Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતો વિસર્પચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયે છર્દિવેગવિઘાતાદ્વિસર્પાણામુત્પત્તેશ્છર્દ્યનન્તરં વિસર્પસ્ય ચિકિત્સિતમુચ્યતે| છર્દેશ્ચ રક્તદૂષકત્વં વિધિશોણિતીયે “છર્દેર્વેગપ્રતીઘાતાત્” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યાદિના “શરત્કાલસ્વભાવાચ્ચ શોણિતં સમ્પ્રદૂષ્યતિ” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યન્તેનોક્તમ્||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩-૧૦) · Śloka ૧૦
કૈલાસે કિન્નરાકીર્ણે બહુપ્રસ્રવણૌષધે| પાદપૈર્વિવિધૈઃ સ્નિગ્ધૈર્નિત્યં કુસુમસમ્પદા||૩|| વમદ્ભિર્મધુરાન્ ગન્ધાન્ સર્વતઃ સ્વભ્યલઙ્કૃતે| વિહરન્તં જિતાત્માનમાત્રેયમૃષિવન્દિતમ્||૪|| મહર્ષિભિઃ પરિવૃતં સર્વભૂતહિતે રતમ્| અગ્નિવેશો ગુરું કાલે વિનયાદિદમુક્તવાન્||૫|| ભગવન્! દારુણં રોગમાશીવિષવિષોપમમ્| વિસર્પન્તં શરીરેષુ દેહિનામુપલક્ષયે||૬|| સહસૈવ નરાસ્તેન પરીતાઃ શીઘ્રકારિણા| વિનશ્યન્ત્યનુપક્રાન્તાસ્તત્ર નઃ સંશયો મહાન્||૭|| સ નામ્ના કેન વિજ્ઞેયઃ સઞ્જ્ઞિતઃ કેન હેતુના| કતિભેદઃ કિયદ્ધાતુઃ કિન્નિદાનઃ કિમાશ્રયઃ||૮|| સુખસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો જ્ઞેયો યશ્ચાનુપક્રમઃ| કથં કૈર્લક્ષણૈઃ કિં ચ ભગવન્! તસ્ય ભેષજમ્||૯|| તદગ્નિવેશસ્ય વચઃ શ્રુત્વાઽઽત્રેયઃ પુનર્વસુઃ| યથાવદખિલં સર્વં પ્રોવાચ મુનિસત્તમઃ||૧૦||
कैलासे किन्नराकीर्णे बहुप्रस्रवणौषधे| पादपैर्विविधैः स्निग्धैर्नित्यं कुसुमसम्पदा||३|| वमद्भिर्मधुरान् गन्धान् सर्वतः स्वभ्यलङ्कृते| विहरन्तं जितात्मानमात्रेयमृषिवन्दितम्||४|| महर्षिभिः परिवृतं सर्वभूतहिते रतम्| अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमुक्तवान्||५|| भगवन्! दारुणं रोगमाशीविषविषोपमम्| विसर्पन्तं शरीरेषु देहिनामुपलक्षये||६|| सहसैव नरास्तेन परीताः शीघ्रकारिणा| विनश्यन्त्यनुपक्रान्तास्तत्र नः संशयो महान्||७|| स नाम्ना केन विज्ञेयः सञ्ज्ञितः केन हेतुना| कतिभेदः कियद्धातुः किन्निदानः किमाश्रयः||८|| सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो ज्ञेयो यश्चानुपक्रमः| कथं कैर्लक्षणैः किं च भगवन्! तस्य भेषजम्||९|| तदग्निवेशस्य वचः श्रुत्वाऽऽत्रेयः पुनर्वसुः| यथावदखिलं सर्वं प्रोवाच मुनिसत्तमः||१०||
🔊 Audio coming soon
કૈલાસે ઇત્યાદિ| પ્રશ્નોઽત્ર દેશગુણોપદર્શનપરઃ, શોભને હિ દેશે સુમનસો ગુરવઃ શિષ્યૈઃ પૃષ્ટાઃ સમ્યગ્વદન્તિ| કુસુમસમ્પદા પુષ્પફલસમ્પત્ત્યા| મધુરાન્ ગન્ધાન્ ઇષ્ટાન્ ગન્ધાન્| વિહરન્તં વિચરન્તમ્| જિતાત્માનં જિતેન્દ્રિયમ્| આશીવિષાઃ સર્પાઃ| ઉપલક્ષયે પશ્યામિ| અનુપક્રાન્તા ગદાઃ કેચિદ્વિનશ્યન્તિ, યથાવ્યઙ્ગતિલકાદયઃ; કિચિત્તુ ઉપક્રાન્તા અપિ ચિરેણ ઘ્નન્તિ, યથા- મેહગુલ્માદયઃ; અનેન તુ ગૃહીતાઃ શીઘ્રમેવ વિનશ્યન્તીતિ ત્વરાવિશેષં ચિકિત્સિતે દર્શયતિ| સઞ્જ્ઞિતઃ કેન હેતુનેતિ કસ્માદ્ધેતોર્વક્ષ્યમાણવિસર્પા વિસર્પસઞ્જ્ઞયા આખ્યાતા ઇત્યર્થઃ| કિયદ્ધાતુરિતિ કતિધાતુકારણકઃ| કથં કૈર્લક્ષણૈરિતિ કથમ્ભૂતઃ કૈર્લક્ષણૈર્જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ||૩-૧૦||
Adhikarana ૩ (૧૧) · Śloka ૧૧
વિવિધં સર્પતિ યતો વિસર્પસ્તેન સ સ્મૃતઃ| પરિસર્પોઽથવા નામ્ના સર્વતઃ પરિસર્પણાત્||૧૧||
विविधं सर्पति यतो विसर्पस्तेन स स्मृतः| परिसर्पोऽथवा नाम्ना सर्वतः परिसर्पणात्||११||
🔊 Audio coming soon
વિવિધમિત્યાદિના યથાક્રમં પ્રશ્નાનામુત્તરમાહ| વિવિધં સર્પતીતિ અધ ઊર્ધ્વં તિર્યક્ તથા સ્ફોટશોફાદિભિઃ પ્રસરતીતિ વિસર્પઃ| પરિસર્પશબ્દાર્થં વ્યાકરોતિ- પરિસર્પોઽથવેત્યાદિ| પરિતઃ સર્વતઃ, પરિશબ્દઃ સર્વતોઽર્થે ઇત્યર્થઃ; કિંવા પરિસર્પણશબ્દેન સર્પણમાત્રમુચ્યતે, સર્વતઃશબ્દેન પરિશબ્દાર્થો વ્યાક્રિયતે, તેનોક્તં- સર્વતઃ પરિસર્પણાદિતિ||૧૧||
Adhikarana ૪ (૧૨-૧૪) · Śloka ૧૪
સ ચ સપ્તવિધો દોષૈર્વિજ્ઞેયઃ સપ્તધાતુકઃ| પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પો દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ||૧૨|| વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ કફજઃ સાન્નિપાતિકઃ| ચત્વાર એતે વિસર્પા વક્ષ્યન્તે દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ||૧૩|| આગ્નેયો વાતપિત્તાભ્યાં ગ્રન્થ્યાખ્યઃ કફવાતજઃ| યસ્તુ કર્દમકો ઘોરઃ સ પિત્તકફસમ્ભવઃ||૧૪||
स च सप्तविधो दोषैर्विज्ञेयः सप्तधातुकः| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पो द्वन्द्वजास्त्रयः||१२|| वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः| चत्वार एते विसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः||१३|| आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
સપ્તવિધો દોષૈરિતિ દોષભેદાત્ સપ્તવિધો ભવતિ| એતેન સાધ્યાસાધ્યભેદોઽપ્યસ્ય સમ્ભવતીતિ દર્શયતિ||૧૨-૧૪||
Adhikarana ૫ (૧૫) · Śloka ૧૫
રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ| વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ||૧૫||
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः| विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः||१५||
🔊 Audio coming soon
પૃથગિત્યાદિના નિર્દિષ્ટં સપ્તવિધત્વં દર્શયતિ| રક્તમિત્યાદિના સપ્તધાતુત્વં સ્ફુટયતિ| રક્તાદિદોષત્વં કુષ્ઠે યદ્યપ્યસ્તિ, તથાઽપિ વિસર્પણશીલૈર્દોષૈર્વિસર્પાઃ, કુષ્ઠાનિ તુ ચિરક્રિયૈર્દોષૈર્જાયન્ત ઇત્યાદિ કુષ્ઠચિકિત્સિતે એવ પ્રપઞ્ચિતમનુસરણીયમ્| દોષાસ્ત્રયો મલા ઇત્યત્ર દોષશબ્દેનૈવ વાતાદિપ્રાપ્તૌ મલા ઇતિ અત્યર્થદુષ્ટ્યાં શરીરમલિનીકરણત્વં પ્રતિપાદયિતુમુક્તમ્| ઉક્તં ચાન્યત્ર- “શરીરદૂષણાદ્દોષા મલિનીકરણાન્મલાઃ| ધારણાદ્ધાતવશ્ચ સ્યુર્વાતપિત્તકફાસ્ત્રયઃ” ઇતિ||૧૫||
Adhikarana ૬ (૧૬-૨૨) · Śloka ૨૨
લવણામ્લકટૂષ્ણાનાં રસાનામતિસેવનાત્| દધ્યમ્લમસ્તુશુક્તાનાં સુરાસૌવીરકસ્ય ચ||૧૬|| વ્યાપન્નબહુમદ્યોષ્ણરાગષાડવસેવનાત્| શાકાનાં હરિતાનાં ચ સેવનાચ્ચ વિદાહિનામ્||૧૭|| કૂર્ચિકાનાં કિલાટાનાં સેવનાન્મન્દકસ્ય ચ| દધ્નઃ શાણ્ડાકિપૂર્વાણામાસુતાનાં ચ સેવનાત્||૧૮|| તિલમાષકુલત્થાનાં તૈલાનાં પૈષ્ટિકસ્ય ચ| ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ માંસાનાં લશુનસ્ય ચ||૧૯|| પ્રક્લિન્નાનામસાત્મ્યાનાં વિરુદ્ધાનાં ચ સેવનાત્| અત્યાદાનાદ્દિવાસ્વપ્નાદજીર્ણાધ્યશનાત્ ક્ષતાત્||૨૦|| ક્ષતબન્ધપ્રપતનાદ્ધર્મકર્માતિસેવનાત્ | વિષવાતાગ્નિદોષાચ્ચ વિસર્પાણાં સમુદ્ભવઃ||૨૧|| એતૈર્નિદાનૈર્વ્યામિશ્રૈઃ કુપિતા મારુતાદયઃ| દૂષ્યાન્ સન્દૂષ્ય રક્તાદીન્ વિસર્પન્ત્યહિતાશિનામ્||૨૨||
लवणाम्लकटूष्णानां रसानामतिसेवनात्| दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||१६|| व्यापन्नबहुमद्योष्णरागषाडवसेवनात्| शाकानां हरितानां च सेवनाच्च विदाहिनाम्||१७|| कूर्चिकानां किलाटानां सेवनान्मन्दकस्य च| दध्नः शाण्डाकिपूर्वाणामासुतानां च सेवनात्||१८|| तिलमाषकुलत्थानां तैलानां पैष्टिकस्य च| ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां लशुनस्य च||१९|| प्रक्लिन्नानामसात्म्यानां विरुद्धानां च सेवनात्| अत्यादानाद्दिवास्वप्नादजीर्णाध्यशनात् क्षतात्||२०|| क्षतबन्धप्रपतनाद्धर्मकर्मातिसेवनात् | विषवाताग्निदोषाच्च विसर्पाणां समुद्भवः||२१|| एतैर्निदानैर्व्यामिश्रैः कुपिता मारुतादयः| दूष्यान् सन्दूष्य रक्तादीन् विसर्पन्त्यहिताशिनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
