్థాదయస్త ఏవ స్త్రీలింగతాం పుంలింగతాం వా బిభ్రతి| తత్రోపస్థరూపో నిత్యో భావః స్త్రీలింగం, శేఫశ్చ పుంలింగం, ఉపస్థలింగాకారవిరహితం చ రంధ్రమాత్రం నపుంసకలింగం భవతి| కింవా, స్త్రియా యల్లింగం స్తనాది, పురుషస్య వా శ్మశ్రుప్రభృతి, నపుంసకస్య వా స్త్రీపుంసమానాకారరూపం జాతోత్తరకాలభావి, తదపి య ఏవ నిత్యా భావా ఉరఃకపోలప్రభృతయస్త ఏవ కాలవశాద్బిభ్రతీతి వాక్యార్థః| ఉర ఏవ హి స్తనారంభకబీజయుక్తం స్త్రియా ఉత్తరకాలం స్తనవద్భవతి, ఏవం కపోల ఏవ శ్మశ్రుబీజయుక్తః శ్మశ్రువాన్ భవతి| న చావశ్యం యత్ స్తనశ్మశ్రుప్రభృతీనాం బీజం చేదస్తి శరీరే, తత్ కిమితి గర్భాత్ ప్రభృతి స్తనాది న జాయత ఇతి; యతో బీజమహిమాఽయం- యత్ స్వకాల ఏవ కార్యం కరోతి| యథా- అవనిపతితమపి శాల్యాదిబీజమృతుప్రాప్తావేవాంకురం జనయతి; న చ స్వభావ ఉపాలంభమర్హతి| ‘యదైవాంగావయయవాః సంతిష్ఠంతే, తదైవ స్త్ర్యాదిలింగం బిభ్రతి’ ఇత్యాదిపాఠపక్షే తు వ్యక్త ఏవార్థః| అథ కుతః సమానే శుక్రాదౌ కారణే స్త్ర్యాదివిశేషో భవతీత్యాహ- వైశేషికా ఇతి| వైశేషికా విశిష్టాః పరస్పరవ్యావృత్తా ఇతి యావత్| ప్రధానసంశ్రయా ఇతి ఆత్మసంశ్రయాః| గుణసంశ్రయా ఇతి శుక్రశోణితగతభూతసంశ్రయాః; గుణశబ్దేనేహ భూతాన్యుచ్యంతే| యత ఇతి సప్తమ్యాం తసిః; తేన యస్మిన్ వైశేషికే భావే భూయస్త్వం దైవవశాద్భవతి, తతో భావాదన్యతరస్య స్త్రీరూపస్య పుంరూపస్య వా గర్భస్యోత్పత్తిర్భవతి; యది స్త్రీకరా భావా క్లైబ్యాదయో భూయాంసో భవంతి తదా స్త్రీ జాయతే, విపర్యయే పుమానిత్యర్థః| తత్ర స్త్రీకరాన్ భావానాహ- తద్యథేత్యాది| అవైశారద్యం మోహః| శైథిల్యం అనిబిడసంయోగతా, యథా- దృఢశణతంతువిరలవాపితపటస్య శైథిల్యం; మార్దవం తు నిబిడసంయోగస్యాపి సహజావయవమార్దవం, యథా- పట్టసూత్రే నిరంతరవాపితపటస్య మృదుత్వం| క్లైబ్యాద్యనవస్థానపర్యంతం ప్రధానసంశ్రయం, శేషం గుణసంశ్రయం| తథాయుక్తానీత్యనేన యోనిబీజభాగాదీని గ్రాహయతి| ఏతే చాధోగురుత్వాదయో రజోధిక ఏవ బీజే భవంతీతి జ్ఞేయం| తేన, “రక్తేన కన్యామధికేన” (శా. 2) ఇతి యదుక్తం తదనేన సమం న విరుద్ధం భవతి| విపరీతాని అక్లైబ్యాదీనీత్యర్థః| ఉభయభాగావయవా ఇతి స్త్రీపురుషకారకా అవయవాః| నపుంసకకరాణీతి నపుంసకనిర్దేశోఽవ్యక్తగుణాభిప్రాయేణ| తేన ప్రథమం నపుంసకకరాణీతి అవ్యక్తగుణసందోహాభిప్రాయేణ ప్రయుక్తం, తతః కాని తానీత్యపేక్షాయాం విశేషపరిగ్రహాదుభయభాగావయవా ఇతి పుంలింగేన నిర్దేశో జ్ఞేయః|||14||
Adhikarana ౧౩ (౧౫) · Śloka ౧౫
తస్య యత్కాలమేవేంద్రియాణి సంతిష్ఠంతే, తత్కాలమేవ చేతసి వేదనా నిర్బంధం ప్రాప్నోతి; తస్మాత్తదా ప్రభృతి గర్భః స్పందతే, ప్రార్థయతే చ జన్మాంతరానుభూతం యత్ కించిత్, తద్ద్వైహృదయ్యమాచక్షతే వృద్ధాః| మాతృజం చాస్య హృదయం మాతృహృదయేనాభిసంబద్ధం భవతి రసవాహినీభిః సంవాహినీభిః; తస్మాత్తయోస్తాభిర్భక్తిః సంస్పందతే | తచ్చైవ కారణమవేక్షమాణా న ద్వైహృదయ్యస్య విమానితం గర్భమిచ్ఛంతి కర్తుం| విమాననే హ్యస్య దృశ్యతే వినాశో వికృతిర్వా| సమానయోగక్షేమా హి తదా భవతి గర్భేణ కేషుచిదర్థేషు మాతా| తస్మాత్ ప్రియహితాభ్యాం గర్భిణీం విశేషేణోపచరంతి కుశలాః||15||
तस्य यत्कालमेवेन्द्रियाणि सन्तिष्ठन्ते, तत्कालमेव चेतसि वेदना निर्बन्धं प्राप्नोति; तस्मात्तदा प्रभृति गर्भः स्पन्दते, प्रार्थयते च जन्मान्तरानुभूतं यत् किञ्चित्, तद्द्वैहृदय्यमाचक्षते वृद्धाः| मातृजं चास्य हृदयं मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति रसवाहिनीभिः संवाहिनीभिः; तस्मात्तयोस्ताभिर्भक्तिः संस्पन्दते | तच्चैव कारणमवेक्षमाणा न द्वैहृदय्यस्य विमानितं गर्भमिच्छन्ति कर्तुम्| विमानने ह्यस्य दृश्यते विनाशो विकृतिर्वा| समानयोगक्षेमा हि तदा भवति गर्भेण केषुचिदर्थेषु माता| तस्मात् प्रियहिताभ्यां गर्भिणीं विशेषेणोपचरन्ति कुशलाः||१५||
🔊 Audio coming soon
సంతిష్ఠంత ఇతి అభినిర్వర్తంతే| వేదనా సుఖదుఃఖోపలబ్ధిః| నిర్బంధం ప్రాప్నోతీతి సంబంధం ప్రాప్నోతి, ఇంద్రియోత్పాదసమకాలమేవ సుఖదుఃఖజ్ఞో భవతీతి వాక్యార్థః| తస్మాదితి సుఖదుఃఖసంబంధాత్; సుఖోత్పాదనార్థం దుఃఖపరిహారార్థం చ స్పందతే చలతి, తథా ప్రార్థయతే చ సుఖహేతూన్ జన్మాంతరానుభూతానిత్యర్థః| తద్గర్భప్రార్థనాయుక్తం మాతృహృదయం ద్వైహృదయ్యమితి వృద్ధా జ్ఞానవృద్ధా ఆచక్షతే| ద్విహృదయస్య భావద్ ద్వైహృదయ్యం మాతృహృదయం గర్భహృదయేన సమం హృదయద్వయం భవతి| నను గర్భహృదయం కథం మాతృహృదయేన సంబద్ధం భవతీత్యాహ- మాతృజమితి; మాతృకారణకార్తవజం| రసవాహినీభిరితి గర్భపోషణార్థాభిర్మాతృహృదయగర్భనాభిప్రతిబద్ధాభీ రసవాహినీభిః| ఏతేన, యద్ గర్భః ప్రార్థయతే, తయా ప్రార్థనయా రసవాహినీభిర్హృదయమాగతయా మాతాఽపి తత్ప్రార్థనావతీ భవతి ఏవం మాతృప్రార్థనయాఽపి గర్భః ప్రార్థనావాన్ భవతి| తయోరితి మాతృగర్భయోః| భక్తిః ఇచ్ఛా| తాభిరితి రసవాహినీభిః| సంస్పందత ఇతి మాతృహృదయాద్గర్భహృదయం యాతి, గర్భహృదయాచ్చ మాతృహృదయమిత్యర్థః| గర్భస్య వినాశో వికృతిర్వేతి మహతా ఇచ్ఛావిఘాతేన వినాశః, స్వల్పేన తు వికృతిః; కింవా గర్భేచ్ఛాపూర్వికా మాతురిచ్ఛా, తద్విఘాతేన వినాశో గర్భస్య, సా హీచ్ఛా విహతా సాక్షాద్గర్భసంబంధితయా సుకుమారతరం గర్భం వాతప్రకోపాద్వినాశయతి; యా తు మాతురిచ్ఛా విహతా, సా మాతరి వాతక్షోభం జనయతీ సమానయోగక్షేమే గర్భేఽపి మనాగ్వికృతిజననాద్వికృతిం జనయతి| ఏతదేవ దర్శయతి- సమానయోగక్షేమా హీత్యాది|- యోగః సుఖహేతుయోగః, క్షేమః ప్రత్యవాయపరిహారః, ఏతౌ యోగక్షేమౌ మాతుర్గర్భేణ సమానౌ భవతః| కేషుచిదర్థేష్వితివచనాదతుల్యయోగక్షేమతా చ క్వచిద్భవతీతి దర్శయతి| తేన, నావశ్యం మాతుర్వికారాః క్షుదాదయో గర్భే వికృతిమావహంతి, గర్భస్య వా మాతరీతి దర్శయతి| గర్భిణీ విశేషేణేతివచనాదగర్భిణ్యపి స్త్రీ ఋతుకాలే ప్రియహితోపచరణీయా| యదుక్తం- “సహచర్యశ్చైనాం ప్రియహితాభ్యాం సతతముపచరేయుః” (శా. 8) ఇత్యాది||15||
