४. धामार्गवकल्पः

उक्तसम्बन्धाद्धामार्गवकल्पोऽभिधीयते||१-२||

तत्र कर्कोटकीत्यादिना पर्यायकथनम्| धामार्गवः पीतघोषकः||३||

स्थिराश्च गुरवश्च ये इत्यत्र ‘गदाः’ इति शेषः||४||-

विधिनेति भेषजग्रहणोक्तेन विधिना||५||

प्रवालेत्यादिना नवयोगानाह| प्रवालस्य स्वरसः प्रवालस्वरसः| अत्र कोविदारादिकषायैर्गुडिकाकरणं पानं च ज्ञेयम्||६||

पुष्पादिष्वित्यादिना जीमूतककल्पविधानेन निर्दिष्टाश्चत्वारः क्षीरप्रयोगाः, पञ्चमश्च सुरायोगोऽतिदिश्यते; ते च ‘पयः पुष्पेऽस्य’ (क. अ. २) इत्यादिनोक्ता ज्ञेयाः| पूर्ववदिति पूर्वेण सम्बध्यते|७|-

जीर्णशुष्काणामित्यादिना नवकषाययोगानाह, तथा ‘जात्याः’ इत्यादिना एकादश कषाययोगान् वक्ष्यति; एवं विंशतिः कषाययोगाः सङ्ग्रहे वक्ष्यमाणाः पूर्यन्ते| बीजकण्ठोद्धृतं फलमिति यत्र बीजानि बद्धानि सन्ति स बीजकण्ठ उद्धृतो यस्मिन् तद्बीजकण्ठोद्धृतं फलम्| अत्र च पूर्वनिपातानियम आहिताग्न्यादिपूर्वनिपातवद्बोध्यः| एवम्भूतं च फलं कषायेण सगुडेन पूरितं रात्रिव्युषितं कर्तव्यम्| उक्तं हि जतूकर्णे- धामार्गवकल्पे- “धामार्गवफलेषूद्धृतबीजमध्येषु सगुडोषिताः कोविदारादिकषाया नव” इति| गुल्मिनां चावस्थायां वमनं हितमेव, तेनेह गुल्मविषयतया वमनोपदर्शनं न विरोधि||७-८||-

दद्यादित्यादिना एकोऽन्नयोग उच्यते| अन्ने च धामार्गवस्य संयोगेनैको योगः||९||

चूर्णैरित्यादिना घ्रेये एकयोगमाह| उत्पलादीनां चात्र भेदोऽविवक्षितः उत्पलस्यैक एव घ्रेययोगः| अत्र आदिशब्देन सौगन्धिकपद्मादीनां ग्रहणम्| प्रभूतशश्चूर्णैर्भावितानीति ज्ञेयम्||१०||

चूर्णीकृतस्येत्यादिना गोऽश्वशकृद्रसे इति द्वौ योगौ| तथा पृषतेत्यादिदशयोगैः समं शकृद्रसयोगसम्बन्धाद्द्वादश शकृद्योगा उच्यन्ते| पृषतः बिन्दुचित्रितहरिणः; ऋष्यः नीलाण्डः, कुरङ्गः चञ्चलगतिः, अश्वतरः वेगसरः, श्वदंष्ट्रः चतुर्दंष्ट्रो मृगविशेषः||११-१२||

जीवकेत्यादिना दश लेहानाह| मधूलिका ‘मर्कटहस्त’ इति ख्याता| अत्र लेहेषु धामार्गवादितरद्रव्यचूर्णस्य समानत्वं; मधुशर्करयोश्च तावती मात्रा यावत्या लेहत्वापत्तिर्भवति| पित्तोष्मसहिते कफे इति उद्यतोष्मगुणेन पित्तेन युक्ते कफे; अन्ये तु पित्तोष्मशब्देन पित्तोष्मणा कृतं ज्वरमाहुः||१३-१४||-

धान्येत्यादिनैकं कल्कयोगमाह| धान्यतुम्बरुक्वाथ एव धान्यतुम्बुरुयूषः| उक्तं हि जतूकण “धान्यतुम्बुरुरसेन कल्को विषनुत्” इति||१५|

जात्या इत्यादिना एकादशकषाययोगानाह| जाती सौमनस्यायिनी, अन्ये यूथिकां वदन्ति| वृश्चीरः श्वेतपुनर्नवा| महासहा क्षुद्रसहा मुद्गमाषपर्ण्यौ| हैमवती वचा||१६-१७||-

तच्छृतेत्यादिनैकं घृतयोगमाह||१८||

पल्लवे नवेत्यादिसङ्ग्रहे व्युत्क्रमसङ्ग्रहाभिधानं छन्दोऽनुरोधात्| दश द्वौ चेति द्वादशेत्यर्थः||१९-२०||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायां कल्पस्थाने धामार्गवकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||