જાયતે કૈશ્ચ હેતુભિરિત્યસ્યોત્તરં- લવણામ્લેત્યાદિ| ઉષ્ણાનામિતિ ઉષ્ણવીર્યાણાં, સૈન્ધવામલકાદીનાં લવણામ્લકટૂનામપિ શીતવીર્યત્વાદુષ્ણાનામિતિ કૃતમ્| હરિતાનામિતિ હરિતશાકવર્ગપઠિતાનામાર્દ્રકાદીનામ્| કૂર્ચિકા દધિકૂર્ચિકા તક્રકૂર્ચિકા ચ, કિલાટઃ નષ્ટક્ષીરપિણ્ડઃ| મન્દકસ્યેતિ મન્દજાતસ્ય દધ્નઃ| શાણ્ડાકિપૂર્વાણામિતિ શાણ્ડાકીસન્ધાનાનામ્| અજીર્ણેઽશનમજીર્ણાશનં, કિંવા અજીર્ણસ્યાપરિણતસ્યાશનમ્; અવિદગ્ધે પૂર્વદિનાન્નેઽશનમધ્યશનમ્| વ્યામિશ્રૈઃ સમ્મિશ્રૈઃ||૧૬-૨૨||
Adhikarana ૭ (૨૩-૨૫) · Śloka ૨૫
બહિઃશ્રિતઃ શ્રિતશ્ચાન્તસ્તથા ચોભયસંશ્રિતઃ| વિસર્પો બલમેતેષાં જ્ઞેયં ગુરુ યથોત્તરમ્||૨૩|| બહિર્માર્ગાશ્રિતં સાધ્યમસાધ્યમુભયાશ્રિતમ્| વિસર્પં દારુણં વિદ્યાત્ સુકૃચ્છ્રં ત્વન્તરાશ્રયમ્||૨૪|| અન્તઃપ્રકુપિતા દોષા વિસર્પન્ત્યન્તરાશ્રયે| બહિર્બહિઃપ્રકુપિતાઃ સર્વત્રોભયસંશ્રિતાઃ||૨૫||
बहिःश्रितः श्रितश्चान्तस्तथा चोभयसंश्रितः| विसर्पो बलमेतेषां ज्ञेयं गुरु यथोत्तरम्||२३|| बहिर्मार्गाश्रितं साध्यमसाध्यमुभयाश्रितम्| विसर्पं दारुणं विद्यात् सुकृच्छ्रं त्वन्तराश्रयम्||२४|| अन्तःप्रकुपिता दोषा विसर्पन्त्यन्तराश्रये| बहिर्बहिःप्रकुपिताः सर्वत्रोभयसंश्रिताः||२५||
🔊 Audio coming soon
સાધ્યાસાધ્યવિભાગજ્ઞાનાર્થં શાખાશ્રિતત્વાદીનાહ- બહિરિત્યાદિ| યથોત્તરમિતિ બહિઃશ્રિતાદન્તઃશ્રિતઃ, અન્તઃશ્રિતાદુભયાશ્રિતો ગુરુરિત્યર્થઃ| અન્તરાશ્રયે ઇતિ અન્તઃશરીરે, બહિરિતિ શાખાયાં, સર્પતિ||૨૩-૨૫||
Adhikarana ૮ (૨૬-૨૭) · Śloka ૨૭
મર્મોપઘાતાત્ સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમાણાં પ્રવર્તનાત્||૨૬|| વિદ્યાદ્વિસર્પમન્તર્જમાશુ ચાગ્નિબલક્ષયાત્| અતો વિપર્યયાદ્બાહ્યમન્યૈર્વિદ્યાત્ સ્વલક્ષણૈઃ||૨૭||
मर्मोपघातात् सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमाणां प्रवर्तनात्||२६|| विद्याद्विसर्पमन्तर्जमाशु चाग्निबलक्षयात्| अतो विपर्ययाद्बाह्यमन्यैर्विद्यात् स्वलक्षणैः||२७||
🔊 Audio coming soon
અન્તરાશ્રયાદિ વિસર્પલક્ષણમાહ- મર્મોપઘાતાદિત્યાદિ| મર્મેતિ હૃદયમ્| વિદ્યાત્ સ્વલક્ષણૈરિતિ વક્ષ્યમાણવિસર્પલક્ષણૈઃ||૨૬-૨૭||
Adhikarana ૯ (૨૮) · Śloka ૨૮
યસ્ય સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ બલવદ્યસ્ય કારણમ્| યસ્ય ચોપદ્રવાઃ કષ્ટા મર્મગો યશ્ચ હન્તિ સઃ||૨૮||
यस्य सर्वाणि लिङ्गानि बलवद्यस्य कारणम्| यस्य चोपद्रवाः कष्टा मर्मगो यश्च हन्ति सः||२८||
🔊 Audio coming soon
યસ્ય સર્વાણીતિ અન્તરાશ્રયબહિરાશ્રયવિસર્પલક્ષણાનિ||૨૮||
Adhikarana ૧૦ (૨૯-૩૦) · Śloka ૩૦
રૂક્ષોષ્ણૈઃ કેવલો વાયુઃ પૂરણૈર્વા સમાવૃતઃ| પ્રદુષ્ટો દૂષયન્ દૂષ્યાન્ વિસર્પતિ યથાબલમ્||૨૯|| તસ્ય રૂપાણિ- ભ્રમદવથુપિપાસાનિસ્તોદશૂલાઙ્ગમર્દોદ્વેષ્ટનકમ્પજ્વરતમક- કાસાસ્થિસન્ધિભેદવિશ્લેષણવેપનારોચકાવિપાકાશ્ચક્ષુષોરાકુલત્વમસ્રાગમનં પિપીલિકાસઞ્ચાર ઇવ ચાઙ્ગેષુ, યસ્મિંશ્ચાવકાશે વિસર્પો વિસર્પતિ સોઽવકાશઃ શ્યાવારુણાભાસઃ શ્વયથુમાન્ નિસ્તોદભેદશૂલાયામસઙ્કોચહર્ષસ્ફુરણૈરતિમાત્રં પ્રપીડ્યતે, અનુપક્રાન્તશ્ચોપચીયતે શીઘ્રભેદૈઃ સ્ફોટકૈસ્તનુભિરરુણાભૈઃ શ્યાવૈર્વા તનુવિશદારુણાલ્પાસ્રાવૈઃ, વિબદ્ધવાતમૂત્રપુરીષશ્ચ ભવતિ, નિદાનોક્તાનિ ચાસ્ય નોપશેરતે વિપરીતાનિ ચોપશેરત ઇતિ વાતવિસર્પઃ||૩૦||
रूक्षोष्णैः केवलो वायुः पूरणैर्वा समावृतः| प्रदुष्टो दूषयन् दूष्यान् विसर्पति यथाबलम्||२९|| तस्य रूपाणि- भ्रमदवथुपिपासानिस्तोदशूलाङ्गमर्दोद्वेष्टनकम्पज्वरतमक- कासास्थिसन्धिभेदविश्लेषणवेपनारोचकाविपाकाश्चक्षुषोराकुलत्वमस्रागमनं पिपीलिकासञ्चार इव चाङ्गेषु, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशः श्यावारुणाभासः श्वयथुमान् निस्तोदभेदशूलायामसङ्कोचहर्षस्फुरणैरतिमात्रं प्रपीड्यते, अनुपक्रान्तश्चोपचीयते शीघ्रभेदैः स्फोटकैस्तनुभिररुणाभैः श्यावैर्वा तनुविशदारुणाल्पास्रावैः, विबद्धवातमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति वातविसर्पः||३०||
🔊 Audio coming soon
રૂક્ષોષ્ણૈરિત્યાદિના પૃથગ્ઘેતુલક્ષણમાહ| અત્ર ચ રૂક્ષાદિભિઃ સ્વતન્ત્રઃ, પૂરણેન ચ માર્ગાવરોધાત્ કુપિતઃ પરતન્ત્રો વાયુર્જ્ઞેયઃ| ઉષ્ણં ચ યદ્યપિ ન સાક્ષાદ્વાતજનકં તથાઽપિ રૂક્ષસમ્બન્ધાદુષ્ણં વાતં કરોતિ| ઉષ્ણસમ્બદ્ધત્વસામાન્યસમ્પ્રાપ્તિસમ્પ્રાપ્તમિહ યત્ પિત્તં તજ્જન્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્| દવથુઃ ચક્ષુરાદિષ્વત્યર્થતાપઃ, દવથુશ્ચ પૈત્તિકોઽપ્યત્ર ઉત્સર્ગસિદ્ધવિસર્પાર્થગામિપિત્તરક્તસમ્ભવાદ્ભવતિ||૨૯-૩૦||
Adhikarana ૧૧ (૩૧-૩૨) · Śloka ૩૨
પિત્તમુષ્ણોપચારેણ વિદાહ્યમ્લાશનૈશ્ચિતમ્| દૂષ્યાન્ સન્દૂષ્ય ધમનીઃ પૂરયન્ વૈ વિસર્પતિ||૩૧|| તસ્ય રૂપાણિ- જ્વરસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા મોહશ્છર્દિરરોચકોઽઙ્ગભેદઃ સ્વેદોઽતિમાત્રમન્તર્દાહઃ પ્રલાપઃ શિરોરુક્ ચક્ષુષોરાકુલત્વમસ્વપ્નમરતિર્ભ્રમઃ શીતવાતવારિતર્ષોઽતિમાત્રં હરિતહારિદ્રનેત્રમૂત્રવર્ચસ્ત્વં હરિતહારિદ્રરૂપદર્શનં ચ, યસ્મિંશ્ચાવકાશે વિસર્પોઽનુસર્પતિ સોઽવકાશસ્તામ્રહરિતહારિદ્રનીલકૃષ્ણરક્તાનાં વર્ણાનામન્યતમં પુષ્યતિ, સોત્સેધૈશ્ચાતિમાત્રં દાહસમ્ભેદનપરીતૈઃ સ્ફોટકૈરુપચીયતે તુલ્યવર્ણાસ્રાવૈશ્ચિરપાકૈશ્ચ, નિદાનોક્તાનિ ચાસ્ય નોપશેરતે વિપરીતાનિ ચોપશેરત ઇતિ પિત્તવિસર્પઃ||૩૨||
पित्तमुष्णोपचारेण विदाह्यम्लाशनैश्चितम्| दूष्यान् सन्दूष्य धमनीः पूरयन् वै विसर्पति||३१|| तस्य रूपाणि- ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा मोहश्छर्दिररोचकोऽङ्गभेदः स्वेदोऽतिमात्रमन्तर्दाहः प्रलापः शिरोरुक् चक्षुषोराकुलत्वमस्वप्नमरतिर्भ्रमः शीतवातवारितर्षोऽतिमात्रं हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं हरितहारिद्ररूपदर्शनं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशस्ताम्रहरितहारिद्रनीलकृष्णरक्तानां वर्णानामन्यतमं पुष्यति, सोत्सेधैश्चातिमात्रं दाहसम्भेदनपरीतैः स्फोटकैरुपचीयते तुल्यवर्णास्रावैश्चिरपाकैश्च, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति पित्तविसर्पः||३२||
🔊 Audio coming soon
પિત્તમિત્યાદિના પૈત્તિકમાહ| ધમનીઃ પૂરયન્નિતિ પદં યદ્યપિ પૈત્તિકે એવાક્તં, તથાઽપિ ‘સમાનેષ્વર્થેષ્વેકત્રાભિહિતો વિધિરન્યત્રાપ્યનુસઞ્જનીયઃ’ ઇતિ ન્યાયાદન્યવિસર્પેષ્વપિ જ્ઞેયમ્| અયં ચ સમાનો વિધિઃ પિત્તપ્રધાનત્વાદ્વિસર્પાણાં પિત્તવિકારે એવોક્તઃ| શીતવાતશીતતોયયોસ્તૃષ્ણા શીતવાતવારિતર્ષઃ| અવકાશે ઇતિ દેશે||૩૧-૩૨||
Adhikarana ૧૨ (૩૩-૩૪) · Śloka ૩૪
સ્વાદ્વમ્લલવણસ્નિગ્ધગુર્વન્નસ્વપ્નસઞ્ચિતઃ| કફઃ સન્દૂષયન્ દૂષ્યાન્ કૃચ્છ્રમઙ્ગે વિસર્પતિ||૩૩|| તસ્ય રૂપાણિ- શીતકઃ શીતજ્વરો ગૌરવં નિદ્રા તન્દ્રાઽરોચકો મધુરાસ્યત્વમાસ્યોપલેપો નિષ્ઠીવિકા છર્દિરાલસ્યં સ્તૈમિત્યમગ્નિનાશો દૌર્બલ્યં ચ, યસ્મિંશ્ચાવકાશે વિસર્પોઽનુસર્પતિ સોઽવકાશઃ શ્વયથુમાન્ પાણ્ડુર્નાતિરક્તઃ સ્નેહસુપ્તિસ્તમ્ભગૌરવૈરન્વિતોઽલ્પવેદનઃ કૃચ્છ્રપાકૈશ્ચિરકારિભિર્બહુલત્વગુપલેપૈઃ સ્ફોટઃ શ્વેતપાણ્ડુભિરનુબધ્યતે, પ્રભિન્નસ્તુ શ્વેતં પિચ્છિલં તન્તુમદ્ધનમનુબદ્ધં સ્નિગ્ધમાસ્રાવં સ્રવતિ, ઊર્ધ્વં ચ ગુરુભિઃ સ્થિરૈર્જાલાવતતૈઃ સ્નિગ્ધૈર્બહુલત્વગુપલેપૈર્વ્રણૈરનુબધ્યતેઽનુષઙ્ગી ચ ભવતિ, શ્વેતનખનયનવદનત્વઙ્મૂત્રવર્ચસ્ત્વં, નિદાનોક્તાનિ ચાસ્ય નોપશેરતે વિપરીતાનિ ચોપશેરત ઇતિ શ્લેષ્મવિસર્પઃ||૩૪||