Adhikarana ౧౪ (౧౬) · Śloka ౧౬
తస్యా గర్భాపత్తేర్ద్వైహృదయ్యస్య చ విజ్ఞానార్థం లింగాని సమాసేనోపదేక్ష్యామః| ఉపచారసాధనం హ్యస్య జ్ఞానే, జ్ఞానం చ లింగతః, తస్మాదిష్టో లింగోపదేశః| తద్యథా- ఆర్తవాదర్శనమాస్యసంస్రవణమనన్నాభిలాషశ్ఛర్దిరరోచకోఽమ్లకామతా చ విశేషేణ శ్రద్ధాప్రణయనముచ్చావచేషు భావేషు గురుగాత్రత్వం చక్షుషోర్గ్లానిః స్తనయోః స్తన్యమోష్ఠయోః స్తనమండలయోశ్చ కార్ష్ణ్యమత్యర్థం శ్వయథుః పాదయోరీషల్లోమరాజ్యుద్గమో యోన్యాశ్చాటాలత్వమితి గర్భే పర్యాగతే రూపాణి భవంతి||16||
तस्या गर्भापत्तेर्द्वैहृदय्यस्य च विज्ञानार्थं लिङ्गानि समासेनोपदेक्ष्यामः| उपचारसाधनं ह्यस्य ज्ञाने, ज्ञानं च लिङ्गतः, तस्मादिष्टो लिङ्गोपदेशः| तद्यथा- आर्तवादर्शनमास्यसंस्रवणमनन्नाभिलाषश्छर्दिररोचकोऽम्लकामता च विशेषेण श्रद्धाप्रणयनमुच्चावचेषु भावेषु गुरुगात्रत्वं चक्षुषोर्ग्लानिः स्तनयोः स्तन्यमोष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यमत्यर्थं श्वयथुः पादयोरीषल्लोमराज्युद्गमो योन्याश्चाटालत्वमिति गर्भे पर्यागते रूपाणि भवन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
ఉపచారసాధనం యథోచితోపచారకరణం| అస్యేతి గృహీతస్య గర్భస్య తథా ద్వైహృదయ్యస్య చ| తత్ర గృహీతగర్భోపచారో యథా- “శంకితా చేద్గర్భమాపన్నా క్షీరమనుపస్కృతం కాలే కాలే పిబేత్” (శా.అ.8) ఇత్యాది ద్విహృదయోపచారం చాత్రైవ వక్ష్యతి| జ్ఞానమితి గర్భస్య ద్విహృదయస్య చ జ్ఞానం| అమ్లకామతా విశేషేణేతి చ్ఛేదః| శ్రద్ధా ఇచ్ఛా| ఉచ్చావచేష్వితి ఉచ్చనీచేషు, భక్షణీయత్వేన కృతేషు చాకృతేషు చేత్యర్థః| ఈషత్ పాదయోః శ్వయథుః| చాటాలత్వం వివృతత్వం| ఏతాని చ లక్షణాని స్వరూపేణ గర్భస్య భవంతి, తృతీయమాసయుక్తాని తు ద్వైహృదయ్యస్య చ లింగాని భవంతీతి జ్ఞేయం||16||
Adhikarana ౧౫ (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
సా యద్యదిచ్ఛేత్తత్తదస్యై దద్యాదన్యత్ర గర్భోపఘాతకరేభ్యో భావేభ్యః||17|| గర్భోపఘాతకరాస్త్విమే భావా భవంతిః; తద్యథా- సర్వమతిగురూష్ణతీక్ష్ణం దారుణాశ్చ చేష్టాః; ఇమాంశ్చాన్యానుపదిశంతి వృద్ధాః- దేవతారక్షోఽనుచరపరిరక్షణార్థం న రక్తాని వాసాంసి బిభృయాన్న మదకరాణి మద్యాన్యభ్యవహరేన్న యానమధిరోహేన్న మాంసమశ్నీయాత్ సర్వేంద్రియప్రతికూలాంశ్చ భావాన్ దూరతః పరివర్జయేత్, యచ్చాన్యదపి కించిత్ స్త్రియో విద్యుః||18||
सा यद्यदिच्छेत्तत्तदस्यै दद्यादन्यत्र गर्भोपघातकरेभ्यो भावेभ्यः||१७|| गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्तिः; तद्यथा- सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णं दारुणाश्च चेष्टाः; इमांश्चान्यानुपदिशन्ति वृद्धाः- देवतारक्षोऽनुचरपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासांसि बिभृयान्न मदकराणि मद्यान्यभ्यवहरेन्न यानमधिरोहेन्न मांसमश्नीयात् सर्वेन्द्रियप्रतिकूलांश्च भावान् दूरतः परिवर्जयेत्, यच्चान्यदपि किञ्चित् स्त्रियो विद्युः||१८||
🔊 Audio coming soon
దారుణాశ్చేష్టా వ్యవాయాదికాః | దేవతారక్షోఽనుచరేభ్యః పరిరక్షణం దేవతారక్షోఽనుచరపరిరక్షణం| యదిత్యాది| యచ్చాన్యత్ స్త్రియో గర్భకాలాసేవ్యత్వేన విద్యుస్తదపి వర్జయేత్| వదంతి హి స్త్రియః- “న గర్భిణీ కూపమవలోకయేత్, న నదీపారం యాయాత్” ఇత్యాది| వృద్ధస్త్రీవచనమప్యాగమమూలమేవ, ఇహ తు గ్రంథవిస్తరభయాన్న దర్శితమితి భావః||17-18||
Adhikarana ౧౬ (౧౯) · Śloka ౧౯
తీవ్రాయాం తు ఖలు ప్రార్థనాయాం కామమహితమప్యస్యై హితేనోపహితం దద్యాత్ ప్రార్థనావినయనార్థం| ప్రార్థనాసంధారణాద్ధి వాయుః ప్రకుపితోఽంతఃశరీరమనుచరన్ గర్భస్యాపద్యమానస్య వినాశం వైరూప్యం వా కుర్యాత్||19||
तीव्रायां तु खलु प्रार्थनायां काममहितमप्यस्यै हितेनोपहितं दद्यात् प्रार्थनाविनयनार्थम्| प्रार्थनासन्धारणाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तःशरीरमनुचरन् गर्भस्यापद्यमानस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्||१९||
🔊 Audio coming soon
ప్రార్థనా ఈప్సితార్థయాంచా, తస్యాస్తు తీవ్రత్వం బలవదిచ్ఛాజన్యత్వమేవ| హితోపహితమితి హితేన యుక్తం, కింవా కల్పనయా హితం| ప్రార్థనాయా వినయనం విస్ఫోటనం, తదర్థం| ప్రార్థనా చ ప్రార్థితలాభేనైవాపయాతి| ప్రార్థనావిమాననే దోషమాహ- ప్రార్థనేత్యాది| ప్రార్థనాయాః సమ్యగ్ధారణం ప్రార్థనాసంధారణం| ఏతచ్చ స్తోకక్రమేణాపి ప్రార్థితాదానే సతి భవతి, యథోక్తవిధినా వా హితాదానే సతి ఇచ్ఛా మనాక్ సమగ్రా వా ఖండితా భవతి| ఇచ్ఛావిఘాతశ్చ మనఃక్షోభకరభయాదివద్వాతప్రకోపకో భవతి| ఆపద్యమానస్యేత్యనేన గర్భస్యాతితరుణత్వేన మనాగపి వాతక్షోభాసహత్వం దర్శయతి| వైరూప్యవినాశవికల్పస్తు వాతప్రకోపప్రకర్షాపకర్షకృతో జ్ఞేయః||19||
