૪. મહતીગર્ભાવક્રાન્તિશારીરમ્

ખુડ્ડીકાગર્ભાવક્રાન્તિપ્રપઞ્ચત્વાન્મહત્યા ગર્ભાવક્રાન્તેરનન્તરમભિધાનમ્||૧-૨||

યત ઇતિ યતઃ કારણાત્| યદ્વિકાર ઇતિ યન્મય ઇત્યર્થઃ| યયાઽઽનુપૂર્વ્યા યેનાનુક્રમેણેત્યર્થઃ| કાર્ત્સ્ન્યેનાવિનશ્યન્નિતિ મરણમગચ્છન્||૩||

યે યે ભાવા માતૃજપિતૃજપ્રભૃતયસ્ત્વગ્લોહિતાદયઃ, યતો યતો માત્રાદેઃ સમ્ભવન્તિ, તાન્ માતૃજાદીનવયવાન્ પૃથગ્વિભજ્ય, અગ્રે પૂર્વાધ્યાયે; તેનાત્ર માતૃજાદયો નોક્તા ઇતિ વાક્યાર્થઃ ફલતિ| અયં ચાર્થો યદ્યપિ પૂર્વાધ્યાય એવોક્તો “માતૃજશ્ચાયં” (શા. ૩) ઇત્યાદિના, તથાઽપિ પ્રશ્નક્રમવિશુદ્ધ્યનુરોધાત્ પુનરિહ કૃતઃ; યેન પ્રથમં કારણં, તદનુ કાર્યરૂપો ગર્ભઃ, તદનુ ગર્ભધર્મોઽભિધેય ઇતિ ક્રમેણ પ્રશ્નઃ શોભતે||૪||

યત્તુ “શુક્રશોણિતસંસર્ગમન્તર્ગર્ભાશયગતં” ઇત્યાદિના, “ગર્ભોઽભિનિર્વર્તતે” (શા.અ.૩) ઇત્યન્તેનોક્તં, તત્રાયમસૌ ગર્ભશબ્દાભિધેયોઽર્થ ઇતિ નાભિહિતમ્, અપેક્ષતે ચ; તેનેહ ગર્ભસઞ્જ્ઞાભિધેયાર્થવ્યાકરણમપુનરુક્તમેવ| કુક્ષિગતે ઇતિ કુક્ષ્યેકદેશગતગર્ભાશયગતે| સંયોગે ઇતિ સમ્યગ્યોગે; તેન જીવસ્યાતિવાહિકશરીરેણ યોગઃ સઙ્ગૃહ્યતે, ન ચાત્મનો વ્યાપકત્વેન યો યોગો ગર્ભજનકઃ| એવમ્ભૂતશ્ચ સંયોગો યદ્યપિ કુક્ષાવેવ ભવતિ, તથાઽપિ સિદ્ધમેવાર્થં શિષ્યં પ્રતિપાદયિતું “કુક્ષિગતે” ઇતિ પદં કૃતમ્||૫||

ગર્ભસ્ત્વિત્યાદિ| ગર્ભારમ્ભકાણ્યપિ ભૂમ્યાદીનિ પરિત્યજ્યાન્તરિક્ષમાદૌ કૃતં, વક્ષ્યમાણભૂતગ્રહણાનુરોધાત્| વક્ષ્યતિ હિ- ‘અન્તરિક્ષં પૂર્વમન્યેભ્યો ગુણેભ્ય ઉપાદત્તે’ ઇત્યાદિ| ચેતનાધિષ્ઠાનભૂત ઇતિ આત્મનો ભોગાયતનસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ, ચેતનાશબ્દેન હ્યાત્મોચ્યતે; કિંવા, ભૂતશબ્દઃ સાદૃશ્યે; તેનાધિષ્ઠાનમિવાત્મનઃ શરીરં, ન તુ પરમાર્થતો નિરાશ્રયસ્યાત્મનો ભોગાયતનત્વવ્યતિરેકેણ શરીરમાશ્રયો ભવતિ| અનયા યુક્ત્યેતિ અનયા ભૂતવિકારરૂપયા યોજનયા પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકો ભવતિ, અન્યયા યુક્ત્યા કતિધાપુરુષીયોક્તશ્ચતુર્વિંશતિકો ભવતિ, તથા માતૃજાદિરૂપચિન્તયા માત્રાદિસમુદાયાત્મકો ભવતીત્યર્થઃ| ન ચૈતેષાં પક્ષાણાં વિરોધોઽસ્તિ; યતો માતૃજાદિવ્યપદેશેઽપિ પઞ્ચમહાભૂતવિકારત્વમવિરુદ્ધમેવ, યેન માતૃજાદયોઽપ્યસ્ય મહાભૂતવિકારા એવ; ઉક્તં હિ- “રસાત્મમાતાપિતૃસમ્ભવાનિ ભૂતાનિ વિદ્યાદ્દશ ષટ્ ચ દેહે” (શા. ૨) ઇતિ; ચતુર્વિંશતિકત્વેઽપિ ચ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકરૂપતૈવ તત્ર પ્રપઞ્ચિતા| સ હીત્યાદિ| અસ્યેતિ ગર્ભસ્ય||૬||

ગત ઇતિ નિવૃત્તે | પુરાણ ઇતિ ઋતુકાલાતિક્રમસઞ્ચિતે| નવે ચાવસ્થિત ઇતિવચનેન નવેઽપ્યનવસ્થિતે ગર્ભકારણત્વં નાસ્તીતિ દર્શયતિ| શુદ્ધસ્નાતામિત્યનેન શુદ્ધસ્નાતૈવ સ્ત્રી ગમ્યા નાસ્નાતા, અશુદ્ધત્વાદિતિ દર્શયતિ| સ્ત્યાયત્યસ્યાં ગર્ભ ઇતિ સ્ત્રી; અનેન વન્ધ્યાં નિરસ્યતિ| ઋતુમતીમિત્યત્ર પ્રશંસાયાં મતુપ્| તયા સહેતિ તયા સ્ત્રિયા| તથાભૂતયેતિ તાદૃગૃતુયુક્તયા| હર્ષઃ પ્રીતિવિશેષઃ, તેનોદીરિતઃ પ્રેરિતઃ| પર ઇતિ સારઃ; કિંવા પરકાલોત્પન્નઃ પરઃ, શુક્રં હિ સર્વધાતુભ્યઃ પરમુત્પદ્યતે | શરીરધાત્વાત્મેતિ શરીરધાતુરૂપઃ| શુક્રભૂત ઇતિ શુક્રરૂપ એવાઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવતિ વ્યજ્યતે| તેન નાઙ્ગેભ્યઃ શુક્રમુત્પદ્યતે, કિન્તુ શુક્રરૂપતયૈવ સ્થિતં વ્યજ્યતે| વચનં હિ- “સર્વત્રાનુગતં દેહે શુક્રં” (ચિ. અ. ૨પા. ૪) ઇતિ| હર્ષભૂતેનેતિ હર્ષમયતાં ગતેન; ઉદીરિતશ્ચાધિષ્ઠિતશ્ચેત્યનેન ઉદીરણકાલે તથા નિઃસરણકાલે હર્ષમયાત્માધિષ્ઠાનં શુક્રસ્ય ગર્ભાશયપ્રાપ્તિકારણં દર્શયતિ; યદિ શુક્રપ્રવૃત્તિકાલે પુરુષો હર્ષરહિતઃ સ્યાન્ન તદા સમ્યક્ શુક્રપ્રવૃત્તિઃ, તથા વેગવિઘાતાન્ન ગર્ભાશયપ્રાપ્તિર્ભવતિ| બીજરૂપો ધાતુઃ શુક્રમ્| અભિસંસર્ગાં સમ્યઙ્મૂર્ચ્છનમ્||૭||

