೨. ಅತುಲ್ಯಗೋತ್ರೀಯಶಾರೀರಮ್

ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶರೀರಸ್ಯಾದಿಸರ್ಗ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕೋ ನೈಷ್ಠಿಕಮೋಕ್ಷರೂಪಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತ ಉಕ್ತಃ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಗರ್ಭಾದಿರೂಪಂ ಸರ್ಗಮಭಿಧಾತುಮತುಲ್ಯಗೋತ್ರೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ ||೧-೨||

ಅತುಲ್ಯಗೋತ್ರಸ್ಯೇತಿ ಅತುಲ್ಯಗೋತ್ರಸ್ಯ ಪುಂಸಃ| ತುಲ್ಯಗೋತ್ರಾಣಾಂ ಹಿ ಮೈಥುನೇಽಧರ್ಮೋ ಭವತಿ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ರಜಃಕ್ಷಯಾನ್ತೇ ಇತಿ ರಜಃಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನ್ತೇ; ‘ಅನ್ತೇ’ ಇತಿಪದೇನ ರಜಃಪ್ರವೃತ್ತಿತ್ರ್ಯಹಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ರಹೋವಿಸೃಷ್ಟಮಿತಿ ವಿಜನೇ ವಿಸೃಷ್ಟಮ್| ಶುಕ್ರವಿಸರ್ಗಶ್ಚ ವಿಜನ ಏವ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಕಲಜ್ಜಾಭಾವಾತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಭವತೀತಿ ರಹ ಇತ್ಯನೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ಮಿಥುನೀಕೃತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಯಙ್ಮೈಥುನಪ್ರಯೋಗಂ ದರ್ಶಯತಿ, ವಿಪರೀತಸುರತಾದೀಂಶ್ಚ ನಿಷೇಧತಿ| ಚತುಷ್ಪಾದತ್ವಷಟ್ಪ್ರಭವತ್ವೇ ಉತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇ ಏವ ವ್ಯಕ್ತೇ| ಅಯಂ ಚ ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನತಯಾ ನಿವೇಶಿತೋ ಗ್ರನ್ಥಃ ಅ(ಪ್ರಾ)ಜ್ಞಾಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಆಚಾರ್ಯಸನ್ಮತಿಮಾತ್ರಾರ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ತೇನ ಯಃ ಶಿಷ್ಯಶ್ಚತುಷ್ಪದಾದಿವಿಶೇಷಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಬೀಜಸ್ಯ ಜಾನಾತಿ, ಸ ಕಥಂ ಶುಕ್ರಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಂ ನ ವೇತ್ತೀತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್||೩||

ಪಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಶುಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧೀಯತ ಆರೋಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾಯ್ವಾದಿಪಾದವದಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ ಗುಣಪದಮಧಿಕಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣವತಾಮೇವ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಶುದ್ಧಶುಕ್ರಾರಮ್ಭಕತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವಾಯ್ವಾದಿಷು ಶುಕ್ರಾರಮ್ಭಕೇಷು ಪಾದವ್ಯಪದೇಶೇನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ತುಲ್ಯಶುಕ್ರಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಕಾಶಂ ತು ಯದ್ಯಪಿ ಶುಕ್ರೇ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕೇಽಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನ ಪುರುಷಶರೀರಾನ್ನಿರ್ಗತ್ಯ ಗರ್ಭಾಶಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಿನ್ತು ಭೂತಚತುಷ್ಟಯಮೇವ ಕ್ರಿಯಾವದ್ ಯಾತಿ, ಆಕಾಶಂ ತು ವ್ಯಾಪಕಮೇವ ತತ್ರಗತೇನ ಶುಕ್ರೇಣ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಭವತಿ, ತೇನಾಕಾಶಸ್ಯ ಗಮನಾಭಾವಾದಿಹ ಗರ್ಭಾಶಯಗಮನಾಭಿಧಾನಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಶುಕ್ರಗತತ್ವೇನಾನಭಿಧಾನಮ್| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ಗಮನಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಆಕಾಶಂ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಮೇವ| ಯಥಾ- “ಭೂತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಹಿತಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮೈರ್ಮನೋಜವೋ ದೇಹಮುಪೈತಿ ದೇಹಾತ್” ಇತಿ| ಶುಕ್ರಂ ಚ ಷಡ್ರಸಾಹಾರೋತ್ಪನ್ನಮೇವ ವಿಶುದ್ಧಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಂ- ಷಡ್ಭ್ಯೋ ರಸೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ತು ಮಧುರಸ್ಯ ಶುಕ್ರಜನಕತ್ವಮಮ್ಲಾದೀನಾಂ ಚ ಶುಕ್ರವಿಘಾತಕತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ತದತ್ಯರ್ಥೋಪಯೋಗಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೪||

‘ಸಮ್ಪೂರ್ಣದೇಹಃ ಕಥಂ ಜಾಯತೇ’ ಇತ್ಯೇಕಃ ಪ್ರಶ್ನಃ, ‘ಸಮಯೇ ಕಥಂ ಜಾಯತೇ’ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ, ‘ಸುಖಂ ಕಥಂ ಜಾಯತೇ’ ಇತಿ ತೃತೀಯಃ| ಸಪ್ರಜಾಽಪೀತಿ ಅವನ್ಧ್ಯಾಽಪಿ ಸತೀ ಕಥಂ ಚಿರೇಣ ಗರ್ಭಂ ವಿನ್ದತಿ||೫||

ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಮುತ್ತರಂ- ಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪಚ್ಛಬ್ದಃ ಶುಕ್ರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶುಕ್ರಾಸೃಗಾಶಯಾನಾಮದುಷ್ಟತ್ವಂ ಸಮ್ಪದ್, ಆತ್ಮನಸ್ತು ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗಾಧಿಷ್ಟಾತುಃ ಶುಭಜೀವಕರ್ಮಯುಕ್ತತ್ವಂ ಸಮ್ಪತ್, ಕಾಲಸ್ಯ ತ್ವನತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಿ ಸಮ್ಪತ್| ಉಪಚಾರೋ ಗರ್ಭಿಣ್ಯುಪಚಾರಃ| ಕಾಲ ಇತಿ ನವಮೇ ದಶಮೇ ವಾ ಮಾಸೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಕಾಲಃ ಪುನರ್ನವಮಂ ಮಾಸಮುಪಾದಾಯಾದಶಮಾತ್” (ಶಾ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ಸುಖೀತಿ ವ್ಯಾಧಿನಾ ಕೇನಚಿನ್ನ ಗ್ರಸ್ತಃ| ಸುಖಮಿತಿ ಅಕ್ಲೇಶೇನ| ಅಕಾಲಯೋಗಾದಿತಿ ಋತುಕಾಲಾತಿಕ್ರಮೇಣ ಪುರುಷೇಣ ಸಂಯೋಗಾತ್, ಋತುಕಾಲಶ್ಚ ಷೋಡಶರಾತ್ರಂ ಯಾವತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ- “ಷೋಡಶ ದಿವಸಾ ಋತುಕಾಲಃ” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಮೃತುಕಾಲ ಉಕ್ತಃ| ‘ಭೂತ್ವಾಽಥವಾ ನಶ್ಯತಿ ಕೇನ ಗರ್ಭಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಅಸೃಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪವನೇನೇತಿ ದುಷ್ಟವಾತೇನ| ಕೃತೇ ಅಸೃಙ್ನಿರೋಧೇ ಗರ್ಭಭ್ರಮೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಗರ್ಭಸ್ಯ ರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಹಿ ವಿವರ್ಧಮಾನಂ ರುಧಿರಂ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಾನಿ ಕಾನಿಚಿದ್ದರ್ಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸೃಗೇಕಮಿತಿ ಅಸೃಗೇವ ಪರಮ್| ನ ಚ ಗರ್ಭಸಞ್ಜ್ಞಮಿತಿ ನ ಗರ್ಭಂ ಗ್ರನ್ಥಾದ್ಯಾಕಾರಕಮ್| ಭೂತೈರ್ಗರ್ಭಾನಾಹರಣೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಓಜೋಶನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಓಜಃ ಅಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಮಶ್ನನ್ತೀತಿ ಓಜೋಶನಾಃ| ಯದಿ ತ್ವನಾಹಾರಭೂತಮಪಿ ಗರ್ಭಂ ಹರೇಯುಸ್ತದಾ ಮಾತುರ್ನಿತರಾಮಾಹಾರಭೂತಮೋಜೋ ಲಬ್ಧಾವಕಾಶತ್ವೇನ ಹರೇಯುಃ| ಲಬ್ಧಾವಕಾಶಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಗರ್ಭಿಣ್ಯಭಿಗಮನಕಾರಣಾಃ||೬-೧೦||

ಕನ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶ್ನಾಷ್ಟಕಮ್| ಕನ್ಯಾಂ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಸೂತ ಇತಿ ಪ್ರಥಮಃ, ಸುತಂ ಪೃಥಗ್ ವೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ, ಸಹಿತೌ ಕನ್ಯಾಸುತೌ ವೇತಿ ತೃತೀಯಃ, ಸುತೌ ಸಹಿತಾವಿತಿ ಚತುರ್ಥಃ, ಸುತೇ ಸಹಿತೇ ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ, ತನಯಾನ್ ಬಹೂನ್ ವೇತಿ ಷಷ್ಟಃ, ಸುಚಿರಾತ್ ಕಥಂ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರಸೂತ ಇತಿ ಸಪ್ತಮಃ, ಯಮೇ ಯುಗ್ಮೇ ಕಥಮೇಕೋಽಭಿವೃದ್ಧಿಮಭ್ಯುಪೈತೀತ್ಯಷ್ಟಮಃ||೧೧||

ರಕ್ತೇನೇತ್ಯಾದ್ಯುತ್ತರಮ್| ಅಧಿಕೇನೇತಿ ಪದಂ ರಕ್ತೇನ ಶುಕ್ರೇಣ ಚ ಯೋಜನೀಯಮ್| ದ್ವಿವಿಧೀಕೃತೇನ ದ್ವಿಖಣ್ಡೀಕೃತೇನ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಬೀಜೇಽನ್ಯತರೋ ಭಾಗೋಽಧಿಕೋ ಯತ್ರ ತೇನ ಬೀಜೇನ; ಏತೇನ ಯದಿ ದ್ವಿವಿಧೇ ಭಾಗೇ ಏಕತ್ರ ರಕ್ತಮಧಿಕಮ್, ಅಪರತ್ರ ಶುಕ್ರಮ್, ಏಷ ವಿಭಾಗೋ ಭವತಿ, ತದಾ ಕನ್ಯಾಸುತೌ ಭವತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯಾವದ್ಬಹುಧಾ ಭಿನತ್ತೀತಿ ಯಾವತೀಂ ಬಹುಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಕರೋತಿ ಚತುಃಪಞ್ಚಾದಿರೂಪಾಮ್| ಪ್ರಪನ್ನ ಆಗತಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಂ ವಾಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಥಾವಿಭಾಗಮಿತಿ ಯಥಾ ಶುಕ್ರರಕ್ತವಿಭಾಗೋ ಭವತಿ ತಥಾ ಕನ್ಯಾಃ ಸುತಾಶ್ಚ ಸ್ವಬೀಜಾಧಿಕ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ| ಕರ್ಮಾತ್ಮಕಾನಿ ಕರ್ಮಕಾರಣಕಾನಿ| ಅಸ್ವವಶಾತ್ ಕರ್ಮಪರಾಧೀನತ್ವೇನ| ಆಹಾರಮಿತ್ಯಾದೌ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಆಹಾರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಗರ್ಭಸ್ಯಾಹಾರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಶುಕ್ರಾಸೃಜೋರ್ಯಃ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪೋ ವಿಷಮಾಂಶಭೇದೋ ಭವತಿ, ಸ ಜಾಯಮಾನಗರ್ಭಕರ್ಮವಶಾದೇವ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕರ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ||೧೨-೧೬||

ಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶ್ನಾಷ್ಟಕಮ್| ನರಷಣ್ಡೋ ನಾರಿಷಣ್ಡಶ್ಚೇತಿ ನರನಾರಿಷಣ್ಡೌ||೧೭||

ಬೀಜಾದಿತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾತ್| ಉಪತಪ್ತಬೀಜಾದಿತಿ ಉಪತಪ್ತಬೀಜಜನಕಬೀಜಭಾಗಾತ್| ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಲಿಙ್ಗೀತಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಸಾಧಾರಣನಾಸಿಕಾಚಕ್ಷುರಾದಿಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಃ, ಯಾನಿ ತು ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರಸಾಧಾರಣಾನ್ಯುಪಸ್ಥಧ್ವಜಸ್ತನಶ್ಮಶ್ರುಪ್ರಭೃತೀನಿ ತಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ| ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವೃದ್ಧೇನ ಶುಕ್ರೇಣ ರಕ್ತೇನ ವಾ ಜನ್ಯಾನಿ, ಇಹ ಸಮರಕ್ತಶುಕ್ರಾರಬ್ಧೇನ ನಾಸ್ತ್ಯನ್ಯತರವೃದ್ಧಿರಿತಿ ನೋಪಸ್ಥಧ್ವಜಾದಿವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗಭವನಮ್| ದ್ವಿಧಾ ಸ್ತ್ರೀತ್ವಪುರುಷತ್ವೋಪಜನಕತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಂ ರೇತೋ ಬೀಜಂ ಯಸ್ಯ ಸ ದ್ವಿರೇತಾಃ| ಕಿಂವಾ, ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಲಿಙ್ಗೀತಿ ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ಯಲ್ಲಿಙ್ಗಮುಪಸ್ಥಧ್ವಜರೂಪಂ, ತದ್ಯುಕ್ತ ಏವ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಲಿಙ್ಗೀ; ಉತ್ತರಕಾಲಭಾವೀನಿ ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ತನಶ್ಮಶ್ರುಪ್ರಭೃತೀನಿ ನ ಭವನ್ತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಬೀಜೋಪತಾಪೇನೋತ್ತರಕಾಲಭಾವಿಸ್ತನಾದಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ನೋಪಸ್ಥಧ್ವಜೋತ್ಪಾದಪ್ರತಿಬನ್ಧಃ ಕರ್ಮವಶಾದೇವೇತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಕಿಂವಾ ಉಪಸ್ಥಧ್ವಜೌ ಬಲವನ್ತೌ, ಯೇನ ತೌ ಗರ್ಭಕಾಲ ಏವ ಭವತಃ; ಸ್ತನಾದಿ ತೂತ್ತರಕಾಲಭಾವಿತಯಾ ದುರ್ಬಲಂ, ದುರ್ಬಲೇನ ಬೀಜೋಪತಾಪೇನ ನ ಬಲವತೋರುಪಸ್ಥಧ್ವಜಯೋರ್ಬಾಧಃ, ಕಿನ್ತು ದುರ್ಬಲಾನಾಮೇವ ಸ್ತನಾದೀನಾಮಿತಿ| ಯತ್ರ ಸಮಾಂಶೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತೇ ಭವತಃ, ತತ್ರ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನೈವ ಬೀಜಾಂಶತಾಪೋ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪವನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಶುಕ್ರಾಶಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಾಶಯಂ ಶುಕ್ರಸ್ಥಾನಮ್| ಪವನೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವಮಿತಿ ಪವನಶುಕ್ರತ್ವಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಹೀನ್ದ್ರಿಯಮುಚ್ಯತೇ, ಪವನಸ್ಯ ಚೇದಮೇವೇಹ ಶುಕ್ರತ್ವಂ- ಯದ್ ವ್ಯವಾಯಕಾಲೇ ಶುಕ್ರಸದೃಶರೂಪತಯಾ ಪ್ರವರ್ತನಂ; ಅಸ್ಯ ಹಿ ವಾಯುರೇವ ಪರಂ ವ್ಯವಾಯಕಾಲೇ ಯಾತಿ| ಶುಕ್ರಾಶಯದ್ವಾರೇತ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಹವಿವರಣಮ್| ದ್ವಾರವಿಘಟ್ಟನೇನೇತಿ ದ್ವಾರದೂಷಣೇನ| ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಬಸ್ತಿವಾಜೀಕರಣಾದಿನಾ ಪರಂ ಯಸ್ಯ ಶುಕ್ರಮದುಷ್ಟದ್ವಾರಂ ಸತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಹಃ| ಅತ್ರ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಹೇನ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾ ಆಸೇಕ್ಯಸೌಗನ್ಧಿಕಕುಮ್ಭೀಕಾ ಅನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾಃ, ಯತ ಏತೇಽಪಿ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷೇಣೈವ ಶುಕ್ರಂ ತ್ಯಜನ್ತಿ; ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ- “ಪಿತ್ರೋರತ್ಯಲ್ಪವೀರ್ಯತ್ವಾದಾಸೇಕ್ಯಃ ಪುರುಷೋ ಭವತ್| ಸ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಾಶ್ಯ ಲಭತೇ ಧ್ವಜೋಚ್ಛ್ರಾಯಮಸಂಶಯಮ್|| ಯಃ ಪೂತಿಯೋನ್ಯಾಂ ಜಾಯೇತ ಸ ಸೌಗನ್ಧಿಕಸಞ್ಜ್ಞಕಃ| ಸ ಯೋನಿಶೇಫಸೋರ್ಗನ್ಧಮಾಘ್ನಾಯ ಲಭತೇ ಬಲಮ್|| ಸ್ವೇ ಗುದೇಽಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಷು ಪುಂವತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕುಮ್ಭೀಕಃ ಸ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ” (ಸು. ಶಾ. ೨) ಇತಿ| ನರನಾರೀಷಣ್ಡಾವಾಹ- ಮನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದವೇಗಮಲ್ಪಂ ಚ ಬೀಜಂ ಯಯೋಸ್ತೌ ತಥಾ| ಅಬಲಾವಿತಿ ನಿಸರ್ಗಬಲರಹಿತೌ| ಅಹರ್ಷಾವಿತಿ ಅನುತ್ಸಾಹೌ| ಕ್ಲೀಬಾವಿತಿ ದುಷ್ಟಬೀಜೌ| ಅತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಗುಣಾ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ತ್ರೀಷಣ್ಡಸ್ಯ, ಯಥೋಕ್ತಗುಣಃ ಪುರುಷಸ್ತು ಪುರುಷ ಷಣ್ಡಸ್ಯ ಹೇತುರಿತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಏತೌ ತ್ವಬೀಜಾವೇವ ಜ್ಞೇಯೌ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಅಶುಕ್ರಸ್ತ್ವೇವ ಷಣ್ಡಕಃ” (ಸು. ಶಾ. ೨) ಇತಿ| ಮಾತುರ್ವ್ಯವಾಯಪ್ರತಿಘೇನೇತಿ ವ್ಯವಾಯಕಾಲೇ ಮಾತುರ್ವ್ಯವಾಯಾನಿಚ್ಛಾ ವಿಷಮಾಙ್ಗನ್ಯಾಸೋ ವಾ ವ್ಯವಾಯಪ್ರತಿಘಃ, ತೇನ ಯಸ್ಯ ಶುಕ್ರಂ ಗರ್ಭಾಶಯಂ ನಿಯಮಾನ್ನೋಪೈತಿ ಸ ವಕ್ರೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ | ಬೀಜದೌರ್ಬಲ್ಯತಯಾ ಚ ಪಿತುರ್ವಕ್ರೀಸ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಅತ್ರ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಕರ್ಮ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಭಾವೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯತಾ, ತೇನ ಪಿತುರ್ಬೀಜಸ್ಯ ದುರ್ಬಲಕ್ರಿಯತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರವ್ಯವಾಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಧ್ವಜೋಚ್ಛ್ರಾಯೋ ವ್ಯವಾಯಶಕ್ತೋ ಭವತಿ, ಸ ಈರ್ಷ್ಯಾರತಿಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವ್ಯವಾಯಮನ್ಯೇಷಾಂ ವ್ಯವಾಯೇ ಯಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಈರ್ಷ್ಯಕಃ ಸ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ” (ಸು. ಶಾ. ೨) ಇತಿ| ಕರ್ಮಾತ್ಮಕಾನಾಮಿತಿಪದೇನ ಏತೇ ಕ್ಲೈಬ್ಯಭೇದಾಃ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಬಲಾದೇವ ಪ್ರಾಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೮-೨೧||

ಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿಪಞ್ಚ ಪ್ರಶ್ನಾಃ| ಸದ್ಯೋಽನುಗತಸ್ಯೇತಿ ಸದ್ಯೋಗೃಹೀತಸ್ಯ| ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಣಂ ಕಿಂ ತತ್, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಸರೂಪತಾಂ ಸಾದೃಶ್ಯಮಪತ್ಯಂ ಗರ್ಭೋ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ಪ್ರಶ್ನಃ||೨೨||

ಬೀಜಗ್ರಹಣಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಯೋನೌ ನಿಷಿಕ್ತಸ್ಯಾನಿಃಸರಣಮ್| ಸವ್ಯಾಙ್ಗ್ಪ್ರಧಾನತಯಾ ಚೇಷ್ಟತೇ ಯಾ ಸಾ ಸವ್ಯಾಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾ| ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಇವ ಸ್ವಪ್ನಾದಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಪ್ನಪಾನಾಶನಶೀಲಚೇಷ್ಟಾ| ಸವ್ಯೇನ ಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಆತ್ತೋ ಗೃಹೀತೋ ಗರ್ಭೋ ಯಯಾ ಸಾ ಸವ್ಯಾತ್ತಗರ್ಭ; ಕಿಂವಾ ‘ಸವ್ಯಾಙ್ಗಗರ್ಭಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ನ ಚ ವೃತ್ತಗರ್ಭೇತಿ ದೀರ್ಘಗರ್ಭೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸವ್ಯೇ ಸ್ತನೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ದುಗ್ಧಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಸವ್ಯಪ್ರದುಗ್ಧಾ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗಾ ತು ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಾಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾದಿನಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಪ್ರಕೃತಿಂ ತೃತೀಯಾಮಿತಿ ನಪುಂಸಕಮ್| ಗರ್ಭೋಪಪತ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿನಾಸಾರೂಪ್ಯಕಾರಣಮಾಹ| ಗರ್ಭೋಪಪತ್ತೌ ಬೀಜಗ್ರಹಣಕಾಲೇ ಮನೋ ಯಂ ಜನ್ತುಂ ವ್ರಜೇದ್ ಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಂ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾಯತಿ| ಏತಚ್ಚ ಬೀಜಗ್ರಹಣಕಾಲೀನಂ ಮನಸಾಽನುಧ್ಯಾನಂ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಸದೃಶಮಪತ್ಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ಕಿಂವಾ ತತ್ಕಾಲೀನಚಿನ್ತಯೈವ ಬೀಜಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಜನ್ತುಸದೃಶಾರಮ್ಭಶಕ್ತಿಕಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ದೃಷ್ಟಶ್ಚ ಮಾನಸಾನಾಮಪಿ ಭಾವಾನಾಂ ಭೂತವಿಶೇಷಕರಣೇ ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷಃ; ಯಥಾ- ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಶುಕ್ರೋದೀರಣಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ದೋಹದಾಪ್ರಾಪ್ತೌ ತಚ್ಚಿನ್ತಯಾ ಗರ್ಭವಿಕೃತಿಃ, ಈರ್ಷ್ಯಾಭಯಾದೀನಾಂ ಚೌಜಃಶುಕ್ರಕ್ಷಯಕರ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವ ಚ ಸಾದೃಶ್ಯಕಾರಣಂ ಪಶ್ಯತಾ ಪುನರ್ವಕ್ತವ್ಯಂ ಯಥಾ- “ಯಾ ಯಾ ಯಥಾವಿಧಂ ಪುತ್ರಮಾಶಾಸೀತ” ಇತ್ಯುಪಾದಾಯ “ಸಾ ಸಾ ತಾಂಸ್ತಾಞ್ಜನಪದಾನ್ ಮನಸಾಽನುಕ್ರಮೇತ್” (ಶಾ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಜನ್ತ್ವನುಧ್ಯಾನಂ ಸಾದೃಶ್ಯಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ಸಾದೃಶ್ಯಕಾರಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಚತ್ವಾರೀತಿ ನಿರ್ವಿಶೇಷಮಾಕಾಶಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ಭೂತಾನಿ ಚತುರ್ವಿಧಾನೀತಿ ವಿವೃಣೋತಿ- ಮಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾತೃಸಮ್ಭವಾನಿ ರಕ್ತಗತಾನಿ, ಪಿತೃಸಮ್ಭವಾನಿ ಶುಕ್ರಗತಾನಿ, ಆಹಾರಜಾನಿ ತು ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗೋತ್ತರಕಾಲಂ ಮಾತುರಾಹಾಸಮ್ಭೂತರಸಜಾನಿ, ಆತ್ಮಜಾನಿ ತ್ವಾತ್ಮಪ್ರತಿಬದ್ಧಕರ್ಮವಶಭೂತಾನಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ| ತತ್ರ ಶುಭಕರ್ಮಣಾ ಸದೃಶರೂಪಜನಕಾನಿ, ಅಶುಭಕರ್ಮಣಾ ತು ವಿಸದೃಶರೂಪಜನಕಾನೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಾನಿ ತ್ವಾತ್ಮನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಆತಿವಾಹಿಕಶರೀರರೂಪಾಣಿ, ತಾನಿ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ್ತ್ವೇನಾವಿಶೇಷಸಾದೃಶ್ಯಕಾರಣಾನೀತಿ ನೇಹ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ತತ್ರೈವಂ ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಂ ಸಾದೃಶ್ಯೇ ಕಿಂ ಭವತಿ ಕಾರಣಂ, ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಚೇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಾದಿತಿಪದೇನ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸಾದೃಶ್ಯಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಯಾನಿ ಬಲವನ್ತಿ ತಾನಿ ವಿಶೇಷಾದ್ಭೂಯಿಷ್ಟಂ ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಜನಯನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರ ಚಾಹಾರಜಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯೈವ ಸಾದೃಶ್ಯಕಾರಣತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ನಾಹಾರಜಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಂ, ತೇನ ಕರ್ಮಜೇಷ್ವೇವಾಹಾರಜಾನಾಮವರೋಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ಪೂರ್ವಂ ತು ‘ಆಹಾರಜಾನಿ’ ಇತಿ ಪದೇನ ತೇಷಾಂ ವಿದ್ಯಮಾನತಾಮಾತ್ರಮುಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಮಾತೃಜಾದೀನಿ ಹಿ ಮಾತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸದೃಶಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ನತ್ವಾಹಾರಜಾತಾನ್ಯಾಹಾರಸದೃಶಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಷಾಮಿಹಾನುಪಾದಾನಮ್| ತಥಾ ಹ್ಯುತ್ತರಾಧ್ಯಾಯೇ “ಯಾನಿ ಖಲ್ವಸ್ಯ ರಸಜಾನಿ” (ಶಾ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಾಣಾನುಬನ್ಧಾದೀನಿ ವಕ್ತವ್ಯಾನಿ, ನ ಚ ತಾನಿ ಸಾದೃಶ್ಯರೂಪತಯೇಹ ಭವಿತುಮರ್ಹನ್ತಿ| ದೇಹಸಾದೃಶ್ಯಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ಮನಃಸಾದೃಶ್ಯಹೇತುಮಾಹ- ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನೂಕಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಾಽವ್ಯವಹಿತಾ ದೇಹಜಾತಿಃ; ತೇನ ಯಥಾನೂಕಮಿತಿ ಯೋ ದೇವಶರೀರಾದವ್ಯವಧಾನೇನಾಗತ್ಯ ಭವತಿ ಸ ದೇವಸತ್ತ್ವೋ ಭವತಿ, ಯಃ ಪಶುಶರೀರಾದೇತಿ ಸ ಪಶುಸತ್ತ್ವೋ ಭವತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕರ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಜಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ ಕರ್ಮವಶಾದಪಿ ಸತ್ತ್ವಂ ರಾಜಸಂ, ತಾಮಸಂ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ವಾ ಭವತಿ; ತಥಾ ಮಾನುಷಾದಿಜಾತ್ಯನುರೂಪಂ ಚ ಭವತಿ||೨೩-೨೭||

ಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಕಲೇನ್ದ್ರಿಯಾಂ ವೇತ್ಯನ್ತೇನೈಕಃ ಪ್ರಶ್ನಃ; ತತ್ರ ವಿಕೃತಾಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಂ- ಹೀನೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಾದಿತ್ಯಾದಿರ್ದ್ವಿತೀಯಃ| ಸದಾ ಕೈರನುಬಧ್ಯತೇ ಇತಿ ತೃತೀಯಃ| ಯೇ ತು ವಿಕೃತಾಮಿತಿಪದೇನ ಕುರೂಪಾಂ, ಹೀನಾಧಿಕಾಙ್ಗೀಮಿತಿಪದೇನ ಚ ಹೀನಾಙ್ಗಾದಿರೂಪಾಮೇವ ಕುರೂಪಾತಿರಿಕ್ತಾಂ ವದನ್ತಿ, ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಪ್ರಶ್ನಭೇದಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾಽಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಪ್ರಶ್ನಸಙ್ಖ್ಯಾಽತಿರಿಕ್ತಾ ಭವತಿ||೨೮||

ಆತ್ಮೀಯಂ ಕರ್ಮ ಆತ್ಮಕರ್ಮ, ಆಶಯೋ ಗರ್ಭಾಶಯಃ, ದೋಷೋ ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ಅಶ್ಮಘನಾನಿ ಪಾಷಾಣಖಣ್ಡಾಃ; ವೇಗಾಃ ಕಾಷ್ಠಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮ್||೨೯-೩೦||