Adhikarana ౧౭ (౨౦) · Śloka ౨౦
చతుర్థే మాసి స్థిరత్వమాపద్యతే గర్భః, తస్మాత్తదా గర్భిణీ గురుగాత్రత్వమధికమాపద్యతే విశేషేణ||20||
चतुर्थे मासि स्थिरत्वमापद्यते गर्भः, तस्मात्तदा गर्भिणी गुरुगात्रत्वमधिकमापद्यते विशेषेण||२०||
🔊 Audio coming soon
తృతీయమాసానుపూర్వీకథనప్రస్తావాగతం గర్భస్య విశేషమభిధాయ క్రమాగతాం చతుర్థమాసానుపూర్వీమాహ- చతుర్థ ఇత్యాది| స్థిరత్వమితి నిబిడత్వం| అత ఏవ నిబిడేన గురుతరేణ గర్భేణాక్రాంతా గర్భిణీ గురుగాత్రా భవతీతి యుక్తం||20||
Adhikarana ౧౮ (౨౧) · Śloka ౨౧
పంచమే మాసి గర్భస్య మాంసశోణితోపచయో భవత్యధికమన్యేభ్యో మాసేభ్యః, తస్మాత్తదా గర్భిణీ కార్శ్యమాపద్యతే విశేషేణ||21||
पञ्चमे मासि गर्भस्य मांसशोणितोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी कार्श्यमापद्यते विशेषेण||२१||
🔊 Audio coming soon
అధికమన్యేభ్య ఇత్యనేన మాసాంతరేష్వపి స్తోకక్రమేణ మాంసాదివృద్ధిం దర్శయతి| యేన శారీరేణ భావేన గర్భ ఉపచీయతే, తేన గర్భిణీ హీయత ఇతి యుక్తమేవ| యతో గర్భమాంసాదిపోషణేనైవ క్షీణ ఆహారరసో న మాతుర్మాంసాది సమ్యక్ పోషయతి||21||
Adhikarana ౧౯ (౨౨) · Śloka ౨౨
షష్ఠే మాసి గర్భస్య బలవర్ణోపచయో భవత్యధికమన్యేభ్యో మాసేభ్యః, తస్మాత్తదా గర్భిణీ బలవర్ణహానిమాపద్యతే విశేషేణ||22||
षष्ठे मासि गर्भस्य बलवर्णोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी बलवर्णहानिमापद्यते विशेषेण||२२||
🔊 Audio coming soon
బలవర్ణయోరుపచయో బలవర్ణోపచయః; కింవా, ఉపచయో ధాతుపుష్టిః||22||
Adhikarana ౨౦ (౨౩) · Śloka ౨౩
సప్తమే మాసి గర్భః సర్వైర్భావైరాప్యాయ్యతే, తస్మాత్తదా గర్భిణీ సర్వాకారైః క్లాంతతమా భవతి||23||
सप्तमे मासि गर्भः सर्वैर्भावैराप्याय्यते, तस्मात्तदा गर्भिणी सर्वाकारैः क्लान्ततमा भवति||२३||
🔊 Audio coming soon
సర్వభావైరితి మాంసశోణితాదిభిః| యుగపదేవ సర్వైః సప్తమే గర్భ ఆప్యాయ్యతే, పూర్వేషు తు మాసేషు న సర్వైర్యుగపదితి విశేషః| సర్వాకారైరితి సర్వమాంసశోణితాదిజన్యరూపైః| క్లాంతతమేతి హీనతమా||23||
Adhikarana ౨౧ (౨౪) · Śloka ౨౪
అష్టమే మాసి గర్భశ్చ మాతృతో గర్భతశ్చ మాతా రసహారిణీభిః సంవాహినీభిర్ముహుర్ముహురోజః పరస్పరత ఆదదాతే గర్భస్యాసంపూర్ణత్వాత్ | తస్మాత్తదా గర్భిణీముహుర్మహుర్ముదా యుక్తా భవతి ముహుర్ముహుశ్చ మ్లానా, తథా గర్భః; తస్మాత్తదా గర్భస్య జన్మ వ్యాపత్తిమద్భవత్యోజసోఽనవస్థితత్వాత్ | తం చైవార్థమభిసమీక్ష్యాష్టమం మాసమగణ్యమిత్యాచక్షతే కుశలాః||24||
अष्टमे मासि गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिः संवाहिनीभिर्मुहुर्मुहुरोजः परस्परत आददाते गर्भस्यासम्पूर्णत्वात् | तस्मात्तदा गर्भिणीमुहुर्महुर्मुदा युक्ता भवति मुहुर्मुहुश्च म्लाना, तथा गर्भः; तस्मात्तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद्भवत्योजसोऽनवस्थितत्वात् | तं चैवार्थमभिसमीक्ष्याष्टमं मासमगण्यमित्याचक्षते कुशलाः||२४||
🔊 Audio coming soon
అష్టమ ఇత్యాది| రసవాహినీభిరితి మాతృహృదయే గర్భనాడ్యాం చ సంబద్ధాభీ రసవాహినీభిః| పరస్పరత ఓజ ఆదదాతే ఇతి మాతురోజో గర్భ ఆదత్తే, గర్భస్య చౌజో మాతా ఆదత్తే| ఓజోఽనవస్థానే హేతుమాహ- గర్భస్యాసంపూర్ణత్వాదితి| యస్మాద్గర్భోఽసంపూర్ణః, తస్మాదనిష్పన్నాశ్రయం గర్భౌజోఽనవస్థితం భవతి| మాతురోజో గర్భం గచ్ఛతీతి యదుచ్యతే, తద్గర్భౌజ ఏవ మాతృసంబద్ధం సన్మాత్రోజ ఇతి వ్యపదిశ్యతే; యది తు మాతురేవ యదోజస్తద్గర్భం గచ్ఛతీత్యర్థః స్యాత్, తదా గర్భస్యాసంపూర్ణత్వాదితి హేతుః సంపూర్ణమాతృదేహస్థితస్యౌజసో గమనేఽసంగతః స్యాత్; తథా, యథా గర్భౌజసో మాతర్యవస్థానసమయే జన్మ గర్భమరణకరం భవతి, తథా మాతురోజసో గర్భోవస్థానే సతి యద్గర్భజన్మ, తత్ర మాతురపి మరణం స్యాత్; న చైతదిష్టం, యేనోభయథాఽపి గర్భస్యైవాత్ర మరణముచ్యతే న మాతుః, ‘తదా గర్భస్య జన్మ వ్యాపత్తిమద్భవతి’ ఇతివచనేన| జతూకర్ణేఽప్యష్టమే జన్మ గర్భవినాశాయైవ దర్శితం| యదుక్తం- “స్త్రీగర్భావన్యోన్యస్య ఓజ ఆదదాతేఽష్టమే, తస్మాత్తదా ప్రసూతిర్గర్భవినాశాయైవ” ఇతి| అన్యే తు వర్ణయంతి- యత- “సత్యపి మాతురోజసో గర్భగమనే జన్మాదృష్టవశాదేవ గర్భస్యైవ మరణాయ భవతి, న మాతుః” ఇతి| సుశ్రుతవ్యాఖ్యాతారస్తు- “అష్టమమాసే నైరృతభాగత్వాచ్చ గర్భస్య సత్యప్యోజోఽనవస్థానే తుల్యే గర్భస్యైవ నాశో న మాతుః” ఇతి వర్ణయంతి| గర్భిణీ ముహుర్ముహుర్ముదా యుక్తా భవతీతి గర్భౌజోయోగాద్ధర్షయుక్తా భవతి, ఓజోవిగమనాత్తు ముహుర్ముహుర్గ్లానా భవతీతి యోజ్యం| తథా గర్భ ఇతి గర్భిణీవద్గర్భోఽపి ముహుర్ముహుర్ముదాయుయుక్తో భవతి, ముహుర్ముహుర్గ్లానో భవతి| తస్మాదితి పూర్వోక్తం గర్భవ్యాపత్తిహేతుం సాక్షాద్బ్రూతే| ఓజసోఽనవస్థితత్వాదితి ఏతచ్చ వ్యాకృతమేవ| అష్టమమాసస్య విశేషాంతరమాహ- తం చైవేత్యాది| తం చైవార్థమితి గర్భవ్యాపత్తిరూపమర్థం| అగణ్యమితి న గణనయా గర్భిణ్యాం ప్రతిపాదనీయం| యది హి గర్భిణీ గణ్యమానమష్టమం మాసం గర్భజన్మవ్యాపత్తికరం శృణుయాత్ తతో భీతా స్యాత్, తద్భయాచ్చ గర్భస్య వాతక్షోభాద్ వ్యాపత్ స్యాదితి భావః||24||
Adhikarana ౨౨ (౨౫) · Śloka ౨౫
తస్మిన్నేకదివసాతిక్రాంతేఽపి నవమం మాసముపాదాయ ప్రసవకాలమిత్యాహురాదశమాన్మాసాత్| ఏతావాన్ ప్రసవకాలః, వైకారికమతః పరం కుక్షావవస్థానం గర్భస్య||25||
तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि नवमं मासमुपादाय प्रसवकालमित्याहुरादशमान्मासात्| एतावान् प्रसवकालः, वैकारिकमतः परं कुक्षाववस्थानं गर्भस्य||२५||
🔊 Audio coming soon
తస్మిన్నితి అష్టమే మాసి| ఆదశమాదితి వచనం ప్రశస్తతరప్రసవకాలాభిప్రాయేణ| సుశ్రుతే ద్వాదశమాసపర్యంతం సమ్యక్ప్రసవకాలాభిధానం స్తోకదోషయోరేకాదశద్వాదశమాసయోరల్పదోషత్వేనాదోషపక్ష ఏవ నిక్షేపాద్ బోద్ధవ్యం||25||
Adhikarana ౨౩ (౨౬) · Śloka ౨౬
ఏవమనయాఽఽనుపూర్వ్యాఽభినిర్వర్తతే కుక్షౌ||26||
एवमनयाऽऽनुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ||२६||
🔊 Audio coming soon
దత్తముత్తరముపసంహరతి- ఏవమిత్యాది||26||
Adhikarana ౨౪ (౨౭) · Śloka ౨౭
మాత్రాదీనాం ఖలు గర్భకరాణాం భావానాం సంపదస్తథా వృత్తస్య సౌష్ఠవాన్మాతృతశ్చైవోపస్నేహోపస్వేదాభ్యాం కాలపరిణామాత్ స్వభావసంసిద్ధేశ్చ కుక్షౌ వృద్ధిం ప్రాప్నోతి||27||
मात्रादीनां खलु गर्भकराणां भावानां सम्पदस्तथा वृत्तस्य सौष्ठवान्मातृतश्चैवोपस्नेहोपस्वेदाभ्यां कालपरिणामात् स्वभावसंसिद्धेश्च कुक्षौ वृद्धिं प्राप्नोति||२७||
🔊 Audio coming soon
‘యశ్చాస్య వృద్ధిహేతుః’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరం- మాత్రాదీనామిత్యాది| ఆదిగ్రహణాత్ పిత్రాత్మసాత్మ్యరససత్త్వాని “మాతృజశ్చయం” (శా.అ.4) ఇత్యాదిగ్రంథోక్తాని గృహ్యంతే| వృత్తస్య మాతురాచారరూపస్య సౌష్ఠవం సుష్ఠుత్వం వృత్తసౌష్ఠవం| మాతృత ఇతి పదం వృత్తసౌష్ఠవేన తథా ఉపస్నేహోపస్వేదాభ్యాం చ సంబధ్యతే| రససాత్మ్యసౌష్ఠవం తు మాత్రాదిసంపదా లబ్ధమేవ| ఉపస్నేహో ధాతునిష్యందసంబంధః, ఉపస్వేదః శరీరస్యోష్మణా పరం గర్భస్య స్వేదనం; ఉపస్వేదశ్చ గర్భవృద్ధికరో భవత్యేవ, యథా- అండజానాం పక్షతేరుపస్వేదనం వృద్ధికరం దృష్టం| కాలపరిణామాదితి యథా యథా కాలప్రకర్షస్తథా తథా వర్ధతే గర్భః| వృద్ధిహేత్వంతరమాహ- స్వభావసంసిద్ధేశ్చేతి| స్వభావేనైవ కర్మజన్యేన గర్భో భవతి వర్ధిష్ణురిత్యర్థః| కర్మణా హి భోగలక్షణశరీరనిర్వర్తకేనారభ్యమాణం గర్భశరీరం వర్ధిష్ణుస్వభావమేవారబ్ధం, తేన వర్ధత ఏవ||27||
Adhikarana ౨౫ (౨౮) · Śloka ౨౮
మాత్రాదీనామేవ తు ఖలు గర్భకరాణాం భావానాం వ్యాపత్తినిమిత్తమస్యాజన్మ భవతి||28||
मात्रादीनामेव तु खलु गर्भकराणां भावानां व्यापत्तिनिमित्तमस्याजन्म भवति||२८||
🔊 Audio coming soon
‘కుతశ్చాస్యాజన్మ భవతి’ ఇత్యస్యోత్తరం- మాత్రేత్యాది| వ్యాపత్తినిమిత్తమితి వ్యాపత్తికారణకం; తత్ర మాతుర్వ్యాపచ్ఛోణితగర్భాశయాదిదుష్టిః, పితుర్వ్యాపచ్ఛుక్రదుష్టిరిత్యాద్యనుసరణీయం||28||
Adhikarana ౨౬ (౨౯) · Śloka ౨౯
యే హ్యస్య కుక్షౌ వృద్ధిహేతుసమాఖ్యాతా భావాస్తేషాం విపర్యయాదుదరే వినాశమాపద్యతే, అథవాఽప్యచిరజాతః స్యాత్||29||
ये ह्यस्य कुक्षौ वृद्धिहेतुसमाख्याता भावास्तेषां विपर्ययादुदरे विनाशमापद्यते, अथवाऽप्यचिरजातः स्यात्||२९||
🔊 Audio coming soon
‘యతశ్చ జాయమానః’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరం- యే హ్యస్యేత్యాది| వృద్ధిహేతుసమాఖ్యాతా భావాః “మాత్రాదీనాం తు ఖలు గర్భకరాణాం భావానాం సంపదః” ఇత్యాదిగ్రంథోక్తాః| అథవాఽప్యచిరజాత ఇతి యదా మాత్రాదీనాం సర్వథా దోషవత్త్వేన విపర్యయో భవతి, తదా వినాశమాపద్యతే గర్భః; యదా త్వల్పదోషవత్తయా మనాగ్విపర్యయో భవతి, తదా అచిరజాతో విపద్యత ఇతి జ్ఞేయం ||29||
Adhikarana ౨౭ (౩౦) · Śloka ౩౦
యతస్తు కార్త్స్న్యేనావినశ్యన్ వికృతిమాపద్యతే, తదనువ్యాఖ్యాస్యామః- యదా స్త్రియా దోషప్రకోపణోక్తాన్యాసేవమానాయా దోషాః ప్రకుపితాః శరీరముపసర్పంతః శోణితగర్భాశయావుపపద్యంతే , న చ కార్త్స్న్యేన శోణితగర్భాశయౌ దూషయంతి, తదేయం గర్భం లభతే స్త్రీ; తదా తస్య గర్భస్య మాతృజానామవయవానామన్యతమోఽవయవో వికృతిమాపద్యత ఏకోఽథవాఽనేకే, యస్య యస్య హ్యవయవస్య బీజే బీజభాగే వా దోషాః ప్రకోపమాపద్యంతే, తం తమవయవం వికృతిరావిశతి| యదా హ్యస్యాః శోణితే గర్భాశయబీజభాగః ప్రదోషమాపద్యతే, తదా వంధ్యాం జనయతి; యదా పునరస్యాః శోణితే గర్భాశయబీజభాగావయవః ప్రదోషమాపద్యతే, తదా పూతిప్రజాం జనయతి; యదా త్వస్యాః శోణితే గర్భాశయబీజభాగావయవః స్త్రీకరాణాం చ శరీరబీజభాగానామేకదేశః ప్రదోషమాపద్యతే, తదా స్త్ర్యాకృతిభూయిష్ఠామస్త్రియం వార్తాం నామ జనయతి, తాం స్త్రీవ్యాపదమాచక్షతే||30||
यतस्तु कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा स्त्रिया दोषप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तः शोणितगर्भाशयावुपपद्यन्ते , न च कार्त्स्न्येन शोणितगर्भाशयौ दूषयन्ति, तदेयं गर्भं लभते स्त्री; तदा तस्य गर्भस्य मातृजानामवयवानामन्यतमोऽवयवो विकृतिमापद्यत एकोऽथवाऽनेके, यस्य यस्य ह्यवयवस्य बीजे बीजभागे वा दोषाः प्रकोपमापद्यन्ते, तं तमवयवं विकृतिराविशति| यदा ह्यस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यां जनयति; यदा पुनरस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजां जनयति; यदा त्वस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः स्त्रीकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा स्त्र्याकृतिभूयिष्ठामस्त्रियं वार्तां नाम जनयति, तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते||३०||