સત્ત્વં મનઃ કરણં યસ્ય સ સત્ત્વકરણઃ; આત્મા નિષ્ક્રિયત્વેન ક્રિયાવતા મનસા યત્ કાર્યં કરોતિ, તચ્ચ કાર્યં મનસા ક્રિયમાણમપ્યચેતનેન ચેતનાવત આત્મન એવોચ્યતે| વચનં હિ- “ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે” (શા. ૧) ઇતિ| ગુણગ્રહણાયેત્યત્ર ગુણશબ્દેન ગુણગુણિનોરભેદોપચારાદ્ગુણવન્તિ ભૂતાન્યુચ્યન્તે| કિંવા, ગુણોઽપ્રધાનં, પ્રધાનં ચાત્મા, તદ્વ્યતિરિક્તાનિ ચ ભૂતાનિ ગુણાઃ| કસ્માદાત્મા ભૂતાનિ ગૃહ્ણાત્યપ્રધાનરૂપાણીત્યાશઙ્કાયામાત્મનઃ પ્રાધાન્યખ્યાપકાન્ પર્યાયાનાહ- સ હીત્યાદિ| ન ક્ષરતીત્યક્ષરમ્| ગુણી ભૂતરૂપગુણવાનિત્યર્થઃ| ગૃહ્ણાતિ ભૂતાનીતિ ગ્રહણમ્| એતૈઃ પર્યાયૈરાત્મનોઽભિધેયસ્યેતરપદાર્થોપકાર્યત્વેનાશ્રયત્વં પ્રસિદ્ધં દર્શ્યતે| પૂર્વતરં પ્રથમમેવ| અન્યેભ્યો ગુણેભ્ય ઇતિ વાય્વાદિભ્યઃ| અત્ર ગર્ભે ભૂતગ્રહણક્રમે દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| પ્રલયસ્ય મહાપ્રલયસ્ય, અત્યયે ઇતિ આદિસર્ગ ઇત્યર્થઃ| સિસૃક્ષુરિતિ સ્રષ્ટુમિચ્છુઃ| ભૂતાનિ આકાશાદીનિ| સત્ત્વોપાદાન ઇતિ મનઃકરણઃ| મહાપ્રલયે હિ વિકારસ્ય પ્રકૃતૌ લયાત્ પ્રકૃતિપુરુષાવેવ પરમવ્યક્તરૂપૌ તિષ્ઠતઃ, તતશ્ચ સર્ગારમ્ભે પ્રકૃતેર્મહદાદિપ્રપઞ્ચ ઉત્પદ્યતે ક્રમેણ; તત્ર પ્રથમમાકાશમુત્પદ્યતે, તતો વાય્વાદીનિ વ્યક્તાનીતિ સાઙ્ખ્યસિદ્ધાન્તઃ| આકાશસ્ય ચ જન્યત્વં સાઙ્ખ્યમતેનૈવ જ્ઞેયમ્| દેહગ્રહણેઽપીતિ ગર્ભસ્વરૂપગ્રહણેઽપિ| ઉપાદત્ત ઇતિ શુક્રશોણિતગતમાકાશમાકાશમયતયા સ્વીકરોતિ| વ્યક્તતરગુણાનિતિ આકાશમેકગુણમપેક્ષ્ય શબ્દસ્પર્શગુણો વાયુર્વ્યક્તતરઃ , તમપેક્ષ્ય શબ્દસ્પર્શરૂપગુણ તેજો વ્યક્તતરમિત્યાદિ | અયં ચ ભૂતગ્રહણક્રમ આગમસિદ્ધ એવ, નાત્ર યુક્તિસ્તથાવિધા હૃદયઙ્ગમાઽસ્તિ| એતચ્ચ ભૂતગ્રહણં લઘુનૈવ કાલેન ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- સર્વમિત્યાદિ||૮||

સર્વધાતુકલુષીકૃત ઇતિ અવ્યક્તસર્વધાતુતયા કલુષીકૃતઃ| ધાતુશબ્દેન ચ ભૂતાન્યુચ્યન્તે, કિંવા રસાદિધાતુબીજાનિ| ખેટઃ શ્લેષ્મા; તેન ખેટભૂત ઇતિ શ્લેષ્મસદૃશ ઇત્યર્થઃ| અવ્યક્તવિગ્રહ ઇત્યસ્ય વિવરણં- સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવ ઇતિ; વિદ્યમાનાવિદ્યમાનાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગ ઇત્યર્થઃ; અઙ્ગાનાં ચ બીજરૂપતયા સ્થિતત્વેન સત્ત્વમ્, અવ્યક્તભાવાચ્ચાસત્ત્વમ્ | કિંવા, સદસદ્ભૂતાઙ્ગાવયવો ઘનઃ સમ્પદ્યતે ઇતિ યોજના| ઘનઃ કઠિનઃ| પિણ્ડો ગ્રન્થ્યાકારઃ| પેશી દીર્ઘા માંસપેશ્યાકારા| અર્બુદં વર્તુલોન્નતમ્||૯-૧૦||

અઙ્ગાનિ શિરઃપ્રભૃતીનિ, તદવયવાશ્ચેત્યઙ્ગાવયવાઃ| યૌગપદ્યેનેતિ વચનેન “કુમારસ્ય શિરઃ પૂર્વમભિનિર્વર્તતે” (શા. ૬) ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણાન્યેકીયમતાનિ નિષેધયતિ| યૌગપદ્યેન હિ સર્વાઙ્ગનિર્વૃત્તિરિતિ સિદ્ધાન્તઃ||૧૧||

કેચિદિતિ ન સર્વે| તત્ર માતૃજાદ્યઙ્ગકથનેન શબ્દાદયો ય ઇહ ભૂતવિકારત્વેન વક્ષ્યન્તે તે ન સર્વે પ્રોક્તાઃ, કિં તુ કેચિદેવ ત્વગાદયઃ| પર્યાયાન્તરેણેતિવચનાદ્યે માતૃજાદયઃ ‘ત્વક્ ચ લોહિતં ચ’ (શા.અ.૩) ઇત્યાદિનોક્તાસ્ત ઇહ ન સાક્ષાદ્વક્તવ્યાઃ, કિન્તુ યે ત્વગ્ગતા મૂર્તિસ્નેહમાર્દવાદયસ્તે ભૂતજન્યત્વેનોચ્યમાનાસ્ત્વચોઽભિધાયકા ભવન્તિ| એવં શોણિતાદિગતભૂતવિકારકથનેન શોણિતાદિકથનં જ્ઞેયમ્| ત્વગાદયો વક્ષ્યમાણા ઇતિ ભૂતવિકારસમુદાયરૂપા એવ| ત્વગાદીનાં માતૃજાદિરૂપેણ યદભિધાનં, તન્માત્રાદ્યધીનત્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્| પુનશ્ચેહ ભૂતજન્યત્વેનાભિધાનમઙ્ગાનાં ક્ષયે વા વૃદ્ધૌ વા સત્યાં તત્કારણભૂતભૂતોપયોગપ્રતિષેધાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયજનનજ્ઞાનાર્થમ્| યદઙ્ગં યદ્ભૂતપ્રભવં તદઙ્ગં તદ્ભૂતપ્રધાનેન દ્રવ્યેણ વર્ધતે, ક્ષીયતે ચ તદ્વિપરીતેન| લાઘવં યદ્યપિ વાયૌ પઠન્તિ- “રૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચૈવ” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિના, તથાઽપિ આકાશેઽતિશયિતં જ્ઞેયં, તેનેહાકાશવિકારે પઠન્તિ; આકાશં હિ અત્યર્થસૂક્ષ્મત્વાદ્વાતાદપિ લઘુ| વિવેકો વિચ્છેદઃ| ધાતુવ્યૂહનં ધાતુરચના ધાતુવહનં ચ| દૃશ્યતેઽનેનેતિ દર્શનં ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્| મૂર્તિઃ કાઠિન્યમ્||૧૨||