ದ್ವಿತೀಯಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಭೂತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮೈರಿತ್ಯನೇನ ಚಾತೀನ್ದ್ರಿಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಕಾಶಮಿಹಾಕ್ರಿಯತ್ವೇನ ದೇಹಾನ್ತರಗಮನಕರ್ಮಣಿ ನೋಕ್ತಮ್| ಮನಸಾ ಜವತೇ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮನೋಜವಃ| ಏತೇನ ಚಾತ್ಮನೋ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ ಯದ್ಯಪಿ ದೇಹಾನ್ತರಗತಿರ್ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ಮನೋಗತಿರೇವ ಭೂತಸಹಿತಾ ಗತಿಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ದೇಹಾದಿತಿ ಮ್ರಿಯಮಾಣದೇಹಾತ್| ದೇಹಮಿತಿ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನದೇಹಮ್| ಕರ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ಕರ್ಮಾಧೀನತ್ವಾತ್| ತೇನ, ಕರ್ಮ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮರೂಪಂ ಯತ್ರೈನಂ ಭೋಗಾರ್ಥಂ ನಯತಿ, ತದೇವ ದೇಹಮಯಂ ಯಾತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅಥ ಗಚ್ಛನ್ ಕಿಮಿತ್ಯಯಂ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ಮ್ರಿಯಮಾಣಪುರುಷಾದಿತ್ಯಾಹ- ನ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯಾತ್ಮನ ಆತಿವಾಹಿಕಶರೀರಯುಕ್ತಸ್ಯ ದೃಶ್ಯಂ ರೂಪಂ ನಾಸ್ತಿ, ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಕಿಂ ಸರ್ವ ಏವೈನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ನ ಪಶ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ದಿವ್ಯಂ ವಿನಾ ದರ್ಶನಮಿತಿ|- ದಿವ್ಯಂ ದರ್ಶನಂ ಯೋಗಿಚಕ್ಷುಃ , ತೇನ ಯೋಗಿನ ಏವ ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯೇನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸ್ಯೈವಾತಿವಾಹಿಕಶರೀರಯುಕ್ತಸ್ಯಾತ್ಮನೋ ಧರ್ಮಾನ್ತರಾಣ್ಯಾಹ- ಸ ಸರ್ವಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಶರೀರಭೃದಿತಿ ಸರ್ವಶರೀರಾಣಿ ಭರ್ತುಂ ಯೋಗ್ಯಃ| ವಿಶ್ವಕರ್ಮಕರಣಕ್ಷಮೋ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ| ವಿಶ್ವರೂಪತಾಂ ಚ ನರಪಶ್ವಾದಿಶರೀರರೂಪತಯಾ ಕರ್ಮವಶಾದ್ಭಜತ ಇತಿ ವಿಶ್ವರೂಪಃ| ನಿತ್ಯಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿರ್ಯುಜ್ಯತ ಇತಿ ನಿತ್ಯಯುಕ್| ಸಹಾನುಶಯೇನ ರಾಗಾದಿನಾ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾನುಶಯಃ| ಆತಿವಾಹಿಕಶರೀರರೂಪಭೂತಚತುಷ್ಟಯವ್ಯಾಕರಣಾರ್ಥಂ ಶರೀರೇ ಯಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ತಾನ್ಯೇವಾಹ- ರಸೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾರೂಪ್ಯಹೇತುಪ್ರಸ್ತಾವೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಕರಣವಶಾತ್ತಥಾ ವಕ್ತವ್ಯರಜಃಶುಕ್ರಾದ್ಯನುಕ್ತರೂಪಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಚ ಪುನರುಚ್ಯನ್ತೇ| ಆತ್ಮನಿ ಸಂಶ್ರಿತಾನೀತಿ ಆತ್ಮಕರ್ಮಣಾಽಽತ್ಮನ್ಯಾತಿವಾಹಿಕದೇಹರೂಪತಯಾ ನಿಬದ್ಧಾನಿ| ಸ್ಥಿತಸ್ತಥಾಽಽತ್ಮೇತಿ ಆತ್ಮಾ ತೇಷು ಭೂತೇಷು ದೇಹಾನ್ತರಾದಿಕ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ಸ್ಥಿತಃ| ಯಾ ಚ ಗತಿರ್ದೇಹಾನ್ತರಾದಿನಾಽಽತ್ಮನಃ, ಸಾ ತದ್ಭೂತವ್ಯವಸ್ಥಿತಸ್ಯೈವೋಚ್ಯತೇ ನ ವ್ಯಾಪಕಸ್ಯ, ತಸ್ಯ (ಸರ್ವತ್ರ ) ಸರ್ವಗತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತಾಪಿತೃಸಮ್ಭವಾನಿ ರಜಶ್ಚ ಶುಕ್ರಮಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಮಾತಾಪಿತೃಸಮ್ಭವಾನಿ| ಆತ್ಮಲೀನಾನೀತಿ ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮಸಮ್ಬದ್ಧಾನಿ| ಆತ್ಮಲೀನಭೂತಾನಾಂ ಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ- ಸ ಬೀಜಧರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಆತ್ಮಲೀನಭೂತಸನ್ತಾನೋ ಬೀಜಧರ್ಮಾ ಬೀಜಸ್ವರೂಪಃ, ಬೀಜಂ ಹಿ ಸ್ವಸದೃಶಮಙ್ಕುರಂ ಕರೋತಿ; ತೇನ, ಅಯಮಪ್ಯಾತ್ಮಲೀನೋ ಭೂತಸನ್ತಾನಃ ಸದೃಶಂ ದೇಹರೂಪಂ ಭೂತಾನ್ತರಸಙ್ಗಂ ಕುರ್ವನ್ ಬೀಜಧರ್ಮಾ ಭವತಿ| ‘ಸಾ ಬೀಜಧರ್ಮಿಣಿ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ತದಾ ಸಾ ‘ಭೂತಸನ್ತತಿಃ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಆತ್ಮನೀತಿ ಮನೋಯುಕ್ತಾತ್ಮನಿ| ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಸತಿ ದೇಹಾನ್ತರಾಣಿ ಯಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಆತ್ಮನಶ್ಚ ಗಮನಂ ಮನೋಗಮನಮೇವ| ‘ಪರಾಪರಾಣಿ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ; ತದಾ ಪರಾಣಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ದೇವಾದಿಶರೀರಾಣಿ, ಅಪರಾಣಿ ಅಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿಶರೀರಾಣೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ನನ್ವಪರಿದೃಶ್ಯಮಾನಾ ಭೂತಚತುಷ್ಟಯೀ ಮನಃಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಕ್ತಾ ಬೀಜಧರ್ಮಿಣೀ ಕಿಮರ್ಥಂ ಸ್ವೀಕರ್ತವ್ಯಾ, ಯತಃ ಪರಿದೃಶ್ಯಮಾನಮೇವೇದಂ ಷಾಡ್ಭೌತಿಕಂ ಶರೀರಂ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಕಾರಣಕಮಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾಹ- ರೂಪಾದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ರೂಪ್ಯತ ಇತಿ ರೂಪಂ ಭೌತಿಕಂ ಶರೀರಮ್| ತೇನ, ಅಭೌತಿಕಾಚ್ಛರೀರಾದ್ಭೌತಿಕಂ ಶರೀರಂ ಭವತೀತ್ಯಾಗಮಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ತೇನಾಗಮಾದೇವ ಸಾಙ್ಖ್ಯದರ್ಶನರೂಪಾದಾತಿವಾಹಿಕಶರೀರಾದ್ ವ್ಯಕ್ತಂ ಶರೀರಮುತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಶುಕ್ರರಜಸೀ ಕಾರಣೇ, ತಥಾಽಪಿ ಯದೈವಾತಿವಾಹಿಕಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತರೂಪಶರೀರಂ ಪ್ರಾಪ್ನುತಃ, ತದೈವ ತೇ ಶರೀರಂ ಜನಯತಃ, ನಾನ್ಯದಾ, ಯದಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಮಾತಿವಾಹಿಕಶರೀರನಿರಪೇಕ್ಷಂ ಗರ್ಭಂ ಜನಯೇತ್, ತದಾ ಅಸತ್ಯಪಿ ಜೀವಾಧಿಷ್ಠಾನೇ ಜನಯೇತ್, ನ ತು ಜನಯತಿ, ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮಸ್ಥಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಾದೇವ ಬೀಜರೂಪಾಚ್ಛುಕ್ರಶೋಣಿತಯುಕ್ತಾದ್ಗರ್ಭಜನ್ಮೇತಿ| ಏತಚ್ಚಾತ್ಮಸ್ಥಭೂತಂ ಮಾತಾಪಿತೃಜಭೂತೇನ ಸಮಂ ಶರೀರಕಾರಣಂ ಕರ್ಮವಶಾದೇವ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಾತ್ಮಕಾನಾಮಿತಿ ಕರ್ಮಕಾರಣಕಾನಾಂ; ಕಿಂವಾ ಯಸ್ಮಾದ್ ರೂಪವತ್ತನ್ತುಭ್ಯೋ ರೂಪವಾನ್ ಪಟ ಉತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ತೇನಾತಿವಾಹಿಕಶರೀರೇಣ ಕರ್ತವ್ಯಶರೀರಸದೃಶೇನ ಭವಿತವ್ಯಂ, ಕಾರಣಸದೃಶಂ ಹಿ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ; ತತಶ್ಚಾತ್ಮಧರ್ಮಿತ್ವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಮಾತ್ಮಸ್ಥಿತಭೂತಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಅಥ ಮನಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕರಾಜಸತಾಮಸಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಂ ಕುತಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಪುರುಷೇ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಮನಸೋ ಮನಸ್ತ ಇತಿ| ಪೂರ್ವಜನ್ಮನ್ಯವ್ಯವಹಿತೇ ಯಾದೃಙ್ಮನಃ, ಇಹ ಜನ್ಮನ್ಯಪಿ ತಾದೃಗೇವ ಮನೋ ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ “ಜನ್ಮ ಜನ್ಮ ಯದಭ್ಯಸ್ತಂ ದಾನಮಧ್ಯಯನಂ ತಪಃ| ತೇನೈವಾಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ತದೇವಾಭ್ಯಸ್ಯತೇ ಪುನಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚ ಮನ-ಉತ್ಪತ್ತೌ ಕರ್ಮಾತ್ಮಕಾನಾಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್ | ತೇನ ಕರ್ಮವಶಾದೇವ ಮನೋಭೇದೋ ಭವತಿ| ನನ್ವೇವಂ ಸತಿ ಆತ್ಮಸ್ಥಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಾನಾಮೇಕರೂಪತ್ವೇನೈಕರೂಪೇಣೈವ ಶರೀರೇಣ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಆಕೃತಿಃ ಸಂಸ್ಥಾನಮ್| ರಜಸ್ತಮಸೀ ಅನೇಕತರತಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇ ತಥಾ ಕರ್ಮ ಚಾನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಂ ಸತ್ಯಪ್ಯಭಿನ್ನೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತರೂಪೇ ಕಾರಣೇ ಭೇದಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧-೩೬||