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वन्नस्वप्नसञ्चितः| कफः सन्दूषयन् दूष्यान् कृच्छ्रमङ्गे विसर्पति||३३|| तस्य रूपाणि- शीतकः शीतज्वरो गौरवं निद्रा तन्द्राऽरोचको मधुरास्यत्वमास्योपलेपो निष्ठीविका छर्दिरालस्यं स्तैमित्यमग्निनाशो दौर्बल्यं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः श्वयथुमान् पाण्डुर्नातिरक्तः स्नेहसुप्तिस्तम्भगौरवैरन्वितोऽल्पवेदनः कृच्छ्रपाकैश्चिरकारिभिर्बहुलत्वगुपलेपैः स्फोटः श्वेतपाण्डुभिरनुबध्यते, प्रभिन्नस्तु श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमद्धनमनुबद्धं स्निग्धमास्रावं स्रवति, ऊर्ध्वं च गुरुभिः स्थिरैर्जालावततैः स्निग्धैर्बहुलत्वगुपलेपैर्व्रणैरनुबध्यतेऽनुषङ्गी च भवति, श्वेतनखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चस्त्वं, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मविसर्पः||३४||
🔊 Audio coming soon
સ્વાદ્વમ્લેત્યાદિના કફજમાહ| હેત્વન્તરેષ્વપિ શ્લેષ્મણો વિદ્યમાનેષુ સ્વાદ્વાદીનામભિધાનમેષામેવ પ્રાયો વિસર્પજનકત્વાત્| એવં વાતપિત્તજનકહેત્વભિધાનેઽપિ વર્ણનીયમ્| કૃચ્છ્રમઙ્ગે વિસર્પતિ શીઘ્ર શરીરે ન વિસર્પતિ| શીતકઃ શીતમ્| ઊર્ધ્વમિતિ અત ઊર્ધ્વકાલમ્; કિંવા ઊર્ધ્વકાયે, શ્લેષ્મણ ઊર્ધ્વકયે એવાવસ્થાનાત્| જાલાવતતૈરિતિ જાલાવતતૈરિવેત્યર્થઃ| અનુષઙ્ગી ચિરકાલસ્થાયી||૩૩-૩૪||
Adhikarana ૧૩ (૩૫-૩૬) · Śloka ૩૬
વાતપિત્તં પ્રકુપિતમતિમાત્રં સ્વહેતુભિઃ| પરસ્પરં લબ્ધબલં દહદ્ગાત્રં વિસર્પતિ||૩૫|| તદુપતાપાદાતુરઃ સર્વશરીરમઙ્ગારૈરિવાકીર્યમાણં મન્યતે, છર્દ્યતીસારમૂર્ચ્છાદાહમોહજ્વરતમકારોચકાસ્થિસન્ધિભેદતૃષ્ણાવિપાકાઙ્ગભેદાદિભિશ્ચાભિભૂયતે, યં યં ચાવકાશં વિસર્પોઽનુસર્પતિ સોઽવકાશઃ શાન્તાઙ્ગારપ્રકાશોઽતિરક્તો વા ભવતિ, અગ્નિદગ્ધપ્રકારૈશ્ચ સ્ફોટૈરુપચીયતે, સ શીઘ્રગત્વાદાશ્વેવ મર્માનુસારી ભવતિ, મર્મણિ ચોપતપ્તે પવનોઽતિબલો ભિનત્ત્યઙ્ગાન્યતિમાત્રં પ્રમોહયતિ સઞ્જ્ઞાં, હિક્કાશ્વાસૌ જનયતિ, નાશયતિ નિદ્રાં, સ નષ્ટનિદ્રઃ પ્રમૂઢસઞ્જ્ઞો વ્યથિતચેતા ન ક્વચન સુખમુપલભતે, અરતિપરીતઃ સ્થાનાદાસનાચ્છય્યાં ક્રાન્તુમિચ્છતિ, ક્લિષ્ટભૂયિષ્ઠશ્ચાશુ નિદ્રાં ભજતિ, દુર્બલો દુઃખપ્રબોધશ્ચ ભવતિ; તમેવંવિધમગ્નિવિસર્પપરીતમચિકિત્સ્યં વિદ્યાત્||૩૬||
वातपित्तं प्रकुपितमतिमात्रं स्वहेतुभिः| परस्परं लब्धबलं दहद्गात्रं विसर्पति||३५|| तदुपतापादातुरः सर्वशरीरमङ्गारैरिवाकीर्यमाणं मन्यते, छर्द्यतीसारमूर्च्छादाहमोहज्वरतमकारोचकास्थिसन्धिभेदतृष्णाविपाकाङ्गभेदादिभिश्चाभिभूयते, यं यं चावकाशं विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः शान्ताङ्गारप्रकाशोऽतिरक्तो वा भवति, अग्निदग्धप्रकारैश्च स्फोटैरुपचीयते, स शीघ्रगत्वादाश्वेव मर्मानुसारी भवति, मर्मणि चोपतप्ते पवनोऽतिबलो भिनत्त्यङ्गान्यतिमात्रं प्रमोहयति सञ्ज्ञां, हिक्काश्वासौ जनयति, नाशयति निद्रां, स नष्टनिद्रः प्रमूढसञ्ज्ञो व्यथितचेता न क्वचन सुखमुपलभते, अरतिपरीतः स्थानादासनाच्छय्यां क्रान्तुमिच्छति, क्लिष्टभूयिष्ठश्चाशु निद्रां भजति, दुर्बलो दुःखप्रबोधश्च भवति; तमेवंविधमग्निविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
વાતપિત્તમિત્યાદિનાઽગ્નિવિસર્પલક્ષણમાહ| પરસ્પરં લબ્ધબલમિતિ વાતપિત્તં ચાન્યોન્યં વર્ધિતશક્તિકમ્| શાન્તાઙ્ગારપ્રકાશ ઇતિ નિર્વાણાઙ્ગારસદૃશઃ કૃષ્ણ ઇત્યર્થઃ| સ્થાનાત્ ઉર્ધ્વાવસ્થાનાત્| ક્રાન્તું ગન્તુમ્| એવંવિધમિત્યનેન અગ્નિવિસર્પસ્ય ‘અનુપહતે મર્મણિ’ ઇત્યાદિના સાધ્યત્વેન વક્ષ્યમાણાઽવસ્થા વ્યવસ્થિતા||૩૫-૩૬||
Adhikarana ૧૪ (૩૭-૩૮) · Śloka ૩૮
કફપિત્તં પ્રકુપિત્તં બલવત્ સ્વેન હેતુના| વિસર્પત્યેકદેશે તુ પ્રક્લેદયતિ દેહિનમ્||૩૭|| તદ્વિકારાઃ- શીતજ્વરઃ શિરોગુરુત્વં દાહઃ સ્તૈમિત્યમઙ્ગાવસદનં નિદ્રા તન્દ્રા મોહોઽન્નદ્વેષઃ પ્રલાપોઽગ્નિનાશો દૌર્બલ્યમસ્થિભેદો મૂર્ચ્છા પિપાસા સ્રોતસાં પ્રલેપો જાડ્યમિન્દ્રિયાણાં પ્રાયોપવેશનમઙ્ગવિક્ષેપોઽઙ્ગમર્દોઽરતિરૌત્સુક્યં ચોપજાયતે, પ્રાયશ્ચામાશયે વિસર્પત્યલસક એકદેશગ્રાહી ચ, યસ્મિંશ્ચાવકાશે વિસર્પો વિસર્પતિ સોઽવકાશો રક્તપીતપાણ્ડુપિડકાવકીર્ણ ઇવ મેચકાભઃ કાલો મલિનઃ સ્નિગ્ધો બહૂષ્મા ગુરુઃ સ્તિમિતવેદનઃ શ્વયથુમાન્ ગમ્ભીરપાકો નિરાસ્રાવઃ શીઘ્રક્લેદઃ સ્વિન્નક્લિન્નપૂતિમાંસત્વક્ ક્રમેણાલ્પરુક્ પરામૃષ્ટોઽવદીર્યતે કર્દમ ઇવાવપીડિતોઽન્તરં પ્રયચ્છત્યુપક્લિન્નપૂતિમાંસત્યાગી સિરાસ્નાયુસન્દર્શી કુણપગન્ધી ચ ભવતિ સઞ્જ્ઞાસ્મૃતિહન્તા ચ; તં કર્દમવિસર્પપરીતમચિકિત્સ્યં વિદ્યાત્||૩૮||
कफपित्तं प्रकुपित्तं बलवत् स्वेन हेतुना| विसर्पत्येकदेशे तु प्रक्लेदयति देहिनम्||३७|| तद्विकाराः- शीतज्वरः शिरोगुरुत्वं दाहः स्तैमित्यमङ्गावसदनं निद्रा तन्द्रा मोहोऽन्नद्वेषः प्रलापोऽग्निनाशो दौर्बल्यमस्थिभेदो मूर्च्छा पिपासा स्रोतसां प्रलेपो जाड्यमिन्द्रियाणां प्रायोपवेशनमङ्गविक्षेपोऽङ्गमर्दोऽरतिरौत्सुक्यं चोपजायते, प्रायश्चामाशये विसर्पत्यलसक एकदेशग्राही च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशो रक्तपीतपाण्डुपिडकावकीर्ण इव मेचकाभः कालो मलिनः स्निग्धो बहूष्मा गुरुः स्तिमितवेदनः श्वयथुमान् गम्भीरपाको निरास्रावः शीघ्रक्लेदः स्विन्नक्लिन्नपूतिमांसत्वक् क्रमेणाल्परुक् परामृष्टोऽवदीर्यते कर्दम इवावपीडितोऽन्तरं प्रयच्छत्युपक्लिन्नपूतिमांसत्यागी सिरास्नायुसन्दर्शी कुणपगन्धी च भवति सञ्ज्ञास्मृतिहन्ता च; तं कर्दमविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
કફપિત્તમિત્યાદિના કર્દમવિસર્પમાહ| પ્રાયાશ્ચામાશયે વિસર્પતીતિ કર્દમસ્ય કફપિત્તજન્યત્વાત્ કફપિત્તયોશ્ચ આમાશયસ્થિતત્વાદિતિ ભાવઃ| અલસક ઇતિ મન્દવિસર્પી| એકદેશગ્રાહી ન સર્વશરીરવ્યાપકઃ| મલિનઃ મલદિગ્ધઃ| સ્તિમિતવેદન ઇતિ મન્દવેદનઃ| ગમ્ભીરપાકઃ અન્તઃપાકઃ| અન્તરં પ્રયચ્છતીતિ અવકાશં દદાતિ| એતસ્ય કર્દમસારૂપ્યાત્ કર્દમસઞ્જ્ઞા જ્ઞેયા| તં કર્દમવિસર્પપરીતમચિકિત્સ્યં વિદ્યાદિતિ યથોક્તસર્વલક્ષણં કર્દમમસાધ્યં વિદ્યાત્; અસમ્પૂર્ણલક્ષણં પ્રતિ તુ ચિકિત્સાં વક્ષ્યત્યેવ||૩૭-૩૮||
Adhikarana ૧૫ (૩૯) · Śloka ૩૯
સ્થિરગુરુકઠિનમધુરશીતસ્નિગ્ધાન્નપાનાભિષ્યન્દિસેવિનામવ્યાયામાદિસેવિનામપ્રતિકર્મશીલાનાં શ્લેષ્મા વાયુશ્ચ પ્રકોપમાપદ્યતે, તાવુભૌ દુષ્ટપ્રવૃદ્ધાવતિબલૌ પ્રદૂષ્ય દૂષ્યાન્ વિસર્પાય કલ્પેતે; તત્ર વાયુઃ શ્લેષ્મણા વિબદ્ધમાર્ગસ્તમેવ શ્લેષ્માણમનેકધા ભિન્દન્ ક્રમેણ ગ્રન્થિમાલાં કૃચ્છ્રપાકસાધ્યાં કફાશયે સઞ્જનયતિ, ઉત્સન્નરક્તસ્ય વા પ્રદૂષ્ય રક્તં સિરાસ્નાયુમાંસત્વગાશ્રિતં ગ્રન્થીનાં માલાં કુરુતે તીવ્રરુજાનાં સ્થૂલાનામણૂનાં વા દીર્ઘવૃત્તરક્તાનાં, તદુપતાપાજ્જ્વરાતિસારકાસહિક્કાશ્વાસશોષ- પ્રમોહવૈવર્ણ્યારોચકાવિપાકપ્રસેકચ્છર્દિર્મૂર્ચ્છાઙ્ગભઙ્ગનિદ્રારતિસદનાદ્યાઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્યુપદ્રવાઃ; સ એતૈરુપદ્રુતઃ સર્વકર્મણાં વિષયમતિપતિતો વિવર્જનીયો ભવતીતિ ગ્રન્થિવિસર્પઃ||૩૯||
स्थिरगुरुकठिनमधुरशीतस्निग्धान्नपानाभिष्यन्दिसेविनामव्यायामादिसेविनामप्रतिकर्मशीलानां श्लेष्मा वायुश्च प्रकोपमापद्यते, तावुभौ दुष्टप्रवृद्धावतिबलौ प्रदूष्य दूष्यान् विसर्पाय कल्पेते; तत्र वायुः श्लेष्मणा विबद्धमार्गस्तमेव श्लेष्माणमनेकधा भिन्दन् क्रमेण ग्रन्थिमालां कृच्छ्रपाकसाध्यां कफाशये सञ्जनयति, उत्सन्नरक्तस्य वा प्रदूष्य रक्तं सिरास्नायुमांसत्वगाश्रितं ग्रन्थीनां मालां कुरुते तीव्ररुजानां स्थूलानामणूनां वा दीर्घवृत्तरक्तानां, तदुपतापाज्ज्वरातिसारकासहिक्काश्वासशोष- प्रमोहवैवर्ण्यारोचकाविपाकप्रसेकच्छर्दिर्मूर्च्छाङ्गभङ्गनिद्रारतिसदनाद्याः प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः; स एतैरुपद्रुतः सर्वकर्मणां विषयमतिपतितो विवर्जनीयो भवतीति ग्रन्थिविसर्पः||३९||
🔊 Audio coming soon