🔊 Audio coming soon
అవశిష్టప్రశ్నస్యోత్తరం దర్శయితుమాహ- యతస్త్విత్యాది| అత్రావినశ్యన్నిత్యత్ర వినాశేన వికృతిరభిప్రేతా, వికృతావపి వినాశశబ్దో దృష్టః; యథా- అసచ్ఛీలత్వేన వికృతే పురుషే ‘వినష్టోఽయం’ ఇతి వ్యపదేశః; ఏవం చ సత్యేకదేశేనాపి వికృతౌ వినాశశబ్దదర్శనే కార్త్స్న్యేనేతి విశేషణం యుక్తం భవతి| దోషప్రకోపణేనైవ దోషప్రకోపణసేవాయాం లబ్ధాయాం పునర్దోషప్రకోపణోక్తాన్యాసేవమానాయా ఇతి పదం దోషాణాం స్వహేతుసేవయా బలవంతం ప్రకోపం దర్శయితుం, పరహేతుసేవయాఽపి హి స్తోకమాత్రయా అనుబంధరూపదోషప్రకోపో భవతి; యథా- అమ్లేన పిత్తం జన్యమానం శ్లేష్మానుగతం జన్యతే| ‘నతు కార్త్స్న్యేన దూషయంతి’ ఇతి వచనేన కార్త్స్న్యేన దుష్టౌ గర్భజన్మైవ న భవతీతి దర్శయతి| మాతృజానామితి త్వగ్లోహితాదీనాం| అన్యతమ ఇతి జాతావేకవచనం| తత్రైకోఽప్యవయవోఽన్యతమః, తథా అనేకేఽవయవా అన్యతమశబ్దేన ప్రోక్తాః | అత ఏవ ‘ఏకోఽథవాఽనేకే’ ఇత్యన్యతమవివరణముపపన్నం భవతి| అన్యథా త్వన్యతమపదేనైకస్యైవావయవస్య గృహీతత్వాత్ ‘అనేకే’ ఇతి వివరణమసంగతం స్యాత్| కుతః పునరేకస్యానేకస్య వా వికృతిర్భవతీత్యాహ- యస్యేత్యాది| బీజ ఇతి కృత్స్న ఏవారంభకే బీజే| బీజభాగే వేత్యవయవబీజస్యైకదేశే| ఏతాం వికృతిమేవ శృంగగ్రాహికతయా వక్తుమాహ- యదేత్యాది| శోణిత ఇతి ఆర్తవే| గర్భాశయజనకో బీజభాగో గర్భాశయబీజభాగః; కింవా గర్భాశయస్య తథా బీజస్య చార్తవరూపస్య జనకో భాగః| గర్భాశయార్తవే చ మాతృజావయవమధ్యే పతితే శోణితజన్యే ఏవ; తేన, ఆర్తవేతరబీజభాగస్య దుష్టిరుపపన్నా| ఆర్తవం చ యద్యపి ద్వాదశవర్షాదూర్ధ్వం వ్యజ్యతే, తథాఽపి ఆర్తవోత్పత్తిర్గర్భకాల ఏవ భవతి| యేన సతామేవార్తవదంతశ్మశ్రుప్రభృతీనాం కాలే వ్యక్తిర్భవతి; తేన, ఆర్తవారంభకస్యాపి బీజస్య గర్భకాలే ప్రదోష ఉపపన్నః | ప్రదోష ఇత్యత్ర ప్రశబ్దేన దుష్టిప్రకర్షం ప్రకృష్టవంధ్యతారూపకార్యజనకం దర్శయతి| గర్భాశయస్య తథాఽఽర్తవస్య చోపఘాతేన స్త్రియా వంధ్యత్వం వ్యక్తమేవ| గర్భాశయబీజభాగావయవ ఇత్యత్రాపి పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| అవయవశబ్దేన గర్భాశయస్యార్తవస్య చైకదేశ ఇహోచ్యతే| పూతిప్రజామితి మ్రియమాణాపత్యాం; అన్యే తు క్లిన్నాంగప్రత్యంగాం పూతిమాహుః| స్త్రీకరాణాం శరీరబీజభాగానామితి స్త్రీత్వవ్యంజకస్తనోపస్థలోమరాజ్యాదిజనకబీజభాగానాం| అస్త్రియమితి అసంపూర్ణస్త్రీలక్షణాం| వార్తాం నామేతి వార్తాసంజ్ఞా శాస్త్రసమయకృతా| స్త్రీవ్యాపదితి స్త్రీనిమిత్తాఽఽర్తవదోషకృతా వ్యాపత్| ఏవం తాం పురుషవ్యాపదమాచక్షతే ఇత్యత్రాపి పురుషవ్యాపద్వ్యాఖ్యేయా||30||
Adhikarana ౨౮ (౩౧) · Śloka ౩౧
ఏవమేవ పురుషస్య యదా బీజే బీజభాగః ప్రదోషమాపద్యతే, తదా వంధ్యం జనయతి; యదా పునరస్య బీజే బీజభాగావయవః ప్రదోషమాపద్యతే, తదా పూతిప్రజం జనయతి; యదా త్వస్య బీజే బీజభాగావయవః పురుషకరాణాం చ శరీరబీజభాగానామేకదేశః ప్రదోషమాపద్యతే, తదా పురుషాకృతిభూయిష్ఠమపురుషం తృణపుత్రికం నామ జనయతి; తాం పురుషవ్యాపదమాచక్షతే||31||
एवमेव पुरुषस्य यदा बीजे बीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यं जनयति; यदा पुनरस्य बीजे बीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजं जनयति; यदा त्वस्य बीजे बीजभागावयवः पुरुषकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा पुरुषाकृतिभूयिष्ठमपुरुषं तृणपुत्रिकं नाम जनयति; तां पुरुषव्यापदमाचक्षते||३१||
🔊 Audio coming soon
బీజే ఇతి శుక్రే| శుక్రరూపబీజజనకో భాగో బీజభాగః| తదా వంధ్యమిత్యనేన పురుషవంధ్యం బ్రూతే, ఇహాపి ప్రదోషవ్యాఖ్యా పూతిప్రజావ్యాఖ్యా చ పూర్వవత్| అపురుషమితి అసమస్తపురుషలక్షణయుక్తం| తృణపుత్రికసంజ్ఞాఽపి శాస్త్రసమయసిద్ధైవ| వార్తాతృణపుత్రికయోర్వ్యవాయేచ్ఛా పరం భవతి, నతు వ్యవాయసామర్థ్యమితి బ్రువతే||31||
Adhikarana ౨౯ (౩౨) · Śloka ౩౨
ఏతేన మాతృజానాం పితృజానాం చావయవానాం వికృతివ్యాఖ్యానేన సాత్మ్యజానాం రసజానాం సత్త్వజానాం చావయవానాం వికృతిర్వ్యాఖ్యాతా భవతి||32||
एतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिव्याख्यानेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति||३२||
🔊 Audio coming soon
ఏవం మాతాపితృజావయవైకదేశవికృతివత్ సాత్మ్యరససత్త్వజావయవవికృత్యతిదేశార్థమాహ- ఏతేనేత్యాది| సాత్మ్యవిభ్రమాత్తు సాత్మ్యజానామారోగ్యానాలస్యాదీనామన్యతమేన హీయతే| ఏవం రససత్త్వయోరప్యున్నేయం||32||
Adhikarana ౩౦ (౩౩) · Śloka ౩౩
నిర్వికారః పరస్త్వాత్మా సర్వభూతానాం నిర్విశేషః; సత్త్వశరీరయోస్తు విశేషాద్విశేషోపలబ్ధిః||33||
निर्विकारः परस्त्वात्मा सर्वभूतानां निर्विशेषः; सत्त्वशरीरयोस्तु विशेषाद्विशेषोपलब्धिः||३३||
🔊 Audio coming soon