‘ಆತ್ಮಾ ಸದಾ ಕೈರನುಬಧ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಅತೀನ್ದ್ರಿಯೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈರಿತಿ ಬೀಜಧರ್ಮಿತ್ವೇನೋಕ್ತೈಃ| ಅಹಙ್ಕಾರವಿಕಾರಾ ಏವ ದೋಷಾಃ, ಕಿಂವಾ ರಜಸ್ತಮಸೀ ದೋಷೌ| ಅಯಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಾದ್ಯನುಬನ್ಧೋ ಮನಸ ಏವೇತ್ಯಾಹ- ರಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭೂತಾಭ್ಯಾಂ ಮನಃ ಸರ್ವೈರ್ಭೂತಾದಿಭಿರನುಬದ್ಧಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ- ಜ್ಞಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞಾನಾದಿತಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾತ್; ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾ ಮನಃ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾತ್ತು ನಿರ್ದೋಷಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸದೋಷತ್ವೇ ಮನಸಃ ಕಿಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಗತೀತ್ಯಾದಿ| ಗತಿಃ ದೇಹಾನ್ತರಗಮನಂ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಕ್ರಿಯಾಸು ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ; ಸದೋಷತ್ವೇನ ಮನಃ ಸಂಸಾರಹೇತುರ್ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಗತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯೋರ್ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಬಲವಚ್ಚ ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಬಲವದಿತಿ ನಿಯತವಿಪಾಕಂ; ‘ಫಲವತ್’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ನಿಯತಂ ಕರ್ಮಫಲಂ ಕರ್ಮಬಲಾದೇವ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರೇಷು ಯದಧಿಕಮುಚ್ಯತೇ ‘ಗತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯೋಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತತ್ ಪ್ರಕರಣವಶಾದೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೭-೩೮||

‘ರೋಗಾಃ ಕುತಃ’ ಇತ್ಯೇಕಃ ಪ್ರಶ್ನಃ| ‘ಸಂಶಮನಂ ಕಿಮ್’ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ‘ಹರ್ಷಸ್ಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ತೃತೀಯಃ| ‘ಶೋಕಸ್ಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ಚತುರ್ಥಃ| ‘ಶರೀರಸತ್ತ್ವಪ್ರಭವಾ ವಿಕಾರಾಃ ಕಥಂ ನ ಶಾನ್ತಾಃ ಪುನರಾಪತೇಯುಃ’ ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ| ಏವಂ ಸಙ್ಗ್ರಹವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಕಂ ಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ಪೂರ್ಯತೇ||೩೯||

ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದಯಃ ಪ್ರಕರಣವಶಾತ್ ಪುನರುಚ್ಯನ್ತೇ| ಪರಿಣಾಮಕಾಲ ಇತಿ ಕಾಲಪರಿಣಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಂ||೪೦||

ಧರ್ಮ್ಯಾ ಧರ್ಮಸಾಧನಾಃ, ತಾಶ್ಚ ಹರ್ಷಕಾರಣಧರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಹರ್ಷಕಾರಣಂ ಭವನ್ತಿ| ತತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಅಧರ್ಮ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ| ತಯೋರವೃತ್ತ್ಯೇತಿ ಶರೀರಮನಸೋಃ ಸನ್ತಾನೋಚ್ಛೇದಾತ್| ಮೋಕ್ಷೇ ಹಿ ಶರೀರಮನಸೀ ನಿವರ್ತೇತೇ, ತತಃ ಸರ್ವಥಾ ರೋಗಸನ್ತಾನನಿವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ||೪೧||