સ્થિરેત્યાદિના ગ્રન્થિવિસર્પમાહ| દુષ્ટપ્રવૃદ્ધાવિતિ પરસ્પરદૂષકત્વેન પ્રવૃદ્ધૌ| કૃચ્છ્રપાકસાધ્યામિતિ ચ કૃચ્છ્રપાકાં કૃચ્છ્રસાધ્યાં ચ; કૃચ્છ્રપાકતા ચ ચિરેણ પાકાજ્જ્ઞેયા| ઉત્સન્નરક્તસ્યેતિ વૃદ્ધરક્તસ્ય| સિરાસ્નાયુમાંસેત્યાદૌ ગ્રન્થિવિસર્પં કુરુત ઇતિ યોજ્યં; તેન તીવ્રરુજાદિયુક્તાનાં ગ્રન્થીનામાશ્રયં ગ્રન્થિવિસર્પં કુરુત ઇત્યર્થઃ| તદુપતાપાદિતિ તેન ગ્રન્થિવિસર્પેણ પીડનાત્| સર્વકર્મણાં વિષયમતિપતિતો ભવતીતિ સર્વચિકિત્સાવિષયતામતિક્રાન્તો ભવતીત્યર્થઃ| સશબ્દેન ચેહ યથોક્તોપદ્રવયુક્ત એવ ગ્રન્થિવિસર્પઃ પ્રત્યવમૃશ્યતે| અયં ચ ગ્રન્થિવિસર્પસ્તન્ત્રાન્તરે અપચીસઞ્જ્ઞયા કથ્યત ઇત્યાહુઃ||૩૯||
Adhikarana ૧૬ (૪૦) · Śloka ૪૦
ઉપદ્રવસ્તુ ખલુ રોગોત્તરકાલજો રોગાશ્રયો રોગ એવ સ્થૂલોઽણુર્વા, રોગાત્ પશ્ચાજ્જાયત ઇત્યુપદ્રવસઞ્જ્ઞઃ| તત્ર પ્રધાનો વ્યાધિઃ, વ્યાધેર્ગુણભૂત ઉપદ્રવઃ, તસ્ય પ્રાયઃ પ્રધાનપ્રશમે પ્રશમો ભવતિ| સ તુ પીડાકરતરો ભવતિ પશ્ચાદુત્પદ્યમાનો વ્યાધિપરિક્લિષ્ટશરીરત્વાત્; તસ્માદુપદ્રવં ત્વરમાણોઽભિબાધેત||૪૦||
उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरकालजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा, रोगात् पश्चाज्जायत इत्युपद्रवसञ्ज्ञः| तत्र प्रधानो व्याधिः, व्याधेर्गुणभूत उपद्रवः, तस्य प्रायः प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति| स तु पीडाकरतरो भवति पश्चादुत्पद्यमानो व्याधिपरिक्लिष्टशरीरत्वात्; तस्मादुपद्रवं त्वरमाणोऽभिबाधेत||४०||
🔊 Audio coming soon
વિસર્પાણાં બહૂપદ્રવતયા અનુષઙ્ગાદિહૈવોપદ્રવસ્વરૂપં વ્યાકરોતિ- ઉપદ્રવસ્ત્વિત્યાદિ| તુશબ્દઃ મૂલવ્યાધિવ્યવચ્છેદે, અથવા તુશબ્દઃ પ્રકાશને| રોગોત્તરકાલજ ઇતિ રોગમધ્યકાલજઃ; એતેન રોગસહોત્પન્નસ્ય લિઙ્ગસ્ય વ્યવચ્છેદઃ| યાનિ ચ લિઙ્ગાન્યપિ કદાચિદ્રોગોત્તરકાલજાનિ ભવન્તિ તાનિ રોગેણ સહ પ્રાય ઉત્પદ્યમાનતયા ન રોગોત્તરકાલજાન્યેવ, તેન ન તેષામુપદ્રવત્વમ્| રોગાશ્રય ઇતિ રોગારમ્ભકદોષપ્રકોપજન્યતયા રોગેણ સમં તુલ્યકારણઃ| એતેન ગલગણ્ડે જાતે સ્વહેતૂત્પન્નાનાં જ્વરાદીનાં રોગોત્તરકાલજાનામપ્યુપદ્રવત્વં નિષેધયતિ| રોગ એવેત્યનેન મૂલવ્યાધેઃ પૃથગ્રોગશબ્દેન વ્યવહ્રિયમાણમુપદ્રવં ગ્રાહયતિ; તેન વ્યાધ્યવસ્થાયા રોગોત્તરકાલજાયા વ્યવચ્છેદં કરોતિ| તતશ્ચ શોથસ્ય યા વ્રણરૂપાઽવસ્થા તસ્યા વ્યુદાસઃ, તથા સર્વાસામપિ વ્યાધ્યવસ્થાનામવસ્થાલક્ષણયુક્તાનાં વ્યુદાસઃ કૃતો ભવતિ; અવસ્થા વ્યાધેરવશ્યમ્ભાવિતયા મૂલવ્યાધિસ્વરૂપા એવ, ઉપદ્રવસ્તુ નાવશ્યં ભવતિ| યદ્યપિ કેચિન્મહાબલદોષારબ્ધા વ્યાધય ઉપદ્રવયુક્તા એવોત્પદ્યન્તે, સહોત્પન્ને ચોપદ્રવાર્થો નાસ્તિ, તથાઽપિ યે ગદા ઉપદ્રવરૂપા જાયન્તે તે તત્ર સહોત્પન્ના અપિ યોગ્યતયા ઉપદ્રવા ભણ્યન્તે| પરમાર્થતસ્તુ સહભાવિનો નોપદ્રવલક્ષણયુક્તાઃ, કિન્તુ રોગસઙ્કરત્વેન તત્ર જાયન્ત ઇતિ| એતદુપદ્રવલક્ષણાર્થો એવ સુશ્રુતઃ- “તત્રૌપસર્ગિકો નામ યઃ પૂર્વોત્પન્નં વ્યાધિં જઘન્યકાલજાતો વ્યાધિરુપસૃજતિ સ તન્મૂલ એવોપદ્રવસઞ્જ્ઞઃ” (સુ.સૂ.અ.૩૫) ઇતિ| ઉપદ્રવપ્રકારમાહ- સ્થૂલોઽણુર્વેતિ| ઉપદ્રવસઞ્જ્ઞાનિરુક્તિમાહ- પશ્ચાજ્જાયત ઇતિ ઉપદ્રવસઞ્જ્ઞ ઇતિ| એતેન ઉપદ્રવતિ વ્યાધ્યુત્પાદસમીપે ઉપૈતીતિ ઉપદ્રવઃ, ઇતિ નિરુક્તિઃ કૃતા ભવતિ| વ્યાધેર્ગુણભૂત ઇતિ મૂલવ્યાધ્યપેક્ષયાઽપ્રધાનમિત્યર્થઃ| ગુણભૂતત્વે એવ હેતુમાહ- તસ્ય પ્રાયઃ પ્રધાનપ્રશમે શમ ઇતિ|- મૂલવ્યાધિપ્રશમાધીનપ્રશમત્વાદુપદ્રવસ્યાપ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ| પ્રાયઃશબ્દેન ચ વ્યભિચારવાચિના ક્વચિદુપદ્રવસ્ય સ્વતન્ત્રા ચિકિત્સાઽપ્યુક્તા| ઉપદ્રવસ્ય આશુચિકિત્સ્યત્વં વ્યુત્પાદયન્નાહ- સ ત્વિત્યાદિ| વ્યાધિપરિક્લિષ્ટશરીરત્વાદિતિ દિગ્યોગે પઞ્ચમી; તેન વ્યાધિપરિક્લિષ્ટસ્ય પશ્ચાદુત્પદ્યમાનતયા પીડાકરતરો ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| ઉપસંહરતિ- તસ્માદિત્યાદિ| અભિબાધેતેતિ ત્વરયા ચિકિત્સેત્; સા ચ ચિકિત્સા મૂલવ્યાધિપ્રશમનેન તથા સ્વતન્ત્રાઽપિ ભવતીત્યુક્તમેવ||૪૦||
Adhikarana ૧૭ (૪૧) · Śloka ૪૧
સર્વાયતનસમુત્થં સર્વલિઙ્ગવ્યાપિનં સર્વધાત્વનુસારિણમાશુકારિણં મહાત્યયિકમિતિ સન્નિપાતવિસર્પમચિકિત્સ્યં વિદ્યાત્||૪૧||
सर्वायतनसमुत्थं सर्वलिङ्गव्यापिनं सर्वधात्वनुसारिणमाशुकारिणं महात्ययिकमिति सन्निपातविसर्पमचिकित्स्यं विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ પ્રક્રાન્તં સન્નિપાતવિસર્પમાહ- સર્વેત્યાદિ| સર્વાયતનસમુત્થમિતિ સર્વહેતુભવમ્| સર્વલિઙ્ગવ્યાપિનમિતિ વાતાદિજોક્તસર્વલક્ષણયુક્તમ્| સર્વધાત્વનુસારિણમિતિ વિસર્પાશ્રયત્વેનોક્તાનામનુક્તાનામપિ ચ ધાતૂનામાશ્રયિત્વં દર્શયતિ| તથા હિ મસૂરિકાયા વિસર્પરૂપાયા એવ તન્ત્રાન્તરે સકલધાત્વાશ્રયત્વમુક્તં, તદુત્સર્ગતો વિસર્પાણાં દોષાતિમાત્રદુષ્ટ્યા સપ્તધાતુકેતરધાતુદુષ્ટિરપિ ભવતીતિ||૪૧||
Adhikarana ૧૮ (૪૨) · Śloka ૪૨
તત્ર વાતપિત્તશ્લેષ્મનિમિત્તા વિસર્પાસ્ત્રયઃ સાધ્યા ભવન્તિ; અગ્નિકર્દમાખ્યૌ પુનરનુપસૃષ્ટે મર્મણિ અનુપગતે વા સિરાસ્નાયુમાંસક્લેદે સાધારણક્રિયાભિરુભાવેવાભ્યસ્યમાનૌ પ્રશાન્તિમાપદ્યેયાતામ્, અનાદરોપક્રાન્તઃ પુનસ્તયોરન્યતરો હન્યાદ્દેહમાશ્વેવાશીવિષવત્; તથા ગ્રન્થિવિસર્પમજાતોપદ્રવમારભેત ચિકિત્સિતુમ્, ઉપદ્રવોપદ્રુતં ત્વેનં પરિહરેત્; સન્નિપાતજં તુ સર્વધાત્વનુસારિત્વાદાશુકારિત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચાસાધ્યં વિદ્યાત્||૪૨||
तत्र वातपित्तश्लेष्मनिमित्ता विसर्पास्त्रयः साध्या भवन्ति; अग्निकर्दमाख्यौ पुनरनुपसृष्टे मर्मणि अनुपगते वा सिरास्नायुमांसक्लेदे साधारणक्रियाभिरुभावेवाभ्यस्यमानौ प्रशान्तिमापद्येयाताम्, अनादरोपक्रान्तः पुनस्तयोरन्यतरो हन्याद्देहमाश्वेवाशीविषवत्; तथा ग्रन्थिविसर्पमजातोपद्रवमारभेत चिकित्सितुम्, उपद्रवोपद्रुतं त्वेनं परिहरेत्; सन्निपातजं तु सर्वधात्वनुसारित्वादाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चासाध्यं विद्यात्||४२||
🔊 Audio coming soon
મર્મણીતિ હૃદયાદિપ્રધાનમર્મણિ| સાધારણક્રિયાભિરિતિ આરમ્ભકદોષયોઃ સમાનાભિઃ ક્રિયાભિઃ| અભ્યસ્યમાનાવિતિ સતતમુપચર્યમાણૌ| અનાદરોપક્રાન્ત ઇતિ અસમ્યગુપક્રાન્તઃ| તેન પૂર્વં સર્વથાઽનુપક્રમે “યે હન્યુરનુપક્રાન્તાઃ” (સૂ.અ.૧૮) ઇત્યનેન મારકત્વમુક્તમ્, ઇહ તુ અસમ્યગુપક્રમે ઇતિ વિશેષઃ||૪૨||
Adhikarana ૧૯ (૪૩-૪૯) · Śloka ૪૯
તત્ર સાધ્યાનાં સાધનમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૪૩|| લઙ્ઘનોલ્લેખને શસ્તે તિક્તકાનાં ચ સેવનમ્| કફસ્થાનગતે સામે રૂક્ષશીતૈઃ પ્રલેપયેત્||૪૪|| પિત્તસ્થાનગતેઽપ્યેતત્ સામે કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્| શોણિતસ્યાવસેકં ચ વિરેકં ચ વિશેષતઃ||૪૫|| મારુતાશયસમ્ભૂતેઽપ્યાદિતઃ સ્યાદ્વિરૂક્ષણમ્| રક્તપિત્તાન્વયેઽપ્યાદૌ સ્નેહનં ન હિતં મતમ્||૪૬|| વાતોલ્બણે તિક્તઘૃતં પૈત્તિકે ચ પ્રશસ્યતે| લઘુદોષે, મહાદોષે પૈત્તિકે સ્યાદ્વિરેચનમ્||૪૭|| ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચયેત્| તેન દોષો હ્યુપષ્ટબ્ધસ્ત્વઙ્માંસરુધિરં પચેત્||૪૮|| તસ્માદ્વિરેકમેવાદૌ શસ્તં વિદ્યાદ્વિસર્પિણઃ| રુધિરસ્યાવસેકં ચ તદ્ધ્યસ્યાશ્રયસઞ્જ્ઞિતમ્||૪૯||
तत्र साध्यानां साधनमनुव्याख्यास्यामः||४३|| लङ्घनोल्लेखने शस्ते तिक्तकानां च सेवनम्| कफस्थानगते सामे रूक्षशीतैः प्रलेपयेत्||४४|| पित्तस्थानगतेऽप्येतत् सामे कुर्याच्चिकित्सितम्| शोणितस्यावसेकं च विरेकं च विशेषतः||४५|| मारुताशयसम्भूतेऽप्यादितः स्याद्विरूक्षणम्| रक्तपित्तान्वयेऽप्यादौ स्नेहनं न हितं मतम्||४६|| वातोल्बणे तिक्तघृतं पैत्तिके च प्रशस्यते| लघुदोषे, महादोषे पैत्तिके स्याद्विरेचनम्||४७|| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचयेत्| तेन दोषो ह्युपष्टब्धस्त्वङ्मांसरुधिरं पचेत्||४८|| तस्माद्विरेकमेवादौ शस्तं विद्याद्विसर्पिणः| रुधिरस्यावसेकं च तद्ध्यस्याश्रयसञ्ज्ञितम्||४९||
