Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతోఽతుల్యగోత్రీయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే శరీరస్యాదిసర్గ ఆధ్యాత్మికో నైష్ఠికమోక్షరూపచికిత్సోపయుక్త ఉక్తః, సంప్రతి గర్భాదిరూపం సర్గమభిధాతుమతుల్యగోత్రీయోఽభిధీయతే ||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
అతుల్యగోత్రస్య రజఃక్షయాంతే రహోవిసృష్టం మిథునీకృతస్య| కిం స్యాచ్చతుష్పాత్ప్రభవం చ షడ్భ్యో యత్ స్త్రీషు గర్భత్వముపైతి పుంసః||3||
अतुल्यगोत्रस्य रजःक्षयान्ते रहोविसृष्टं मिथुनीकृतस्य| किं स्याच्चतुष्पात्प्रभवं च षड्भ्यो यत् स्त्रीषु गर्भत्वमुपैति पुंसः||३||
🔊 Audio coming soon
అతుల్యగోత్రస్యేతి అతుల్యగోత్రస్య పుంసః| తుల్యగోత్రాణాం హి మైథునేఽధర్మో భవతి, ధర్మశాస్త్రేషు నిషిద్ధత్వాత్| రజఃక్షయాంతే ఇతి రజఃప్రవృత్త్యంతే; ‘అంతే’ ఇతిపదేన రజఃప్రవృత్తిత్ర్యహం నిషేధయతి| రహోవిసృష్టమితి విజనే విసృష్టం| శుక్రవిసర్గశ్చ విజన ఏవ ప్రతిబంధకలజ్జాభావాత్ సమ్యగ్భవతీతి రహ ఇత్యనేన దర్శయతి| మిథునీకృతస్యేత్యనేన సమ్యఙ్మైథునప్రయోగం దర్శయతి, విపరీతసురతాదీంశ్చ నిషేధతి| చతుష్పాదత్వషట్ప్రభవత్వే ఉత్తరగ్రంథే ఏవ వ్యక్తే| అయం చ శిష్యప్రశ్నతయా నివేశితో గ్రంథః అ(ప్రా)జ్ఞాశిష్యస్య ఆచార్యసన్మతిమాత్రార్థో జ్ఞేయః; తేన యః శిష్యశ్చతుష్పదాదివిశేషం సూక్ష్మం బీజస్య జానాతి, స కథం శుక్రశబ్దాభిధేయం న వేత్తీతి న వాచ్యం||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
శుక్రం తదస్య ప్రవదంతి ధీరా యద్ధీయతే గర్భసముద్భవాయ| వాయ్వగ్నిభూమ్యబ్గుణపాదవత్తత్ షడ్భ్యో రసేభ్యః ప్రభవశ్చ తస్య||4||
शुक्रं तदस्य प्रवदन्ति धीरा यद्धीयते गर्भसमुद्भवाय| वाय्वग्निभूम्यब्गुणपादवत्तत् षड्भ्यो रसेभ्यः प्रभवश्च तस्य||४||
🔊 Audio coming soon
పశ్నస్యోత్తరం- శుక్రమిత్యాది| ధీయత ఆరోప్యత ఇత్యర్థః| వాయ్వాదిపాదవదితి వక్తవ్యే యద్ గుణపదమధికం కరోతి, తేన ప్రశస్తగుణవతామేవ వాయ్వాదీనాం విశుద్ధశుక్రారంభకత్వమితి దర్శయతి| వాయ్వాదిషు శుక్రారంభకేషు పాదవ్యపదేశేన సర్వేషాం తుల్యశుక్రారంభకత్వం దర్శయతి| ఆకాశం తు యద్యపి శుక్రే పాంచభౌతికేఽస్తి, తథాఽపి న పురుషశరీరాన్నిర్గత్య గర్భాశయం గచ్ఛతి, కింతు భూతచతుష్టయమేవ క్రియావద్ యాతి, ఆకాశం తు వ్యాపకమేవ తత్రగతేన శుక్రేణ సంబద్ధం భవతి, తేనాకాశస్య గమనాభావాదిహ గర్భాశయగమనాభిధానప్రస్తావే శుక్రగతత్వేనానభిధానం| అన్యత్రాపి చ భూతానాం గమనప్రస్తావే ఆకాశం పరిత్యక్తమేవ| యథా- “భూతైశ్చతుర్భిః సహితః సుసూక్ష్మైర్మనోజవో దేహముపైతి దేహాత్” ఇతి| శుక్రం చ షడ్రసాహారోత్పన్నమేవ విశుద్ధం భవతీతి కృత్వోక్తం- షడ్భ్యో రసేభ్య ఇత్యాది| యత్తు మధురస్య శుక్రజనకత్వమమ్లాదీనాం చ శుక్రవిఘాతకత్వముచ్యతే, తదత్యర్థోపయోగాదితి జ్ఞేయం||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
సంపూర్ణదేహః సమయే సుఖం చ గర్భః కథం కేన చ జాయతే స్త్రీ| గర్భం చిరాద్విందతి సప్రజాఽపి భూత్వాఽథవా నశ్యతి కేన గర్భః||5||
सम्पूर्णदेहः समये सुखं च गर्भः कथं केन च जायते स्त्री| गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजाऽपि भूत्वाऽथवा नश्यति केन गर्भः||५||
🔊 Audio coming soon
‘సంపూర్ణదేహః కథం జాయతే’ ఇత్యేకః ప్రశ్నః, ‘సమయే కథం జాయతే’ ఇతి ద్వితీయః, ‘సుఖం కథం జాయతే’ ఇతి తృతీయః| సప్రజాఽపీతి అవంధ్యాఽపి సతీ కథం చిరేణ గర్భం విందతి||5||
Adhikarana ౫ (౬-౧౦) · Śloka ౧౦
శుక్రాసృగాత్మాశయకాలసంపద్ యస్యోపచారశ్చ హితైస్తథాఽన్నైః | గర్భశ్చ కాలే చ సుఖీ సుఖం చ సంజాయతే సంపరిపూర్ణదేహః||6|| యోనిప్రదోషాన్మనసోఽభితాపాచ్ఛుక్రాసృగాహారవిహారదోషాత్| అకాలయోగాద్బలసంక్షయాచ్చ గర్భం చిరాద్విందతి సప్రజాఽపి||7|| అసృంగిరుద్ధం పవనేన నార్యా గర్భం వ్యవస్యంత్యబుధాః కదాచిత్| గర్భస్య రూపం హి కరోతి తస్యాస్తదసృగస్రవి వివర్ధమానం||8|| తదగ్నిసూర్యశ్రమశోకరోగైరూష్ణాన్నపానైరథవా ప్రవృత్తం| దృష్ట్వాఽసృగేకం న చ గర్భసంజ్ఞం కేచిన్నరా భూతహృతం వదంతి||9|| ఓజోశనానాం రజనీచరాణామాహారహేతోర్న శరీరమిష్టం| గర్భం హరేయుర్యది తే న మాతుర్లబ్ధావకాశా న హరేయురోజః||10||
शुक्रासृगात्माशयकालसम्पद् यस्योपचारश्च हितैस्तथाऽन्नैः | गर्भश्च काले च सुखी सुखं च सञ्जायते सम्परिपूर्णदेहः||६|| योनिप्रदोषान्मनसोऽभितापाच्छुक्रासृगाहारविहारदोषात्| अकालयोगाद्बलसङ्क्षयाच्च गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजाऽपि||७|| असृङ्गिरुद्धं पवनेन नार्या गर्भं व्यवस्यन्त्यबुधाः कदाचित्| गर्भस्य रूपं हि करोति तस्यास्तदसृगस्रवि विवर्धमानम्||८|| तदग्निसूर्यश्रमशोकरोगैरूष्णान्नपानैरथवा प्रवृत्तम्| दृष्ट्वाऽसृगेकं न च गर्भसञ्ज्ञं केचिन्नरा भूतहृतं वदन्ति||९|| ओजोशनानां रजनीचराणामाहारहेतोर्न शरीरमिष्टम्| गर्भं हरेयुर्यदि ते न मातुर्लब्धावकाशा न हरेयुरोजः||१०||