ನನು ಯಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ ತದಾದಿಮದ್ಭವತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ಶರೀರಮನಃಸನ್ತತಿರಾದಿಮತೀ, ಯೇನ ತಸ್ಯಾ ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಾಸ್ತವಿಕರೋಗನಿವೃತ್ತಿಕಾರಣಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ರೂಪಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರೂಪಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ, ರೂಪಂ ಹಿ ಶರೀರಂ ರೂಪ್ಯಮಾಣತ್ವೇನ ರೂಪಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ, ಯಥಾ- “ರೂಪಾದ್ಧಿ ರೂಪಪ್ರಭವಃ” ಇತ್ಯತ್ರೋಕ್ತಮ್| ನೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾಗಮೇಷು| ಕುತೋ ನೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ನ ಹಿ ಸೋಽಸ್ತೀತಿ; ಅಭಾವಾದೇವ ನೋಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಯದ್ಯನಾದಿಮತೀ ಶರೀರಮನಃಸನ್ತತಿಃ, ತತ್ ಕಥಂ ತಸ್ಯಾ ನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ- ತಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ತಯೋರಿತಿ ಶರೀರಸತ್ತ್ವಯೋಃ ಸನ್ತನ್ಯಮಾನಯೋಃ| ಪರಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಭ್ಯಾಮ್| ಧೃತ್ಯಾದಯಸ್ತು ಯಥಾ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಂ ತಥೋಕ್ತಂ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೇ| ಅನಾದಿರಪಿ ಚ ಶರೀರಸನ್ತತಿರ್ಯಥಾ ವಿನಶ್ಯತಿ, ತಥಾ ಚ ತತ್ರೈವೋಕ್ತಮ್||೪೨||

ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ಶಾರೀರಮಾನಸರೋಗಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣಾಮಾಹ- ಸತೀತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ರಯಶಬ್ದೇನ ಶರೀರಮನಸೀ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ಪೂರ್ವಂ ಗದೇಭ್ಯ ಇತಿ ಅನುತ್ಪನ್ನೇಷ್ವೇವ ರೂಪೇಷು | ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ನಿತ್ಯಮಿತಿ ಅನಾಗತಚಿಕಿತ್ಸಾ ನಿತ್ಯಮ್| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ರೋಗಹೇತುಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವರ್ಜನಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಪ್ರತಿಕರ್ಮನಿತ್ಯತಯಾ ಚಾಶಕ್ಯಪರಿಹಾರಕಾಲಕೃತದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತತ್ಕಾಲಯುಕ್ತಮಿತಿ ತತ್ಕಾಲೇಽವಶ್ಯಂ ರೋಗಕರ್ತೃತಯಾ ಪಚ್ಯಮಾನಮ್; ಏತೇನ, ಬಲವದ್ದೈವಮವಶ್ಯಂ ರೋಗಂ ದದಾತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೪೩||

ಪ್ರಕರಣಾದ್ದೈವಾಖ್ಯಂ ಕರ್ಮ ತದನುಷಙ್ಗತ್ ಪುರುಷಕಾರಮಪ್ಯಾಹ- ದೈವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇನ, ಪ್ರಕರಣಾದುಚ್ಯಮಾನತಯಾ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೋಕ್ತಕರ್ಮಲಕ್ಷಣೇನ ಸಮಂ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಪುರೇತಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇ| ಇಹೇತಿ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ| ಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುರಿತಿ ರೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುಃ| ವಿಷಮ ಇತಿ ಅಧರ್ಮರೂಪಂ ದೈವಂ, ರೋಗಜನಕಶ್ಚ ಪುರುಷಕಾರಃ| ಸಮಸ್ತು ದೈವಂ ಧರ್ಮರೂಪಂ, ರೋಗಪರಿಪನ್ಥೀ ಚ ಪುರುಷಕಾರಃ| ಸ ಇತಿ ಪುಂಲಿಙ್ಗನಿರ್ದೇಶಸ್ತು ಕರ್ಮಣಿ (ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗ )ಧರ್ಮಾಧರ್ಮರೂಪತಯಾ ತಥಾ ಪುರುಷಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಾಜ್ಜ್ಞೇಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುರಿತ್ಯನೇನ ಸಂಸಾರಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುರಿತಿ, ತಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಹೇತುರಿತ್ಯನೇನ ಮೋಕ್ಷಹೇತುರಿತಿ ಚ ವರ್ಣಯನ್ತಿ||೪೪||

ಅಥ ಕಥಂ ಕಾಲವೃತ್ತದೋಷನಿಮಿತ್ತರೋಗಪರಿಹಾರಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಹೈಮನ್ತಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಸನ್ತ ಇತಿ ಚೈತ್ರೇ| ಅಭ್ರಕಾಲ ಇತಿ ಶ್ರಾವಣೇ| ಘನಾತ್ಯಯ ಇತಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮಾಧವಪ್ರಥಮೇ ಮಾಸಿ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವಾಹಯನ್ನಿತ್ಯನೇನ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ವಮನಾದಿನೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೪೫||

ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ರೋಗಾಭಾವಕಾರಣಮಾಹ- ನರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ ಇತಿ ಭೂತೇಷು ಸಮಚಿತ್ತಃ| ಸುಖಾನುಬನ್ಧಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಣಾಮಾನ್ಮತ್ಯಾ ವಚಸಾ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತೇನ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಃಕರ್ಮಾಣ್ಯುತ್ತರಕಾಲೀನಸುಖಫಲಾನಿ ಶುಭಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಧೇಯಂ ಸ್ವಾಯತ್ತಂ ಮನಃ| ವಿಶದಾ ಬುದ್ಧಿರಿತಿ ನ ಕಶ್ಮಲಾ ಬುದ್ಧಿಃ| ಬುದ್ಧಿಶ್ಚೇಹ ಊಹಾಪೋಹವತೀ ವಿವಕ್ಷಿತಾ| ಮತಿಸ್ತು ಸ್ಮೃತಿಚಿನ್ತಾದಿ| ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಮ್| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೪೬-೪೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇಽತುಲ್ಯಗೋತ್ರೀಯಂ ಶಾರೀರಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||