🔊 Audio coming soon
તત્ર સાધ્યાનામિત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| ઉલ્લેખનં વમનમ્| કફસ્થાનગત ઇતિ ઊર્ધ્વકાયગતે| પિત્તસ્થાનત્વેન મધ્યશરીરં, મારુતાશયશબ્દેન ચ પક્વાશયાધઃશરીરં ગૃહ્યતે| વાતોલ્બણે તિક્તઘૃતં પૈત્તિકે ચ પ્રશસ્યતે લઘુદોષે ઇતિ ચ્છેદઃ; તેન લઘુદોષે પૈત્તિકે ઇતિ યોજ્યમ્| બહુદોષાયેતિ પિત્તસ્ય પ્રકૃતત્વાદ્ બહુપિત્તાયેત્યર્થઃ| તેનેતિ અવિરેચનઘૃતેન| તદ્ધ્યસ્યાશ્રિતસઞ્જ્ઞિતમિતિ તત્ શોણિતમસ્ય વિસર્પસ્ય આશ્રયત્વેન કથિતં, તેન શોણિતાવસેકાદાશ્રયોચ્છેદેન વિસર્પોચ્છેદો ભવતીત્યર્થઃ||૪૩-૪૯||
Adhikarana ૨૦ (૫૦-૫૩) · Śloka ૫૩
ઇતિ વીસર્પનુત્ પ્રોક્તં સમાસેન ચિકિત્સિતમ્| એતદેવ પુનઃ સર્વં વ્યાસતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૫૦|| મદનં મધુકં નિમ્બં વત્સકસ્ય ફલાનિ ચ| વમનં સમ્પ્રદાતવ્યં વિસર્પે કફપિત્તજે||૫૧|| પટોલપિચુમર્દાભ્યાં પિપ્પલ્યા મદનેન ચ| વિસર્પે વમનં શસ્તં તથા ચેન્દ્રયવૈઃ સહ||૫૨|| યાંશ્ચ યોગાન્ પ્રવક્ષ્યાભિ કલ્પેષુ કફપિત્તિનામ્| વિસર્પિણાં પ્રયોજ્યાસ્તે દોષનિર્હરણાઃ શિવાઃ||૫૩||
इति वीसर्पनुत् प्रोक्तं समासेन चिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५०|| मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च| वमनं सम्प्रदातव्यं विसर्पे कफपित्तजे||५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च| विसर्पे वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह||५२|| यांश्च योगान् प्रवक्ष्याभि कल्पेषु कफपित्तिनाम्| विसर्पिणां प्रयोज्यास्ते दोषनिर्हरणाः शिवाः||५३||
🔊 Audio coming soon
વ્યાસત ઇતિ વિસ્તરેણ| કફપિત્તજે ઇતિ વ્યસ્તસમસ્તકફપિત્તજે||૫૦-૫૩||
Adhikarana ૨૧ (૫૪-૬૧) · Śloka ૬૧
મુસ્તનિમ્બપટોલાનાં ચન્દનોત્પલયોરપિ| સારિવામલકોશીરમુસ્તાનાં વા વિચક્ષણઃ||૫૪|| કષાયાન્ પાયયેદ્વૈદ્યઃ સિદ્ધાન્ વીસર્પનાશનાન્| કિરાતતિક્તકં લોધ્રં ચન્દનં સદુરાલભમ્||૫૫|| નાગરં પદ્મકિઞ્જલ્કમુત્પલં સબિભીતકમ્| મધુકં નાગપુષ્પં ચ દદ્યાદ્વીસર્પશાન્તયે||૫૬|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પદ્મકિઞ્જલ્કમુત્પલમ્| નાગપુષ્પં ચ લોધ્રં ચ તેનૈવ વિધિના પિબેત્||૫૭|| દ્રાક્ષાં પર્પટકં શુણ્ઠીં ગુડૂચીં ધન્વયાસકમ્| નિશાપર્યુષિતં દદ્યાત્તૃષ્ણાવીસર્પશાન્તયે||૫૮|| પટોલં પિચુમર્દં ચ દાર્વીં કટુકરોહિણીમ્| યષ્ટ્યાહ્વાં ત્રાયમાણાં ચ દદ્યાદ્વીસર્પશાન્તયે||૫૯|| પટોલાદિકષાયં વા પિબેત્ત્રિફલયા સહ| મસૂરવિદલૈર્યુક્તં ઘૃતમિશ્રં પ્રદાપયેત્||૬૦|| પટોલપત્રમુદ્ગાનાં રસમામલકસ્ય ચ| પાયયેત ઘૃતોન્મિશ્રં નરં વીસર્પપીડિતમ્||૬૧||
मुस्तनिम्बपटोलानां चन्दनोत्पलयोरपि| सारिवामलकोशीरमुस्तानां वा विचक्षणः||५४|| कषायान् पाययेद्वैद्यः सिद्धान् वीसर्पनाशनान्| किराततिक्तकं लोध्रं चन्दनं सदुरालभम्||५५|| नागरं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलं सबिभीतकम्| मधुकं नागपुष्पं च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५६|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||५७|| द्राक्षां पर्पटकं शुण्ठीं गुडूचीं धन्वयासकम्| निशापर्युषितं दद्यात्तृष्णावीसर्पशान्तये||५८|| पटोलं पिचुमर्दं च दार्वीं कटुकरोहिणीम्| यष्ट्याह्वां त्रायमाणां च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५९|| पटोलादिकषायं वा पिबेत्त्रिफलया सह| मसूरविदलैर्युक्तं घृतमिश्रं प्रदापयेत्||६०|| पटोलपत्रमुद्गानां रसमामलकस्य च| पाययेत घृतोन्मिश्रं नरं वीसर्पपीडितम्||६१||
🔊 Audio coming soon
કિરાતતિક્તાદિરપિ કષાયયોગ એવ| તેનૈવ વિધિનેતિ મુસ્તાદિયોગોક્તકષાયવિધિના| નિશાપર્યુષિતમિતિ શીતકષાયમ્| અયં ચ શીતકષાયવિધિઃ પટોલમિત્યાદાવપિ યોજ્યઃ| મસૂરવિદલૈરિતિ મસૂરાણાં વિદલૈઃ; ન ચાત્ર વિદલા શ્યામા, તસ્યાઃ સ્ત્રીલિઙ્ગત્વાત્||૫૪-૬૧||
Adhikarana ૨૨ (૬૨-૬૭) · Śloka ૬૮
યચ્ચ સર્પિર્મહાતિક્તં પિત્તકુષ્ઠનિબર્હણમ્| નિર્દિષ્ટં તદપિ પ્રાજ્ઞો દદ્યાદ્વીસર્પશાન્તયે||૬૨|| ત્રાયમાણાઘૃતં સિદ્ધં ગૌલ્મિકે યદુદાહૃતમ્| વિસર્પાણાં પ્રશાન્ત્યર્થં દદ્યાત્તદપિ બુદ્ધિમાન્||૬૩|| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાલોડ્ય સર્પિષા પયસાઽપિ વા| ઘર્મામ્બુના વા સંયોજ્ય મૃદ્વીકાનાં રસેન વા||૬૪|| વિરેકાર્થં પ્રયોક્તવ્યં સિદ્ધં વીસર્પનાશનમ્| ત્રાયમાણાશૃતં વાઽપિ પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૬૫|| ત્રિફલારસસંયુક્તં સર્પિસ્ત્રિવૃતયા સહ| પ્રયોક્તવ્યં વિરેકાર્થં વિસર્પજ્વરનાશનમ્||૬૬|| રસમામલકાનાં વા ઘૃતમિશ્રં પ્રદાપયેત્| સ એવ ગુરુકોષ્ઠાય ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતો હિતઃ||૬૭|| દોષે કોષ્ઠગતે ભૂય એતત્ કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્|૬૮|
यच्च सर्पिर्महातिक्तं पित्तकुष्ठनिबर्हणम्| निर्दिष्टं तदपि प्राज्ञो दद्याद्वीसर्पशान्तये||६२|| त्रायमाणाघृतं सिद्धं गौल्मिके यदुदाहृतम्| विसर्पाणां प्रशान्त्यर्थं दद्यात्तदपि बुद्धिमान्||६३|| त्रिवृच्चूर्णं समालोड्य सर्पिषा पयसाऽपि वा| घर्माम्बुना वा संयोज्य मृद्वीकानां रसेन वा||६४|| विरेकार्थं प्रयोक्तव्यं सिद्धं वीसर्पनाशनम्| त्रायमाणाशृतं वाऽपि पयो दद्याद्विरेचनम्||६५|| त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह| प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरनाशनम्||६६|| रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्| स एव गुरुकोष्ठाय त्रिवृच्चूर्णयुतो हितः||६७|| दोषे कोष्ठगते भूय एतत् कुर्याच्चिकित्सितम्|६८|
🔊 Audio coming soon
ત્રિફલારસેત્યાદૌ ત્રિફલારસાદિભિઃ સમં મિશ્રિતં ઘૃતં દેયમ્| ગુરુકોષ્ઠાયેતિ ક્રૂરકોષ્ઠાય; અન્યે દોષપૂર્ણકોષ્ઠં ગુરુકોષ્ઠમાહુઃ| દોષે કોષ્ઠગતે ભૂય ઇત્યત્ર ભૂયઃશબ્દઃ પ્રાયોવાચી||૬૨-૬૭||-
Adhikarana ૨૩ (૬૮-૭૦) · Śloka ૭૦
શાખાદુષ્ટે તુ રુધિરે રક્તમેવાદિતો હરેત્||૬૮|| ભિષગ્વાતાન્વિતં રક્તં વિષાણેન વિનિર્હરેત્| પિત્તાન્વિતં જલૌકોભિઃ, કફાન્વિતમલાબુભિઃ||૬૯|| યથાસન્નં વિકારસ્ય વ્યધયેદાશુ વા સિરામ્| ત્વઙ્માંસસ્નાયુસઙ્ક્લેદો રક્તક્લેદાદ્ધિ જાયતે||૭૦||
शाखादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्||६८|| भिषग्वातान्वितं रक्तं विषाणेन विनिर्हरेत्| पित्तान्वितं जलौकोभिः, कफान्वितमलाबुभिः||६९|| यथासन्नं विकारस्य व्यधयेदाशु वा सिराम्| त्वङ्मांसस्नायुसङ्क्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||७०||
🔊 Audio coming soon
શાખાશ્રયદોષૈર્દુષ્ટે રક્તે ચિકિત્સામાહ- શાખાદુષ્ટ ઇત્યાદિ| શાખાદુષ્ટે રક્તે દોષવિશેષેણ રક્તાવસેકોપાયમાહ- વાતાન્વિતમિત્યાદિ| રક્તાવસેકવિધાનં ચેહ પરાધિકારત્વાન્નોક્તં, તચ્ચ સુશ્રુતે જ્ઞેયમ્| યથાસન્નમિતિ યા વિકારપ્રત્યાસન્ના સિરા તાં વ્યધયેત્| સિરાવ્યધશ્ચ સર્વસાધારણઃ| રક્તાનપહરણે દોષમાહ- ત્વઙ્માંસેત્યાદિ||૬૮-૭૦||
Adhikarana ૨૪ (૭૧-૯૭) · Śloka ૯૮