🔊 Audio coming soon
పంచానాం ప్రశ్నానాముత్తరం- శుక్రేత్యాది| సంపచ్ఛబ్దః శుక్రాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| శుక్రాసృగాశయానామదుష్టత్వం సంపద్, ఆత్మనస్తు శుక్రశోణితసంయోగాధిష్టాతుః శుభజీవకర్మయుక్తత్వం సంపత్, కాలస్య త్వనతితీక్ష్ణత్వాది సంపత్| ఉపచారో గర్భిణ్యుపచారః| కాల ఇతి నవమే దశమే వా మాసే| యదుక్తం- “కాలః పునర్నవమం మాసముపాదాయాదశమాత్” (శా. అ. 4) ఇతి| సుఖీతి వ్యాధినా కేనచిన్న గ్రస్తః| సుఖమితి అక్లేశేన| అకాలయోగాదితి ఋతుకాలాతిక్రమేణ పురుషేణ సంయోగాత్, ఋతుకాలశ్చ షోడశరాత్రం యావత్| యదుక్తం హారీతే- “షోడశ దివసా ఋతుకాలః” ఇతి| సుశ్రుతే తు ద్వాదశరాత్రమృతుకాల ఉక్తః| ‘భూత్వాఽథవా నశ్యతి కేన గర్భః’ ఇత్యస్యోత్తరం- అసృగిత్యాది| పవనేనేతి దుష్టవాతేన| కృతే అసృఙ్నిరోధే గర్భభ్రమో భవతీత్యాహ- గర్భస్య రూపమిత్యాది| గర్భాశయే హి వివర్ధమానం రుధిరం ప్రభావాద్గర్భలింగాని కానిచిద్దర్శయతీత్యర్థః| అసృగేకమితి అసృగేవ పరం| న చ గర్భసంజ్ఞమితి న గర్భం గ్రంథాద్యాకారకం| భూతైర్గర్భానాహరణే హేతుమాహ- ఓజోశనానామిత్యాది| ఓజః అష్టబిందుకమశ్నంతీతి ఓజోశనాః| యది త్వనాహారభూతమపి గర్భం హరేయుస్తదా మాతుర్నితరామాహారభూతమోజో లబ్ధావకాశత్వేన హరేయుః| లబ్ధావకాశా ఇతి ప్రాప్తగర్భిణ్యభిగమనకారణాః||6-10||
Adhikarana ౬ (౧౧) · Śloka ౧౧
కన్యాం సుతం వా సహితౌ పృథగ్వా సుతౌ సుతే వా తనయాన్ బహూన్ వా| కస్మాత్ ప్రసూతే సుచిరేణ గర్భమేకోఽభివృద్ధిం చ యమేఽభ్యుపైతి||11||
कन्यां सुतं वा सहितौ पृथग्वा सुतौ सुते वा तनयान् बहून् वा| कस्मात् प्रसूते सुचिरेण गर्भमेकोऽभिवृद्धिं च यमेऽभ्युपैति||११||
🔊 Audio coming soon
కన్యామిత్యాది ప్రశ్నాష్టకం| కన్యాం కస్మాత్ పృథక్ ప్రసూత ఇతి ప్రథమః, సుతం పృథగ్ వేతి ద్వితీయః, సహితౌ కన్యాసుతౌ వేతి తృతీయః, సుతౌ సహితావితి చతుర్థః, సుతే సహితే ఇతి పంచమః, తనయాన్ బహూన్ వేతి షష్టః, సుచిరాత్ కథం స్త్రీ ప్రసూత ఇతి సప్తమః, యమే యుగ్మే కథమేకోఽభివృద్ధిమభ్యుపైతీత్యష్టమః||11||
Adhikarana ౭ (౧౨-౧౬) · Śloka ౧౬
రక్తేన కన్యామధికేన పుత్రం శుక్రేణ తేన ద్వివిధీకృతేన| బీజేన కన్యాం చ సుతం చ సూతే యథాస్వబీజాన్యతరాధికేన||12|| శుక్రాధికం ద్వైధముపైతి బీజం యస్యాః సుతౌ సా సహితౌ ప్రసూతే| రక్తాధికం వా యది భేదమేతి ద్విధా సుతే సా సహితే ప్రసూతే||13|| భినత్తి యావద్బహుధా ప్రపన్నః శుక్రార్తవం వాయురతిప్రవృద్ధః| తావంత్యపత్యాని యథావిభాగం కర్మాత్మకాన్యస్వవశాత్ ప్రసూతే||14|| ఆహారమాప్నోతి యదా న గర్భః శోషం సమాప్నోతి పరిస్రుతిం వా| తం స్త్రీ ప్రసూతే సుచిరేణ గర్భం పుష్టో యదా వర్షగణైరపి స్యాత్||15|| కర్మాత్మకత్వాద్విషమాంశభేదాచ్ఛుక్రాసృజోర్వృద్ధిముపైతి కుక్షౌ| ఏకోఽధికో న్యూనతరో ద్వితీయ ఏవం యమేఽప్యభ్యధికో విశేషః||16||
रक्तेन कन्यामधिकेन पुत्रं शुक्रेण तेन द्विविधीकृतेन| बीजेन कन्यां च सुतं च सूते यथास्वबीजान्यतराधिकेन||१२|| शुक्राधिकं द्वैधमुपैति बीजं यस्याः सुतौ सा सहितौ प्रसूते| रक्ताधिकं वा यदि भेदमेति द्विधा सुते सा सहिते प्रसूते||१३|| भिनत्ति यावद्बहुधा प्रपन्नः शुक्रार्तवं वायुरतिप्रवृद्धः| तावन्त्यपत्यानि यथाविभागं कर्मात्मकान्यस्ववशात् प्रसूते||१४|| आहारमाप्नोति यदा न गर्भः शोषं समाप्नोति परिस्रुतिं वा| तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्षगणैरपि स्यात्||१५|| कर्मात्मकत्वाद्विषमांशभेदाच्छुक्रासृजोर्वृद्धिमुपैति कुक्षौ| एकोऽधिको न्यूनतरो द्वितीय एवं यमेऽप्यभ्यधिको विशेषः||१६||
🔊 Audio coming soon
రక్తేనేత్యాద్యుత్తరం| అధికేనేతి పదం రక్తేన శుక్రేణ చ యోజనీయం| ద్వివిధీకృతేన ద్విఖండీకృతేన| యథాస్వం బీజేఽన్యతరో భాగోఽధికో యత్ర తేన బీజేన; ఏతేన యది ద్వివిధే భాగే ఏకత్ర రక్తమధికం, అపరత్ర శుక్రం, ఏష విభాగో భవతి, తదా కన్యాసుతౌ భవత ఇత్యుక్తం భవతి| యావద్బహుధా భినత్తీతి యావతీం బహుసంఖ్యాం కరోతి చతుఃపంచాదిరూపాం| ప్రపన్న ఆగతః శుక్రార్తవం వాయురితి సంబంధః| యథావిభాగమితి యథా శుక్రరక్తవిభాగో భవతి తథా కన్యాః సుతాశ్చ స్వబీజాధిక్యాపేక్షయా భవంతీతి| కర్మాత్మకాని కర్మకారణకాని| అస్వవశాత్ కర్మపరాధీనత్వేన| ఆహారమిత్యాదౌ గర్భిణ్యా ఆహారప్రాప్త్యా గర్భస్యాహారప్రాప్తిః| శుక్రాసృజోర్యః స్థూలసూక్ష్మరూపో విషమాంశభేదో భవతి, స జాయమానగర్భకర్మవశాదేవ భవతీత్యాహ- కర్మాత్మకత్వాదితి||12-16||