એતદ્ભૂતવિકારમયત્વં શરીરસ્ય લોકસામ્યેન જ્ઞાતં સન્મોક્ષસ્યાપિ પરમાભીષ્ટસ્ય કારણં ભવતીતિ લોકસામ્યં દર્શયન્નાહ- એવમયમિત્યાદિ| એવમિતિ પઞ્ચભૂતવિકારમયત્વેન| લોકસમ્મિતિ ઇતિ લોકતુલ્યઃ| ઇહ ચ ભૂતવિકારમયત્વં યચ્છરીરસ્યોક્તં તેન ભૂતવિકારમયત્વમધિકૃત્ય સાદૃશ્યમુક્તં લોકપુરુષયોઃ; યત્ત્વાધ્યાત્મિકં લોકપુરુષયોઃ સામ્યં પુરુષવિચયે વક્તવ્યં, તદપીહાનુક્તમપિ ‘યાવન્તો હિ’ ઇત્યાદિવિશેષાભિધાનેન સૂચિતં જ્ઞેયમ્| તેન, યાવન્તો ભાવવિશેષા આધ્યાત્મિકા અન્તરાત્મસત્ત્વાહઙ્કારાદયો, ભૌતિકા વા મૂર્તિક્લેદાદયઃ, તે પુરુષગતા લોકેનાપિ સમાના ઇતિ જ્ઞેયમ્| એતચ્ચ લોકપુરુષયોઃ સામ્યં પુરુષવિચયે વ્યક્તં ભવિષ્યતિ| એતચ્ચ લોકપુરુષયોઃ સામ્યકથનં મુમુક્ષૂણામેવોપયુક્તમિતિ દર્શયન્નાહ- બુધાસ્ત્વેવમિત્યાદિ| બુધાઃ સમ્યગ્જ્ઞાનવન્તઃ, મોક્ષયુક્તા ઇતિ યાવત્| લોકપુરુષસામ્યકથનં ચ મોક્ષાર્થમેવેતિ પુરુષવિચયે સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ||૧૩||

પ્રકૃતાં તૃતીયમાસભવામિન્દ્રિયાદ્યઙ્ગાભિનિર્વૃત્તિમુપસંહરતિ- એવમસ્યેત્યાદિ| યુગપદેવ યૌગપદ્યં; યૌગપદ્યમિત્યભિધાનમિન્દ્રિયાણામપિ સર્વાઙ્ગાભિનિર્વૃત્તેઃ સમકાલતોપદર્શનાર્થમ્| કિં દન્તાદયોઽપિ તૃતીયમાસે ભવન્તીત્યાશઙ્ક્યાહ- અન્યત્રેત્યાદિ| વ્યઞ્જનાનિ શ્મશ્રુસ્તનાદીનિ| વ્યક્તીભાવઃ શુક્રરજસોરાવિર્ભાવઃ| તથાયુક્તાનીતિ જાતોત્તરકાલજત્વેન દન્તાદિસદૃશાનિ ચાઙ્ગાનિ બુદ્ધ્યાદીનિ | એષા પ્રકૃતિરિતિ ઇન્દ્રિયાણ્યઙ્ગાવયવાશ્ચ યુગપદ્ભવન્તિ, દન્તાદયશ્ચ જાતસ્યાપિ ચિરેણ ભવન્તીત્યેવંરૂપો મનુષ્યસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ| અન્યથેતિ કદાચિત્ સદન્ત એવ જાયત ઇત્યાદિકા વિકૃતિર્મનુષ્યસ્ય| અથ કસ્માદ્દન્તાદયો ગર્ભાદિજાયમાના વિકૃતિત્વેનોચ્યન્ત ઇત્યાહ- સન્તીત્યાદિ| ખલુશબ્દો હેતૌ| નિત્યા ઇતિ યાવચ્છરીરભાવિનઃ કરચરણાદયઃ, અનિત્યાશ્ચ ન યાવચ્છરીરભાવિનો દન્તાદયઃ| એતેન, અનિત્યસ્વભાવાનાં દન્તાદીનાં ગર્ભાદ્યજાયમાનત્વાન્નિત્યત્વં વિકૃતિરિતિ યુક્તમિત્યર્થઃ| અથ નિત્યાનિત્યેષુ મધ્યે કે સ્ત્ર્યાદિલિઙ્ગં બિભ્રતીત્યાહ- તસ્યેત્યાદિ| સન્તિષ્ઠન્ત ઇતિ યાવચ્છરીરં તિષ્ઠન્તિ| એતેન, ય એવ નિત્યા ઉપસ્થાદયસ્ત એવ સ્ત્રીલિઙ્ગતાં પુંલિઙ્ગતાં વા બિભ્રતિ| તત્રોપસ્થરૂપો નિત્યો ભાવઃ સ્ત્રીલિઙ્ગં, શેફશ્ચ પુંલિઙ્ગમ્, ઉપસ્થલિઙ્ગાકારવિરહિતં ચ રન્ધ્રમાત્રં નપુંસકલિઙ્ગં ભવતિ| કિંવા, સ્ત્રિયા યલ્લિઙ્ગં સ્તનાદિ, પુરુષસ્ય વા શ્મશ્રુપ્રભૃતિ, નપુંસકસ્ય વા સ્ત્રીપુંસમાનાકારરૂપં જાતોત્તરકાલભાવિ, તદપિ ય એવ નિત્યા ભાવા ઉરઃકપોલપ્રભૃતયસ્ત એવ કાલવશાદ્બિભ્રતીતિ વાક્યાર્થઃ| ઉર એવ હિ સ્તનારમ્ભકબીજયુક્તં સ્ત્રિયા ઉત્તરકાલં સ્તનવદ્ભવતિ, એવં કપોલ એવ શ્મશ્રુબીજયુક્તઃ શ્મશ્રુવાન્ ભવતિ| ન ચાવશ્યં યત્ સ્તનશ્મશ્રુપ્રભૃતીનાં બીજં ચેદસ્તિ શરીરે, તત્ કિમિતિ ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ સ્તનાદિ ન જાયત ઇતિ; યતો બીજમહિમાઽયં- યત્ સ્વકાલ એવ કાર્યં કરોતિ| યથા- અવનિપતિતમપિ શાલ્યાદિબીજમૃતુપ્રાપ્તાવેવાઙ્કુરં જનયતિ; ન ચ સ્વભાવ ઉપાલમ્ભમર્હતિ| ‘યદૈવાઙ્ગાવયયવાઃ સન્તિષ્ઠન્તે, તદૈવ સ્ત્ર્યાદિલિઙ્ગં બિભ્રતિ’ ઇત્યાદિપાઠપક્ષે તુ વ્યક્ત એવાર્થઃ| અથ કુતઃ સમાને શુક્રાદૌ કારણે સ્ત્ર્યાદિવિશેષો ભવતીત્યાહ- વૈશેષિકા ઇતિ| વૈશેષિકા વિશિષ્ટાઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તા ઇતિ યાવત્| પ્રધાનસંશ્રયા ઇતિ આત્મસંશ્રયાઃ| ગુણસંશ્રયા ઇતિ શુક્રશોણિતગતભૂતસંશ્રયાઃ; ગુણશબ્દેનેહ ભૂતાન્યુચ્યન્તે| યત ઇતિ સપ્તમ્યાં તસિઃ; તેન યસ્મિન્ વૈશેષિકે ભાવે ભૂયસ્ત્વં દૈવવશાદ્ભવતિ, તતો ભાવાદન્યતરસ્ય સ્ત્રીરૂપસ્ય પુંરૂપસ્ય વા ગર્ભસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ; યદિ સ્ત્રીકરા ભાવા ક્લૈબ્યાદયો ભૂયાંસો ભવન્તિ તદા સ્ત્રી જાયતે, વિપર્યયે પુમાનિત્યર્થઃ| તત્ર સ્ત્રીકરાન્ ભાવાનાહ- તદ્યથેત્યાદિ| અવૈશારદ્યં મોહઃ| શૈથિલ્યમ્ અનિબિડસંયોગતા, યથા- દૃઢશણતન્તુવિરલવાપિતપટસ્ય શૈથિલ્યં; માર્દવં તુ નિબિડસંયોગસ્યાપિ સહજાવયવમાર્દવં, યથા- પટ્ટસૂત્રે નિરન્તરવાપિતપટસ્ય મૃદુત્વમ્| ક્લૈબ્યાદ્યનવસ્થાનપર્યન્તં પ્રધાનસંશ્રયં, શેષં ગુણસંશ્રયમ્| તથાયુક્તાનીત્યનેન યોનિબીજભાગાદીનિ ગ્રાહયતિ| એતે ચાધોગુરુત્વાદયો રજોધિક એવ બીજે ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| તેન, “રક્તેન કન્યામધિકેન” (શા. ૨) ઇતિ યદુક્તં તદનેન સમં ન વિરુદ્ધં ભવતિ| વિપરીતાનિ અક્લૈબ્યાદીનીત્યર્થઃ| ઉભયભાગાવયવા ઇતિ સ્ત્રીપુરુષકારકા અવયવાઃ| નપુંસકકરાણીતિ નપુંસકનિર્દેશોઽવ્યક્તગુણાભિપ્રાયેણ| તેન પ્રથમં નપુંસકકરાણીતિ અવ્યક્તગુણસન્દોહાભિપ્રાયેણ પ્રયુક્તં, તતઃ કાનિ તાનીત્યપેક્ષાયાં વિશેષપરિગ્રહાદુભયભાગાવયવા ઇતિ પુંલિઙ્ગેન નિર્દેશો જ્ઞેયઃ|||૧૪||