ఆత్మజోఽప్యయం గర్భ ఉక్తః, తత్ కథమిహ తద్వికృత్యా వికృతిర్గర్భస్య నోచ్యత ఇత్యాహ- నిర్వికార ఇత్యాది| పర ఇత్యనేన మనఃశరీరాదిసముదాయాదాత్మానం వ్యవచ్ఛినత్తి| సర్వభూతానాం నిర్విశేష ఇతి సర్వేషు భూతేషు వర్తమానోఽప్యయం పరమాత్మా తుల్య ఏవ| యస్తు తత్ర సుఖదుఃఖాదివిశేష ఉపలభ్యతే, స శరీరవిశేషస్య తథా మనోవిశేషస్య చ సుఖదుఃఖాదివిశేషకారణస్య విశేషాదుపలభ్యతే; ఏతదేవ ‘శరీరసత్త్వయోస్తు’ ఇత్యాదినోక్తం| సుఖాదయస్తు న పరమాత్మవికారాః, కింతు బుద్ధిధర్మా ఏవేతి దర్శితమేవ| యాని చాత్మజత్వేన గర్భే “తాసు తాసు యోనిషూత్పత్తిః” (శా. 3) ఇత్యాదినా గ్రంథేన దర్శితాని, తాన్యపి పరమాత్మవికారా న భవంతి, కింతు సత్త్వరజస్తమఃప్రబలతారూపవికారజమనోవికారజన్యధర్మాధర్మజన్యాన్యేవ| తేన, సూక్ష్మచింతాయామాత్మజాని యాన్యుక్తాని, తాన్యపి సత్త్వజాన్యేవ| తతశ్చేహాత్మజావయవవికారోఽపి సత్త్వజావయవవికార ఏవ బోద్ధవ్య ఇతి భావః||33||
Adhikarana ౩౧ (౩౪) · Śloka ౩౪
తత్ర త్రయః శరీరదోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణః, తే శరీరం దూషయంతి; ద్వౌ పునః సత్త్వదోషౌ రజస్తమశ్చ, తౌ సత్త్వం దూషయతః| తాభ్యాం చ సత్త్వశరీరాభ్యాం దుష్టాభ్యాం వికృతిరుపజాయతే, నోపజాయతే చాప్రదుష్టాభ్యాం||34||
तत्र त्रयः शरीरदोषा वातपित्तश्लेष्माणः, ते शरीरं दूषयन्ति; द्वौ पुनः सत्त्वदोषौ रजस्तमश्च, तौ सत्त्वं दूषयतः| ताभ्यां च सत्त्वशरीराभ्यां दुष्टाभ्यां विकृतिरुपजायते, नोपजायते चाप्रदुष्टाभ्याम्||३४||
🔊 Audio coming soon
‘శరీరసత్త్వయోస్తు’ ఇత్యాదినా శరీరమనసీ దుఃఖరూపవికారేఽపి కారణముక్తే; తత్రైవ చ యైర్దోషైః శరీరం, మనశ్చ యాభ్యాం దోషాభ్యాం యుక్తం దుఃఖకారణం భవతి, తానాహ- తత్ర త్రయ ఇత్యాది| వికృతిరుపజాయత ఇతి శారీరమానసరోగరూపా వికృతిరుపజాయతే||34||
Adhikarana ౩౨ (౩౫) · Śloka ౩౫
తత్ర శరీరం యోనివిశేషాచ్చతుర్విధముక్తమగ్రే||35||
तत्र शरीरं योनिविशेषाच्चतुर्विधमुक्तमग्रे||३५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి, శరీరసత్త్వయోస్తు విశేషాదిత్యనేన దర్శితాఞ్ శరీరసత్త్వవిశేషానేవాహ- తత్రేత్యాది| చతుర్విధమితి జరాయుజాండజోద్భిజ్జసంస్వేదజం| అగ్రే ఇతి ఖుడ్డికాయాం||35||
Adhikarana ౩౩ (౩౬) · Śloka ౩౬
త్రివిధం ఖలు సత్త్వం- శుద్ధం, రాజసం, తామసమితి| తత్ర శుద్ధమదోషమాఖ్యాతం కల్యాణాంశత్వాత్, రాజసం సదోషమాఖ్యాతం రోషాంశత్వాత్, తామసమపి సదోషమాఖ్యాతం మోహాంశత్వాత్| తేషాం తు త్రయాణామపి సత్త్వానామేకైకస్య భేదాగ్రమపరిసంఖ్యేయం తరతమయోగాచ్ఛరీరయోనివిశేషేభ్యశ్చాన్యోన్యానువిధానత్వాచ్చ| శరీరం హ్యపి సత్త్వమనువిధీయతే, సత్త్వం చ శరీరం| తస్మాత్ కతిచిత్సత్త్వభేదాననూకాభినిర్దేశేన నిదర్శనార్థమనువ్యాఖ్యాస్యామః||36||
त्रिविधं खलु सत्त्वं- शुद्धं, राजसं, तामसमिति| तत्र शुद्धमदोषमाख्यातं कल्याणांशत्वात्, राजसं सदोषमाख्यातं रोषांशत्वात्, तामसमपि सदोषमाख्यातं मोहांशत्वात्| तेषां तु त्रयाणामपि सत्त्वानामेकैकस्य भेदाग्रमपरिसङ्ख्येयं तरतमयोगाच्छरीरयोनिविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधानत्वाच्च| शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते, सत्त्वं च शरीरम्| तस्मात् कतिचित्सत्त्वभेदाननूकाभिनिर्देशेन निदर्शनार्थमनुव्याख्यास्यामः||३६||
🔊 Audio coming soon
కల్యాణాంశత్వాదితి శుభరూపాంశత్వాత్ | మనో హి కల్యాణభాగ-రోషభాగ-మోహభాగైస్త్రిభాగం; తత్ర రోషాంశమోహాంశౌ సదోషౌ, అధర్మహేతుతయా| భేదాగ్రమితి భేదప్రమాణం| తరతమయోగాదితి శుచితర-శుచితమమనోభేదయోగాత్| శరీరవిశేషా బాల-యువ-స్థవిరాదివిశేషాః, యోనివిశేషాస్తు మనుష్యపశ్వాదిజాతివిశేషాః; కింవా, శరీరస్య నరపశ్వాదిజాతికృతా విశేషాః శరీరయోనివిశేషాః, తేభ్యః| అథ శరీరభేదాత్ కథం మనోభేదో భవతీత్యాహ- అన్యోన్యానువిధానాచ్చ| ఏతదేవ విభజతే- శరీరం హ్యపీత్యాది| సత్త్వానురూపం శరీరం భవతి, యది శుద్ధసత్త్వం భవతి తదా దేవాదిశరీరం భవతీత్యాది; తథా శరీరానురూపం చ సత్త్వం భవతి; యథా- పశుశరీరే తామసం, మనుష్యశరీరే రాజసం, దేవశరీరే సాత్త్వికమిత్యాది జ్ఞేయం| కింవా, అన్యోన్యానువిధానాదితి సత్త్వరజస్తమసాం పరస్పరానువిధానాదిత్యర్థః| అస్మిన్ పక్షే ‘శరీరం హ్యపి సత్త్వమనువిధీయతే’ ఇత్యాదినా గ్రంథేన వ్యవహితమపి శరీరానువిధానం మనసో దుర్బోధత్వాద్ వ్యాక్రియత ఇతి వ్యాఖ్యేయం| సత్త్వభేదానితి మనోభేదాన్| అనూకాభినిర్దేశేన సాదృశ్యనిర్దేశేన||36||
Adhikarana ౩౪ (౩౭) · Śloka ౩౭
తద్యథా- శుచిం సత్యాభిసంధం జితాత్మానం సంవిభాగినం జ్ఞానవిజ్ఞానవచనప్రతివచనసంపన్నం స్మృతిమంతం కామక్రోధలోభమానమోహేర్ష్యాహర్షామర్షాపేతం సమం సర్వభూతేషు బ్రాహ్మం విద్యాత్ (1)| ఇజ్యాధ్యయనవ్రతహోమబ్రహ్మచర్యపరమతిథివ్రతముపశాంతమదమానరాగద్వేషమోహలోభరోషం ప్రతిభావచనవిజ్ఞానోపధారణశక్తిసంపన్నమార్షం విద్యాత్ (2)| ఐశ్వర్యవంతమాదేయవాక్యం యజ్వానం శూరమోజస్వినం తేజసోపేతమక్లిష్టకర్మాణం దీర్ఘదర్శినం ధర్మార్థకామాభిరతమైంద్రం విద్యాత్ (3)| లేఖాస్థవృత్తం ప్రాప్తకారిణమసంప్రహార్యముత్థానవంతం స్మృతిమంతమైశ్వర్యలంభినం వ్యపగతరాగేర్ష్యాద్వేషమోహం యామ్యం విద్యాత్ (4)| శూరం ధీరం శుచిమశుచిద్వేషిణం యజ్వానమంభోవిహారరతిమక్లిష్టకర్మాణం స్థానకోపప్రసాదం వారుణం విద్యాత్ (5)| స్థానమానోపభోగపరివారసంపన్నం ధర్మార్థకామనిత్యం శుచిం సుఖవిహారం వ్యక్తకోపప్రసాదం కౌబేరం విద్యాత్ (6)| ప్రియనృత్యగీతవాదిత్రోల్లాపకశ్లోకాఖ్యాయికేతిహాసపురాణేషు కుశలం గంధమాల్యానులేపనవసనస్త్రీవిహారకామనిత్యమనసూయకం గాంధర్వం విద్యాత్ (7)| ఇత్యేవం శుద్ధస్య సత్త్వస్య సప్తవిధం భేదాంశం విద్యాత్ కల్యాణాంశత్వాత్; తత్సంయోగాత్తు బ్రాహ్మమత్యంతశుద్ధం వ్యవస్యేత్||37||