Adhikarana ౮ (౧౭) · Śloka ౧౭
కస్మాద్ద్విరేతాః పవనేంద్రియో వా సంస్కారవాహీ నరనారిషండౌ| వక్రీ తథేర్ష్యాభిరతిః కథం వా సంజాయతే వాతికషండకో వా||17||
कस्माद्द्विरेताः पवनेन्द्रियो वा संस्कारवाही नरनारिषण्डौ| वक्री तथेर्ष्याभिरतिः कथं वा सञ्जायते वातिकषण्डको वा||१७||
🔊 Audio coming soon
కస్మాదిత్యాది ప్రశ్నాష్టకం| నరషండో నారిషండశ్చేతి నరనారిషండౌ||17||
Adhikarana ౯ (౧౮-౨౧) · Śloka ౨౧
బీజాత్ సమాంశాదుపతప్తబీజాత్ స్త్రీపుంసలింగీ భవతి ద్విరేతాః| శుక్రాశయం గర్భగతస్య హత్వా కరోతి వాయుః పవనేంద్రియత్వం||18|| శుక్రాశయద్వారవిఘట్టనేన సంస్కారవాహం కురుతేఽనిలశ్చ| మందాల్పబీజావబలావహర్షౌ క్లీబౌ చ హేతుర్వికృతిద్వయస్య||19|| మాతుర్వ్యవాయప్రతిఘేన వక్రీ స్యాద్బీజదౌర్బల్యతయా పితుశ్చ| ఈర్ష్యాభిభూతావపి మందహర్షావీర్ష్యారతేరేవ వదంతి హేతుం||20|| వాయ్వగ్నిదోషాద్వృషణౌ తు యస్య నాశం గతౌ వాతికషండకః సః| ఇత్యేవమష్టౌ వికృతిప్రకారాః కర్మాత్మకానాముపలక్షణీయాః||21||
बीजात् समांशादुपतप्तबीजात् स्त्रीपुंसलिङ्गी भवति द्विरेताः| शुक्राशयं गर्भगतस्य हत्वा करोति वायुः पवनेन्द्रियत्वम्||१८|| शुक्राशयद्वारविघट्टनेन संस्कारवाहं कुरुतेऽनिलश्च| मन्दाल्पबीजावबलावहर्षौ क्लीबौ च हेतुर्विकृतिद्वयस्य||१९|| मातुर्व्यवायप्रतिघेन वक्री स्याद्बीजदौर्बल्यतया पितुश्च| ईर्ष्याभिभूतावपि मन्दहर्षावीर्ष्यारतेरेव वदन्ति हेतुम्||२०|| वाय्वग्निदोषाद्वृषणौ तु यस्य नाशं गतौ वातिकषण्डकः सः| इत्येवमष्टौ विकृतिप्रकाराः कर्मात्मकानामुपलक्षणीयाः||२१||
🔊 Audio coming soon
బీజాదితి శుక్రశోణితాత్| ఉపతప్తబీజాదితి ఉపతప్తబీజజనకబీజభాగాత్| స్త్రీపుంసలింగీతి స్త్రీపురుషసాధారణనాసికాచక్షురాదిలింగయుక్తః, యాని తు స్త్రీపుంసయోరసాధారణాన్యుపస్థధ్వజస్తనశ్మశ్రుప్రభృతీని తాని చాస్య న సంభవంతీతి| అసాధారణాని లింగాని వృద్ధేన శుక్రేణ రక్తేన వా జన్యాని, ఇహ సమరక్తశుక్రారబ్ధేన నాస్త్యన్యతరవృద్ధిరితి నోపస్థధ్వజాదివిశేషలింగభవనం| ద్విధా స్త్రీత్వపురుషత్వోపజనకత్వేన స్థితం రేతో బీజం యస్య స ద్విరేతాః| కింవా, స్త్రీపుంసలింగీతి స్త్రీపుంసయోర్యల్లింగముపస్థధ్వజరూపం, తద్యుక్త ఏవ స్త్రీపురుషలింగీ; ఉత్తరకాలభావీని త్వస్య స్తనశ్మశ్రుప్రభృతీని న భవంతి| అస్మిన్ పక్షే బీజోపతాపేనోత్తరకాలభావిస్తనాదిప్రతిబంధః క్రియతే, నోపస్థధ్వజోత్పాదప్రతిబంధః కర్మవశాదేవేతి బ్రువతే| కింవా ఉపస్థధ్వజౌ బలవంతౌ, యేన తౌ గర్భకాల ఏవ భవతః; స్తనాది తూత్తరకాలభావితయా దుర్బలం, దుర్బలేన బీజోపతాపేన న బలవతోరుపస్థధ్వజయోర్బాధః, కింతు దుర్బలానామేవ స్తనాదీనామితి| యత్ర సమాంశే శుక్రశోణితే భవతః, తత్ర సంయోగమహిమ్నైవ బీజాంశతాపో భవతీతి జ్ఞేయం| పవనేంద్రియం వివృణోతి- శుక్రాశయమిత్యాది| శుక్రాశయం శుక్రస్థానం| పవనేంద్రియత్వమితి పవనశుక్రత్వం| శుక్రం హీంద్రియముచ్యతే, పవనస్య చేదమేవేహ శుక్రత్వం- యద్ వ్యవాయకాలే శుక్రసదృశరూపతయా ప్రవర్తనం; అస్య హి వాయురేవ పరం వ్యవాయకాలే యాతి| శుక్రాశయద్వారేత్యాది సంస్కారవాహవివరణం| ద్వారవిఘట్టనేనేతి ద్వారదూషణేన| సంస్కారేణ బస్తివాజీకరణాదినా పరం యస్య శుక్రమదుష్టద్వారం సత్ ప్రవర్తతే స సంస్కారవాహః| అత్ర చ సంస్కారవాహేన సుశ్రుతోక్తా ఆసేక్యసౌగంధికకుంభీకా అంతర్భావనీయాః, యత ఏతేఽపి సంస్కారవిశేషేణైవ శుక్రం త్యజంతి; యదుక్తం తత్ర- “పిత్రోరత్యల్పవీర్యత్వాదాసేక్యః పురుషో భవత్| స శుక్రం ప్రాశ్య లభతే ధ్వజోచ్ఛ్రాయమసంశయం|| యః పూతియోన్యాం జాయేత స సౌగంధికసంజ్ఞకః| స యోనిశేఫసోర్గంధమాఘ్నాయ లభతే బలం|| స్వే గుదేఽబ్రహ్మచర్యాద్యః స్త్రీషు పుంవత్ ప్రవర్తతే| కుంభీకః స తు విజ్ఞేయః” (సు. శా. 2) ఇతి| నరనారీషండావాహ- మందేత్యాది| మందవేగమల్పం చ బీజం యయోస్తౌ తథా| అబలావితి నిసర్గబలరహితౌ| అహర్షావితి అనుత్సాహౌ| క్లీబావితి దుష్టబీజౌ| అత్ర యథోక్తగుణా స్త్రీ స్త్రీషండస్య, యథోక్తగుణః పురుషస్తు పురుష షండస్య హేతురితి విజ్ఞేయం| ఏతౌ త్వబీజావేవ జ్ఞేయౌ; యదుక్తం సుశ్రుతే- “అశుక్రస్త్వేవ షండకః” (సు. శా. 2) ఇతి| మాతుర్వ్యవాయప్రతిఘేనేతి వ్యవాయకాలే మాతుర్వ్యవాయానిచ్ఛా విషమాంగన్యాసో వా వ్యవాయప్రతిఘః, తేన యస్య శుక్రం గర్భాశయం నియమాన్నోపైతి స వక్రీత్యుచ్యతే | బీజదౌర్బల్యతయా చ పితుర్వక్రీస్యాదితి యోజనా| అత్ర దుర్బలస్య కర్మ దౌర్బల్యం తస్య భావో దౌర్బల్యతా, తేన పితుర్బీజస్య దుర్బలక్రియతయేత్యర్థః| పరవ్యవాయం దృష్ట్వా ప్రాప్తధ్వజోచ్ఛ్రాయో వ్యవాయశక్తో భవతి, స ఈర్ష్యారతిః| యదుక్తం సుశ్రుతే- “దృష్ట్వా వ్యవాయమన్యేషాం వ్యవాయే యః ప్రవర్తతే| ఈర్ష్యకః స తు విజ్ఞేయః” (సు. శా. 2) ఇతి| కర్మాత్మకానామితిపదేన ఏతే క్లైబ్యభేదాః ప్రాక్తనకర్మబలాదేవ ప్రాయో భవంతీతి దర్శయతి||18-21||