સન્તિષ્ઠન્ત ઇતિ અભિનિર્વર્તન્તે| વેદના સુખદુઃખોપલબ્ધિઃ| નિર્બન્ધં પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધં પ્રાપ્નોતિ, ઇન્દ્રિયોત્પાદસમકાલમેવ સુખદુઃખજ્ઞો ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| તસ્માદિતિ સુખદુઃખસમ્બન્ધાત્; સુખોત્પાદનાર્થં દુઃખપરિહારાર્થં ચ સ્પન્દતે ચલતિ, તથા પ્રાર્થયતે ચ સુખહેતૂન્ જન્માન્તરાનુભૂતાનિત્યર્થઃ| તદ્ગર્ભપ્રાર્થનાયુક્તં માતૃહૃદયં દ્વૈહૃદય્યમિતિ વૃદ્ધા જ્ઞાનવૃદ્ધા આચક્ષતે| દ્વિહૃદયસ્ય ભાવદ્ દ્વૈહૃદય્યં માતૃહૃદયં ગર્ભહૃદયેન સમં હૃદયદ્વયં ભવતિ| નનુ ગર્ભહૃદયં કથં માતૃહૃદયેન સમ્બદ્ધં ભવતીત્યાહ- માતૃજમિતિ; માતૃકારણકાર્તવજમ્| રસવાહિનીભિરિતિ ગર્ભપોષણાર્થાભિર્માતૃહૃદયગર્ભનાભિપ્રતિબદ્ધાભી રસવાહિનીભિઃ| એતેન, યદ્ ગર્ભઃ પ્રાર્થયતે, તયા પ્રાર્થનયા રસવાહિનીભિર્હૃદયમાગતયા માતાઽપિ તત્પ્રાર્થનાવતી ભવતિ એવં માતૃપ્રાર્થનયાઽપિ ગર્ભઃ પ્રાર્થનાવાન્ ભવતિ| તયોરિતિ માતૃગર્ભયોઃ| ભક્તિઃ ઇચ્છા| તાભિરિતિ રસવાહિનીભિઃ| સંસ્પન્દત ઇતિ માતૃહૃદયાદ્ગર્ભહૃદયં યાતિ, ગર્ભહૃદયાચ્ચ માતૃહૃદયમિત્યર્થઃ| ગર્ભસ્ય વિનાશો વિકૃતિર્વેતિ મહતા ઇચ્છાવિઘાતેન વિનાશઃ, સ્વલ્પેન તુ વિકૃતિઃ; કિંવા ગર્ભેચ્છાપૂર્વિકા માતુરિચ્છા, તદ્વિઘાતેન વિનાશો ગર્ભસ્ય, સા હીચ્છા વિહતા સાક્ષાદ્ગર્ભસમ્બન્ધિતયા સુકુમારતરં ગર્ભં વાતપ્રકોપાદ્વિનાશયતિ; યા તુ માતુરિચ્છા વિહતા, સા માતરિ વાતક્ષોભં જનયતી સમાનયોગક્ષેમે ગર્ભેઽપિ મનાગ્વિકૃતિજનનાદ્વિકૃતિં જનયતિ| એતદેવ દર્શયતિ- સમાનયોગક્ષેમા હીત્યાદિ|- યોગઃ સુખહેતુયોગઃ, ક્ષેમઃ પ્રત્યવાયપરિહારઃ, એતૌ યોગક્ષેમૌ માતુર્ગર્ભેણ સમાનૌ ભવતઃ| કેષુચિદર્થેષ્વિતિવચનાદતુલ્યયોગક્ષેમતા ચ ક્વચિદ્ભવતીતિ દર્શયતિ| તેન, નાવશ્યં માતુર્વિકારાઃ ક્ષુદાદયો ગર્ભે વિકૃતિમાવહન્તિ, ગર્ભસ્ય વા માતરીતિ દર્શયતિ| ગર્ભિણી વિશેષેણેતિવચનાદગર્ભિણ્યપિ સ્ત્રી ઋતુકાલે પ્રિયહિતોપચરણીયા| યદુક્તં- “સહચર્યશ્ચૈનાં પ્રિયહિતાભ્યાં સતતમુપચરેયુઃ” (શા. ૮) ઇત્યાદિ||૧૫||

ઉપચારસાધનં યથોચિતોપચારકરણમ્| અસ્યેતિ ગૃહીતસ્ય ગર્ભસ્ય તથા દ્વૈહૃદય્યસ્ય ચ| તત્ર ગૃહીતગર્ભોપચારો યથા- “શઙ્કિતા ચેદ્ગર્ભમાપન્ના ક્ષીરમનુપસ્કૃતં કાલે કાલે પિબેત્” (શા.અ.૮) ઇત્યાદિ દ્વિહૃદયોપચારં ચાત્રૈવ વક્ષ્યતિ| જ્ઞાનમિતિ ગર્ભસ્ય દ્વિહૃદયસ્ય ચ જ્ઞાનમ્| અમ્લકામતા વિશેષેણેતિ ચ્છેદઃ| શ્રદ્ધા ઇચ્છા| ઉચ્ચાવચેષ્વિતિ ઉચ્ચનીચેષુ, ભક્ષણીયત્વેન કૃતેષુ ચાકૃતેષુ ચેત્યર્થઃ| ઈષત્ પાદયોઃ શ્વયથુઃ| ચાટાલત્વં વિવૃતત્વમ્| એતાનિ ચ લક્ષણાનિ સ્વરૂપેણ ગર્ભસ્ય ભવન્તિ, તૃતીયમાસયુક્તાનિ તુ દ્વૈહૃદય્યસ્ય ચ લિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્||૧૬||