અન્તઃશરીરે સંશુદ્ધે દોષે ત્વઙ્માંસસંશ્રિતે| આદિતો વાઽલ્પદોષાણાં ક્રિયા બાહ્યા પ્રવક્ષ્યતે||૭૧|| ઉદુમ્બરત્વઙ્મધુકં પદ્મકિઞ્જલ્કમુત્પલમ્| નાગપુષ્પં પ્રિયઙ્ગુશ્ચ પ્રદેહઃ સઘૃતો હિતઃ||૭૨|| ન્યગ્રોધપાદાસ્તરુણાઃ કદલીગર્ભસંયુતાઃ| બિસગ્રન્થિશ્ચ લેપઃ સ્યાચ્છતધૌતઘૃતાપ્લુતઃ||૭૩|| કાલીયં મધુકં હેમ વન્યં ચન્દનપદ્મકૌ| એલા મૃણાલં ફલિની પ્રલેપઃ સ્યાદ્ધૃતાપ્લુતઃ||૭૪|| શાદ્વલં ચ મૃણાલં ચ શઙ્ખં ચન્દનમુત્પલમ્| વેતસસ્ય ચ મૂલાનિ પ્રદેહઃ સ્યાત્ સતણ્ડુલઃ||૭૫|| સારિવા પદ્મકિઞ્જલ્કમુશીરં નીલમુત્પલમ્| મઞ્જિષ્ઠા ચન્દનં લોધ્રમભયા ચ પ્રલેપનમ્||૭૬|| નલદં ચ હરેણુશ્ચ લોધ્રં મધુકપદ્મકૌ | દૂર્વા સર્જરસશ્ચૈવ સઘૃતં સ્યાત્ પ્રલેપનમ્||૭૭|| યાવકાઃ સક્તવશ્ચૈવ સર્પિષા સહ યોજિતાઃ| પ્રદેહો મધુકં વીરા સઘૃતા યવસક્તવઃ||૭૮|| બલામુત્પલશાલૂકં વીરામગુરુચન્દનમ્| કુર્યાદાલેપનં વૈદ્યો મૃણાલં ચ બિસાન્વિતમ્||૭૯|| યવચૂર્ણં સમધુકં સઘૃતં ચ પ્રલેપનમ્| હરેણવો મસુરાશ્ચ સમુદ્ગાઃ શ્વેતશાલયઃ||૮૦|| પૃથક્ પૃથક્ પ્રદેહાઃ સ્યુઃ સર્વે વા સર્પિષા સહ| પદ્મિનીકર્દમઃ શીતો મૌક્તિકં પિષ્ટમેવ વા||૮૧|| શઙ્ખઃ પ્રવાલઃ શુક્તિર્વા ગૈરિકં વા ઘૃતાપ્લુતમ્| (પૃથગેતે પ્રદેહાશ્ચ હિતા જ્ઞેયા વિસર્પિણામ્ )| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં બલા શાલૂકમુત્પલમ્||૮૨|| ન્યગ્રોધપત્રદુગ્ધીકે સઘૃતં સ્યાત્ પ્રલેપનમ્| બિસાનિ ચ મૃણાલં ચ સઘૃતાશ્ચ કશેરુકાઃ||૮૩|| શતાવરીવિદાર્યોશ્ચ કન્દૌ ધૌતઘૃતાપ્લુતૌ| શૈવાલં નલમૂલાનિ ગોજિહ્વા વૃષકર્ણિકા||૮૪|| ઇન્દ્રાણિશાકં સઘૃતં શિરીષત્વગ્બલાઘૃતમ્ | ન્યગ્રોધોદુમ્બરપ્લક્ષવેતસાશ્વત્થપલ્લવૈઃ||૮૫|| ત્વક્કલ્કૈર્બહુસર્પિર્ભિઃ શીતૈરાલેપનં હિતમ્| પ્રદેહાઃ સર્વ એવૈતે વાતપિત્તોલ્બણે શુભાઃ||૮૬|| સકફે તુ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રદેહાનપરાન્ હિતાન્| ત્રિફલાં પદ્મકોશીરં સમઙ્ગાં કરવીરકમ્||૮૭|| નલમૂલાન્યનન્તાં ચ પ્રદેહમુપકલ્પયેત્| ખદિરં સપ્તપર્ણં ચ મુસ્તમારગ્વધં ધવમ્||૮૮|| કુરણ્ટકં દેવદારુ દદ્યાદાલેપનં ભિષક્| આરગ્વધસ્ય પત્રાણિ ત્વચં શ્લેષ્માતકસ્ય ચ||૮૯|| ઇન્દ્રાણિશાકં કાકાહ્વાં શિરીષકુસુમાનિ ચ| શૈવાલં નલમૂલાનિ વીરાં ગન્ધપ્રિયઙ્ગુકામ્||૯૦|| ત્રિફલાં મધુકં વીરાં શિરીષકુસુમાનિ ચ| પ્રપૌણ્ડરીકં હ્રીબેરં દાર્વીત્વઙ્મધુકં બલામ્||૯૧|| પૃથગાલેપનં કુર્યાદ્દ્વન્દ્વશઃ સર્વશોઽપિ વા| પ્રદેહાઃ સર્વ એવૈતે દેયાઃ સ્વલ્પઘૃતાપ્લુતાઃ||૯૨|| વાતપિત્તોલ્બણે યે તુ પ્રદેહાસ્તે ઘૃતાધિકાઃ| ઘૃતેન શતધૌતેન પ્રદિહ્યાત્ કેવલેન વા||૯૩|| ઘૃતમણ્ડેન શીતેન પયસા મધુકામ્બુના| પઞ્ચવલ્કકષાયેણ સેચયેચ્છીતલેન વા||૯૪|| વાતાસૃક્પિત્તબહુલં વિસર્પં બહુશો ભિષક્| સેચનાસ્તે પ્રદેહા યે ત એવ ઘૃતસાધનાઃ||૯૫|| તે ચૂર્ણયોગા વીસર્પવ્રણાનામવચૂર્ણનાઃ| દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં ચ ઘૃતં સ્યાદ્વ્રણરોપણમ્||૯૬|| દાર્વીત્વઙ્મધુકં લોધ્રં કેશરં ચાવચૂર્ણનમ્| પટોલઃ પિચુમર્દશ્ચ ત્રિફલા મધુકોત્પલે||૯૭|| એતત્ પ્રક્ષાલનં સર્પિર્વ્રણચૂર્ણં પ્રલેપનમ્|૯૮|
अन्तःशरीरे संशुद्धे दोषे त्वङ्मांससंश्रिते| आदितो वाऽल्पदोषाणां क्रिया बाह्या प्रवक्ष्यते||७१|| उदुम्बरत्वङ्मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं प्रियङ्गुश्च प्रदेहः सघृतो हितः||७२|| न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः||७३|| कालीयं मधुकं हेम वन्यं चन्दनपद्मकौ| एला मृणालं फलिनी प्रलेपः स्याद्धृताप्लुतः||७४|| शाद्वलं च मृणालं च शङ्खं चन्दनमुत्पलम्| वेतसस्य च मूलानि प्रदेहः स्यात् सतण्डुलः||७५|| सारिवा पद्मकिञ्जल्कमुशीरं नीलमुत्पलम्| मञ्जिष्ठा चन्दनं लोध्रमभया च प्रलेपनम्||७६|| नलदं च हरेणुश्च लोध्रं मधुकपद्मकौ | दूर्वा सर्जरसश्चैव सघृतं स्यात् प्रलेपनम्||७७|| यावकाः सक्तवश्चैव सर्पिषा सह योजिताः| प्रदेहो मधुकं वीरा सघृता यवसक्तवः||७८|| बलामुत्पलशालूकं वीरामगुरुचन्दनम्| कुर्यादालेपनं वैद्यो मृणालं च बिसान्वितम्||७९|| यवचूर्णं समधुकं सघृतं च प्रलेपनम्| हरेणवो मसुराश्च समुद्गाः श्वेतशालयः||८०|| पृथक् पृथक् प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह| पद्मिनीकर्दमः शीतो मौक्तिकं पिष्टमेव वा||८१|| शङ्खः प्रवालः शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृताप्लुतम्| (पृथगेते प्रदेहाश्च हिता ज्ञेया विसर्पिणाम् )| प्रपौण्डरीकं मधुकं बला शालूकमुत्पलम्||८२|| न्यग्रोधपत्रदुग्धीके सघृतं स्यात् प्रलेपनम्| बिसानि च मृणालं च सघृताश्च कशेरुकाः||८३|| शतावरीविदार्योश्च कन्दौ धौतघृताप्लुतौ| शैवालं नलमूलानि गोजिह्वा वृषकर्णिका||८४|| इन्द्राणिशाकं सघृतं शिरीषत्वग्बलाघृतम् | न्यग्रोधोदुम्बरप्लक्षवेतसाश्वत्थपल्लवैः||८५|| त्वक्कल्कैर्बहुसर्पिर्भिः शीतैरालेपनं हितम्| प्रदेहाः सर्व एवैते वातपित्तोल्बणे शुभाः||८६|| सकफे तु प्रवक्ष्यामि प्रदेहानपरान् हितान्| त्रिफलां पद्मकोशीरं समङ्गां करवीरकम्||८७|| नलमूलान्यनन्तां च प्रदेहमुपकल्पयेत्| खदिरं सप्तपर्णं च मुस्तमारग्वधं धवम्||८८|| कुरण्टकं देवदारु दद्यादालेपनं भिषक्| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचं श्लेष्मातकस्य च||८९|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वां शिरीषकुसुमानि च| शैवालं नलमूलानि वीरां गन्धप्रियङ्गुकाम्||९०|| त्रिफलां मधुकं वीरां शिरीषकुसुमानि च| प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्||९१|| पृथगालेपनं कुर्याद्द्वन्द्वशः सर्वशोऽपि वा| प्रदेहाः सर्व एवैते देयाः स्वल्पघृताप्लुताः||९२|| वातपित्तोल्बणे ये तु प्रदेहास्ते घृताधिकाः| घृतेन शतधौतेन प्रदिह्यात् केवलेन वा||९३|| घृतमण्डेन शीतेन पयसा मधुकाम्बुना| पञ्चवल्ककषायेण सेचयेच्छीतलेन वा||९४|| वातासृक्पित्तबहुलं विसर्पं बहुशो भिषक्| सेचनास्ते प्रदेहा ये त एव घृतसाधनाः||९५|| ते चूर्णयोगा वीसर्पव्रणानामवचूर्णनाः| दूर्वास्वरससिद्धं च घृतं स्याद्व्रणरोपणम्||९६|| दार्वीत्वङ्मधुकं लोध्रं केशरं चावचूर्णनम्| पटोलः पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकोत्पले||९७|| एतत् प्रक्षालनं सर्पिर्व्रणचूर्णं प्रलेपनम्|९८|
🔊 Audio coming soon
સંશુદ્ધે ઇતિ વિરેચનશોણિતમોક્ષણાભ્યામ્| આદિત ઇતિ ઉત્પત્તાવેવ| બાહ્યા ઇતિ આલેપપરિષેકાદિકાઃ| ન્યગ્રોધપાદા ઇતિ વટપ્રરોહાઃ| કદલીગર્ભઃ ગર્ભસ્થા કદલી| કાલેયં કાલેયકકાષ્ઠમિતિ ખ્યાતમ્| હેમ ઇતિ નાગકેશરચૂર્ણમ્| વન્યં કૈવર્તમુસ્તકમ્| શાદ્વલં દુર્વા| મૃણાલમ્ ઉશીરમ્ | વીરા વિદારીકન્દઃ| હરેણવઃ વર્તુલકલાયાઃ| શ્વેતશાલયઃ અકણ્ડિતશુક્લધાન્યાનિ| દુગ્ધિકા સ્વનામખ્યાતા| મૃણાલં પદ્મનાલિકા| વૃષકર્ણી મૂષિકપર્ણિકા| કાકાહ્વા કાષ્ઠોદુમ્બરિકા| ઇન્દ્રાણિઃ નિર્ગુણ્ડી| બલાઘૃતમિતિ છેદઃ| પ્લક્ષઃ અલ્પદીર્ઘપત્રઃ પર્કટી| પ્રદેહાનપરાનિત્યનેન પૂર્વોક્તપ્રદેહા અપિ સકફે હિતા ઇતિ સૂચયતીત્યેકે; પૂર્વોક્તપ્રદેહાપેક્ષયૈવ ‘અપરાન્’ ઇતિ પદં કૃતં, તેન પૂર્વોક્તપ્રદેહાનાં ભિન્નવિષયાણાં કફેઽનધિકાર ઇતિ પશ્યામઃ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા| કુરણ્ટકઃ અમ્લાનકઃ| શ્લેષ્માતકઃ ‘બહુવારક’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| ઇન્દ્રાણીશાકં કેચિત્ મત્સ્યાક્ષકમાહુઃ, નિર્ગુણ્ડીમેવાપરે| ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ પ્રિયઙ્ગુરેવ| શેવાલમિત્યાદિર્વ્યસ્તસમસ્તયોગઃ| સર્વ એવેત્યત્ર એતે ઇતિ કફવિહિતાઃ પ્રદેહાઃ| વાતપિત્તોલ્બણે ઇત્યત્ર યદ્યપિ વાતોલ્બણે સાક્ષાત્ પ્રદેહા ન વિહિતાઃ, તથાઽપિ રક્તપિત્તોલ્બણે યે વિહિતાઃ કફે વા, તત્રૈવ દ્રવ્યગુણમાલોચ્ય યે વાતહરદ્રવ્યકૃતા લક્ષ્યન્તે ત એવાધિકર્તવ્યા ઇતિ જ્ઞેયમ્| ઘૃતમણ્ડઃ ઘૃતસન્તાનિકા ઘૃતોપરિભવા| પઞ્ચવલ્કં તન્ત્રાન્તરે- “ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસવલ્કલૈઃ| સર્વૈરેકત્રસંયુક્તૈઃ પઞ્ચવલ્કલમુચ્યતે” ઇત્યનેનોક્તમ્| અન્યે તુ વેતસસ્થાને ગન્ધમુણ્ડમત્ર ગ્રાહયન્તિ| પ્રદેહાર્થોક્તદ્રવ્યાણ્યેવ પરિષેચને ઘૃતસાધને વ્રણાવચૂર્ણનેઽપિ વિદધ્યાત્| દાર્વીત્યાદૌ એતત્પ્રક્ષાલનમિતિ એતૈર્દાર્વ્યાદિભિઃ પ્રક્ષાલનાર્થક્વાથઃ કર્તવ્યઃ, તથા ઘૃતં ચૈતૈરેવ સાધનીયં, તથા ચૂર્ણં ચ પ્રલેપનં કર્તવ્યમ્||૭૧-૯૭||-
Adhikarana ૨૫ (૯૮-૧૦૭) · Śloka ૧૦૭