Adhikarana ౧౦ (౨౨) · Śloka ౨౨
గర్భస్య సద్యోఽనుగతస్య కుక్షౌ స్త్రీపున్నపుంసాముదరస్థితానాం| కిం లక్షణం? కారణమిష్యతే కిం సరూపతాం యేన చ యాత్యపత్యం||22||
गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य कुक्षौ स्त्रीपुन्नपुंसामुदरस्थितानाम्| किं लक्षणं? कारणमिष्यते किं सरूपतां येन च यात्यपत्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
గర్భస్యేత్యాదిపంచ ప్రశ్నాః| సద్యోఽనుగతస్యేతి సద్యోగృహీతస్య| కారణమిత్యాది| కారణం కిం తత్, యేన కారణేన సరూపతాం సాదృశ్యమపత్యం గర్భో యాతీత్యర్థః| అయం చ పంచమః ప్రశ్నః||22||
Adhikarana ౧౧ (౨౩-౨౭) · Śloka ౨౭
నిష్ఠీవికా గౌరవమంగసాదస్తంద్రాప్రహర్షౌ హృదయే వ్యథా చ| తృప్తిశ్చ బీజగ్రహణం చ యోన్యాం గర్భస్య సద్యోఽనుగతస్య లింగం||23|| సవ్యాంగచేష్టా పురుషార్థినీ స్త్రీ స్త్రీస్వప్నపానాశనశీలచేష్టా| సవ్యాత్తగర్భా న చ వృత్తగర్భా సవ్యప్రదుగ్ధా స్త్రియమేవ సూతే||24|| పుత్రం త్వతో లింగవిపర్యయేణ వ్యామిశ్రలింగా ప్రకృతిం తృతీయాం| గర్భోపపత్తౌ తు మనః స్త్రియా యం జంతుం వ్రజేత్తత్సదృశం ప్రసూతే||25|| గర్భస్య చత్వారి చతుర్విధాని భూతాని మాతాపితృసంభవాని| ఆహారజాన్యాత్మకృతాని చైవ సర్వస్య సర్వాణి భవంతి దేహే||26|| తేషాం విశేషాద్బలవంతి యాని భవంతి మాతాపితృకర్మజాని| తాని వ్యవస్యేత్ సదృశత్వహేతుం సత్త్వం యథానూకమపి వ్యవస్యేత్||27||
निष्ठीविका गौरवमङ्गसादस्तन्द्राप्रहर्षौ हृदये व्यथा च| तृप्तिश्च बीजग्रहणं च योन्यां गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य लिङ्गम्||२३|| सव्याङ्गचेष्टा पुरुषार्थिनी स्त्री स्त्रीस्वप्नपानाशनशीलचेष्टा| सव्यात्तगर्भा न च वृत्तगर्भा सव्यप्रदुग्धा स्त्रियमेव सूते||२४|| पुत्रं त्वतो लिङ्गविपर्ययेण व्यामिश्रलिङ्गा प्रकृतिं तृतीयाम्| गर्भोपपत्तौ तु मनः स्त्रिया यं जन्तुं व्रजेत्तत्सदृशं प्रसूते||२५|| गर्भस्य चत्वारि चतुर्विधानि भूतानि मातापितृसम्भवानि| आहारजान्यात्मकृतानि चैव सर्वस्य सर्वाणि भवन्ति देहे||२६|| तेषां विशेषाद्बलवन्ति यानि भवन्ति मातापितृकर्मजानि| तानि व्यवस्येत् सदृशत्वहेतुं सत्त्वं यथानूकमपि व्यवस्येत्||२७||
🔊 Audio coming soon
బీజగ్రహణం శుక్రస్య యోనౌ నిషిక్తస్యానిఃసరణం| సవ్యాంగ్ప్రధానతయా చేష్టతే యా సా సవ్యాంగచేష్టా| స్త్రియా ఇవ స్వప్నాదయో యస్యాః సా స్త్రీస్వప్నపానాశనశీలచేష్టా| సవ్యేన పార్శ్వేన ఆత్తో గృహీతో గర్భో యయా సా సవ్యాత్తగర్భ; కింవా ‘సవ్యాంగగర్భా’ ఇతి పాఠః| న చ వృత్తగర్భేతి దీర్ఘగర్భేత్యర్థః| సవ్యే స్తనే ప్రకృష్టం దుగ్ధం యస్యాః సా సవ్యప్రదుగ్ధా| వ్యామిశ్రలింగా తు సవ్యదక్షిణాంగచేష్టాదినా జ్ఞేయా| ప్రకృతిం తృతీయామితి నపుంసకం| గర్భోపపత్తావిత్యాదినాసారూప్యకారణమాహ| గర్భోపపత్తౌ బీజగ్రహణకాలే మనో యం జంతుం వ్రజేద్ యం ప్రాణినం మనసా ధ్యాయతి| ఏతచ్చ బీజగ్రహణకాలీనం మనసాఽనుధ్యానం ప్రభావాదేవ చింత్యమానసదృశమపత్యం కరోతీతి జ్ఞేయం; కింవా తత్కాలీనచింతయైవ బీజం చింత్యమానజంతుసదృశారంభశక్తికం క్రియతే, దృష్టశ్చ మానసానామపి భావానాం భూతవిశేషకరణే శక్తివిశేషః; యథా- సంకల్పః శుక్రోదీరణం కరోతి, తథా దోహదాప్రాప్తౌ తచ్చింతయా గర్భవికృతిః, ఈర్ష్యాభయాదీనాం చౌజఃశుక్రక్షయకర్తృత్వమిత్యాది| ఏతదేవ చ సాదృశ్యకారణం పశ్యతా పునర్వక్తవ్యం యథా- “యా యా యథావిధం పుత్రమాశాసీత” ఇత్యుపాదాయ “సా సా తాంస్తాంజనపదాన్ మనసాఽనుక్రమేత్” (శా. అ. 8) ఇతి| జంత్వనుధ్యానం సాదృశ్యకారణమభిధాయ సాదృశ్యకారణాంతరమాహ- గర్భస్యేత్యాది| చత్వారీతి నిర్విశేషమాకాశం వర్జయిత్వా| భూతాని చతుర్విధానీతి వివృణోతి- మాతేత్యాది| మాతృసంభవాని రక్తగతాని, పితృసంభవాని శుక్రగతాని, ఆహారజాని తు శుక్రశోణితసంయోగోత్తరకాలం మాతురాహాసంభూతరసజాని, ఆత్మజాని త్వాత్మప్రతిబద్ధకర్మవశభూతాని జ్ఞేయాని| తత్ర శుభకర్మణా సదృశరూపజనకాని, అశుభకర్మణా తు విసదృశరూపజనకానీతి జ్ఞేయం| యాని త్వాత్మని సూక్ష్మాణి భూతాని ఆతివాహికశరీరరూపాణి, తాని సర్వసాధారంత్వేనావిశేషసాదృశ్యకారణానీతి నేహ బోద్ధవ్యాని| తత్రైవం చతుర్విధానాం సాదృశ్యే కిం భవతి కారణం, కింభూతం చేత్యాహ- తేషామిత్యాది| విశేషాదితిపదేన సర్వాణ్యేవ సాదృశ్యకారణాని భవంతి, కింతు యాని బలవంతి తాని విశేషాద్భూయిష్టం సాదృశ్యం జనయంతీతి దర్శయతి| అత్ర చాహారజభూతానాం ప్రాక్తనకర్మాపేక్షయైవ సాదృశ్యకారణత్వం భవతీతి కృత్వా నాహారజానాం గ్రహణం కృతం, తేన కర్మజేష్వేవాహారజానామవరోధో జ్ఞేయః; పూర్వం తు ‘ఆహారజాని’ ఇతి పదేన తేషాం విద్యమానతామాత్రముక్తం జ్ఞేయం| కింవా, మాతృజాదీని హి మాత్రాదిభిః సదృశం కుర్వంతి, నత్వాహారజాతాన్యాహారసదృశం కుర్వంతి, తేన తేషామిహానుపాదానం| తథా హ్యుత్తరాధ్యాయే “యాని ఖల్వస్య రసజాని” (శా.అ.3) ఇత్యాదినా ప్రాణానుబంధాదీని వక్తవ్యాని, న చ తాని సాదృశ్యరూపతయేహ భవితుమర్హంతి| దేహసాదృశ్యహేతుమభిధాయ మనఃసాదృశ్యహేతుమాహ- సత్త్వమిత్యాది| అనూకం ప్రాక్తనాఽవ్యవహితా దేహజాతిః; తేన యథానూకమితి యో దేవశరీరాదవ్యవధానేనాగత్య భవతి స దేవసత్త్వో భవతి, యః పశుశరీరాదేతి స పశుసత్త్వో భవతీత్యాది| అపిశబ్దాత్ కర్మసంబంధం జాతిసంబంధం చ దర్శయతి; తేన కర్మవశాదపి సత్త్వం రాజసం, తామసం, సాత్త్వికం వా భవతి; తథా మానుషాదిజాత్యనురూపం చ భవతి||23-27||
Adhikarana ౧౨ (౨౮) · Śloka ౨౮
కస్మాత్ ప్రజాం స్త్రీ వికృతాం ప్రసూతే హీనాధికాంగీం వికలేంద్రియాం వా| దేహాత్ కథం దేహముపైతి చాన్యమాత్మా సదా కైరనుబధ్యతే చ||28||
कस्मात् प्रजां स्त्री विकृतां प्रसूते हीनाधिकाङ्गीं विकलेन्द्रियां वा| देहात् कथं देहमुपैति चान्यमात्मा सदा कैरनुबध्यते च||२८||
🔊 Audio coming soon
కస్మాదిత్యాదినా వికలేంద్రియాం వేత్యంతేనైకః ప్రశ్నః; తత్ర వికృతామిత్యస్య వివరణం- హీనేత్యాది| దేహాదిత్యాదిర్ద్వితీయః| సదా కైరనుబధ్యతే ఇతి తృతీయః| యే తు వికృతామితిపదేన కురూపాం, హీనాధికాంగీమితిపదేన చ హీనాంగాదిరూపామేవ కురూపాతిరిక్తాం వదంతి, తేషాం మతే ప్రశ్నభేదః స్యాత్, తథాఽధ్యాయాంతే చ వక్ష్యమాణా ప్రశ్నసంఖ్యాఽతిరిక్తా భవతి||28||
Adhikarana ౧౩ (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
బీజాత్మకర్మాశయకాలదోషైర్మాతుస్తథాఽఽహారవిహారదోషైః| కుర్వంతి దోషా వివిధాని దుష్టాః సంస్థానవర్ణేంద్రియవైకృతాని||29|| వర్షాసు కాష్టాశ్మఘనాంబువేగాస్తరోః సరిత్స్రోతసి సంస్థితస్య| యథైవ కుర్యుర్వికృతిం తథైవ గర్భస్య కుక్షౌ నియతస్య దోషాః||30||
बीजात्मकर्माशयकालदोषैर्मातुस्तथाऽऽहारविहारदोषैः| कुर्वन्ति दोषा विविधानि दुष्टाः संस्थानवर्णेन्द्रियवैकृतानि||२९|| वर्षासु काष्टाश्मघनाम्बुवेगास्तरोः सरित्स्रोतसि संस्थितस्य| यथैव कुर्युर्विकृतिं तथैव गर्भस्य कुक्षौ नियतस्य दोषाः||३०||
🔊 Audio coming soon
ఆత్మీయం కర్మ ఆత్మకర్మ, ఆశయో గర్భాశయః, దోషో వైగుణ్యం| అశ్మఘనాని పాషాణఖండాః; వేగాః కాష్ఠాదీనాం త్రయాణాం||29-30||
Adhikarana ౧౪ (౩౧-౩౬) · Śloka ౩౬
భూతైశ్చతుర్భిః సహితః సుసూక్ష్మైర్మనోజవో దేహముపైతి దేహాత్| కర్మాత్మకత్వాన్న తు తస్య దృశ్యం దివ్యం వినా దర్శనమస్తి రూపం||31|| స సర్వగః సర్వశరీరభృచ్చ స విశ్వకర్మా స చ విశ్వరూపః| స చేతనాధాతురతీంద్రియశ్చ స నిత్యయుక్ సానుశయః స ఏవ ||32|| రసాత్మమాతాపితృసంభవాని భూతాని విద్యాద్దశ షట్ చ దేహే| చత్వారి తత్రాత్మని సంశ్రితాని స్థితస్తథాఽఽత్మా చ చతుర్షు తేషు||33|| భూతాని మాతాపితృసంభవాని రజశ్చ శుక్రం చ వదంతి గర్భే| ఆప్యాయ్యతే శుక్రమసృక్ చ భూతైర్యైస్తాని భూతాని రసోద్భవాని||34|| భూతాని చత్వారి తు కర్మజాని యాన్యాత్మలీనాని విశంతి గర్భం| స బీజధర్మా హ్యపరాపరాణి దేహాంతరాణ్యాత్మని యాతి యాతి||35|| రూపాద్ధి రూపప్రభవః ప్రసిద్ధః కర్మాత్మకానాం మనసో మనస్తః| భవంతి యే త్వాకృతిబుద్ధిభేదారజస్తమస్తత్ర చ కర్మ హేతుః||36||
भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर्मनोजवो देहमुपैति देहात्| कर्मात्मकत्वान्न तु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम्||३१|| स सर्वगः सर्वशरीरभृच्च स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः| स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्ययुक् सानुशयः स एव ||३२|| रसात्ममातापितृसम्भवानि भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे| चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथाऽऽत्मा च चतुर्षु तेषु||३३|| भूतानि मातापितृसम्भवानि रजश्च शुक्रं च वदन्ति गर्भे| आप्याय्यते शुक्रमसृक् च भूतैर्यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि||३४|| भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भम्| स बीजधर्मा ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति||३५|| रूपाद्धि रूपप्रभवः प्रसिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः| भवन्ति ये त्वाकृतिबुद्धिभेदारजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः||३६||