દારુણાશ્ચેષ્ટા વ્યવાયાદિકાઃ | દેવતારક્ષોઽનુચરેભ્યઃ પરિરક્ષણં દેવતારક્ષોઽનુચરપરિરક્ષણમ્| યદિત્યાદિ| યચ્ચાન્યત્ સ્ત્રિયો ગર્ભકાલાસેવ્યત્વેન વિદ્યુસ્તદપિ વર્જયેત્| વદન્તિ હિ સ્ત્રિયઃ- “ન ગર્ભિણી કૂપમવલોકયેત્, ન નદીપારં યાયાત્” ઇત્યાદિ| વૃદ્ધસ્ત્રીવચનમપ્યાગમમૂલમેવ, ઇહ તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન દર્શિતમિતિ ભાવઃ||૧૭-૧૮||

પ્રાર્થના ઈપ્સિતાર્થયાઞ્ચા, તસ્યાસ્તુ તીવ્રત્વં બલવદિચ્છાજન્યત્વમેવ| હિતોપહિતમિતિ હિતેન યુક્તં, કિંવા કલ્પનયા હિતમ્| પ્રાર્થનાયા વિનયનં વિસ્ફોટનં, તદર્થમ્| પ્રાર્થના ચ પ્રાર્થિતલાભેનૈવાપયાતિ| પ્રાર્થનાવિમાનને દોષમાહ- પ્રાર્થનેત્યાદિ| પ્રાર્થનાયાઃ સમ્યગ્ધારણં પ્રાર્થનાસન્ધારણમ્| એતચ્ચ સ્તોકક્રમેણાપિ પ્રાર્થિતાદાને સતિ ભવતિ, યથોક્તવિધિના વા હિતાદાને સતિ ઇચ્છા મનાક્ સમગ્રા વા ખણ્ડિતા ભવતિ| ઇચ્છાવિઘાતશ્ચ મનઃક્ષોભકરભયાદિવદ્વાતપ્રકોપકો ભવતિ| આપદ્યમાનસ્યેત્યનેન ગર્ભસ્યાતિતરુણત્વેન મનાગપિ વાતક્ષોભાસહત્વં દર્શયતિ| વૈરૂપ્યવિનાશવિકલ્પસ્તુ વાતપ્રકોપપ્રકર્ષાપકર્ષકૃતો જ્ઞેયઃ||૧૯||

તૃતીયમાસાનુપૂર્વીકથનપ્રસ્તાવાગતં ગર્ભસ્ય વિશેષમભિધાય ક્રમાગતાં ચતુર્થમાસાનુપૂર્વીમાહ- ચતુર્થ ઇત્યાદિ| સ્થિરત્વમિતિ નિબિડત્વમ્| અત એવ નિબિડેન ગુરુતરેણ ગર્ભેણાક્રાન્તા ગર્ભિણી ગુરુગાત્રા ભવતીતિ યુક્તમ્||૨૦||

અધિકમન્યેભ્ય ઇત્યનેન માસાન્તરેષ્વપિ સ્તોકક્રમેણ માંસાદિવૃદ્ધિં દર્શયતિ| યેન શારીરેણ ભાવેન ગર્ભ ઉપચીયતે, તેન ગર્ભિણી હીયત ઇતિ યુક્તમેવ| યતો ગર્ભમાંસાદિપોષણેનૈવ ક્ષીણ આહારરસો ન માતુર્માંસાદિ સમ્યક્ પોષયતિ||૨૧||

બલવર્ણયોરુપચયો બલવર્ણોપચયઃ; કિંવા, ઉપચયો ધાતુપુષ્ટિઃ||૨૨||

સર્વભાવૈરિતિ માંસશોણિતાદિભિઃ| યુગપદેવ સર્વૈઃ સપ્તમે ગર્ભ આપ્યાય્યતે, પૂર્વેષુ તુ માસેષુ ન સર્વૈર્યુગપદિતિ વિશેષઃ| સર્વાકારૈરિતિ સર્વમાંસશોણિતાદિજન્યરૂપૈઃ| ક્લાન્તતમેતિ હીનતમા||૨૩||

અષ્ટમ ઇત્યાદિ| રસવાહિનીભિરિતિ માતૃહૃદયે ગર્ભનાડ્યાં ચ સમ્બદ્ધાભી રસવાહિનીભિઃ| પરસ્પરત ઓજ આદદાતે ઇતિ માતુરોજો ગર્ભ આદત્તે, ગર્ભસ્ય ચૌજો માતા આદત્તે| ઓજોઽનવસ્થાને હેતુમાહ- ગર્ભસ્યાસમ્પૂર્ણત્વાદિતિ| યસ્માદ્ગર્ભોઽસમ્પૂર્ણઃ, તસ્માદનિષ્પન્નાશ્રયં ગર્ભૌજોઽનવસ્થિતં ભવતિ| માતુરોજો ગર્ભં ગચ્છતીતિ યદુચ્યતે, તદ્ગર્ભૌજ એવ માતૃસમ્બદ્ધં સન્માત્રોજ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે; યદિ તુ માતુરેવ યદોજસ્તદ્ગર્ભં ગચ્છતીત્યર્થઃ સ્યાત્, તદા ગર્ભસ્યાસમ્પૂર્ણત્વાદિતિ હેતુઃ સમ્પૂર્ણમાતૃદેહસ્થિતસ્યૌજસો ગમનેઽસઙ્ગતઃ સ્યાત્; તથા, યથા ગર્ભૌજસો માતર્યવસ્થાનસમયે જન્મ ગર્ભમરણકરં ભવતિ, તથા માતુરોજસો ગર્ભોવસ્થાને સતિ યદ્ગર્ભજન્મ, તત્ર માતુરપિ મરણં સ્યાત્; ન ચૈતદિષ્ટં, યેનોભયથાઽપિ ગર્ભસ્યૈવાત્ર મરણમુચ્યતે ન માતુઃ, ‘તદા ગર્ભસ્ય જન્મ વ્યાપત્તિમદ્ભવતિ’ ઇતિવચનેન| જતૂકર્ણેઽપ્યષ્ટમે જન્મ ગર્ભવિનાશાયૈવ દર્શિતમ્| યદુક્તં- “સ્ત્રીગર્ભાવન્યોન્યસ્ય ઓજ આદદાતેઽષ્ટમે, તસ્માત્તદા પ્રસૂતિર્ગર્ભવિનાશાયૈવ” ઇતિ| અન્યે તુ વર્ણયન્તિ- યત- “સત્યપિ માતુરોજસો ગર્ભગમને જન્માદૃષ્ટવશાદેવ ગર્ભસ્યૈવ મરણાય ભવતિ, ન માતુઃ” ઇતિ| સુશ્રુતવ્યાખ્યાતારસ્તુ- “અષ્ટમમાસે નૈરૃતભાગત્વાચ્ચ ગર્ભસ્ય સત્યપ્યોજોઽનવસ્થાને તુલ્યે ગર્ભસ્યૈવ નાશો ન માતુઃ” ઇતિ વર્ણયન્તિ| ગર્ભિણી મુહુર્મુહુર્મુદા યુક્તા ભવતીતિ ગર્ભૌજોયોગાદ્ધર્ષયુક્તા ભવતિ, ઓજોવિગમનાત્તુ મુહુર્મુહુર્ગ્લાના ભવતીતિ યોજ્યમ્| તથા ગર્ભ ઇતિ ગર્ભિણીવદ્ગર્ભોઽપિ મુહુર્મુહુર્મુદાયુયુક્તો ભવતિ, મુહુર્મુહુર્ગ્લાનો ભવતિ| તસ્માદિતિ પૂર્વોક્તં ગર્ભવ્યાપત્તિહેતું સાક્ષાદ્બ્રૂતે| ઓજસોઽનવસ્થિતત્વાદિતિ એતચ્ચ વ્યાકૃતમેવ| અષ્ટમમાસસ્ય વિશેષાન્તરમાહ- તં ચૈવેત્યાદિ| તં ચૈવાર્થમિતિ ગર્ભવ્યાપત્તિરૂપમર્થમ્| અગણ્યમિતિ ન ગણનયા ગર્ભિણ્યાં પ્રતિપાદનીયમ્| યદિ હિ ગર્ભિણી ગણ્યમાનમષ્ટમં માસં ગર્ભજન્મવ્યાપત્તિકરં શૃણુયાત્ તતો ભીતા સ્યાત્, તદ્ભયાચ્ચ ગર્ભસ્ય વાતક્ષોભાદ્ વ્યાપત્ સ્યાદિતિ ભાવઃ||૨૪||