પ્રદેહાઃ સર્વ એવૈતે કર્તવ્યાઃ સમ્પ્રસાદનાઃ ||૯૮|| ક્ષણે ક્ષણે પ્રયોક્તવ્યાઃ પૂર્વમુદ્ધૃત્ય લેપનમ્| અધાવનોદ્ધૃતે પૂર્વે પ્રદેહા બહુશોઽઘનાઃ||૯૯|| દેયાઃ પ્રદેહાઃ કફજે પર્યાધાનોદ્ધૃતે ઘનાઃ| ત્રિભાગાઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ સ્યાત્ પ્રલેપઃ કલ્કપેષિતઃ||૧૦૦|| નાતિસ્નિગ્ધો ન રૂક્ષશ્ચ ન પિણ્ડો ન દ્રવઃ સમઃ| ન ચ પર્યુષિતં લેપં કદાચિદવચારયેત્||૧૦૧|| ન ચ તેનૈવ લેપેન પુનર્જાતુ પ્રલેપયેત્| ક્લેદવીસર્પશૂલાનિ સોષ્ણાભાવાત્ પ્રવર્તયેત્||૧૦૨|| લેપો હ્યુપરિ પટ્ટસ્ય કૃતઃ સ્વેદયતિ વ્રણમ્| સ્વેદજાઃ પિડકાસ્તસ્ય કણ્ડૂશ્ચૈવોપજાયતે||૧૦૩|| ઉપર્યુપરિ લેપસ્ય લેપો યદ્યવચાર્યતે| તાનેવ દોષાઞ્જનયેત્ પટ્ટસ્યોપરિ યાન્ કૃતઃ||૧૦૪|| અતિસ્નિગ્ધોઽતિદ્રવશ્ચ લેપો યદ્યવચાર્યતે| ત્વચિ ન શ્લિષ્યતે સમ્યઙ્ન દોષં શમયત્યપિ||૧૦૫|| તન્વાલિપ્તં ન કુર્વીત સંશુષ્કો હ્યાપુટાયતે| ન ચૌષધિરસો વ્યાધિં પ્રાપ્નોત્યપિ ચ શુષ્યતિ||૧૦૬|| તન્વાલિપ્તેન યે દોષાસ્તાનેવ જનયેદ્ભૃશમ્| સંશુષ્કઃ પીડયેદ્વ્યાધિં નિઃસ્નેહો હ્યવચારિતઃ||૧૦૭||
प्रदेहाः सर्व एवैते कर्तव्याः सम्प्रसादनाः ||९८|| क्षणे क्षणे प्रयोक्तव्याः पूर्वमुद्धृत्य लेपनम्| अधावनोद्धृते पूर्वे प्रदेहा बहुशोऽघनाः||९९|| देयाः प्रदेहाः कफजे पर्याधानोद्धृते घनाः| त्रिभागाङ्गुष्ठमात्रः स्यात् प्रलेपः कल्कपेषितः||१००|| नातिस्निग्धो न रूक्षश्च न पिण्डो न द्रवः समः| न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्||१०१|| न च तेनैव लेपेन पुनर्जातु प्रलेपयेत्| क्लेदवीसर्पशूलानि सोष्णाभावात् प्रवर्तयेत्||१०२|| लेपो ह्युपरि पट्टस्य कृतः स्वेदयति व्रणम्| स्वेदजाः पिडकास्तस्य कण्डूश्चैवोपजायते||१०३|| उपर्युपरि लेपस्य लेपो यद्यवचार्यते| तानेव दोषाञ्जनयेत् पट्टस्योपरि यान् कृतः||१०४|| अतिस्निग्धोऽतिद्रवश्च लेपो यद्यवचार्यते| त्वचि न श्लिष्यते सम्यङ्न दोषं शमयत्यपि||१०५|| तन्वालिप्तं न कुर्वीत संशुष्को ह्यापुटायते| न चौषधिरसो व्याधिं प्राप्नोत्यपि च शुष्यति||१०६|| तन्वालिप्तेन ये दोषास्तानेव जनयेद्भृशम्| संशुष्कः पीडयेद्व्याधिं निःस्नेहो ह्यवचारितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રસાદના ઇતિ સવર્ણકરાઃ, સવર્ણત્વે સાધ્યે કર્તવ્યા ઇત્યર્થઃ; કિંવા સમ્પ્રસાદના ઇતિ રક્તપિત્તપ્રસાદનાઃ; તેનાયમર્થઃ- ય એતે રક્તપિત્તે પ્રદેહાઃ કર્તવ્યા ઉક્તાસ્તે ક્ષણે ક્ષણે પૂર્વં લેપનમુદ્ધૃત્ય પ્રયોક્તવ્યાઃ, ન ચિરેણ નાપિ પૂર્વપ્રલેપનોપરીત્યર્થઃ| અશુષ્કાવસ્થાયાં પૂર્વલેપે ઉદ્ધૃતે સતિ બહુશઃ અઘના પ્રતનુકાશ્ચ કર્તવ્યાઃ| કફપ્રદેહાનાં વિશેષમાહ- દેયા ઇત્યાદિ| પર્યાધાનોદ્ધૃત ઇતિ શુષ્કોદ્ધૃતે||૯૮-૧૦૭||
Adhikarana ૨૬ (૧૦૮-૧૧૪) · Śloka ૧૧૪
અન્નપાનાનિ વક્ષ્યામિ વિસર્પાણાં નિવૃત્તયે| લઙ્ઘિતેભ્યો હિતો મન્થો રૂક્ષઃ સક્ષૌદ્રશર્કરઃ||૧૦૮|| મધુરઃ કિઞ્ચિદમ્લો વા દાડિમામલકાન્વિતઃ| સપરૂષકમૃદ્વીકઃ સખર્જૂરઃ શૃતામ્બુના||૧૦૯|| તર્પણૈર્યવશાલીનાં સસ્નેહા ચાવલેહિકા| જીર્ણે પુરાણશાલીનાં યૂષૈર્ભુઞ્જીત ભોજનમ્||૧૧૦|| મુદ્ગાન્મસૂરાંશ્ચણકાન્ યૂષાર્થમુપકલ્પયેત્| અનમ્લાન્ દાડિમામ્લાન્ વા પટોલામલકૈઃ સહ||૧૧૧|| જાઙ્ગલાનાં ચ માંસાનાં રસાંસ્તસ્યોપકલ્પયેત્| રૂક્ષાન્ પરૂષકદ્રાક્ષાદાડિમામલકાન્વિતાન્||૧૧૨|| રક્તાઃ શ્વેતા મહાહ્વાશ્ચ શાલયઃ ષષ્ટિકૈઃ સહ| ભોજનાર્થે પ્રશસ્યન્તે પુરાણાઃ સુપરિસ્રુતાઃ||૧૧૩|| યવગોધૂમશાલીનાં સાત્મ્યાન્યેવ પ્રદાપયેત્| યેષાં નાત્યુચિતઃ શાલિર્નરા યે ચ કફાધિકાઃ||૧૧૪||
अन्नपानानि वक्ष्यामि विसर्पाणां निवृत्तये| लङ्घितेभ्यो हितो मन्थो रूक्षः सक्षौद्रशर्करः||१०८|| मधुरः किञ्चिदम्लो वा दाडिमामलकान्वितः| सपरूषकमृद्वीकः सखर्जूरः शृताम्बुना||१०९|| तर्पणैर्यवशालीनां सस्नेहा चावलेहिका| जीर्णे पुराणशालीनां यूषैर्भुञ्जीत भोजनम्||११०|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् यूषार्थमुपकल्पयेत्| अनम्लान् दाडिमाम्लान् वा पटोलामलकैः सह||१११|| जाङ्गलानां च मांसानां रसांस्तस्योपकल्पयेत्| रूक्षान् परूषकद्राक्षादाडिमामलकान्वितान्||११२|| रक्ताः श्वेता महाह्वाश्च शालयः षष्टिकैः सह| भोजनार्थे प्रशस्यन्ते पुराणाः सुपरिस्रुताः||११३|| यवगोधूमशालीनां सात्म्यान्येव प्रदापयेत्| येषां नात्युचितः शालिर्नरा ये च कफाधिकाः||११४||
🔊 Audio coming soon
ભેષજમભિધાયાન્નપાનમાહ- અન્નપાનાનીત્યાદિ| જીર્ણે ઇતિ અવલેહિકારૂપેઽન્ને જીર્ણે| જાઙ્ગલાનામિત્યાદૌ રૂક્ષાનિત્યનેન રસસંસ્કારકસ્નેહવિરહેણ મત્સ્યાદ્યતિસ્નિગ્ધમાંસાપેક્ષયા રૂક્ષમાંસકૃતત્વેન રૂક્ષત્વં જ્ઞેયમ્| રક્તા શ્વેતા મહાહ્વાશ્ચેતિ રક્તશાલયઃ શ્વેતશાલયો મહાશાલયશ્ચ; શ્વેતશાલિર્માગધે ‘પુણ્ડરીકશાલિઃ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| યવગોધૂમેત્યાદિ યવગોધૂમસાત્મ્યાનાં તાવત્ સાત્મ્યં યવગોધૂમમેવ પ્રયોજયેત્| યેષાં ચ શાલિર્નાત્યુચિતો નાભ્યસ્તસ્તેષાં યવગોધૂમાવેવ દેયૌ, તયોઃ કફવિરુદ્ધાત્વાદ્ વિસર્પહિતત્વાચ્ચ| ઉક્તં હિ- “સર્વં મધુરં કફકરમન્યત્ર પુરાણાચ્છાલિયવગોધૂમાત્” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ||૧૦૮-૧૧૪||
Adhikarana ૨૭ (૧૧૫) · Śloka ૧૧૫
વિદાહીન્યન્નપાનાનિ વિરુદ્ધં સ્વપનં દિવા| ક્રોધવ્યાયામસૂર્યાગ્નિપ્રવાતાંશ્ચ વિવર્જયેત્||૧૧૫||
विदाहीन्यन्नपानानि विरुद्धं स्वपनं दिवा| क्रोधव्यायामसूर्याग्निप्रवातांश्च विवर्जयेत्||११५||
🔊 Audio coming soon
વિસર્પે વર્જ્યાન્યાહ- વિદાહીનીત્યાદિ||૧૧૫||
Adhikarana ૨૮ (૧૧૬-૧૧૭) · Śloka ૧૧૭
કુર્યાચ્ચિકિત્સિતાદસ્માચ્છીતપ્રાયાણિ પૈત્તિકે| રૂક્ષપ્રાયાણિ કફજે સ્નૈહિકાન્યનિલાત્મકે||૧૧૬|| વાતપિત્તપ્રશમનમગ્નિવીસર્પણે હિતમ્| કફપિત્તપ્રશમનં પ્રાયઃ કર્દમસઞ્જ્ઞિતે||૧૧૭||
कुर्याच्चिकित्सितादस्माच्छीतप्रायाणि पैत्तिके| रूक्षप्रायाणि कफजे स्नैहिकान्यनिलात्मके||११६|| वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम्| कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दमसञ्ज्ञिते||११७||
🔊 Audio coming soon
વિસર્પે દોષભેદેન ચિકિત્સામાહ- કુર્યાદિત્યાદિ||૧૧૬-૧૧૭||
Adhikarana ૨૯ (૧૧૮-૧૩૮) · Śloka ૧૩૮
રક્તપિત્તોત્તરં દૃષ્ટ્વા ગ્રન્થિવીસર્પમાદિતઃ| રૂક્ષણૈર્લઙ્ઘનૈઃ સેકૈઃ પ્રદેહૈઃ પાઞ્ચવલ્કલૈઃ||૧૧૮|| સિરામોક્ષૈર્જલૌકોભિર્વમનૈઃ સવિરેચનૈઃ| ઘૃતૈઃ કષાયતિક્તૈશ્ચ કાલજ્ઞઃ સમુપાચરેત્||૧૧૯|| ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ શુદ્ધાય રક્તે ચાપ્યવસેચિતે| વાતશ્લેષ્મહરં કર્મ ગ્રન્થિવીસર્પિણે હિતમ્||૧૨૦|| ઉત્કારિકાભિરુષ્ણાભિરુપનાહઃ પ્રશસ્યતે| સ્નિગ્ધાભિર્વેશવારૈર્વા ગ્રન્થિવીસર્પશૂલિનામ્||૧૨૧|| દશમૂલોપસિદ્ધેન તૈલેનોષ્ણેન સેચયેત્| કુષ્ઠતૈલેન ચોષ્ણેન પાક્યક્ષારયુતેન ચ||૧૨૨|| ગોમૂત્રૈઃ પત્રનિર્યૂહૈરુષ્ણૈર્વા પરિષેચયેત્| સુખોષ્ણયા પ્રદિહ્યાદ્વા પિષ્ટયા ચાશ્વગન્ધયા||૧૨૩|| શુષ્કમૂલકકલ્કેન નક્તમાલત્વચાઽપિ વા| બિભીતકત્વચાં વાઽપિ કલ્કેનોષ્ણેન લેપયેત્||૧૨૪|| બલાં નાગબલાં પથ્યાં ભૂર્જગ્રન્થિં બિભીતકમ્| વંશપત્રાણ્યગ્નિમન્થં કુર્યાદ્ગ્રન્થિપ્રલેપનમ્||૧૨૫|| દન્તી ચિત્રકમૂલત્વક્ સુધાર્કપયસી ગુડઃ| ભલ્લાતકાસ્થિ કાસીસં લેપો ભિન્દ્યાચ્છિલામપિ||૧૨૬|| બહિર્માર્ગાસ્થિતં ગ્રન્થિં કિં પુનઃ કફસમ્ભવમ્| દીર્ઘકાલસ્થિતં ગ્રન્થિં ભિન્દ્યાદ્વા ભેષજૈરિમૈઃ||૧૨૭|| મૂલકાનાં કુલત્થાનાં યૂષૈઃ સક્ષારદાડિમૈઃ| ગોધૂમાન્નૈર્યવાન્નૈર્વા સસીધુમધુશર્કરૈઃ||૧૨૮|| સક્ષૌદ્રૈર્વારુણીમણ્ડૈર્માતુલુઙ્ગરસાન્વિતૈઃ| ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગૈશ્ચ પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતૈઃ||૧૨૯|| મુસ્તભલ્લાતશક્તૂનાં પ્રયોગૈર્માક્ષિકસ્ય ચ| દેવદારુગુડૂચ્યોશ્ચ પ્રયોગૈર્ગિરિજસ્ય ચ||૧૩૦|| ધૂમૈર્વિરેકૈઃ શિરસઃ પૂર્વોક્તૈર્ગુલ્મભેદનૈઃ| અયોલવણપાષાણહેમતામ્રપ્રપીડનૈઃ||૧૩૧|| આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્વિવિધાભિર્બલી સ્થિરઃ| ગ્રન્થિઃ પાષાણકઠિનો યદા નૈવોપશામ્યતિ||૧૩૨|| અથાસ્ય દાહઃ ક્ષારેણ શરૈર્હેમ્નાઽથ વા હિતઃ| પાકિભિઃ પાચયિત્વા વા પાટયિત્વા સમુદ્ધરેત્||૧૩૩|| મોક્ષયેદ્બહુશશ્ચાસ્ય રક્તમુત્ક્લેશમાગતમ્| પુનશ્ચાપહૃતે રક્તે વાતશ્લેષ્મજિદૌષધમ્||૧૩૪|| ધૂમો વિરેકઃ શિરસઃ સ્વેદનં પરિમર્દનમ્| અપ્રશામ્યતિ દોષે ચ પાચનં વા પ્રશસ્યતે||૧૩૫|| પ્રક્લિન્નં દાહપાકાભ્યાં ભિષક્ શોધનરોપણૈઃ| બાહ્યૈશ્ચાભ્યન્તરૈશ્ચૈવ વ્રણવત્ સમુપાચરેત્||૧૩૬|| કમ્પિલ્લકં વિડઙ્ગાનિ દાર્વીં કારઞ્જકં ફલમ્| પિષ્ટ્વા તૈલં વિપક્તવ્યં ગ્રન્થિવ્રણચિકિત્સિતમ્||૧૩૭|| દ્વિવ્રણીયોપદિષ્ટેન કર્મણા ચાપ્યુપાચરેત્| દેશકાલવિભાગજ્ઞો વ્રણાન્ વીસર્પજાન્ બુધઃ||૧૩૮|| ઇતિ ગ્રન્થિવિસર્પચિકિત્સા|
रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा ग्रन्थिवीसर्पमादितः| रूक्षणैर्लङ्घनैः सेकैः प्रदेहैः पाञ्चवल्कलैः||११८|| सिरामोक्षैर्जलौकोभिर्वमनैः सविरेचनैः| घृतैः कषायतिक्तैश्च कालज्ञः समुपाचरेत्||११९|| ऊर्ध्वं चाधश्च शुद्धाय रक्ते चाप्यवसेचिते| वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितम्||१२०|| उत्कारिकाभिरुष्णाभिरुपनाहः प्रशस्यते| स्निग्धाभिर्वेशवारैर्वा ग्रन्थिवीसर्पशूलिनाम्||१२१|| दशमूलोपसिद्धेन तैलेनोष्णेन सेचयेत्| कुष्ठतैलेन चोष्णेन पाक्यक्षारयुतेन च||१२२|| गोमूत्रैः पत्रनिर्यूहैरुष्णैर्वा परिषेचयेत्| सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया चाश्वगन्धया||१२३|| शुष्कमूलककल्केन नक्तमालत्वचाऽपि वा| बिभीतकत्वचां वाऽपि कल्केनोष्णेन लेपयेत्||१२४|| बलां नागबलां पथ्यां भूर्जग्रन्थिं बिभीतकम्| वंशपत्राण्यग्निमन्थं कुर्याद्ग्रन्थिप्रलेपनम्||१२५|| दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||१२६|| बहिर्मार्गास्थितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिं भिन्द्याद्वा भेषजैरिमैः||१२७|| मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशर्करैः||१२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पलीक्षौद्रसंयुतैः||१२९|| मुस्तभल्लातशक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च||१३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| अयोलवणपाषाणहेमताम्रप्रपीडनैः||१३१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बली स्थिरः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदा नैवोपशाम्यति||१३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽथ वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा समुद्धरेत्||१३३|| मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||१३४|| धूमो विरेकः शिरसः स्वेदनं परिमर्दनम्| अप्रशाम्यति दोषे च पाचनं वा प्रशस्यते||१३५|| प्रक्लिन्नं दाहपाकाभ्यां भिषक् शोधनरोपणैः| बाह्यैश्चाभ्यन्तरैश्चैव व्रणवत् समुपाचरेत्||१३६|| कम्पिल्लकं विडङ्गानि दार्वीं कारञ्जकं फलम्| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं ग्रन्थिव्रणचिकित्सितम्||१३७|| द्विव्रणीयोपदिष्टेन कर्मणा चाप्युपाचरेत्| देशकालविभागज्ञो व्रणान् वीसर्पजान् बुधः||१३८|| इति ग्रन्थिविसर्पचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
ગ્રન્થિવિસર્પચિકિત્સામાહ- રક્તપિત્તોત્તરમિત્યાદિ| ઉત્કારિકાભિરિત્યાદિનોપનાહમાહ| ઉપનાહ ઉષ્ણો બહલો લેપઃ| પાક્યક્ષારયુતેનેતિ પાકેન સુશ્રુતાદ્યુક્તવિધાનેન કૃતઃ ક્ષારઃ પાક્યક્ષારઃ, કિંવા ‘યવક્ષારયુતેન’ ઇતિ પાઠઃ| ગોમૂત્રૈરિત્યાદૌ પત્રમ્ એરણ્ડાદિપત્રમ્| નક્તમાલઃ કરઞ્જઃ| બિભીતકત્વચામિત્યત્ર કલ્કેનેતિ યોજ્યમ્| દન્તીત્યાદૌ યો લેપો શિલામપિ ભિન્દ્યાત્ સ કફગ્રન્થિં નિતરામેવ ભિન્દ્યાદિતિ ભાવઃ| ઇમૈરિતિ વક્ષ્યમાણૈઃ| ગિરિજં શિલાજતુ; ગિરિજપ્રયોગશ્ચ રસાયનોક્તો જ્ઞેયઃ| મુસ્તસક્તવઃ “મુસ્તં વ્યોષ” (ચિ.અ.૭) ઇત્યાદિના કુષ્ઠોક્તાઃ| ભલ્લાતકસક્તવઃ રસાયનોક્તાઃ| માક્ષિકસ્યેતિ ધાતુમાક્ષિકસ્ય| પૂર્વોક્તૈર્ગુલ્મભેદનૈરિતિ વિમાર્ગાજપદાદર્શૈઃ| અયોલવણેત્યાદિ તપ્તાયઃપ્રભૃતિભિઃ પીડનૈરિત્યર્થઃ| શરૈર્હેમ્નેતિ શરેણ હેમ્ના વા તાપિતેન| પાકિભિરિતિ પાચનપિણ્ડૈઃ| પુનશ્ચેત્યાદિના ઉક્તા અપિ ધૂમાદયઃ પુનરપનીતગ્રન્થિવિષયતયા વિધીયન્તે, તેન ચેહ ન પુનરુક્તિઃ||૧૧૮-૧૩૮||
Adhikarana ૩૦ (૧૩૯-૧૪૦) · Śloka ૧૪૦
ય એવ વિધિરુદ્દિષ્ટો ગ્રન્થીનાં વિનિવૃત્તયે| સ એવ ગલગણ્ડાનાં કફજાનાં નિવૃત્તયે||૧૩૯|| ગલગણ્ડાસ્તુ વાતોત્થા યે કફાનુગતા નૃણામ્| ઘૃતક્ષીરકષાયાણામભ્યાસાન્ન ભવન્તિ તે||૧૪૦||
य एव विधिरुद्दिष्टो ग्रन्थीनां विनिवृत्तये| स एव गलगण्डानां कफजानां निवृत्तये||१३९|| गलगण्डास्तु वातोत्था ये कफानुगता नृणाम्| घृतक्षीरकषायाणामभ्यासान्न भवन्ति ते||१४०||
🔊 Audio coming soon
ગ્રન્થિચિકિત્સિતમુક્તં ગલગણ્ડગણ્ડમાલાયામપ્યતિદિશન્નાહ- ય એવેત્યાદિના| ગલગણ્ડાનામિતિ વચનાદ્ ગણ્ડમાલાઽપિ વિવક્ષિતા||૧૩૯-૧૪૦||
Adhikarana ૩૧ (૧૪૧-૧૪૩) · Śloka ૧૪૩
યાનીહોક્તાનિ કર્માણિ વિસર્પાણાં નિવૃત્તયે| એકતસ્તાનિ સર્વાણિ રક્તમોક્ષણમેકતઃ||૧૪૧|| વિસર્પો ન હ્યસંસૃષ્ટો રક્તપિત્તેન જાયતે| તસ્માત્ સાધારણં સર્વમુક્તમેતચ્ચિકિત્સિતમ્||૧૪૨|| વિશેષો દોષવૈષમ્યાન્ન ચ નોક્તઃ સમાસતઃ| સમાસવ્યાસનિર્દિષ્ટાં ક્રિયાં વિદ્વાનુપાચરેત્||૧૪૩||
यानीहोक्तानि कर्माणि विसर्पाणां निवृत्तये| एकतस्तानि सर्वाणि रक्तमोक्षणमेकतः||१४१|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| तस्मात् साधारणं सर्वमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१४२|| विशेषो दोषवैषम्यान्न च नोक्तः समासतः| समासव्यासनिर्दिष्टां क्रियां विद्वानुपाचरेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
વિસર્પે રક્તમોક્ષણસ્તુતિમાહ- યાનીત્યાદિ| રક્તમોક્ષણમેવ કુતઃ પ્રધાનમિત્યાહ- વિસર્પો નેત્યાદિ| સાધારણમિતિ વાતકફવિસર્પે રક્તપિત્તહરં ચિકિત્સિતમ્| ન ચ નોક્ત ઇતિ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ||૧૪૧-૧૪૩||
Adhikarana ૩૨ (૧૪૪-૧૪૬) · Śloka ૧૪૬
તત્ર શ્લોકાઃ- નિરુક્તં નામભેદાશ્ચ દોષા દૂષ્યાણિ હેતવઃ| આશ્રયો માર્ગતશ્ચૈવ વિસર્પગુરુલાઘવમ્||૧૪૪|| લિઙ્ગાન્યુપદ્રવા યે ચ યલ્લક્ષણ ઉપદ્રવઃ| સાધ્યત્વં, ન ચ, સાધ્યાનાં સાધનં ચ યથાક્રમમ્||૧૪૫|| ઇતિ પિપ્રક્ષવે સિદ્ધિમગ્નિવેશાય ધીમતે| પુનર્વસુરુવાચેદં વિસર્પાણાં ચિકિત્સિતમ્||૧૪૬||
तत्र श्लोकाः- निरुक्तं नामभेदाश्च दोषा दूष्याणि हेतवः| आश्रयो मार्गतश्चैव विसर्पगुरुलाघवम्||१४४|| लिङ्गान्युपद्रवा ये च यल्लक्षण उपद्रवः| साध्यत्वं, न च, साध्यानां साधनं च यथाक्रमम्||१४५|| इति पिप्रक्षवे सिद्धिमग्निवेशाय धीमते| पुनर्वसुरुवाचेदं विसर्पाणां चिकित्सितम्||१४६||
🔊 Audio coming soon
નિરુક્તમિત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ| યલ્લક્ષણ ઉપદ્રવ ઇતિ યાદૃગ્લક્ષણ ઉપદ્રવઃ| ન ચેતિ ન સાધ્યમિત્યર્થઃ| પિપ્રક્ષવે પ્રષ્ટુમિચ્છવે||૧૪૪-૧૪૬||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૨૧
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વિસર્પચિકિત્સિતં નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने विसर्पचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિસર્પચિકિત્સિતં નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||