🔊 Audio coming soon
ద్వితీయప్రశ్నస్యోత్తరం- భూతైరిత్యాది| సుసూక్ష్మైరిత్యనేన చాతీంద్రియత్వం దర్శయతి| ఆకాశమిహాక్రియత్వేన దేహాంతరగమనకర్మణి నోక్తం| మనసా జవతే గచ్ఛతీతి మనోజవః| ఏతేన చాత్మనో వ్యాపకస్య యద్యపి దేహాంతరగతిర్నాస్తి, తథాఽప్యస్య మనోగతిరేవ భూతసహితా గతిశబ్దేనోచ్యత ఇతి దర్శితం భవతి| దేహాదితి మ్రియమాణదేహాత్| దేహమితి ఉత్పద్యమానదేహం| కర్మాత్మకత్వాదితి కర్మాధీనత్వాత్| తేన, కర్మ ధర్మాధర్మరూపం యత్రైనం భోగార్థం నయతి, తదేవ దేహమయం యాతీత్యుక్తం భవతి| అథ గచ్ఛన్ కిమిత్యయం నోపలభ్యతే మ్రియమాణపురుషాదిత్యాహ- న త్విత్యాది| తస్యాత్మన ఆతివాహికశరీరయుక్తస్య దృశ్యం రూపం నాస్తి, అతిసూక్ష్మరూపత్వాదితి భావః| అథ కిం సర్వ ఏవైనం గచ్ఛంతం న పశ్యంతీత్యాహ- దివ్యం వినా దర్శనమితి|- దివ్యం దర్శనం యోగిచక్షుః , తేన యోగిన ఏవ పశ్యంత్యేనమితి దర్శయతి| అస్యైవాతివాహికశరీరయుక్తస్యాత్మనో ధర్మాంతరాణ్యాహ- స సర్వగ ఇత్యాది| సర్వశరీరభృదితి సర్వశరీరాణి భర్తుం యోగ్యః| విశ్వకర్మకరణక్షమో విశ్వకర్మా| విశ్వరూపతాం చ నరపశ్వాదిశరీరరూపతయా కర్మవశాద్భజత ఇతి విశ్వరూపః| నిత్యం బుద్ధ్యాదిభిర్యుజ్యత ఇతి నిత్యయుక్| సహానుశయేన రాగాదినా వర్తత ఇతి సానుశయః| ఆతివాహికశరీరరూపభూతచతుష్టయవ్యాకరణార్థం శరీరే యాని సంభవంతి భూతాని తాన్యేవాహ- రసేత్యాది| ఏతాని భూతాని సారూప్యహేతుప్రస్తావోక్తాన్యపి ప్రకరణవశాత్తథా వక్తవ్యరజఃశుక్రాద్యనుక్తరూపప్రతిపాదనార్థం చ పునరుచ్యంతే| ఆత్మని సంశ్రితానీతి ఆత్మకర్మణాఽఽత్మన్యాతివాహికదేహరూపతయా నిబద్ధాని| స్థితస్తథాఽఽత్మేతి ఆత్మా తేషు భూతేషు దేహాంతరాదిక్రియార్థం స్థితః| యా చ గతిర్దేహాంతరాదినాఽఽత్మనః, సా తద్భూతవ్యవస్థితస్యైవోచ్యతే న వ్యాపకస్య, తస్య (సర్వత్ర ) సర్వగతత్వాదిత్యర్థః| మాతాపితృసంభవాని రజశ్చ శుక్రమితి యథాసంఖ్యం మాతాపితృసంభవాని| ఆత్మలీనానీతి నిత్యమాత్మసంబద్ధాని| ఆత్మలీనభూతానాం ధర్మాంతరమాహ- స బీజధర్మేత్యాది| స ఆత్మలీనభూతసంతానో బీజధర్మా బీజస్వరూపః, బీజం హి స్వసదృశమంకురం కరోతి; తేన, అయమప్యాత్మలీనో భూతసంతానః సదృశం దేహరూపం భూతాంతరసంగం కుర్వన్ బీజధర్మా భవతి| ‘సా బీజధర్మిణి’ ఇతి వా పాఠః, తదా సా ‘భూతసంతతిః’ ఇత్యధ్యాహార్యం| ఆత్మనీతి మనోయుక్తాత్మని| యాతి గచ్ఛతి సతి దేహాంతరాణి యాతీతి యోజనా| ఆత్మనశ్చ గమనం మనోగమనమేవ| ‘పరాపరాణి’ ఇతి వా పాఠః; తదా పరాణి శ్రేష్ఠాని దేవాదిశరీరాణి, అపరాణి అశ్రేష్ఠాని క్రిమ్యాదిశరీరాణీతి యోజనీయం| నన్వపరిదృశ్యమానా భూతచతుష్టయీ మనఃప్రవృత్తియుక్తా బీజధర్మిణీ కిమర్థం స్వీకర్తవ్యా, యతః పరిదృశ్యమానమేవేదం షాడ్భౌతికం శరీరం శుక్రశోణితకారణకమస్త్విత్యాహ- రూపాద్ధీత్యాది| రూప్యత ఇతి రూపం భౌతికం శరీరం| తేన, అభౌతికాచ్ఛరీరాద్భౌతికం శరీరం భవతీత్యాగమప్రసిద్ధం| తేనాగమాదేవ సాంఖ్యదర్శనరూపాదాతివాహికశరీరాద్ వ్యక్తం శరీరముత్పద్యత ఇతి వాక్యార్థః| యద్యపి శుక్రరజసీ కారణే, తథాఽపి యదైవాతివాహికం సూక్ష్మభూతరూపశరీరం ప్రాప్నుతః, తదైవ తే శరీరం జనయతః, నాన్యదా, యది శుక్రశోణితమాతివాహికశరీరనిరపేక్షం గర్భం జనయేత్, తదా అసత్యపి జీవాధిష్ఠానే జనయేత్, న తు జనయతి, తస్మాదాత్మస్థసూక్ష్మభూతాదేవ బీజరూపాచ్ఛుక్రశోణితయుక్తాద్గర్భజన్మేతి| ఏతచ్చాత్మస్థభూతం మాతాపితృజభూతేన సమం శరీరకారణం కర్మవశాదేవ భవతీత్యాహ- కర్మేత్యాది| కర్మాత్మకానామితి కర్మకారణకానాం; కింవా యస్మాద్ రూపవత్తంతుభ్యో రూపవాన్ పట ఉత్పద్యత ఇతి ప్రసిద్ధం, తేనాతివాహికశరీరేణ కర్తవ్యశరీరసదృశేన భవితవ్యం, కారణసదృశం హి కార్యం భవతి; తతశ్చాత్మధర్మిత్వం సూక్ష్మాణామాత్మస్థితభూతానాం సిద్ధమితి భావః| అథ మనః సాత్త్వికరాజసతామసభేదాద్భిన్నం కుతస్తత్ర తత్ర పురుషే భవతీత్యాహ- మనసో మనస్త ఇతి| పూర్వజన్మన్యవ్యవహితే యాదృఙ్మనః, ఇహ జన్మన్యపి తాదృగేవ మనో భవతి| ఉక్తం చాన్యత్ర “జన్మ జన్మ యదభ్యస్తం దానమధ్యయనం తపః| తేనైవాభ్యాసయోగేన తదేవాభ్యస్యతే పునః” ఇతి| అత్రాపి చ మన-ఉత్పత్తౌ కర్మాత్మకానామితి యోజ్యం | తేన కర్మవశాదేవ మనోభేదో భవతి| నన్వేవం సతి ఆత్మస్థసూక్ష్మభూతానామేకరూపత్వేనైకరూపేణైవ శరీరేణ సర్వప్రాణినాం భవితవ్యమిత్యాహ- భవంతీత్యాది| ఆకృతిః సంస్థానం| రజస్తమసీ అనేకతరతమాదిభేదభిన్నే తథా కర్మ చానేకధా భిన్నం సత్యప్యభిన్నే సూక్ష్మభూతరూపే కారణే భేదకారణం భవతీత్యర్థః||31-36||