તસ્મિન્નિતિ અષ્ટમે માસિ| આદશમાદિતિ વચનં પ્રશસ્તતરપ્રસવકાલાભિપ્રાયેણ| સુશ્રુતે દ્વાદશમાસપર્યન્તં સમ્યક્પ્રસવકાલાભિધાનં સ્તોકદોષયોરેકાદશદ્વાદશમાસયોરલ્પદોષત્વેનાદોષપક્ષ એવ નિક્ષેપાદ્ બોદ્ધવ્યમ્||૨૫||

દત્તમુત્તરમુપસંહરતિ- એવમિત્યાદિ||૨૬||

‘યશ્ચાસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં- માત્રાદીનામિત્યાદિ| આદિગ્રહણાત્ પિત્રાત્મસાત્મ્યરસસત્ત્વાનિ “માતૃજશ્ચયં” (શા.અ.૪) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તાનિ ગૃહ્યન્તે| વૃત્તસ્ય માતુરાચારરૂપસ્ય સૌષ્ઠવં સુષ્ઠુત્વં વૃત્તસૌષ્ઠવમ્| માતૃત ઇતિ પદં વૃત્તસૌષ્ઠવેન તથા ઉપસ્નેહોપસ્વેદાભ્યાં ચ સમ્બધ્યતે| રસસાત્મ્યસૌષ્ઠવં તુ માત્રાદિસમ્પદા લબ્ધમેવ| ઉપસ્નેહો ધાતુનિષ્યન્દસમ્બન્ધઃ, ઉપસ્વેદઃ શરીરસ્યોષ્મણા પરં ગર્ભસ્ય સ્વેદનમ્; ઉપસ્વેદશ્ચ ગર્ભવૃદ્ધિકરો ભવત્યેવ, યથા- અણ્ડજાનાં પક્ષતેરુપસ્વેદનં વૃદ્ધિકરં દૃષ્ટમ્| કાલપરિણામાદિતિ યથા યથા કાલપ્રકર્ષસ્તથા તથા વર્ધતે ગર્ભઃ| વૃદ્ધિહેત્વન્તરમાહ- સ્વભાવસંસિદ્ધેશ્ચેતિ| સ્વભાવેનૈવ કર્મજન્યેન ગર્ભો ભવતિ વર્ધિષ્ણુરિત્યર્થઃ| કર્મણા હિ ભોગલક્ષણશરીરનિર્વર્તકેનારભ્યમાણં ગર્ભશરીરં વર્ધિષ્ણુસ્વભાવમેવારબ્ધં, તેન વર્ધત એવ||૨૭||

‘કુતશ્ચાસ્યાજન્મ ભવતિ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- માત્રેત્યાદિ| વ્યાપત્તિનિમિત્તમિતિ વ્યાપત્તિકારણકં; તત્ર માતુર્વ્યાપચ્છોણિતગર્ભાશયાદિદુષ્ટિઃ, પિતુર્વ્યાપચ્છુક્રદુષ્ટિરિત્યાદ્યનુસરણીયમ્||૨૮||

‘યતશ્ચ જાયમાનઃ’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- યે હ્યસ્યેત્યાદિ| વૃદ્ધિહેતુસમાખ્યાતા ભાવાઃ “માત્રાદીનાં તુ ખલુ ગર્ભકરાણાં ભાવાનાં સમ્પદઃ” ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તાઃ| અથવાઽપ્યચિરજાત ઇતિ યદા માત્રાદીનાં સર્વથા દોષવત્ત્વેન વિપર્યયો ભવતિ, તદા વિનાશમાપદ્યતે ગર્ભઃ; યદા ત્વલ્પદોષવત્તયા મનાગ્વિપર્યયો ભવતિ, તદા અચિરજાતો વિપદ્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્ ||૨૯||

અવશિષ્ટપ્રશ્નસ્યોત્તરં દર્શયિતુમાહ- યતસ્ત્વિત્યાદિ| અત્રાવિનશ્યન્નિત્યત્ર વિનાશેન વિકૃતિરભિપ્રેતા, વિકૃતાવપિ વિનાશશબ્દો દૃષ્ટઃ; યથા- અસચ્છીલત્વેન વિકૃતે પુરુષે ‘વિનષ્ટોઽયમ્’ ઇતિ વ્યપદેશઃ; એવં ચ સત્યેકદેશેનાપિ વિકૃતૌ વિનાશશબ્દદર્શને કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ વિશેષણં યુક્તં ભવતિ| દોષપ્રકોપણેનૈવ દોષપ્રકોપણસેવાયાં લબ્ધાયાં પુનર્દોષપ્રકોપણોક્તાન્યાસેવમાનાયા ઇતિ પદં દોષાણાં સ્વહેતુસેવયા બલવન્તં પ્રકોપં દર્શયિતું, પરહેતુસેવયાઽપિ હિ સ્તોકમાત્રયા અનુબન્ધરૂપદોષપ્રકોપો ભવતિ; યથા- અમ્લેન પિત્તં જન્યમાનં શ્લેષ્માનુગતં જન્યતે| ‘નતુ કાર્ત્સ્ન્યેન દૂષયન્તિ’ ઇતિ વચનેન કાર્ત્સ્ન્યેન દુષ્ટૌ ગર્ભજન્મૈવ ન ભવતીતિ દર્શયતિ| માતૃજાનામિતિ ત્વગ્લોહિતાદીનામ્| અન્યતમ ઇતિ જાતાવેકવચનમ્| તત્રૈકોઽપ્યવયવોઽન્યતમઃ, તથા અનેકેઽવયવા અન્યતમશબ્દેન પ્રોક્તાઃ | અત એવ ‘એકોઽથવાઽનેકે’ ઇત્યન્યતમવિવરણમુપપન્નં ભવતિ| અન્યથા ત્વન્યતમપદેનૈકસ્યૈવાવયવસ્ય ગૃહીતત્વાત્ ‘અનેકે’ ઇતિ વિવરણમસઙ્ગતં સ્યાત્| કુતઃ પુનરેકસ્યાનેકસ્ય વા વિકૃતિર્ભવતીત્યાહ- યસ્યેત્યાદિ| બીજ ઇતિ કૃત્સ્ન એવારમ્ભકે બીજે| બીજભાગે વેત્યવયવબીજસ્યૈકદેશે| એતાં વિકૃતિમેવ શૃઙ્ગગ્રાહિકતયા વક્તુમાહ- યદેત્યાદિ| શોણિત ઇતિ આર્તવે| ગર્ભાશયજનકો બીજભાગો ગર્ભાશયબીજભાગઃ; કિંવા ગર્ભાશયસ્ય તથા બીજસ્ય ચાર્તવરૂપસ્ય જનકો ભાગઃ| ગર્ભાશયાર્તવે ચ માતૃજાવયવમધ્યે પતિતે શોણિતજન્યે એવ; તેન, આર્તવેતરબીજભાગસ્ય દુષ્ટિરુપપન્ના| આર્તવં ચ યદ્યપિ દ્વાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં વ્યજ્યતે, તથાઽપિ આર્તવોત્પત્તિર્ગર્ભકાલ એવ ભવતિ| યેન સતામેવાર્તવદન્તશ્મશ્રુપ્રભૃતીનાં કાલે વ્યક્તિર્ભવતિ; તેન, આર્તવારમ્ભકસ્યાપિ બીજસ્ય ગર્ભકાલે પ્રદોષ ઉપપન્નઃ | પ્રદોષ ઇત્યત્ર પ્રશબ્દેન દુષ્ટિપ્રકર્ષં પ્રકૃષ્ટવન્ધ્યતારૂપકાર્યજનકં દર્શયતિ| ગર્ભાશયસ્ય તથાઽઽર્તવસ્ય ચોપઘાતેન સ્ત્રિયા વન્ધ્યત્વં વ્યક્તમેવ| ગર્ભાશયબીજભાગાવયવ ઇત્યત્રાપિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| અવયવશબ્દેન ગર્ભાશયસ્યાર્તવસ્ય ચૈકદેશ ઇહોચ્યતે| પૂતિપ્રજામિતિ મ્રિયમાણાપત્યામ્; અન્યે તુ ક્લિન્નાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાં પૂતિમાહુઃ| સ્ત્રીકરાણાં શરીરબીજભાગાનામિતિ સ્ત્રીત્વવ્યઞ્જકસ્તનોપસ્થલોમરાજ્યાદિજનકબીજભાગાનામ્| અસ્ત્રિયમિતિ અસમ્પૂર્ણસ્ત્રીલક્ષણામ્| વાર્તાં નામેતિ વાર્તાસઞ્જ્ઞા શાસ્ત્રસમયકૃતા| સ્ત્રીવ્યાપદિતિ સ્ત્રીનિમિત્તાઽઽર્તવદોષકૃતા વ્યાપત્| એવં તાં પુરુષવ્યાપદમાચક્ષતે ઇત્યત્રાપિ પુરુષવ્યાપદ્વ્યાખ્યેયા||૩૦||