तद्यथा- शुचिं सत्याभिसन्धं जितात्मानं संविभागिनं ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनसम्पन्नं स्मृतिमन्तं कामक्रोधलोभमानमोहेर्ष्याहर्षामर्षापेतं समं सर्वभूतेषु ब्राह्मं विद्यात् (१)| इज्याध्ययनव्रतहोमब्रह्मचर्यपरमतिथिव्रतमुपशान्तमदमानरागद्वेषमोहलोभरोषं प्रतिभावचनविज्ञानोपधारणशक्तिसम्पन्नमार्षं विद्यात् (२)| ऐश्वर्यवन्तमादेयवाक्यं यज्वानं शूरमोजस्विनं तेजसोपेतमक्लिष्टकर्माणं दीर्घदर्शिनं धर्मार्थकामाभिरतमैन्द्रं विद्यात् (३)| लेखास्थवृत्तं प्राप्तकारिणमसम्प्रहार्यमुत्थानवन्तं स्मृतिमन्तमैश्वर्यलम्भिनं व्यपगतरागेर्ष्याद्वेषमोहं याम्यं विद्यात् (४)| शूरं धीरं शुचिमशुचिद्वेषिणं यज्वानमम्भोविहाररतिमक्लिष्टकर्माणं स्थानकोपप्रसादं वारुणं विद्यात् (५)| स्थानमानोपभोगपरिवारसम्पन्नं धर्मार्थकामनित्यं शुचिं सुखविहारं व्यक्तकोपप्रसादं कौबेरं विद्यात् (६)| प्रियनृत्यगीतवादित्रोल्लापकश्लोकाख्यायिकेतिहासपुराणेषु कुशलं गन्धमाल्यानुलेपनवसनस्त्रीविहारकामनित्यमनसूयकं गान्धर्वं विद्यात् (७)| इत्येवं शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधं भेदांशं विद्यात् कल्याणांशत्वात्; तत्संयोगात्तु ब्राह्ममत्यन्तशुद्धं व्यवस्येत्||३७||
🔊 Audio coming soon
సంవిభాగినమితి సమ్యక్ఫలవిభజనశీలం| అతిథౌ యథోచితమర్ఘ్యాదియుక్తం వ్రతమాచరతీతి అతిథివ్రతః| లేఖా కర్తవ్యాకర్తవ్యమర్యాదా, తత్ర స్థితం వృత్తం యస్య స లేఖాస్థవృత్తః, తం; అలంఘితకర్తవ్యాకర్తవ్యమిత్యర్థః| అసంప్రహార్యమితి అశక్యవారణం| ఐశ్వర్యం లభత ఇతి ఐశ్వర్యలంభీ| స్థానే ఉచితే కోపః ప్రసాదశ్చ యస్య స స్థానకోపప్రసాదః| సుఖవిహారమితి సుఖక్రీడనం| ఉల్లాపః స్తోత్రం| విహారః క్రీడా, కింవా స్త్రీభిః సమం విహరణం స్త్రీవిహారః| గాంధర్వమితి గాంధర్వసత్త్వం| ఏవం బ్రాహ్మమిత్యాదావపి జ్ఞేయం| ఏవం చ బ్రాహ్మాదిభిః సత్త్వవాచకైః పదైరేవంశబ్దప్రత్యవమృష్టైః సత్త్వస్య సప్తవిధభేదకథనం సమానకారణాదుపపన్నం భవతి| శుద్ధస్యేతి సత్త్వగుణబహులస్య| అథ కథమేతే బ్రాహ్మాదయః శుద్ధసత్త్వస్యైవ భేదా ఇత్యాహ- కల్యాణాంశత్వాదితి| తత్సంయోగాదితి కల్యాణాంశసత్త్వస్య సమ్యగ్యోగాత్||37||
Adhikarana ౩౫ (౩౮) · Śloka ౩౮
శూరం చండమసూయకమైశ్వర్యవంతమౌపధికం రౌద్రమననుక్రోశమాత్మపూజకమాసురం విద్యాత్ (1)| అమర్షిణమనుబంధకోపం ఛిద్రప్రహారిణం క్రూరమాహారాతిమాత్రరుచిమామిషప్రియతమం స్వప్నాయాసబహులమీర్ష్యుం రాక్షసం విద్యాత్ (2)| మహాశనం స్త్రైణం స్త్రీరహస్కామమశుచిం శుచిద్వేషిణం భీరుం భీషయితారం వికృతవిహారాహారశీలం పైశాచం విద్యాత్ (3)| క్రుద్ధశూరమక్రుద్ధభీరుం తీక్ష్ణమాయాసబహులం సంత్రస్తగోచరమాహారవిహారపరం సార్పం విద్యాత్ (4)| ఆహారకామమతిదుఃఖశీలాచారోపచారమసూయకమసంవిభాగినమతిలోలుపమకర్మశీలం ప్రైతం విద్యాత్ (5)| అనుషక్తకామమజస్రమాహారవిహారపరమనవస్థితమమర్షణమసంచయం శాకునం విద్యాత్ (6)| ఇత్యేవం ఖలు రాజసస్య సత్త్వస్య షఙ్విధం భేదాంశం విద్యాత్, రోషాంశత్వాత్||38||
शूरं चण्डमसूयकमैश्वर्यवन्तमौपधिकं रौद्रमननुक्रोशमात्मपूजकमासुरं विद्यात् (१)| अमर्षिणमनुबन्धकोपं छिद्रप्रहारिणं क्रूरमाहारातिमात्ररुचिमामिषप्रियतमं स्वप्नायासबहुलमीर्ष्युं राक्षसं विद्यात् (२)| महाशनं स्त्रैणं स्त्रीरहस्काममशुचिं शुचिद्वेषिणं भीरुं भीषयितारं विकृतविहाराहारशीलं पैशाचं विद्यात् (३)| क्रुद्धशूरमक्रुद्धभीरुं तीक्ष्णमायासबहुलं सन्त्रस्तगोचरमाहारविहारपरं सार्पं विद्यात् (४)| आहारकाममतिदुःखशीलाचारोपचारमसूयकमसंविभागिनमतिलोलुपमकर्मशीलं प्रैतं विद्यात् (५)| अनुषक्तकाममजस्रमाहारविहारपरमनवस्थितममर्षणमसञ्चयं शाकुनं विद्यात् (६)| इत्येवं खलु राजसस्य सत्त्वस्य षङ्विधं भेदांशं विद्यात्, रोषांशत्वात्||३८||
🔊 Audio coming soon
ఔపధికమితి ఛద్మప్రచారిణం| అననుక్రోశమితి నిర్దయం| స్త్రియా సమం రహసి స్థాతుమిచ్ఛతీతి స్త్రీరహస్కామః| క్రుద్ధశూరమక్రుద్ధభీరుమితి క్రోధే సతి శూరం, క్రోధేఽసతి భీరుం| గోచరశబ్దేన గోచరే విషయే ప్రచారో లక్ష్యతే, తేన సంత్రస్తగోచరమితి సంత్రస్తవిషయప్రచారం| పిశాచాద్భిన్న ఏవ యథోక్తాచారః ప్రేతః, తేన ప్రైతమపి సత్త్వం పృథగుక్తం||38||
Adhikarana ౩౬ (౩౯) · Śloka ౩౯
నిరాకరిష్ణుమమేధసం జుగుప్సితాచారాహరం మైథునపరం స్వప్నశీలం పాశవం విద్యాత్ (1)| భీరుమబుధమాహారలుబ్ధమనవస్థితమనుషక్తకామక్రోధం సరణశీలం తోయకామం మాత్స్యం విద్యాత్ (2)| అలసం కేవలమభినివిష్టమాహారే సర్వబుద్ధ్యంగహీనం వానస్పత్యం విద్యాత్ (3)| ఇత్యేవం తామసస్య సత్త్వస్య త్రివిధం భేదాంశం విద్యాన్మోహాంశత్వాత్||39||