Adhikarana ౧౫ (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
అతీంద్రియైస్తైరతిసూక్ష్మరూపైరాత్మా కదాచిన్న వియుక్తరూపః| న కర్మణా నైవ మనోమతిభ్యాం న చాప్యహంకారవికారదోషైః||37|| రజస్తమోభ్యాం హి మనోఽనుబద్ధం జ్ఞానం వినా తత్ర హి సర్వదోషాః| గతిప్రవృత్త్యోస్తు నిమిత్తముక్తం మనః సదోషం బలవచ్చ కర్మ||38||
अतीन्द्रियैस्तैरतिसूक्ष्मरूपैरात्मा कदाचिन्न वियुक्तरूपः| न कर्मणा नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः||३७|| रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुबद्धं ज्ञानं विना तत्र हि सर्वदोषाः| गतिप्रवृत्त्योस्तु निमित्तमुक्तं मनः सदोषं बलवच्च कर्म||३८||
🔊 Audio coming soon
‘ఆత్మా సదా కైరనుబధ్యతే’ ఇత్యస్యోత్తరం- అతీంద్రియైరిత్యాది| తైరితి బీజధర్మిత్వేనోక్తైః| అహంకారవికారా ఏవ దోషాః, కింవా రజస్తమసీ దోషౌ| అయం చ సూక్ష్మభూతాద్యనుబంధో మనస ఏవేత్యాహ- రజ ఇత్యాది| రజస్తమోభ్యాం హేతుభూతాభ్యాం మనః సర్వైర్భూతాదిభిరనుబద్ధం భవతి| అత్రైవ హేతుమాహ- జ్ఞానాదిత్యాది| జ్ఞానాదితి తత్త్వజ్ఞానాత్; తత్త్వజ్ఞానం వినా మనః సర్వైర్దోషైర్యుక్తం భవతి, తత్త్వజ్ఞానాత్తు నిర్దోషం భవతీత్యర్థః| సదోషత్వే మనసః కిం భవతీత్యాహ- గతీత్యాది| గతిః దేహాంతరగమనం, ప్రవృత్తిః ధర్మాధర్మక్రియాసు ప్రవృత్తిః; సదోషత్వేన మనః సంసారహేతుర్భవతీతి వాక్యార్థః| గతిప్రవృత్త్యోర్హేత్వంతరమాహ- బలవచ్చ కర్మేత్యాది| బలవదితి నియతవిపాకం; ‘ఫలవత్’ ఇతి వా పాఠః, తథాఽపి స ఏవార్థః| నియతం కర్మఫలం కర్మబలాదేవ భవతి| అత్ర చ ప్రశ్నోత్తరేషు యదధికముచ్యతే ‘గతిప్రవృత్త్యోః’ ఇత్యాదినా, తత్ ప్రకరణవశాదేవ జ్ఞేయం||37-38||
Adhikarana ౧౬ (౩౯) · Śloka ౩౯
రోగాః కుతః సంశమనం కిమేషాం హర్షస్య శోకస్య చ కిం నిమిత్తం| శరీరసత్త్వప్రభవా వికారాః కథం న శాంతాః పునరాపతేయుః||39||
रोगाः कुतः संशमनं किमेषां हर्षस्य शोकस्य च किं निमित्तम्| शरीरसत्त्वप्रभवा विकाराः कथं न शान्ताः पुनरापतेयुः||३९||
🔊 Audio coming soon
‘రోగాః కుతః’ ఇత్యేకః ప్రశ్నః| ‘సంశమనం కిం’ ఇతి ద్వితీయః| ‘హర్షస్య కిం నిమిత్తం’ ఇతి తృతీయః| ‘శోకస్య కిం నిమిత్తం’ ఇతి చతుర్థః| ‘శరీరసత్త్వప్రభవా వికారాః కథం న శాంతాః పునరాపతేయుః’ ఇతి పంచమః| ఏవం సంగ్రహవక్ష్యమాణం షట్త్రింశకం ప్రశ్నానాం పూర్యతే||39||
Adhikarana ౧౭ (౪౦) · Śloka ౪౦
ప్రజ్ఞాపరాధో విషమాస్తథాఽర్థా హేతుస్తృతీయః పరిణామకాలః| సర్వామయానాం త్రివిధా చ శాంతిర్జ్ఞానార్థకాలాః సమయోగయుక్తాః||40||
प्रज्ञापराधो विषमास्तथाऽर्था हेतुस्तृतीयः परिणामकालः| सर्वामयानां त्रिविधा च शान्तिर्ज्ञानार्थकालाः समयोगयुक्ताः||४०||
🔊 Audio coming soon
ప్రజ్ఞాపరాధాదయః ప్రకరణవశాత్ పునరుచ్యంతే| పరిణామకాల ఇతి కాలపరిణామ ఇత్యర్థం||40||
Adhikarana ౧౮ (౪౧) · Śloka ౪౧
ధర్మ్యాః క్రియా హర్షనిమిత్తముక్తాస్తతోఽన్యథా శోకవశం నయంతి| శరీరసత్త్వప్రభవాస్తు రోగాస్తయోరవృత్త్యా న భవంతి భూయః||41||
धर्म्याः क्रिया हर्षनिमित्तमुक्तास्ततोऽन्यथा शोकवशं नयन्ति| शरीरसत्त्वप्रभवास्तु रोगास्तयोरवृत्त्या न भवन्ति भूयः||४१||
🔊 Audio coming soon
ధర్మ్యా ధర్మసాధనాః, తాశ్చ హర్షకారణధర్మకర్తృత్వేన హర్షకారణం భవంతి| తతోఽన్యథేతి అధర్మ్యాః క్రియాః| తయోరవృత్త్యేతి శరీరమనసోః సంతానోచ్ఛేదాత్| మోక్షే హి శరీరమనసీ నివర్తేతే, తతః సర్వథా రోగసంతాననివృత్తిర్భవతి||41||
Adhikarana ౧౯ (౪౨) · Śloka ౪౨
రూపస్య సత్త్వస్య చ సంతతిర్యా నోక్తస్తదాదిర్నహి సోఽస్తి కశ్చిత్| తయోరవృత్తిః క్రియతే పరాభ్యాం ధృతిస్మృతిభ్యాం పరయా ధియా చ||42||
रूपस्य सत्त्वस्य च सन्ततिर्या नोक्तस्तदादिर्नहि सोऽस्ति कश्चित्| तयोरवृत्तिः क्रियते पराभ्यां धृतिस्मृतिभ्यां परया धिया च||४२||
🔊 Audio coming soon
నను యస్య నివృత్తిర్భవతి తదాదిమద్భవతి, తత్ కిం శరీరమనఃసంతతిరాదిమతీ, యేన తస్యా నివృత్తిర్వాస్తవికరోగనివృత్తికారణముచ్యత ఇత్యాహ- రూపస్యేత్యాది| రూపస్య శరీరస్య, రూపం హి శరీరం రూప్యమాణత్వేన రూపశబ్దేనోచ్యతే, యథా- “రూపాద్ధి రూపప్రభవః” ఇత్యత్రోక్తం| నోక్త ఇత్యాగమేషు| కుతో నోక్త ఇత్యాహ- న హి సోఽస్తీతి; అభావాదేవ నోక్త ఇత్యర్థః| అథ యద్యనాదిమతీ శరీరమనఃసంతతిః, తత్ కథం తస్యా నివృత్తిరిత్యాహ- తయోరిత్యాది| తయోరితి శరీరసత్త్వయోః సంతన్యమానయోః| పరాభ్యామితి శ్రేష్ఠాభ్యాం| ధృత్యాదయస్తు యథా మోక్షకారణం తథోక్తం కతిధాపురుషీయే| అనాదిరపి చ శరీరసంతతిర్యథా వినశ్యతి, తథా చ తత్రైవోక్తం||42||