બીજે ઇતિ શુક્રે| શુક્રરૂપબીજજનકો ભાગો બીજભાગઃ| તદા વન્ધ્યમિત્યનેન પુરુષવન્ધ્યં બ્રૂતે, ઇહાપિ પ્રદોષવ્યાખ્યા પૂતિપ્રજાવ્યાખ્યા ચ પૂર્વવત્| અપુરુષમિતિ અસમસ્તપુરુષલક્ષણયુક્તમ્| તૃણપુત્રિકસઞ્જ્ઞાઽપિ શાસ્ત્રસમયસિદ્ધૈવ| વાર્તાતૃણપુત્રિકયોર્વ્યવાયેચ્છા પરં ભવતિ, નતુ વ્યવાયસામર્થ્યમિતિ બ્રુવતે||૩૧||

એવં માતાપિતૃજાવયવૈકદેશવિકૃતિવત્ સાત્મ્યરસસત્ત્વજાવયવવિકૃત્યતિદેશાર્થમાહ- એતેનેત્યાદિ| સાત્મ્યવિભ્રમાત્તુ સાત્મ્યજાનામારોગ્યાનાલસ્યાદીનામન્યતમેન હીયતે| એવં રસસત્ત્વયોરપ્યુન્નેયમ્||૩૨||

આત્મજોઽપ્યયં ગર્ભ ઉક્તઃ, તત્ કથમિહ તદ્વિકૃત્યા વિકૃતિર્ગર્ભસ્ય નોચ્યત ઇત્યાહ- નિર્વિકાર ઇત્યાદિ| પર ઇત્યનેન મનઃશરીરાદિસમુદાયાદાત્માનં વ્યવચ્છિનત્તિ| સર્વભૂતાનાં નિર્વિશેષ ઇતિ સર્વેષુ ભૂતેષુ વર્તમાનોઽપ્યયં પરમાત્મા તુલ્ય એવ| યસ્તુ તત્ર સુખદુઃખાદિવિશેષ ઉપલભ્યતે, સ શરીરવિશેષસ્ય તથા મનોવિશેષસ્ય ચ સુખદુઃખાદિવિશેષકારણસ્ય વિશેષાદુપલભ્યતે; એતદેવ ‘શરીરસત્ત્વયોસ્તુ’ ઇત્યાદિનોક્તમ્| સુખાદયસ્તુ ન પરમાત્મવિકારાઃ, કિન્તુ બુદ્ધિધર્મા એવેતિ દર્શિતમેવ| યાનિ ચાત્મજત્વેન ગર્ભે “તાસુ તાસુ યોનિષૂત્પત્તિઃ” (શા. ૩) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન દર્શિતાનિ, તાન્યપિ પરમાત્મવિકારા ન ભવન્તિ, કિન્તુ સત્ત્વરજસ્તમઃપ્રબલતારૂપવિકારજમનોવિકારજન્યધર્માધર્મજન્યાન્યેવ| તેન, સૂક્ષ્મચિન્તાયામાત્મજાનિ યાન્યુક્તાનિ, તાન્યપિ સત્ત્વજાન્યેવ| તતશ્ચેહાત્મજાવયવવિકારોઽપિ સત્ત્વજાવયવવિકાર એવ બોદ્ધવ્ય ઇતિ ભાવઃ||૩૩||

‘શરીરસત્ત્વયોસ્તુ’ ઇત્યાદિના શરીરમનસી દુઃખરૂપવિકારેઽપિ કારણમુક્તે; તત્રૈવ ચ યૈર્દોષૈઃ શરીરં, મનશ્ચ યાભ્યાં દોષાભ્યાં યુક્તં દુઃખકારણં ભવતિ, તાનાહ- તત્ર ત્રય ઇત્યાદિ| વિકૃતિરુપજાયત ઇતિ શારીરમાનસરોગરૂપા વિકૃતિરુપજાયતે||૩૪||

સમ્પ્રતિ, શરીરસત્ત્વયોસ્તુ વિશેષાદિત્યનેન દર્શિતાઞ્ શરીરસત્ત્વવિશેષાનેવાહ- તત્રેત્યાદિ| ચતુર્વિધમિતિ જરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસંસ્વેદજમ્| અગ્રે ઇતિ ખુડ્ડિકાયામ્||૩૫||

કલ્યાણાંશત્વાદિતિ શુભરૂપાંશત્વાત્ | મનો હિ કલ્યાણભાગ-રોષભાગ-મોહભાગૈસ્ત્રિભાગં; તત્ર રોષાંશમોહાંશૌ સદોષૌ, અધર્મહેતુતયા| ભેદાગ્રમિતિ ભેદપ્રમાણમ્| તરતમયોગાદિતિ શુચિતર-શુચિતમમનોભેદયોગાત્| શરીરવિશેષા બાલ-યુવ-સ્થવિરાદિવિશેષાઃ, યોનિવિશેષાસ્તુ મનુષ્યપશ્વાદિજાતિવિશેષાઃ; કિંવા, શરીરસ્ય નરપશ્વાદિજાતિકૃતા વિશેષાઃ શરીરયોનિવિશેષાઃ, તેભ્યઃ| અથ શરીરભેદાત્ કથં મનોભેદો ભવતીત્યાહ- અન્યોન્યાનુવિધાનાચ્ચ| એતદેવ વિભજતે- શરીરં હ્યપીત્યાદિ| સત્ત્વાનુરૂપં શરીરં ભવતિ, યદિ શુદ્ધસત્ત્વં ભવતિ તદા દેવાદિશરીરં ભવતીત્યાદિ; તથા શરીરાનુરૂપં ચ સત્ત્વં ભવતિ; યથા- પશુશરીરે તામસં, મનુષ્યશરીરે રાજસં, દેવશરીરે સાત્ત્વિકમિત્યાદિ જ્ઞેયમ્| કિંવા, અન્યોન્યાનુવિધાનાદિતિ સત્ત્વરજસ્તમસાં પરસ્પરાનુવિધાનાદિત્યર્થઃ| અસ્મિન્ પક્ષે ‘શરીરં હ્યપિ સત્ત્વમનુવિધીયતે’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વ્યવહિતમપિ શરીરાનુવિધાનં મનસો દુર્બોધત્વાદ્ વ્યાક્રિયત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| સત્ત્વભેદાનિતિ મનોભેદાન્| અનૂકાભિનિર્દેશેન સાદૃશ્યનિર્દેશેન||૩૬||