निराकरिष्णुममेधसं जुगुप्सिताचाराहरं मैथुनपरं स्वप्नशीलं पाशवं विद्यात् (१)| भीरुमबुधमाहारलुब्धमनवस्थितमनुषक्तकामक्रोधं सरणशीलं तोयकामं मात्स्यं विद्यात् (२)| अलसं केवलमभिनिविष्टमाहारे सर्वबुद्ध्यङ्गहीनं वानस्पत्यं विद्यात् (३)| इत्येवं तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेदांशं विद्यान्मोहांशत्वात्||३९||
🔊 Audio coming soon
సరణశీలమితి గమనశీలం| బుద్ధ్యంగాని ఊహాపోహవిచారస్మృత్యాదీని ఉక్తాని||39||
Adhikarana ౩౭ (౪౦) · Śloka ౪౦
ఇత్యపరిసంఖ్యేయభేదానాం త్రయాణామపి సత్త్వానాం భేదైకదేశో వ్యాఖ్యాతః; శుద్ధస్య సత్త్వస్య సప్తవిధో బ్రహ్మర్షిశక్రయమవరుణకుబేరగంధర్వసత్త్వానుకారేణ, రాజసస్య షడ్విధో దైత్యపిశాచరాక్షససర్పప్రేతశకునిసత్త్వానుకారేణ, తామసస్య త్రివిధః పశుమత్స్యవనస్పతిసత్త్వానుకారేణ, కథం చ యథాసత్త్వముపచారః స్యాదితి||40||
इत्यपरिसङ्ख्येयभेदानां त्रयाणामपि सत्त्वानां भेदैकदेशो व्याख्यातः; शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्मर्षिशक्रयमवरुणकुबेरगन्धर्वसत्त्वानुकारेण, राजसस्य षड्विधो दैत्यपिशाचराक्षससर्पप्रेतशकुनिसत्त्वानुकारेण, तामसस्य त्रिविधः पशुमत्स्यवनस्पतिसत्त्वानुकारेण, कथं च यथासत्त्वमुपचारः स्यादिति||४०||
🔊 Audio coming soon
సుఖస్మరణార్థం శుద్ధాదిభేదేన బంధీకృత్య సత్త్వభేదానాహ- శుద్ధస్యేత్యాది| వనస్పతిసత్త్వానుకారేణేత్యంతో గ్రంథో భేదైకదేశో వ్యాఖ్యాత ఇత్యనేన సంయోజనీయః, క్రియాంతరాభావాత్| ఏతే చ సత్త్వభేదాః ప్రాయేణ భవంతి మనుష్యేష్వితి కృత్వా ఏత ఏవోదాహరణార్థముక్తాః; ఏవమనుక్తా అపి విష్ణు-శంకర-వ్యాఘ్రాదిసత్త్వానుకారేణ సత్త్వభేదా బోద్ధవ్యా ఏవేతి దర్శయతి| కథమిత్యాది కథం నామ యథాసత్త్వం సర్వప్రాణిమనోభిర్మనుష్యాణాముపచారః స్యాదిత్యేతదర్థముదాహరణరూపా అమీ సత్త్వభేదా వ్యాఖ్యాతా ఇతి వాక్యార్థః||40||
Adhikarana ౩౮ (౪౧) · Śloka ౪౧
కేవలశ్చాయముద్దేశో యథోద్దేశమభినిర్దిష్టో భవతి గర్భావక్రాంతిసంప్రయుక్తః ; తస్య చార్థస్య విజ్ఞానే సామర్థ్యం గర్భకరాణాం చ భావానామనుసమాధిః, విధాతశ్చ విఘాతకరాణాం భావానామితి||41||
केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति गर्भावक्रान्तिसम्प्रयुक्तः ; तस्य चार्थस्य विज्ञाने सामर्थ्यं गर्भकराणां च भावानामनुसमाधिः, विधातश्च विघातकराणां भावानामिति||४१||
🔊 Audio coming soon
యథాప్రతిజ్ఞం వ్యాఖ్యాతార్థముపసంహరతి- కేవల ఇత్యాది| కేవలః కృత్స్నః| ఉద్దేశ ఇతి ‘యతశ్చాయం గర్భః’ ఇత్యాదిగ్రంథకృతః| యథోద్దేశమితి ఉద్దేశక్రమానతిక్రమేణ| సామర్థ్యమితి ప్రయోజనం| అనుసమాధిః అనుష్ఠానం| విఘాతః వర్జనం| విఘాతకరాణామితి గర్భవిఘాతకరాణాం||41||
Adhikarana ౩౯ (౪౨-౪౫) · Śloka ౪౫
తత్ర శ్లోకాః- నిమిత్తమాత్మా ప్రకృతిర్వృద్ధిః కుక్షౌ క్రమేణ చ| వృద్ధిహేతుశ్చ గర్భస్య పంచార్థాః శుభసంజ్ఞితాః||42|| అజన్మని చ యో హేతుర్వినాశే వికృతావపి| ఇమాంస్త్రీనశుభాన్ భావానాహుర్గర్భవిఘాతకాన్||43|| శుభాశుభసమాఖ్యాతానష్టౌ భావానిమాన్ భిషక్| సర్వథా వేద యః సర్వాన్ స రాజ్ఞః కర్తుమర్హతి||44|| అవాప్త్యుపాయాన్ గర్భస్య స ఏవం జ్ఞాతుమర్హతి| యే చ గర్భవిఘాతోక్తా భావాస్తాంశ్చాప్యుదారధీః||45||
तत्र श्लोकाः- निमित्तमात्मा प्रकृतिर्वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च| वृद्धिहेतुश्च गर्भस्य पञ्चार्थाः शुभसञ्ज्ञिताः||४२|| अजन्मनि च यो हेतुर्विनाशे विकृतावपि| इमांस्त्रीनशुभान् भावानाहुर्गर्भविघातकान्||४३|| शुभाशुभसमाख्यातानष्टौ भावानिमान् भिषक्| सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुमर्हति||४४|| अवाप्त्युपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुमर्हति| ये च गर्भविघातोक्ता भावास्तांश्चाप्युदारधीः||४५||
🔊 Audio coming soon
అథైతేషు మధ్యే కే తే గర్భస్య శుభా యే గర్భేఽనుష్ఠేయాః, కే వా అశుభా యే వర్జనీయా ఇత్యాహ- నిమిత్తమిత్యాది| నిమిత్తమితి ‘యతశ్చ గర్భః సంభవతి’ ఇతి గ్రంథోద్దిష్టోఽర్థః| ఆత్మేతి గర్భరూప ఆత్మా ‘యస్మింశ్చ గర్భసంజ్ఞా’ ఇతి గ్రంథోద్దిష్టోఽర్థః| ప్రక్రియతేఽస్మాద్గర్భ ఇతి ప్రకృతిః ‘యద్వికారశ్చ గర్భః’ ఇతి గ్రంథోద్దిష్టోఽర్థః| వృద్ధిః కుక్షౌ క్రమేణ చేతి ‘యయాఽనుపూర్వ్యా కుక్షావభినిర్వర్తతే గర్భః’ ఇతి గ్రంథోద్దిష్టోఽర్థః| వృద్ధిహేతురితి ‘యశ్చాస్య వృద్ధిహేతుః’ ఇత్యాదినోద్దిష్టోఽర్థః| అజన్మని చ యో హేతురిత్యనేన ‘యతశ్చాస్యాజన్మ భవతి’ ఇత్యుద్దిష్టోఽర్థో గృహ్యతే| వినాశే చ యో హేతురిత్యనేన ‘యతశ్చ జాయమానః కుక్షౌ వినాశం ప్రాప్నోతి’ ఇత్యుక్తోఽర్థో గృహ్యతే| వికృతావపాయే హేతురిత్యనేన ‘యతశ్చ కార్త్స్న్యేన’ ఇత్యాదినోక్తార్థసంగ్రహః| గర్భవిఘాతత్వేనోక్తా గర్భవిఘాతోక్తాః||42-45||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే మహతీగర్భావక్రాంతిశారీరం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने महतीगर्भावक्रान्तिशारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం శారీరస్థానే మహతీగర్భావక్రాంతిశారీరం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||