Adhikarana ౨౦ (౪౩) · Śloka ౪౩
సత్యాశ్రయే వా ద్వివిధే యథోక్తే పూర్వం గదేభ్యః ప్రతికర్మ నిత్యం| జితేంద్రియం నానుపతంతి రోగాస్తత్కాలయుక్తం యది నాస్తి దైవం||43||
सत्याश्रये वा द्विविधे यथोक्ते पूर्वं गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम्| जितेन्द्रियं नानुपतन्ति रोगास्तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
ప్రకారాంతరేణ శారీరమానసరోగాణాం చికిత్సాం శాస్త్రే వ్యవహ్రియమాణామాహ- సతీత్యాది| ఆశ్రయశబ్దేన శరీరమనసీ గృహ్యేతే| పూర్వం గదేభ్య ఇతి అనుత్పన్నేష్వేవ రూపేషు | ప్రతికర్మ నిత్యమితి అనాగతచికిత్సా నిత్యం| జితేంద్రియమిత్యనేన చ రోగహేతుప్రజ్ఞాపరాధాసాత్మ్యేంద్రియార్థవర్జనం దర్శయతి, ప్రతికర్మనిత్యతయా చాశక్యపరిహారకాలకృతదోషచికిత్సాం దర్శయతి| తత్కాలయుక్తమితి తత్కాలేఽవశ్యం రోగకర్తృతయా పచ్యమానం; ఏతేన, బలవద్దైవమవశ్యం రోగం దదాతీతి దర్శయతి||43||
Adhikarana ౨౧ (౪౪) · Śloka ౪౪
దైవం పురా యత్ కృతముచ్యతే తత్ తత్ పౌరుషం యత్త్విహ కర్మ దృష్టం| ప్రవృత్తిహేతుర్విషమః స దృష్టో నివృత్తిహేతుర్హి సమః స ఏవ||44||
दैवं पुरा यत् कृतमुच्यते तत् तत् पौरुषं यत्त्विह कर्म दृष्टम्| प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव||४४||
🔊 Audio coming soon
ప్రకరణాద్దైవాఖ్యం కర్మ తదనుషంగత్ పురుషకారమప్యాహ- దైవమిత్యాది| తేన, ప్రకరణాదుచ్యమానతయా జనపదోద్ధ్వంసనీయోక్తకర్మలక్షణేన సమం న పౌనరుక్త్యం| పురేతి జన్మాంతరే| ఇహేతి ఇహ జన్మని| ప్రవృత్తిహేతురితి రోగప్రవృత్తిహేతుః| విషమ ఇతి అధర్మరూపం దైవం, రోగజనకశ్చ పురుషకారః| సమస్తు దైవం ధర్మరూపం, రోగపరిపంథీ చ పురుషకారః| స ఇతి పుంలింగనిర్దేశస్తు కర్మణి (పుల్లింగ )ధర్మాధర్మరూపతయా తథా పురుషకారస్య ప్రత్యవమర్శాజ్జ్ఞేయః| అన్యే తు ప్రవృత్తిహేతురిత్యనేన సంసారప్రవృత్తిహేతురితి, తథా నివృత్తిహేతురిత్యనేన మోక్షహేతురితి చ వర్ణయంతి||44||
Adhikarana ౨౨ (౪౫) · Śloka ౪౫
హైమంతికం దోషచయం వసంతే ప్రవాహయన్ గ్రైష్మికమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతి రోగానృతుజాన్న జాతు ||45||
हैमन्तिकं दोषचयं वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मिकमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु ||४५||
🔊 Audio coming soon
అథ కథం కాలవృత్తదోషనిమిత్తరోగపరిహారః ప్రతికర్మణా కర్తవ్య ఇత్యాహ- హైమంతికమిత్యాది| వసంత ఇతి చైత్రే| అభ్రకాల ఇతి శ్రావణే| ఘనాత్యయ ఇతి మార్గశీర్షే| యదుక్తం- “మాధవప్రథమే మాసి” (సూ.అ.7) ఇత్యాది| ప్రవాహయన్నిత్యనేన యథాయోగ్యతయా వమనాదినేతి జ్ఞేయం||45||
Adhikarana ౨౩ (౪౬-౪౮) · Śloka ౪౮
నరో హితాహారవిహారసేవీ సమీక్ష్యకారీ విషయేష్వసక్తః| దాతా సమః సత్యపరః క్షమావానాప్తోపసేవీ చ భవత్యరోగః||46|| మతిర్వచః కర్మ సుఖానుబంధం సత్త్వం విధేయం విశదా చ బుద్ధిః| జ్ఞానం తపస్తత్పరతా చ యోగే యస్యాస్తి తం నానుపతంతి రోగాః||47|| తత్ర శ్లోకః| ఇహాగ్నివేశస్య మహార్థయుక్తం షట్త్రింశకం ప్రశ్నగణం మహర్షిః| అతుల్యగోత్రే భగవాన్ యథావన్నిర్ణీతవాన్ జ్ఞానవివర్ధనార్థం||48||
नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः||४६|| मतिर्वचः कर्म सुखानुबन्धं सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः| ज्ञानं तपस्तत्परता च योगे यस्यास्ति तं नानुपतन्ति रोगाः||४७|| तत्र श्लोकः| इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः| अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन्निर्णीतवान् ज्ञानविवर्धनार्थम्||४८||
🔊 Audio coming soon
హేత్వంతరం రోగాభావకారణమాహ- నర ఇత్యాది| సమ ఇతి భూతేషు సమచిత్తః| సుఖానుబంధమితి లింగవిపరిణామాన్మత్యా వచసా చ యోజ్యం| తేన కాయవాఙ్మనఃకర్మాణ్యుత్తరకాలీనసుఖఫలాని శుభాని గృహ్యంతే| సత్త్వం విధేయం స్వాయత్తం మనః| విశదా బుద్ధిరితి న కశ్మలా బుద్ధిః| బుద్ధిశ్చేహ ఊహాపోహవతీ వివక్షితా| మతిస్తు స్మృతిచింతాది| జ్ఞానం తత్త్వజ్ఞానం| శేషం సుగమం||46-48||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానేఽతుల్యగోత్రీయం శారీరం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थानेऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం శారీరస్థానేఽతుల్యగోత్రీయం శారీరం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||