સંવિભાગિનમિતિ સમ્યક્ફલવિભજનશીલમ્| અતિથૌ યથોચિતમર્ઘ્યાદિયુક્તં વ્રતમાચરતીતિ અતિથિવ્રતઃ| લેખા કર્તવ્યાકર્તવ્યમર્યાદા, તત્ર સ્થિતં વૃત્તં યસ્ય સ લેખાસ્થવૃત્તઃ, તમ્; અલઙ્ઘિતકર્તવ્યાકર્તવ્યમિત્યર્થઃ| અસમ્પ્રહાર્યમિતિ અશક્યવારણમ્| ઐશ્વર્યં લભત ઇતિ ઐશ્વર્યલમ્ભી| સ્થાને ઉચિતે કોપઃ પ્રસાદશ્ચ યસ્ય સ સ્થાનકોપપ્રસાદઃ| સુખવિહારમિતિ સુખક્રીડનમ્| ઉલ્લાપઃ સ્તોત્રમ્| વિહારઃ ક્રીડા, કિંવા સ્ત્રીભિઃ સમં વિહરણં સ્ત્રીવિહારઃ| ગાન્ધર્વમિતિ ગાન્ધર્વસત્ત્વમ્| એવં બ્રાહ્મમિત્યાદાવપિ જ્ઞેયમ્| એવં ચ બ્રાહ્માદિભિઃ સત્ત્વવાચકૈઃ પદૈરેવંશબ્દપ્રત્યવમૃષ્ટૈઃ સત્ત્વસ્ય સપ્તવિધભેદકથનં સમાનકારણાદુપપન્નં ભવતિ| શુદ્ધસ્યેતિ સત્ત્વગુણબહુલસ્ય| અથ કથમેતે બ્રાહ્માદયઃ શુદ્ધસત્ત્વસ્યૈવ ભેદા ઇત્યાહ- કલ્યાણાંશત્વાદિતિ| તત્સંયોગાદિતિ કલ્યાણાંશસત્ત્વસ્ય સમ્યગ્યોગાત્||૩૭||

ઔપધિકમિતિ છદ્મપ્રચારિણમ્| અનનુક્રોશમિતિ નિર્દયમ્| સ્ત્રિયા સમં રહસિ સ્થાતુમિચ્છતીતિ સ્ત્રીરહસ્કામઃ| ક્રુદ્ધશૂરમક્રુદ્ધભીરુમિતિ ક્રોધે સતિ શૂરં, ક્રોધેઽસતિ ભીરુમ્| ગોચરશબ્દેન ગોચરે વિષયે પ્રચારો લક્ષ્યતે, તેન સન્ત્રસ્તગોચરમિતિ સન્ત્રસ્તવિષયપ્રચારમ્| પિશાચાદ્ભિન્ન એવ યથોક્તાચારઃ પ્રેતઃ, તેન પ્રૈતમપિ સત્ત્વં પૃથગુક્તમ્||૩૮||

સરણશીલમિતિ ગમનશીલમ્| બુદ્ધ્યઙ્ગાનિ ઊહાપોહવિચારસ્મૃત્યાદીનિ ઉક્તાનિ||૩૯||

સુખસ્મરણાર્થં શુદ્ધાદિભેદેન બન્ધીકૃત્ય સત્ત્વભેદાનાહ- શુદ્ધસ્યેત્યાદિ| વનસ્પતિસત્ત્વાનુકારેણેત્યન્તો ગ્રન્થો ભેદૈકદેશો વ્યાખ્યાત ઇત્યનેન સંયોજનીયઃ, ક્રિયાન્તરાભાવાત્| એતે ચ સત્ત્વભેદાઃ પ્રાયેણ ભવન્તિ મનુષ્યેષ્વિતિ કૃત્વા એત એવોદાહરણાર્થમુક્તાઃ; એવમનુક્તા અપિ વિષ્ણુ-શઙ્કર-વ્યાઘ્રાદિસત્ત્વાનુકારેણ સત્ત્વભેદા બોદ્ધવ્યા એવેતિ દર્શયતિ| કથમિત્યાદિ કથં નામ યથાસત્ત્વં સર્વપ્રાણિમનોભિર્મનુષ્યાણામુપચારઃ સ્યાદિત્યેતદર્થમુદાહરણરૂપા અમી સત્ત્વભેદા વ્યાખ્યાતા ઇતિ વાક્યાર્થઃ||૪૦||

યથાપ્રતિજ્ઞં વ્યાખ્યાતાર્થમુપસંહરતિ- કેવલ ઇત્યાદિ| કેવલઃ કૃત્સ્નઃ| ઉદ્દેશ ઇતિ ‘યતશ્ચાયં ગર્ભઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થકૃતઃ| યથોદ્દેશમિતિ ઉદ્દેશક્રમાનતિક્રમેણ| સામર્થ્યમિતિ પ્રયોજનમ્| અનુસમાધિઃ અનુષ્ઠાનમ્| વિઘાતઃ વર્જનમ્| વિઘાતકરાણામિતિ ગર્ભવિઘાતકરાણામ્||૪૧||

અથૈતેષુ મધ્યે કે તે ગર્ભસ્ય શુભા યે ગર્ભેઽનુષ્ઠેયાઃ, કે વા અશુભા યે વર્જનીયા ઇત્યાહ- નિમિત્તમિત્યાદિ| નિમિત્તમિતિ ‘યતશ્ચ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| આત્મેતિ ગર્ભરૂપ આત્મા ‘યસ્મિંશ્ચ ગર્ભસઞ્જ્ઞા’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| પ્રક્રિયતેઽસ્માદ્ગર્ભ ઇતિ પ્રકૃતિઃ ‘યદ્વિકારશ્ચ ગર્ભઃ’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| વૃદ્ધિઃ કુક્ષૌ ક્રમેણ ચેતિ ‘યયાઽનુપૂર્વ્યા કુક્ષાવભિનિર્વર્તતે ગર્ભઃ’ ઇતિ ગ્રન્થોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| વૃદ્ધિહેતુરિતિ ‘યશ્ચાસ્ય વૃદ્ધિહેતુઃ’ ઇત્યાદિનોદ્દિષ્ટોઽર્થઃ| અજન્મનિ ચ યો હેતુરિત્યનેન ‘યતશ્ચાસ્યાજન્મ ભવતિ’ ઇત્યુદ્દિષ્ટોઽર્થો ગૃહ્યતે| વિનાશે ચ યો હેતુરિત્યનેન ‘યતશ્ચ જાયમાનઃ કુક્ષૌ વિનાશં પ્રાપ્નોતિ’ ઇત્યુક્તોઽર્થો ગૃહ્યતે| વિકૃતાવપાયે હેતુરિત્યનેન ‘યતશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન’ ઇત્યાદિનોક્તાર્થસઙ્ગ્રહઃ| ગર્ભવિઘાતત્વેનોક્તા ગર્ભવિઘાતોક્તાઃ||૪૨-૪૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શારીરસ્થાને મહતીગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||